Geld & Gevoel

Geld & Gevoel

Over emoties, economie en ethiek

2002
Het Financieele Dagblad / Uitgeverij Business Contact

© Henriëtte Prast

Omslagontwerp: Rob Heideman
Omslagfoto:Ton Kastermans fotografie, Hilversum

ISBN 979047001843

D/ 2002 /0108/ 761

NUGI 682

www.boekenwereld.com

Voorwoord

Voorwoord

Om verschillende redenen ben ik zeer verheugd dit voorwoord te mogen schrijven. Geld & Gevoel is niet alleen een plezier om te lezen – een kwaliteit op zich – maar verschaft ook een aantal nutige inzichten. Om een belangrijke notie te noemen: niemand kan nu nog beweren dat economie saai is. Als iemand erin geslaagd is om duidelijk te maken dat economie mensenwerk is, met alle zielenroerselen die daarbij horen, dan is het Henriëtte Prast in deze bundeling van haar columns. Logischerwijs volgt daaruit de geruststellende gedachte dat centrale bankiers ook maar gewone stervelingen zijn. Voor mij een open deur, maar gezien de welhaast mythische kwaliteiten die de media mijn beroepsgroep soms toedichten, kan het geen kwaad om dat nog eens te onderstrepen.

Dat de menselijke psyche een cruciale rol in het economische proces speelt, is een wetmatigheid waarmee monetaire autoriteiten dagelijks worden geconfronteerd. Wil het monetaire beleid succesvol zijn, dan is het noodzakelijk dat bijvoorbeeld sociale partners en overheden een helder verwachtingspatroon hebben over doelstellingen van de centrale bank. Dat vergt dus een duidelijke communicatie over wat de bank beweegt. Communicatie en verwachtingen, het zijn de ‘zachte’ instrumenten die tot het wapenarsenaal van de monetaire autoriteiten behoren.

Hierop aansluitend wil ik graag nog een ander mogelijk misverstand uit de weg ruimen, als Henriëtte Prast dat al niet gedaan heeft: namelijk dat geld voor centrale bankiers belangrijk is. Het tegendeel is waar. Wij moeten er juist voor zorgen dat geld er in het economisch proces helemaal niet toe doet. De waarde van het geld moet een constante zijn, en moet dus helemaal geen rol spelen bij welke beslissing dan ook. Want feit is dat inflatie verkeerd gedrag uitlokt, en daar wordt zeker niemand gelukkig van.

Nout Wellink, president De Nederlandsche Bank

Inleiding

Economen zijn geneigd de mens als een rationeel wezen te zien. Ze laten psychologische factoren buiten beschouwing bij de verklaring van het gedrag van beleggers, van werkgevers die personeel aannemen, van werknemers die zich aanbieden op de arbeidsmarkt, van bestedingen door consumenten. Maar wie om zich heen kijkt ziet tal van verschijnselen die moeilijk te verklaren zijn vanuit het uitgangspunt van de rationele mens. Beleggers vertonen kuddegedrag, zijn soms gegrepen door een hype en dan weer onderhevig aan plotselinge paniek. Vrouwen hebben een achterstand op de arbeidsmarkt die niet valt te verklaren uit hun capaciteiten. De consument geeft rond vijftien procent van zijn horecabestedingen uit aan fooien, zonder daar iets voor terug te krijgen.

In Geld & gevoel, over emoties, economie en ethiek worden inzichten uit de psychologische wetenschap gebruikt om dit soort verschijnselen te verklaren. Psychologen hebben aangetoond dat de mens zich bij de verwerking van informatie onbewust laat leiden door emoties, stereotypen en vooroordelen, zowel over zichzelf als over anderen. Daardoor is hij niet altijd in staat informatie zuiver te beoordelen en puur zakelijke afwegingen te maken. Zo hebben we de neiging informatie die ons niet uitkomt te mijden, en informatie die onze opinie bevestigt te omarmen. Eerst geloven, dan zien. Dit fenomeen werpt een nieuw licht op het gedrag van individuen op financiële markten, op de arbeidsmarkt en op de afwegingen die we maken bij onze consumptieve uitgaven. Zo zijn kuddegedrag en hypes en paniek op financiële markten beter te begrijpen als we met de emoties van beleggers rekening houden. Ook op de arbeidsmarkt kan de onbewuste wens een eigen vooroordeel bevestigd te zien tot irrationele resultaten leiden. Zo wordt een fictief curriculum vitae gunstiger beoordeeld als er de naam van een man boven staat dan wanneer de werkgever denkt dat het om een vrouw gaat. Dit vormt misschien een van de verklaringen voor de blijvende achterstand van vrouwen als het gaat om loopbaan en salaris.

Maar de relatie tussen emoties en economie is geen eenrichtingsverkeer. Keuzes in ons gevoelsleven worden soms zonder dat we ons er van bewust zijn beïnvloed door economische afwegingen. Geld & gevoel, over emoties, economie en ethiek laat zien dat sommige tradities waaraan wij nu een emotionele, romantische betekenis toekennen bij nader inzien ontstaan zijn om economische redenen. Zo heeft het gebruik dat de man zijn aanstaande een diamanten ring cadeau doet een financiële achtergrond. De ring was onderpand, als materiële zekerheid voor het geval dat de man de vrouw, na haar zwanger te hebben gemaakt, in de steek liet. Ons liefkozende woord schat heeft geen romantische, maar een financiële oorsprong: het was ooit de aanduiding van het hek rond het vee, dat als bruidsschat werd meegegeven. En de kans op huwelijksgeluk en echtscheiding wordt meer dan we denken beïnvloed door al dan niet bewuste zakelijke afwegingen.

Ten slotte is er de wisselwerking tussen emoties, economie en ethiek. Soms laten we ons bij het innemen van een standpunt geheel door emoties leiden terwijl het geen kwaad zou kunnen meer aandacht te besteden aan economische afwegingen. Vanuit dit gezichtspunt plaatst Geld & gevoel vraagtekens bij de gangbare bezwaren tegen de doodstraf. Ook hebben sommige maatschappelijke spelregels een economische grondslag, terwijl we denken dat ze geheel bepaald zijn door emotionele of ethische overwegingen. Geld & gevoel laat zien dat een economische benadering van misdaad en straf sommige aspecten van ons strafrechtsysteem, zoals het belang van verzachtende omstandigheden, en het verbod op de handel in organen, vanuit efficiëntieoverwegingen kan verklaren.

De stukken in Geld & gevoel, over emoties, economie en ethiek verschenen eerder onder het motto ‘Geld en Gevoel’ als wekelijkse columns in Het Financieele Dagblad. In plaats van de oorspronkelijke chronologische volgorde is gekozen voor een thematische ordening. Achtereenvolgens komen de arbeidsmarkt, beleggers, huwelijksgeluk en gezinsleven, consumentengedrag, misdaad en straf, en economie en ethiek aan de orde.

Tot slot een woord van dank. Aan de vele lezers die mij schreven of belden met positieve reacties. Aan Hans Kamerbeek van Het Financieele Dagblad die mij met raad en daad terzijde stond. Aan de vrienden die mij inspiratie gaven. Aan Corry van Renselaar, die niet alleen behulpzaam was bij het ontwikkelen van ideeën, maar ook mijn trouwste lezer was. En ten slotte aan Niek, Olga en Sonja Leonhard, die moeiteloos accepteerden dat ik ieder weekend tijd vrijmaakte voor het schrijven van dit boek.

Emoties op de werkvloer

Het dienstbodencomplex

Economisch onderzoek naar het welzijn van de mens is schaars. Een van de redenen is dat geluk moeilijk kwantificeerbaar is. Maar volgens micro-econoom Andrew Oswald is dat geen onoverkomelijk probleem. Psychologen hebben, zo stelt hij, vele duizenden onderzoeken van niveau verricht op het gebied van welzijnsbeleving, gebaseerd op data uit interviews en enquêtes. Er zijn dan ook inmiddels methodes te over om – ondanks de meetproblemen – toch conclusies te trekken over zoiets subjectiefs als welzijn.

Vanuit die gedachte deden de broers Alfonso en Andrés Sousa-Poza, economen, een vergelijkend onderzoek naar de mate waarin werknemers in twintig industriële landen, waaronder Nederland, tevreden zijn over hun werk. Daarbij is de tevredenheid afgemeten aan veertien kenmerken van het werk, waaronder beloning en carrièreperspectief, maar ook het nut voor de samenleving en de directe omgeving. De invalshoek is speciaal, want de onderzoekers bekeken de verschillen in baantevredenheid tussen mannen en vrouwen.