Geld en geluk

Henriëtte Prast

Geld en geluk

Over emotie-economie

2004
Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

in samenwerking met Het Financieele Dagblad

De rde druk, oktober 2007

© 2004, 2007 Henriëtte Prast,
Uitgeverij Business Contact, Amsterdam
Omslagontwerp: Rob Heideman, FD
Foto auteur: Anja van Wijgerden

ISBN 9789047001850
D/2004/0108/716
NUR 740, 793

www.businesscontact.nl
www.fd.nl

Voorwoord

De economische wetenschap kent vele gedaanten. Voor de denkers die wij nu als de eerste economen beschouwen, was economie, en in het bijzonder het denken over de inrichting van onze volkshuishouding, nauw verwant met filosofie, de bakermat van alle wetenschappen. Andere wetenschappers uit die tijd, en dan hebben we het over de Verlichting, bestudeerden economische processen aan de hand van inzichten ontleend uit de fysica. Dit waren in feite de eerste modellenbouwers en de grondleggers van de econometrie.

De zogenoemde neo-klassieke economen, actief in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw, bouwden op de inzichten van beide ‘scholen’. In de jaren van de Great Depression en daarna, kregen de modellenbouwers geleidelijk de overhand. Deze economen geloofden, geïnspireerd door het werk van Keynes en de ervaringen uit de crisisjaren, in de maakbaarheid van volkshuishoudingen. Hun werk heeft grote invloed gehad op het naoorlogse financieel-economische beleid en behoorde ook tot mijn wortels.

Toen de feilbaarheid van de modellenbouwers duidelijk werd – de werkelijkheid laat zich nu eenmaal niet zo makkelijk in een maquette stoppen – raakte de economische wetenschap in een stroomversnelling. Modellen bleven een belangrijke rol spelen in de economie, waarbij steeds meer gebruik werd gemaakt van de nieuwste inzichten uit de wiskunde en de statistiek – al groeide het besef dat de uitkomsten van deze modellen niet één op één in beleidsaanbevelingen konden worden vertaald. Als reactie hierop werd teruggegrepen op het denkkader dat vooroorlogse economen ook al hanteerden, aangevuld met nieuwe inzichten. Thema’s als vertrouwen en verwachtingen deden opnieuw hun intrede in de economische wetenschap.

Van hieruit is het een kleine stap naar het gedachtegoed dat in dit boek wordt gepresenteerd, de relatie tussen economie en andere gedragswetenschappen, zoals psychologie of sociologie.

De tijd dat economen de mens zagen als rationeel denkend, winstmaximaliserend individu – de homo economicus – ligt definitief achter ons. Economie is bovenal een gedragswetenschap, en daarmee ook veel complexer en multidimensionaler dan lang werd aangenomen. Het boek dat voor u ligt maakt dit niet alleen inzichtelijk, maar biedt ook de nodige déjà-vu’s, door een goed gebruik van voorbeelden uit de alledaagse praktijk. Een aanrader dus, niet alleen voor economen, maar ook voor leken op dit vakgebied.

W.F. Duisenberg

Inleidin

‘Geld maakt niet gelukkig.’ Klopt deze uitspraak of is hij vooral bedoeld om de minder bedeelden te troosten en de rijken voor te houden dat er meer is dan materie alleen? Dit boekje probeert een antwoord te vinden op deze en andere vragen op het gebied van de emotie-economie.

Sprookjes willen ons doen geloven dat rijk en ongelukkig samengaan. De hoofdpersoon leeft nog lang en gelukkig door de voor de hand liggende rijke huwelijkskandidaat te passeren ten gunste van de eenvoudige aanbidder met het gouden hart. Ook nieuwe rijken dragen de boodschap uit dat geld niet gelukkig maakt. Het traditionele zomernummer van Quote – door de redactie aangeduid als de ‘proletenspecial’ – citeert in 2003 een Nederlandse onroerendgoedhandelaar in Marbella, die zegt net zoveel te genieten van een biertje op een terras in Puerto Banùs als van zijn Bentley. ‘Misschien zelfs wel meer.’ Oude rijken houden wijselijk hun mond.

De werkelijkheid zit anders in elkaar dan sprookjes – waargebeurd of niet – ons willen laten geloven. Al was het maar omdat het onderscheid tussen materieel en immaterieel genieten niet zo scherp te trekken is. Soms kan geld uitgeven nu eenmaal echt een geluksgevoel geven. In de zomer van 2003 was ik met mijn gezin op vakantie, niet in Marbella maar in Griekenland. Bij een temperatuur van 44 graden kwamen we na een dag rijden doodmoe aan in Olympia. We hadden daar een suite geboekt in wat het mooiste hotel van de Peloponnesos bleek. Toen we ’s avonds op het terras bij het zwembad de menukaart bekeken zei één van mijn tienerdochters, die zich kennelijk realiseerde dat niet elke vakantieganger in deze aangename omstandigheden verkeerde: ‘En dan willen ze ons laten geloven dat geld niet gelukkig maakt.’

De stukken in dit boekje geven een beeld van de feiten. Wetenschappelijk onderbouwd, maar luchtig gepresenteerd laten ze zien hoe geld en geluk elkaar over en weer beïnvloeden. Met soms verrassende conclusies. Bijvoorbeeld dat geluk kan worden gekocht, maar wel heel erg duur is. En dat wie zich gelukkiger voelt anders met geld omgaat.

De wetenschap besteedde tot voor kort weinig aandacht aan de relatie tussen geld en geluk. Geld was het terrein van economen, en die beperkten zich, een enkeling als Keynes daar gelaten, tot het materiële en rationele. Natuurlijk zijn hebberigheid en angst om te verliezen emoties die traditioneel de hoofdrol spelen in het gedrag waar economen een verklaring voor proberen te geven. Maar in de economie noemen we dat anders. Streven naar rendement, afkeer van risico, dat klinkt een stuk zakelijker. Economen hielden er bovendien tot voor kort geen rekening mee dat de gemiddelde mens zich in zijn economisch handelen systematisch laat leiden door onbewuste psychologische mechanismen, die hem, rationeeleconomisch gezien, kunnen schaden. Emoties behoorden tot het onderzoeksgebied van psychologen, en die dachten niet aan geld, althans niet als ze bezig waren met onderzoek. Freud was daarop een uitzondering, zoals in hoofdstuk 3 zal blijken.

Dat is inmiddels anders. Economen beginnen rekening te houden met emoties en psychologen zijn wetenschappelijk geïnteresseerd geraakt in geld. De toekenning, in 2002, van de Nobelprijs voor economie aan een psycholoog was een duidelijk signaal dat in de economie de aandacht van het rationele naar het emotionele aan het verschuiven is.

Een gemeenschappelijk kenmerk van de stukken in dit boekje is dat ze de effecten laten zien van de wisselwerking tussen het rationele en het emotionele. Tussen geld en geluk dus, waarbij geluk te interpreteren is als welzijn, maar ook als geluk hebben of je vrolijk voelen. Een andere rode draad is de kwantificering van emoties en hun effecten. Want geld en geluk, hoe ambivalent de relatie daartussen ook moge zijn, blijken elkaar op een systematische, meetbare manier te beïnvloeden.

Geluk is uit te drukken in geld, zo blijkt uit hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2 laat zien dat jaloezie kan leiden tot financieel vandalisme. Hoofdstuk 3 legt verbanden tussen geld en fatsoen, met als pikante conclusie dat de hoofdrolspelers in de boekhoudschandalen misschien iets minder slecht zijn dan we dachten. In een boek als dit mag een deel over de rol van psychologie op aandelenbeurzen natuurlijk niet ontbreken en hoofdstuk 4 geeft dan ook voorbeelden van de invloed van emoties op het gedrag van beleggers. In hoofdstuk 5 komen verschillende vormen van geldziekte aan de orde, van gokverslaving tot affluenza, oftewel rijkeluisgriep. De stukken in hoofdstuk 6 laten zien dat mooi weer en veel daglicht ons roekelozer maken, met alle gevolgen van dien voor ons economisch gedrag. Hoofdstuk 7 behandelt de relatie tussen geld en geloof en concludeert dat de katholieke kerk heiligverklaringen gebruikt als succesvol marketinginstrument. In hoofdstuk 8 ten slotte staat de afweging tussen plezier nu en in de toekomst centraal. Daaruit blijkt dat we ons inconsistent gedragen. Zo gaan rokers niet minder spaarzaam om met geld dan nietrokers en laten slanke mensen hun geld net zo hard rollen als dikkerds.

De stukken in dit boekje verschenen eerder als wekelijkse columns in Het Financieele Dagblad onder het kopje ‘Geld en Gevoel’, of zijn daarvan een bewerking. Na het verschijnen van een eerdere bundeling, in 2001, bleek dat deze column niet alleen aanslaat bij lezers van Het Financieele Dagblad, maar ook bij vele anderen die, econoom of niet, geboeid zijn door de wisselwerking tussen economie en psychologie. Dit boekje is ook voor hen bedoeld.

Ten slotte een woord van dank aan degenen die mij tijdens het schrijven van deze stukjes en het bewerken ervan met raad en daad terzijde stonden. Ik noem graag de volgende mensen bij naam, in alfabetische volgorde: Pieter de Beurs, Jaap Bikker, Jaap Bos, Ed Groot, Ralph de Haas, Marleen Janssen Groesbeek, Hans Kamerbeek, Ruud Klunder, Iman van Lelyveld, Niek Leonhard, Olga Leonhard, Sonja Leonhard, Annemie Michels, Claire van Putten, Corry van Renselaar, Olaf Sleijpen, Rob Stobberingh’ en Benno van der Zaag. Naast hen waren er anderen, te veel om op te noemen, die mij door hun positieve reacties op de columns inspireerden tot het schrijven van meer. Veel dank daarvoor.

Hoofdstuk 1

Geld en geluk

Inleidin

De stukken in dit hoofdstuk besteden aandacht aan de vraag of geld gelukkig maakt. Dankzij ingenieus onderzoek kan er wel degelijk iets gezegd worden over de relatie tussen geld en geluk. Sterker nog, het is mogelijk om de emotionele waarde van persoonlijke omstandigheden in geld uit te drukken.

Uit dit hoofdstuk blijkt dat wetenschappelijk onderzoek naar geld en geluk de volgende resultaten oplevert: geluk is te koop, en meer geld maakt gelukkiger. Want als je alle overige levensomstandigheden gelijk houdt, zoals gezondheid en gezinssituatie, blijkt dat mensen gemiddeld gelukkiger zijn naarmate ze rijker zijn. Maar tegelijkertijd blijkt dat er heel veel geld nodig is om een verslechtering in persoonlijke omstandigheden te compenseren. Om een voorbeeld te noemen: een verslechtering van iemands gezondheid van uitstekend naar matig blijkt, in geld uitgedrukt, tot een psychologische schade van rond 750.000 euro per jaar te leiden. Dat wil zeggen dat de geluksdaling die het gevolg is van een achteruitgang in gezondheid weliswaar met geld te compenseren is, maar daar is wel heel veel geld voor nodig. Ook werkloos worden levert, afgezien van de inkomensdaling die daaruit voortvloeit, veel verdriet op. De gemiddelde werkloze zou meer dan 400.000 euro per jaar moeten ontvangen om zich even gelukkig te voelen als een werkende. Bovendien maakt alleen al de angst om als gevolg van een teruglopende economie werkloos te worden mensen ongelukkiger.

Trouwen draagt daarentegen bij aan ons geluksgevoel, en heeft bovendien een positief effect op ons inkomen en op onze lichamelijke gezondheid en levensduur.

Meer geld mag dan gelukkiger maken, uit dit hoofdstuk blijkt ook dat we ondanks de enorm gestegen welvaart er de afgelopen vijftig jaar gemiddeld genomen niet zo heel veel gelukkiger op zijn geworden. Blijkbaar is de economische groei gepaard gegaan met ontwikkelingen op persoonlijk terrein waar we minder gelukkig door worden.

Kortom, geld maakt gelukkig zolang we er niets voor hoeven in te leveren. Toch willen we financieel steeds meer en lijkt het soms of we in het rijke westen werken om te leven, in plaats van andersom. Daarmee logenstraffen we de woorden van de beroemde Britse econoom John Maynard Keynes. Die voorspelde rond 1930 dat de levensstandaard in het westen binnen honderd jaar vier tot acht keer zo hoog zou zijn als in zijn tijd. Daarin kreeg hij gelijk. Maar hij verwachtte ook dat we dankzij de hogere levensstandaard geld niet meer zouden najagen en een overvloed aan vrije tijd zouden hebben. Was dat maar waar!

Boterbriefje is goud waar

Getrouwde werknemers verdienen gemiddeld 10 tot 20 procent meer dan alleenstaanden, na correctie voor andere relevante factoren zoals leeftijd, opleiding en geslacht. Onderzoek op dit terrein strekt zich uit tot meerdere landen en vrijwel overal treedt dit verband tussen burgerlijke staat en inkomen op. Wat zou de achterliggende oorzaak kunnen zijn?

In beginsel is denkbaar en aannemelijk dat juist degenen die sterker, gezonder en productiever zijn ook meer kans maken op de huwelijksmarkt. Dat zou betekenen dat er geen oorzakelijk verband is tussen getrouwd zijn en inkomen, maar dat beide voortvloeien uit dezelfde persoonskenmerken.

Nader onderzoek suggereert echter dat deze verklaring niet houdbaar is, aldus onderzoeker Andrew Oswald, gespecialiseerd in de relatie tussen geld en geluk. Want op jongere leeftijd, begin twintig, is er nauwelijks een verschil in inkomen tussen getrouwden en vrijgezellen. Met het stijgen van de leeftijd, en daarmee de duur van het huwelijk, neemt de ‘huwelijkspremie’ – het verschil in loonniveau tussen getrouwden en vrijgezellen – toe. Dat betekent dat een oorzakelijk verband meer voor de hand ligt. Misschien werken getrouwden harder omdat ze een partner en gezin moeten en willen onderhouden. Misschien worden ze opgejut door hun partner om meer uit loononderhandelingen te slepen. Maar volgens Oswald is het waarschijnlijker dat het huwelijk gezonder, stressbestendiger en daarmee productiever maakt. Wie getrouwd is, is namelijk gemiddeld gezonder en leeft langer. Dat blijkt uit een Brits onderzoek dat de gezondheidstoestand volgde van een grote groep mannen, vanaf hun middelbare leeftijd tot twintig jaar daarna. Na die periode was van de getrouwde mannen een kleine 1,5 procent overleden, tegenover 1,7 procent van de vrijgezellen. Van degenen die nog leefden, hadden de vrijgezellen een veel hogere bloeddruk. Maar er bleek ook dat het huwelijk kwetsbaar maakt. Want het sterftecijfer onder degenen die intussen waren gescheiden of weduwnaar waren geworden, lag boven de 2 procent. Daarmee was dit de ongezondste groep, afgemeten aan overlijdensrisico.

In een recenter onderzoek bestudeerde Oswald zelf, met coauteur Jonathan Gardener, de relatie tussen burgerlijke staat en overlevingskans van een grote groep Britse mannen en vrouwen. Daaruit bleek dat wie getrouwd is een veel kleinere kans heeft om te overlijden. Ongetrouwd zijn geeft een even groot sterfterisico als roken. Wie ongetrouwd samenwoont is beter af dan een alleenstaande, maar minder goed dan wie formeel getrouwd is. Blijkbaar is het boterbriefje, zowel materieel als immaterieel, goud waard.

Toen was geluk nog heel gewoon

David Blanchflower en Andrew Oswald deden uitgebreid onderzoek naar het welzijn van de bevolking in de Verenigde Staten. Ze signaleren sinds 1972 een dalende trend in het welbevinden van de Amerikanen. En dat terwijl de welvaart juist gestegen was.

De dalende gelukstrend heeft betrekking op het gemiddelde van de bevolking. Nadere bestudering van de resultaten laat verschillen zien tussen bevolkingsgroepen. De Amerikaanse man blijkt de afgelopen decennia juist wél gelukkiger geworden en de daling van het gemiddelde welzijn is toe te schrijven aan een verminderde geluksbeleving van de Amerikaanse vrouw. Vooral blanke vrouwen zijn sinds de jaren zeventig de grote verliezers. Blanchflower en Oswald noemen dit een paradoxaal resultaat, gezien de emancipatie van vrouwen in de onderzochte periode. Een verklaring hebben ze er niet voor.