DUURZAMER ONDERNEMEN

Van Marleen Janssen Groesbeek zijn verschenen:

Maatschappelijk ondernemen

Mensen, milieu en meerwaarde

Midden in de samenleving

Wie is de baas? (met Mieke Bello & Peter de Bruin)

Oh, wat zijn we creatief! (met Peter ten Hoopen)

Marleen Janssen Groesbeek

DUURZAMER ONDERNEMEN

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Rechtvaardigheid is niet iets dat op zichzelf staat, maar het is telkens een verdrag, dat in de omgang met elkaar, waar ook maar, wordt afgesloten, met als oogmerk dat we niet benadelen en niet benadeeld worden.

Uit Ratae Sententiae van Epicurus, Grieks filosoof (341–271/270 v.C.)

Voor Boris, Lena, Mina, Rein en Tom

Bij de productie van dit boek is het uiterste gedaan om duurzaam met milieu en natuurlijke bronnen om te gaan. Hierbij is gelet op minimalisatie van materiaal, afval en transport en gebruik van milieuvriendelijke (energiezuinig geproduceerde en biologisch afbreekbare) materialen. De omslag is volledig zonder chemicaliën gemaakt. Het binnenwerk is gedrukt op papier met het FSC-keurmerk – daarbij is het zeker dat het hout, de belangrijkste grondstof voor dit boek, afkomstig is uit speciaal daarvoor aangelegde bossen. Ten slotte is gewerkt met producenten die controleerbaar milieubewust werken.

Kijk voor meer informatie op www.duurzaamuitgeven.nl.

© 2009 Marleen Janssen Groesbeek

Uitgeverij Business Contact, Amsterdam

Omslagontwerp: Het Vlakke Land, Rotterdam

Omslagillustratie: iStockPhoto, Dena Steiner

Boekverzorging: LINE UP boek en media bv

ISBN 9789047002680

D/2009/0108/004

NUR 780

www.businesscontact.nl

www.duurzamerevolutie.nu

HOOFDSTUK 1
Van evolutie naar revolutie

Het is hoog tijd voor een duurzame revolutie. De manier waarop wij met zijn allen proberen te veranderen om de uitputting van de aarde om te draaien en op een kleinere ecologische voet te leven, is veel te traag. Bovendien zijn er nog een heleboel mensen die gewoon doorleven alsof we nog zes planeten achter de hand hebben. We zijn veel te bang dat de veranderingen die nodig zijn ons huidige welvaartsniveau aantasten. Intussen willen we niet zien dat we de toekomst voor de generaties na ons aanzienlijk moeilijker maken. En we ondermijnen onze eigen vooruitzichten. We hobbelen van de ene crisis naar de andere – natuurrampen, voedselschaarste, heilige oorlogen, kredietcrisis – en met een beetje kunst en vliegwerk houden we de wereld met zijn meer dan honderdjarige economische systeem aan de praat.

De snelheid waarmee de crises elkaar nu opvolgen of elkaar zelfs overlappen, heeft intussen bijna iedereen aan het denken gezet. Sommige mensen hebben zelfs het einde van het kapitalisme voorspeld, nu overal ter wereld de staat heeft moeten ingrijpen om de financiële sector te redden en te investeren in de economie om de recessie niet te laten afglijden naar een depressie. Voor alle mensen die geloofden dat na het ineenstorten van communistische economische systemen de vrije markt zijn superioriteit had bewezen, is de terugkeer van de overheid als belangrijke economische speler een hard gelag.

Ideeën van overleden en afgeschreven economen als Karl Marx en John Maynard Keynes worden weer afgestoft en in ere hersteld. En de stamvader van de moderne economische wetenschappen, de filosoof Adam Smith, mag weer in de hoek gaan staan omdat hij zou hebben gezegd dat het nastreven van eigenbelang de beste manier is om economische welvaart te bereiken. Smith heeft dat helemaal niet zo gezegd, maar zoals dat wel vaker in de geschiedenis gaat, is zijn gedachtegoed door een groep van zogenoemde laissez faire economen misbruikt om onbeperkte vrijhandel te promoten. Zij waren de globalisten van de negentiende eeuw.

Ik heb een zwak voor Adam Smith. Hij is samen met Epicurus mijn favoriete filosoof. Waarom? Omdat hun ideeën in de loop van de geschiedenis zo vervormd zijn. Dat wat door het grote publiek beschouwd wordt als hun gedachtegoed, is precies het omgekeerde van wat ze beweerden. Epicurus staat voor hedonisme, maar pleitte voor matigheid, voor niet meer nemen dan je nodig hebt voor een goed leven, voor het rekening houden met andere mensen en de natuur. Smith staat voor egoïsme en streven naar eigenbelang, maar geloofde dat mensen worden geboren met een innerlijk gevoel van goed en kwaad en dat ze sympathie hebben voor hun medemens en ontzag voor de schepping, waardoor ze bij het nastreven van hun eigenbelang proberen het welzijn van anderen niet te schaden.

Samen leggen Epicurus en Smith de basis voor wat ik als de essentie van een duurzame samenleving beschouw: rekening houden met mens en natuur bij al onze activiteiten, of we nu schoenen kopen of door het bos wandelen. Als we dat allemaal doen, ontstaat er een meer rechtvaardige samenleving waar iedereen genoeg heeft.

Dat wil helemaal niet zeggen dat we met zijn allen op een houtje moeten bijten of met drie truien aan bij een koude radiator moeten gaan zitten. Integendeel. We moeten juist deze tijd van schaarste aan natuurlijke hulpbronnen, uitsterven van dier- en plantensoorten en klimaatverandering opvatten als een enorme uitdaging om het anders te doen. De ideeën en technieken zijn er. Waarom wachten op het opraken van olie en gas en nog tonnen CO2 en andere broeikasgassen de lucht inblazen? Waarom nog een benzineslurpende Ferrari kopen als je een elektrische Tesla met dezelfde patserige uitstraling kan aanschaffen? Het leuke van de duurzame revolutie is dat je én cool kan zijn én kan zorgen dat de aarde cool blijft.

Als de overheid toch de komende jaren veel geld gaat investeren in de economie om de groei aan de praat te houden, dan kunnen we het geld beter meteen besteden aan duurzame oplossingen. Al het geld dat de overheid nu extra uitgeeft, moeten wij en de volgende generaties toch weer ophoesten, dus waarom dan niet meteen investeren in een duurzame toekomst voor onze kinderen en kleinkinderen. Dat betekent concreet geen vergunningen meer afgeven voor kolencentrales, maar wel voor andere centrales die draaien op niet-fossiele energie. Dat betekent dubbeldekssnelwegen – want in de file staan is zo slecht voor het milieu – en Europese steun geven aan bedrijven die auto’s maken die geen CO2 uitstoten. Waarom zouden we ontwikkelingshulp of investeringen in opkomende economieën en ontwikkelingslanden niet koppelen aan duurzaamheidscriteria?

Want zoals ook de vrijemarktdenkers zullen beamen, alle vormen van innovatie geven een flinke vitamineshot aan de economie. Het is niet voor niets dat de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter creatieve vernietiging als belangrijk onderdeel van de economische ontwikkeling zag; oude structuren en oude manieren van werken moeten voortdurend worden vervangen door nieuwe. Een gevleugelde uitdrukking van mensen die zich inspannen voor duurzame ontwikkeling is: het stenen tijdperk hield ook niet op omdat de stenen op waren.

Transitiefase

Zowel de creatieve destructie van Schumpeter als de overgang van het stenen tijdperk naar het ijzeren tijdperk kende een transitiefase. In zo’n fase bevinden wij ons nu ook. Een periode waarin het oude systeem en het nieuwe nog naast elkaar bestaan. Dat maakt onze tijd ook zo verwarrend. Enerzijds zien we een ongebreidelde groei en bloei van het kapitalisme in Brazilië, Rusland, India, China en het Midden-Oosten, met alle bijbehorende ellende van grote inkomensverschillen, corruptie, grote milieuschade en verspilling van natuurlijke hulpbronnen. Ook in het Westen is de fixatie op snel en veel geld verdienen zonder rekenschap te geven aan mens en milieu nog steeds groot.

Tegelijkertijd zien we allemaal nieuwe initiatieven van ondernemers, oudpolitici, acteurs, tv-persoonlijkheden en wetenschappers om de wereld te redden van onze destructieve neigingen. Wie had tien jaar geleden gedacht dat de Amerikanen Al Gore en Bill Clinton de klimaatverandering zo prominent onder de aandacht zouden brengen, dat diverse oerconservatieve zakenmensen hun best zijn gaan doen voor een duurzame ontwikkeling? Het blijft de vraag of ze de energie die ze nu in hun duurzame activiteiten stoppen niet beter hadden kunnen gebruiken toen ze nog de baas waren van de grootste economische macht van de wereld. Misschien waren we nu dan verder geweest.

Dat neemt niet weg dat naast de oude economie zich een nieuwe duurzame economie aan het ontwikkelen is. Vele beursgenoteerde ondernemingen wereldwijd, maar nog lang niet genoeg, doen op een of andere manier hun best om tegemoet te komen aan de wensen van de samenleving. Ook in Nederland zijn er grote en kleine ondernemers die allemaal op hun eigen wijze bezig zijn hun bedrijfsactiviteiten te verduurzamen, sommige met het oog op hun portemonnee en toekomstige wetgeving, andere met passie en een echt gevoel van urgentie: we hebben geen tijd meer te verliezen.

Uiteindelijk maakt het niet uit hoe ondernemingen het aanpakken en welke terminologie ze ervoor gebruiken: maatschappelijk ondernemen, verantwoord ondernemen, maatschappelijk verantwoord ondernemen, duurzaam ondernemen, ethisch ondernemen, sociale verantwoordelijkheid, corporate citizenship, triple bottom line: people, profit and planet. Het zijn allemaal termen voor het maatschappelijk gedrag van ondernemingen en de verantwoordelijkheid die zij nemen voor hun omgeving. Omgeving staat voor de aarde en de mensen. Aarde staat voor biodiversiteit, kwaliteit en hoeveelheid van water, kortom: het geheel van wat we natuur en milieu noemen. Mensen staat voor iedereen die te maken heeft met ondernemingen in de rol van burger, werknemer, consument en aandeelhouder.

Maar bedrijven zijn geen filantropische instellingen. Om te blijven voortbestaan moeten ze hun geld zelf verdienen. Die continuïteit is belangrijk voor werknemers en aandeelhouders, maar ook voor de samenleving als geheel. Bij maatschappelijke verantwoordelijkheid hoort dus ook het maken van winst. Hoevéél winst, daar kunnen de meningen over verschillen.

Daar staat tegenover dat we de macht van ondernemingen ook niet moeten onderschatten. Door het gemak waarmee bedrijven zich over de hele wereld vestigen, vaak in landen waar democratie en mensenrechten niet hoog op de prioriteitenlijst staan, krijgen ondernemingen steeds meer macht en daarmee meer verantwoordelijkheid. Het grootste computerbedrijf van de wereld, Microsoft, is ondanks de beurscrisis nog steeds 211 miljard dollar waard. Dat is meer dan het nationaal inkomen van de vijftig armste landen bij elkaar. Als we presidenten van landen durven aanspreken op hun gedrag, waarom zouden we dan aarzelen bij presidenten van de grote ondernemingen?

Sinds het verschijnen van Maatschappelijk ondernemen in 2001 heb ik veel discussies gevoerd over de terminologie. Zo zijn er ondernemers die niet houden van de term maatschappelijk verantwoord ondernemen. Voor hen is ondernemen per definitie maatschappelijk. Bedrijven zijn onderdeel van de samenleving, zo beargumenteren ze, en spelen daarin hun eigen rol. Helaas vullen ze die rol nog vaak als volgt in: zorgen voor continuïteit van de onderneming en zoveel mogelijk winst maken, want dan zijn de aandeelhouders tevreden. Als die niet tevreden zijn, kan dat de ondergang of opsplitsing van de onderneming betekenen, zoals we hebben gezien bij beursgenoteerde ondernemingen als Stork en ABN AMRO.

Hoewel een aantal ondernemers blijft volhouden dat ondernemen altíjd verantwoord is, duiken er steeds meer voorbeelden op van hoe roekeloos sommige directeuren met hun verantwoordelijkheid omgaan. Hierbij gaat het om het brede palet van illegaal dumpen van afval en ondeugdelijke werkomstandigheden tot boekhoudfraude. Dat laatste valt onder ‘goed bestuur’ oftewel corporate governance, een wezenlijk onderdeel van maatschappelijk verantwoord ondernemen, zeker voor analisten die kijken naar niet-financiële risico’s.

Goed bestuur is een van de zaken die zwaar zijn gaan wegen bij de beoordeling van bedrijven; het gaat – mede door de huidige discussie over het klimaat – waarschijnlijk zelfs de waarde van de onderneming bepalen bij beursanalisten. Hoewel, met de huidige kredietcrisis en de dreigende recessie is niets meer zeker als het om waarde van beursgenoteerde ondernemingen gaat.

Volgens Herman Wijffels, oud-voorzitter van de Sociaal-Economische Raad en oud-bestuursvoorzitter van de Rabobank, zijn de huidige crises een kenmerk van de transitiefase waarin we ons bevinden. Oude structuren werken niet meer en daardoor ontstaat er een crisis. Die structuren worden door de crisis zwakker en kwetsbaarder, waardoor ze gemakkelijker omver te kegelen zijn. Als dat gebeurt ontstaat er ruimte voor een nieuwe economische orde. Crises zorgen dus voor noodzakelijke veranderingen. Zo zien we maar weer dat de economische orde niet iets abstracts is, maar wel degelijk wordt bepaald door mensen. Mensen veranderen zelden vanzelf. Ze hebben een ingrijpende gebeurtenis nodig om het roer om te gooien en desnoods veroorzaken ze die zelf.

Eigenbelang

Ondernemen en daarbij rekening houden met mensen en omgeving bestaat al eeuwen. Dat is geen uiting van filantropie of een voorbeeld van een ondernemer met een hoge moraal. Voor veel bedrijven was het, zeker aan het begin van de twintigste eeuw, bittere noodzaak. De productie werd steeds complexer en mensen moesten geconcentreerd en met meer kennis hun werk doen. Dat betekende dat ze goed gevoed, uitgerust en gezond moesten zijn. Daarnaast was het wel zo praktisch als ook de mensen die het laaggeschoolde werk deden in ieder geval konden lezen en schrijven. Dus in die tijd zetten de Nederlandse textielindustrie en grote bedrijven als Philips en Unilever en Ford in de Verenigde Staten aparte woonwijken, medische zorg en scholen op voor hun werknemers. Diezelfde ontwikkeling zien we nu weer terug in lagelonenlanden waar de multinationals werken met de arme beroepsbevolking. Heineken doet bijvoorbeeld in Afrika veel aan medische zorg vanwege de aidsproblematiek. Zonder goede medicatie kunnen de werknemers van Heineken daar niet werken. Het Duitse autoconcern BMW heeft dat ook ontdekt.

Met de toenemende invloed van de overheid en de ontwikkeling van milieu- en sociale wetgeving verdween de eigen verantwoordelijkheid van ondernemingen in de loop van de vorige eeuw langzamerhand weer wat naar de achtergrond. Regels en overheidscontrole bepaalden steeds meer hoe bedrijven zich zouden moeten gedragen. Maar de samenleving – zo is gebleken – vraagt meer van het bedrijfsleven dan slechts het volgen van de regels.

Begin jaren negentig kreeg maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) dan ook een nieuwe impuls. In Nederland was Van Melle, de snoepgoedfabrikant, een van de voorlopers, samen met de Nederlandse tak van The Body Shop, Triodos Bank en ASN Bank. Een bekend Amerikaans voorbeeld uit die tijd is Ben & Jerry’s, de ijsmaker die later door Unilever is overgenomen.

Wat mvo in de jaren negentig eigenlijk kon betekenen voor de dagelijkse gang van zaken in de onderneming was in die jaren nog niet helemaal duidelijk. Van de oliecrises in de jaren zeventig en de milieuschandalen hadden bedrijven onthouden dat ze zuinig met energie en grondstoffen moesten omgaan. Recycling was om die reden een belangrijk onderwerp. Multinationals dachten na over kinderarbeid en mensenrechten, maar het integreren van die overwegingen in het dagelijkse bedrijfsbeleid bleek lastig. Tot de Britse bedrijfsadviseur John Elkington in 1997 kwam met zijn boek Cannibals with Forks. Daarin introduceerde hij de triple bottom line – people, planet and profit – en gaf hij bedrijven een richting hoe zij die drie aspecten in hun kernactiviteit konden verwerken. De drie p’s of triple p werd een gevleugelde term bij iedereen die zich op dat moment met mvo bezighield. Overigens was de term mvo wel bekend maar nog niet ingeburgerd. Pas met de publicatie van het rapport De winst van waarden in december 2000 zette de Sociaal-Economische Raad (SER) het begrip stevig op de kaart. De raad bracht het advies uit op verzoek van toenmalig staatssecretaris Gerrit Ybema van Economische Zaken1. Ze pleit daarin voor een brede aanpak van maatschappelijk verantwoord ondernemen en breekt een lans voor de benadering van Elkington van de drie p’s. In het rapport staat dat maatschappelijk verantwoord ondernemen ‘het bewust richten van de ondernemingsactiviteiten op waardecreatie op langere termijn’ is in de drie dimensies mensen, milieu en winst, gecombineerd met de bereidheid de dialoog met de samenleving aan te gaan.

De SER was en is een voorstander van de individuele invulling van mvo door het bedrijf zelf; dat was tevens haar argument tegen wetgeving. Intussen is er onder invloed van Europese richtlijnen wel een verplichting voor bedrijven gekomen om in hun financiële jaarverslag te rapporteren over hun niet-financiële risico’s. Ook de Raad voor de Jaarverslaggeving heeft regels opgesteld voor verslaglegging van bedrijfsinspanningen op milieu- en sociaal gebied. Maar dat de SER tegenstander van wetgeving is, is niet zo verrassend. In de raad zitten de werkgevers, de werknemers en een aantal kroonleden. Met zo’n grote vertegenwoordiging van het bedrijfsleven is het uitgesloten dat de SER regels bepleit voor de manier waarop rekening moet worden gehouden met mens en milieu.

Het SER-advies was op één punt wel verrassend. De opstellers hadden in 2000 wel een heel optimistisch beeld van de maatschappelijk verantwoorde activiteiten die het Nederlandse bedrijfsleven had ontplooid. Zij omschreven mvo toen al als een gevestigde activiteit en hadden hoge verwachtingen van de verantwoordelijkheidszin van de ondernemingen. Dat was wel erg optimistisch. De ontwikkeling van mvo bij bedrijven ging rond de eeuwwisseling gestaag vooruit, maar dat kwam niet door de kracht of inspanning van leidinggevenden en ondernemers.

De druk kwam vooral van buiten, door de boekhoudfraude bij bedrijven, gevolgd door een heftige discussie en regels voor goed bestuur. Ook het besef dat globalisering negatieve kanten heeft, de economische opkomst van landen als China, India, Brazilië en Rusland, en verandering van het klimaat hebben ondernemingen en beleggers gevoeliger gemaakt voor wat nu nog niet-financiële risico’s heten: menselijk gedrag dat niet direct en exact meetbaar is. Nu is gebleken dat die niet-financiële risico’s op termijn wel degelijk grote financiële gevolgen kunnen hebben. Die risico’s komen beter in beeld met een drievoudige meetlat, en zo komen we weer even terug bij John Elkington, de bedenker van het begrip triple bottom line en het rijtje people, planet, profit. Hij is een door bedrijven veel gevraagd consultant voor duurzaamheid en zocht naar een manier waarop bedrijven verantwoording konden afleggen over hun prestaties. Bijna alle bedrijven over de hele wereld hebben geleerd te rapporteren over hun financiële prestaties. Hoeveel winst en omzet hebben ze gemaakt? Hoeveel mensen hebben ze in dienst? Wat was de kasstroom?

Elkington heeft eind jaren negentig de aanzet gegeven tot een bredere verslaglegging van de activiteiten van bedrijven die van invloed zijn op het milieu en van de manier waarop de onderneming omgaat met haar werknemers en andere belanghebbenden, de zogenoemde stakeholders. Nu is het Global Reporting Initiative voor – zeker beursgenoteerde – ondernemingen een oude bekende. Tien jaar geleden nam de Verenigde Naties samen met de Coalition for Environmentally Responsible Economies (Ceres) het initiatief voor de ontwikkeling van een wereldwijde standaard voor rapportage van sociale, financiële en milieuprestaties: het Global Reporting Initiative (GRI). Het is inmiddels een toonaangevende organisatie geworden met haar hoofdkantoor in Amsterdam, en de standaard is langzaam op weg om de mondiale norm te worden voor duurzame en maatschappelijke verslaglegging. Naast bedrijven gebruiken ook meer niet-gouvernementele organisaties de richtlijnen van GRI voor hun rapportage.

In Maatschappelijk ondernemen uit 2001 stelde ik de toen nog actuele vraag of maatschappelijke verantwoordelijkheid wel een taak voor het bedrijfsleven is. Anno 2007 is dat een retorische vraag geworden. Bijna alle grote Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen hebben een duurzaam beleid of een strategie voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Op een enkeling na brengen ze allemaal een duurzaamheids- of maatschappelijk verslag uit waarin ze verantwoording afleggen over hun sociale, ecologische en economische inspanningen. Hoe hun beleid eruitziet en hoe zij daarover rapporteren, komt in hoofdstuk vier tot en met negen aan de orde.

De Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar Milton Friedman heeft nooit geloofd in een bredere maatschappelijke verantwoordelijkheid van bedrijven. Ten tijde van de eerste discussies over de rol van het bedrijfsleven in de samenleving begin jaren zeventig publiceert hij in The New York Times zijn fameuze artikel ‘The social responsibility of business is to increase its profits’, letterlijk vertaald: ‘de sociale verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven is zijn winsten te vermeerderen’. Friedman stelt daarin dat de grootste verantwoordelijkheid van een bedrijf het maken van winst is; alleen zo kan de leiding de salarissen uitbetalen en de noodzakelijke investeringen doen, zodat het voortbestaan van de onderneming gewaarborgd is. Aan de hand van scherp geformuleerde criteria schetst Friedman het legitieme handelingsgebied van het bedrijfsleven, de overheid en andere maatschappelijke partijen. Hij beperkt de maatschappelijke verantwoordelijkheden van bedrijven aanzienlijk. Hoewel de Amerikaanse econoom principieel tegen een grote overheid en haar inmenging in de vrije economie was, legde hij de verantwoordelijkheid voor regels op het gebied van milieu en mensenrechten wel bij de staat.

Friedman is eind 2006 overleden. Hij veranderde in de laatste zesendertig jaar van zijn leven niet van gedachten. Hij moet met lede ogen hebben aangezien dat ook in de Verenigde Staten duurzaam ondernemen door grote beursgenoteerde ondernemingen meer en meer werd omarmd. Aanvankelijk leek het er nog op dat de Amerikaanse ondernemingen het zouden houden bij de filosofie van Friedman: gewoon als bedrijf de hoogste winst maken (winstmaximalisatie) zonder rekening te houden met allerlei maatschappelijke wensen en eisen die niet in de wet zijn vastgelegd. En daarbij doorgaan met een andere traditie van het Amerikaanse bedrijfsleven: een klein deel van de winst aan goede doelen geven en werknemers vrijwilligerswerk laten doen. Maar die manier van ondernemen is ook in de VS uit de mode aan het raken, tenminste bij de bedrijven die in de volgspot staan omdat ze beursgenoteerd zijn of omdat het ondernemingen zijn die bijzondere producten maken. Denk aan Wal-Mart en de verontwaardiging over de arbeidsomstandigheden bij deze supermarktketen, en aan Apple dat niet zo milieuvriendelijk blijkt te zijn, terwijl de doelgroep voor de iPod en iPhone zich wel zorgen maakt over de klimaatverandering.

Kortom, Amerikaanse ondernemingen worden nu onderworpen aan hetzelfde kritische oog van maatschappelijke organisaties en consumenten dat ook al jaren de Europese ondernemingen in de gaten houdt. Opvallend is dat juist het Europese bedrijfsleven in de Verenigde Staten, dat maatschappelijk verantwoord ondernemen aanvankelijk vooral vanuit de dagelijkse bedrijfsvoering bekeek, meer betrokken is geraakt bij goede doelen en andere filantropische zaken. Zozeer zelfs dat de grenzen tussen filantropie en ouderwetse sponsoring lijken te verdwijnen. Er is zelfs een nieuwe term voor bedacht: maatschappelijk betrokken ondernemen ofwel mbo.

De vraag is of we wel op zo’n nieuwe afsplitsing zitten te wachten. Vrijwilligerswerk en filantropie zijn al onderdeel van de definitie van maatschappelijk verantwoord ondernemen, mits deze activiteiten nauw en logisch verband houden met wat het bedrijf elke dag doet. Het ondermijnt de geloofwaardigheid van een onderneming als zij via filantropie zou willen repareren wat zij met de dagelijkse bedrijfsvoering verstoort. Zo heeft een sigarettenfabrikant een paar jaar geleden onderzoek gedaan of het mogelijk is om een beter imago te krijgen als het bedrijf geld zou geven aan de kankerbestrijding. Het zal niet verbazen dat uit dat onderzoek bleek dat dat soort inspanningen juist een negatieve reactie zou oproepen.

Het imago dat bedrijven overhouden aan maatschappelijk verantwoord dan wel duurzaam ondernemen staat of valt met de oprechtheid en de goede effecten die zij hebben op de samenleving als geheel. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is, zeker voor beursgenoteerde bedrijven, niet meer genoeg voor een onderneming om zich te profileren of positief te onderscheiden. Sterker nog, bedrijven die nu nog geen duurzaam beleid hebben, worden als achterblijvers beoordeeld, met alle negatieve gevolgen van dien voor het aantrekken van gekwalificeerd personeel en nieuw kapitaal.

De snelle ontwikkeling van maatschappelijk verantwoord ondernemen is mede te danken aan de invloed van de financiële sector. Of beter gezegd, aan een deel van die sector, want de Amerikaanse banken die hypotheken verkochten aan mensen die zich dat eigenlijk niet konden veroorloven, kunnen we alleen maar onverantwoord noemen. En zij waren ook niet de partijen die duurzaam beleggen propageerden. Sinds er geld bestaat, hebben mensen geprobeerd het renderend vermogen van geld te vergroten via speculatie en het bedenken van exotische financiële producten. Het opknippen van subprime-hypotheken en die als nieuwe pakketjes weer doorverkopen aan andere partijen met de belofte van een hoog rendement is daar een voorbeeld van. Maar dit soort acties hebben altijd al geleid tot financiële ellende. De banken en (institutionele) beleggers die de huidige kredietcrisis goed of redelijk doorkomen, hebben gekozen voor een zorgvuldigere strategie, gebaseerd op duurzaamheid en erkenning van het feit dat geld slechts een smeermiddel is voor de (reële) economie.

In de afgelopen vijftien jaar van de ontwikkeling van verantwoord ondernemen is duidelijk geworden dat ondernemingen die rekening houden met de eisen voor een beter milieubeleid, de krappere arbeidsmarkt voor getalenteerde medewerkers en de dilemma’s van globalisering en daarnaast een integer bestuur nastreven, beter geëquipeerd zijn voor het opvangen van financiele en niet-financiële risico’s. En dat maakt deze bedrijven aantrekkelijker om in te beleggen of te investeren, zelfs als ze een vergelijkbaar financieel rendement opleveren. Dat neemt niet weg dat ook de beursgenoteerde ondernemingen met een stevig duurzaamheidsbeleid geraakt werden door de algehele paniek op de aandelenmarkten, en dat ook de duurzame beleggingsfondsen er flink onder hebben geleden.

Ondernemingen en hun grenzen

Dat bedrijven zich nu bewust zijn van hun maatschappelijke verantwoordelijkheden en daarnaar handelen is een goede ontwikkeling. Ik verwacht dat we over tien jaar ook niet meer zullen spreken over duurzaam of maatschappelijk verantwoord ondernemen. De risico’s die nu nog onder de ‘softe’ thema’s milieu en mensen vallen, hebben tegen die tijd allang een prijskaartje gekregen. Ze tellen dan gewoon mee in de financiële prestaties van ondernemingen, en bestuurders worden erop afgerekend.

Helaas zie ik ook een nieuwe ontwikkeling rond bedrijven die mij zorgen baart. Omdat met name internationale ondernemingen invloed hebben in verschillende landen, worden hun bestuurders door overheden, maatschappelijke organisaties en goede doelen op hun nek gezeten om de wereldproblemen op te lossen. Het streven naar een betere wereld, het laten verdwijnen van oneerlijke inkomensverdeling, honger, klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit moet een gezamenlijke krachtsinspanning zijn van alle partijen: overheden, consumenten en bedrijven. Ondernemingen moeten zich vooral kunnen blijven concentreren op het verduurzamen van hun bedrijfsvoering en productie. Daar moet immers nog een heleboel gebeuren en het zogenoemde bedrijfsburgerschap leidt alleen maar af. Helaas blijken bedrijven gevoelig voor de druk. Menig beursgenoteerde onderneming noemt zich intussen corporate citizen of zelfs good corporate citizen.

De term bedrijfsburgerschap dateert al van de eerste discussies over maatschappelijk verantwoord ondernemen begin jaren negentig, toen de samenleving een bredere verantwoordelijkheid van bedrijven wilde, een meer maatschappelijke rol naar voorbeeld van de burger. Zolang ondernemingen bestaan, hebben ze rekening moeten houden met de wensen en eisen van de samenleving. The business of business is business, het adagium van de eerder genoemde econoom Friedman, klinkt wel leuk, maar geen business zonder in te spelen op de wensen van consument, overheid en andere ondernemers. Het is de maatschappij die de onderneming haar reden van bestaan en toestemming om te opereren geeft, niet andersom. Het grote verschil met de tijd van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) of de tijd van filosoof Adam Smith is dat bedrijven meer verantwoordelijkheid voor de problemen in de complexe samenleving hebben gekregen. Daarnaast worden ze gedwongen veel meer informatie te geven over hun doen en laten – financieel en niet-financieel. Bovendien maakt de snelheid waarmee die (financiële) informatie wordt verspreid ondernemingen veel gevoeliger voor de publieke opinie, en niet te vergeten voor de aandeelhouders.

Maatschappelijk ongewenst gedrag van ondernemingen, zoals uitbuiting van mensen of grote vervuiling, is de afgelopen eeuw door overheid en vakbonden, vooral in het Westen, afgestraft via wetgeving en collectieve afspraken. Dat wil niet zeggen dat de misstanden alleen nog maar in ontwikkelingslanden of opkomende economieën plaatsvinden. Amerikaanse ondernemingen die proberen vakbonden buiten de deur te houden of aan kinderarbeid doen, lopen nog altijd de kans, zoals Wal-Mart, veroordeeld te worden. Maar juist de voorlopers in het streven naar duurzaamheid zijn het meest kwetsbaar voor kritiek van milieu- en mensenrechtenorganisaties. Die vinden dat deze bedrijven nog lang niet genoeg hun best doen. En als het gaat om de ondernemingen die achterblijven, is die kritische houding helemaal terecht. Maar het zijn over het algemeen niet de slecht presterende bedrijven die aangepakt worden, maar juist die ondernemingen die hun nek uitsteken. Die maatschappelijke druk leidt vaak tot een defensieve houding.

Die houding komt niet uit de lucht vallen. Ze is mede ingegeven door de Brent Spar-affaire rond Shell. Het voornemen van het olieconcern tot het afzinken van het laadstation voor olietankers leidde, onder aanvoering van milieuorganisatie Greenpeace, tot grote verontwaardiging onder de consumenten. In Duitsland werd Shell getroffen door een kopersstaking. Dat het voor het milieu uiteindelijk beter was geweest om het laadstation af te laten zinken, zoals Shell bedacht had, was voor veel ondernemingen een bewijs dat het streven naar duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen vooral neerkwam op slimme communicatie met maatschappelijke organisaties en andere stakeholders. Daarom is menige duurzaamheids- of mvo-werkgroep terechtgekomen onder de verantwoordelijkheid van de afdeling corporate communications. Dat is nooit een ideale plek geweest vanwege de grote afstand tot beslissingen over de kernactiviteit. Bovendien geeft die positie de mensen binnen en buiten het bedrijf niet het signaal dat maatschappelijk verantwoord ondernemen deel uitmaakt van de dagelijkse gang van zaken.

Maar ook als maatschappelijk verantwoord ondernemen onderdeel is van bijvoorbeeld de risicomanagementafdeling, zoals bij ABN AMRO, of deel uitmaakt van het strategisch kader, zoals bij de Rabobank, dan nog is het twijfelachtig of het in het DNA van de onderneming gaat zitten. Het probleem is dat het verantwoord ondernemen door de buitenwereld vooral wordt beoordeeld op de ecologische en sociaal-ethische prestaties en zo weinig op de bijdrage aan de operationele winst.

Hoeveel winstgevender is een onderneming geworden door meer diversiteit in het managementteam? Was de nettowinst van de bank lager uitgekomen als de klanten was geadviseerd niet meer te beleggen in het Franse olieconcern Total? En wie weet welke klanten er zijn weggebleven omdat er belegd wordt in bedrijven die zakendoen met regimes die de mensenrechten ernstig schenden? Total is niet van plan zich terug te trekken uit Birma, met als argument dat er geen wet is die het concern verbiedt daar te zijn. Maar daar mist de onderneming een belangrijke trend: de grenzen tussen wat wet is en wat de samenleving ziet als verantwoordelijkheid vervagen. Denk aan tabak, suikerrijke frisdranken en fastfood. Er is geen wet die ze expliciet verbiedt, maar bedrijven worden wel aangesproken op het aanbod ervan.

Meer dan ooit moeten ondernemingen een goede radar ontwikkelen voor de veranderende wensen van de samenleving. Niet omdat acties van de milieugroep een gevaar opleveren voor de reputatie van de onderneming en daarmee de beurskoers. De beurskoers staat sinds de kredietcrisis toch niet meer in relatie tot de werkelijke waarde. Het gaat hier om strategische keuzes: nieuwe markten, nieuwe producten. Een verkeerde keuze kan het einde van de onderneming betekenen. Monsanto’s voortbestaan heeft aan een zijden draadje gehangen, omdat het de weerstand tegen genetisch gemodificeerde producten had onderschat. Toyota was de eerste met een hybride auto en plukt daar nu de vruchten van. Het is op weg de grootste autofabrikant van de wereld te worden dankzij een strategische visie. Maar een dezer dagen komen we erachter dat hybride auto’s helemaal niet zo goed zijn vanwege het probleem van die verschrikkelijk milieuonvriendelijke accu’s die erin zitten en die gerecycled moeten worden. En hoe gaat Toyota dan om met zijn bedrijfsburgerschap?

De bedrijven die er nu uitspringen, hebben strategische keuzes gemaakt waar de samenleving om vraagt: armoedebestrijding, klimaatverandering, mensenrechten et cetera. Zij gaan verder dan slechts een toonbeeld van transparantie te zijn. De raad van bestuur kan er dus niet meer onderuit deze zaken zelf op te pakken. Uit een onderzoek van McKinsey blijkt dat ze daar wel klaar voor zijn, maar wachten op een ‘teken’. Dat kan een nieuwe Brent Spar zijn of misschien wel de huidige kredietcrisis. Ik hoop dat het teken een nieuw goedkoop malariamedicijn of een doorbraak in zonne-energie zal zijn. Een positieve ontwikkeling is veel inspirerender om iedereen weer een nieuwe verantwoorde impuls te geven.

Samenwerken

Als bestuurders van bedrijven er echt niet onderuit kunnen komen meer verantwoordelijkheid te nemen voor mondiale dilemma’s, moeten ze leren daar strategischer mee om te gaan. Het zijn de bedrijven met een duurzame toekomstvisie die daar het meest op voorbereid zijn en ook steeds duidelijker het voortouw nemen. Het zal niet verbazen dat het vooral internationale bedrijven zijn die hierin voorlopen. Maar ze hebben als voordeel dat hun bestuurders in verschillende gremia als het World Economic Forum (WEF), de World Business Council for Sustainable Development en het Global Compact van de Verenigde Naties elkaar ontmoeten en zo ervaringen uitwisselen, en zelfs bevlogen kunnen raken door andere ondernemers. Peter Bakker van TNT heeft door zijn voordracht voor het WEF zijn reputatie als wereldverbeteraar gekregen.

Het Global Compact is in 2000 door de toenmalige secretaris-generaal van de VN Kofi Annan opgezet. Het is een internationaal initiatief waarbinnen bedrijven en VN-organisaties, vakbonden en het maatschappelijk middenveld zich verplichten tot het bevorderen van tien beginselen voor mensenrechten, arbeidsomstandigheden, milieubescherming en corruptiebestrijding. Bedrijven die het Global Compact van de Verenigde Naties hebben onderschreven, hebben zich verplicht zich te gedragen als goede wereldburger. Deze ‘bedrijfsburger’ zal, aldus de afspraken, zijn best doen de nadelige effecten van globalisering, de opwarming van de aarde en de ongelijkheid in de wereld te verminderen.

Maar het Global Compact vraagt niet alleen van bedrijven om de ellende in de wereld op te lossen. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van maatschappelijke organisaties, burgers/consumenten, overheid en bedrijfsleven om iets te doen aan de urgente problemen in de wereld. Volgens de Verenigde Naties zijn dat op dit moment armoede, mensenrechten, corruptie, het verslechterende milieu, klimaatverandering en onrechtvaardige verdeling. En als we naar de verschillende partijen kijken die samen de samenleving maken, zijn het vooral de milieu-, ontwikkelings- en mensenrechtenorganisaties en het bedrijfsleven die een serieuze inspanning leveren om de wereld een beetje beter te maken. De consumenten en de overheden laten het wereldwijd vooralsnog flink afweten.

Dicht bij huis schiet de Nederlandse burger bij elke jaarwisseling voor tientallen miljoenen euro’s aan vuurwerk de lucht in, zich niet realiserend dat daarbij niet alleen veel CO2 vrijkomt, maar ook zware metalen. Mondiaal laten de regeringsleiders het afweten omdat ze het maar niet eens kunnen worden over percentages waarmee de broeikasemissies teruggedrongen moeten worden. Het zo groene Duitsland ligt in Europa het meest dwars om strengere afspraken te maken over CO2-uitstoot. Pas als de wereld in brand staat, zoals met de financiële crisis, komen regeringen in actie.

Kortom, het zijn de ondernemingen die op dit moment vooroplopen en het meest gecommitteerd zijn om wat te doen. Veel grote ondernemingen trekken de kar. Sommige wat enthousiaster dan andere. Helaas kunnen we Shell bijvoorbeeld geen voorloper meer noemen. Het bedrijf lijkt zich dik tien jaar na de Brent Spar meer dan ooit te richten op zijn fossiele brandstoffen. Bestuursvoorzitter Jeroen van der Veer roept de overheid zelfs op niet te ambitieus te zijn met de doelstellingen voor vermindering van CO2-uitstoot.

Maar onder het ledenbestand van de werkgeversorganisatie VNO-NCW – met een bestuur dat maatschappelijk verantwoord ondernemen lijkt te haten – bevindt zich nog een aantal voorlopers: ABN AMRO, AkzoNobel, DSM, Philips, Numico, Reed Elsevier, TNT, Unilever. Niet dat ze honderd procent duurzaam zijn, dat doel is nog lang niet in zicht, maar de meeste Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen sloven zich sinds het begin van deze eeuw uit om meer te doen aan het milieu en de mensen, en zo meer waarde te creeren. Meer waarde voor hun aandeelhouders, maar ook voor hun afnemers, hun klanten en hun personeel.

License to operate

Waarom zouden bedrijven eigenlijk duurzaam ondernemen? Er zijn vele redenen en bij de meeste bedrijven is sprake van een combinatie. De ‘oude’ ondernemingen als AkzoNobel, Shell, DSM, KLM en Unilever zullen zeggen dat ze altijd al rekening gehouden hebben met wensen uit de samenleving. Zij noemen dat de license to operate. Als het bedrijf niet inspeelt op de eisen van de overheid, maatschappelijke organisaties en werknemers, komt zijn positie in het gedrang en loopt het zelfs het risico te verdwijnen. Arie de Geus, voormalig hoofd Corporate Strategic Planning bij Shell, heeft dat beschreven in zijn beroemde boek The Living Company, waarin hij analyseert waarom bepaalde bedrijven honderd jaar en langer kunnen bestaan en andere niet. Oude ondernemingen hebben een goed gevoel voor de veranderende samenleving en passen zich daaraan aan. Of liever gezegd, de mensen die er de leiding hebben sturen het ondernemingsbeleid bij.

Een nieuwe leider die er een andere stijl van leidinggeven op na houdt, kan ook een impuls opleveren voor duurzaam ondernemen. Bij TNT is het bestuursvoorzitter Peter Bakker die zijn werknemers op sleeptouw neemt in de strijd tegen honger en, sinds kort, het klimaat. Feike Sijbesma van DSM is doordrongen van de verantwoordelijkheid voor volgende generaties en van het feit dat een bedrijf niet succesvol kan zijn als de omgeving dat niet is. Peter Hartman, bestuursvoorzitter van KLM, wordt gedreven door het geloof in steeds schonere en stillere vliegtuigen en het streven naar optimale veiligheid van personeel en passagiers. Greg Tucker van Aegon is enthousiast over de inkomensverzekeringen in opkomende markten, waardoor de mensen in die landen een zekerder bestaan kunnen opbouwen.

Ondernemen heeft naast de directe voordelen voor de samenleving zoals werkgelegenheid en het leveren van producten en diensten, ook allerlei externe effecten, positief en negatief. Bedrijven hebben in de afgelopen jaren steeds hogere rekeningen gepresenteerd gekregen voor externe effecten zoals milieuvervuiling via het principe ‘de vervuiler betaalt’. Ze zijn meer gaan betalen voor energie, water, grondstoffen en afvalverwerking. Dat is voor veel ondernemingen een impuls geweest om efficiënter met die zaken om te gaan. Minder energie gebruiken scheelt niet alleen in de uitstoot van broeikasgassen maar ook aanzienlijk in de portemonnee. En daar kan de intussen murw geslagen aandeelhouder tevreden over zijn.

Een aandeelhouder van een onderneming die nu nog niet zo gericht is op duurzaam ondernemen zou zich overigens zorgen moeten maken. De discussie of duurzaam beleggen meer rendement oplevert dan traditioneel beleggen zal nog wel even duren, maar verliest uiteindelijk aan belang omdat beide vormen van beleggen vallen of staan bij het financiële rendement: de best renderende bedrijven komen in de portefeuille.

Het grote rendementsverschil wordt op termijn veroorzaakt door een aantal zaken. Duurzame ondernemingen hebben bijvoorbeeld een doordacht beleid voor het aantrekken en behouden van getalenteerde werknemers. Ze bevorderen diversiteit, zijn eco-efficiënt en hebben door hun aandacht voor goed bestuur een helder beeld van de financiële en niet-financiële risico’s. Ze hebben een doordachte toekomstvisie en zijn innovatiever en creatiever omdat ze geleerd hebben goed naar de werkvloer te luisteren. Op die manier zijn deze ondernemingen beter voorbereid op de snel veranderende wereld.

Kortom, duurzaam ondernemen levert financieel voordeel op. En in een tijd waar de eindjes weer aan elkaar geknoopt moeten worden, is dat een belangrijke stimulans. Daarnaast is het geen prettig vooruitzicht om als oudbestuursvoorzitter aan je kleinkinderen te moeten uitleggen dat je niets gedaan hebt om de ijsberen te redden.

Gulzigheid

Ondernemingen zijn een onmisbaar onderdeel van de economie omdat zij zorgen voor meer welvaart. En meer welvaart is nu eenmaal wat de mensheid drijft. Intussen ondervinden we als wereldburgers aan den lijve dat meer welvaart voor iedereen niet per definitie goed is voor iedereen. Sterker nog, door onze behoefte aan ongebreidelde groei hebben we ons op verschillende manieren in de nesten gewerkt. Er is grote schaarste aan grondstoffen. De biodiversiteit wordt kleiner en kleiner. We vernietigen in onze gulzigheid allerlei ecosystemen die noodzakelijk zijn om als mens op termijn te overleven.

Terwijl Epicurus en Adam Smith nog geloofden in de mens en zijn vermogen zich te beheersen, constateerde de filosoof Alexis de Tocqueville in 1840 dat burgers niet per definitie geneigd zijn om ‘de eigen begeerten de baas te blijven’: ‘Volledig in beslag genomen door de zorg er zelf beter van te worden, verliezen ze het zicht op de nauwe band die ieders persoonlijk welzijn verbindt met de welvaart van het geheel.’2 Het is een constatering die tot somberheid leidt, want in die periode zit de wereld midden in de opkomst van de industriële revolutie. Het is het begin van de grootscheepse uitputting van de aarde waar we nu de rekening van betalen. Maar in plaats dat wij, de wereldburgers geïnspireerd door de discussies over het klimaat en ongelijkheid, naar ons eigen gulzige consumentengedrag kijken, kijken we eerst naar een andere partij. De partij die ons zo in de verleiding heeft gebracht om onverzadigbare consumenten te worden: de bedrijven. Het zijn de bedrijven die de consument op het slechte pad hebben gebracht en zij mogen daarop aangesproken worden, zo is een veelgehoorde redenering bij maatschappelijke en met name milieuorganisaties.

Dat ondernemingen de consument willen verleiden om hun producten te kopen en dat ze in dat streven niet altijd even verantwoordelijk omgaan met mens en milieu, ligt voor de hand. Bedrijven hebben geen moraal. Het zijn de mensen die het bedrijf leiden en er werken die bepalen of een onderneming een verantwoordelijke onderneming is. De consumenten kunnen daarin een sturende rol spelen. Als zij vanwege het slechte gedrag van het bedrijf de producten niet meer kopen, dan heeft het bedrijf geen bestaansrecht meer. Zijn bestaan wordt niet meer door de samenleving gerechtvaardigd. Zijn license to operate is ingetrokken.

Toch moeten we meer dan vijf jaar na het Global Compact constateren dat de rol van bedrijven als burger beperkt is gebleven. Weliswaar hebben vele bedrijven dit initiatief van de Verenigde Naties onderschreven, maar van een actieve rol om de wereld echt te verbeteren is geen sprake. Zo nu en dan doen directeuren en bestuursvoorzitters van bedrijven een oproep aan de politiek om meer te streven naar duurzaamheid, zoals recentelijk bijvoorbeeld de Leaders for Nature onder de paraplu van IUCN Nederland.3 Vooralsnog hebben maar weinig bedrijven de behoefte gevoeld om een sturende rol in het duurzaamheidsdebat te spelen. En dat is maar goed ook, want de rol van probleemoplosser die bedrijven toegemeten krijgen in de huidige samenleving wordt veel te groot.

Ondernemingen kunnen geen internationale verdragen sluiten. Zij kunnen niet zorgen voor hun eigen gelijke speelveld.4 Dat moeten regeringen doen. Die zijn verantwoordelijk voor collectieve goederen en regelgeving. Bedrijven zijn er voor goede banen en arbeidsomstandigheden, en voor duurzame producten gemaakt op een duurzame manier tegen een eerlijke prijs. Dat ze dan ook nog een financiële bijdrage willen leveren aan kunst, vrijwilligerswerk, sport en ontwikkelingshulp is mooi meegenomen.

Dat maatschappelijke organisaties de grenzen opzoeken van wat bedrijven allemaal zouden moeten doen in hun ogen is hun goed recht, zelfs hun bestaansrecht. Maar de slagkracht die de bedrijven wordt toegedacht gaat soms wel erg ver. En bedrijven kunnen het nooit goed doen. Dat maakt de ondernemingen die hun nek uitsteken op het gebied van duurzaamheid en mensenrechten ook het meest kwetsbaar. Die kwetsbaarheid maakt andere, niet zo moedige bedrijven weer minder geneigd om zich in te zetten voor een betere wereld.

De rauwe werkelijkheid is dat bedrijven de wereld niet kunnen redden, hoe groot ze ook zijn. Als Shell, Unilever of Philips iets doet wat de regering van het land waar ze gevestigd zijn niet bevalt, dan kunnen ze vertrekken. Shell en de Britse oliemaatschappij BP hebben dat aan den lijve ondervonden in Rusland. In landen met een andere cultuur dan een liberaal-democratische is het moeilijk opereren.

Dat wil niet zeggen dat de grote bedrijven hun normen en waarden bij de grens moeten achterlaten. Integendeel, maar we moeten ook geen wonderen verwachten van ondernemingen in landen als China, Nigeria en Rusland. Hoogstens zouden bedrijven ervoor kunnen kiezen zich niet in dat soort landen te vestigen. Maar dat creëert dan weer een nieuw dilemma: door weg te blijven doen ze de bevolking van die landen tekort. Want buitenlandse bedrijven zijn voor veel ontwikkelingslanden met of zonder slechte regimes toch een belangrijke motor achter de economische ontwikkeling.

Maatschappelijke organisaties

Niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) hebben bedrijven altijd kritisch gevolgd. Publieke verontwaardiging over de politieke houding van bedrijven, of liever gezegd het gebrek daaraan, was er al in de jaren zeventig. Denk aan Shell en de SHV, die in Zuid-Afrika bleven ondanks de protesten tegen het apartheidsregime, met als argument dat dat beter was voor de lokale bevolking. Een argument dat nog steeds gebruikt wordt door ondernemingen die gevestigd zijn in landen met dubieuze regimes.

Met de opkomst van maatschappelijk verantwoord ondernemen is de kritische houding van maatschappelijke organisaties tegenover bedrijven niet afgenomen. Integendeel, met de kritiek is er ook een – aanvankelijk voorzichtige – toenadering gekomen tussen ngo’s en ondernemingen. Deze dialoog heeft in sommige gevallen geleid tot samenwerking.

Een voorbeeld daarvan is het Economy Light-project van de Stichting Natuur en Milieu en Super de Boer. Het doel van deze samenwerking is de bevordering van een meer duurzame en efficiënte bedrijfsvoering en productontwikkeling. De Stichting Natuur en Milieu doet meer projecten met grote en kleine bedrijven onder het programma van Economy Light. Het goede van dat programma is dat het zich richt op de activiteiten van de onderneming zelf. Het komt dus tegemoet aan de behoefte van de samenleving aan een duurzamere productie, maar is tegelijkertijd ook in het belang van de onderneming.

Een ander voorbeeld dat goed doen en eigenbelang op grote schaal combineert, is TNT en de samenwerking met het World Food Programme van de Verenigde Naties. De samenwerking die in 2002 begon, is inmiddels wereldberoemd en bestrijkt vijf projecten: noodhulp, logistieke samenwerking, transparantie en accountability (verantwoording afleggen), fondsenwerving en een schoolvoedselcampagne. Elk project heeft een lid van de raad van bestuur van TNT als sponsor, en senior managers van TNT en WFP als projectmanagers. Behalve de bijdrage aan een betere wereld zat er wel degelijk ook eigenbelang achter. Bestuursvoorzitter Peter Bakker zei in een interview met mij voor Het Financieele Dagblad: ‘Wij moeten zorgen dat de mevrouw achter het loket en de postbode efficiënt en aardig zijn. Ze moeten gemotiveerd zijn. Als ik mijn 148.000 mensen een beetje trotser op hun bedrijf kan laten zijn omdat wij een poging doen met onze kennis en expertise de honger in Afrika een beetje te verkleinen, dan zijn ze ook gemotiveerder.’5

In 1996 nam Unilever het initiatief tegen overbevissing. Het voedingsconcern richtte samen met het Wereld Natuur Fonds de Marine Stewardship Council (MSC) op, een organisatie die certificering organiseert voor milieuverantwoorde visvangst. Het doel was destijds dat MSC snel op eigen benen zou komen te staan, maar uiteindelijk moest Unilever MSC vier jaar lang financieel steunen om de organisatie overeind te houden. Inmiddels is de viscertificeerder een wereldwijd erkende autoriteit.

Willem Ferwerda, de directeur van IUCN Nederland, gelooft dat maatschappelijke organisaties en ondernemingen in de toekomst steeds intensiever gaan samenwerken. Zijn argument is dat bedrijven steeds meer verantwoordelijkheid zullen nemen voor de wereld om hen heen, meer van hun winst daaraan zullen besteden en minder zullen uitkeren aan de aandeelhouder. Bovendien gelooft hij dat maatschappelijke organisaties steeds zakelijker en efficiënter gaan optreden, omdat ze ondervinden dat een zakelijke aanpak meer resultaat oplevert.6

Een interessante gedachte, die intensieve samenwerking tussen ngo’s en bedrijven, maar ik denk dat die situatie nog ver in de toekomst ligt. De relatie tussen ondernemingen en maatschappelijke organisaties is daarvoor nu nog te ongemakkelijk. En het is ook maar de vraag of intensivering van die samenwerking wel zo goed is voor het imago van beide partijen. Hoewel bedrijven door het publiek intussen wel hoger worden aangeslagen dan politici, zijn het nog steeds de niet-gouvernementele organisaties die boven alles vertrouwd worden. Het is niet in hun belang om te veel omgang te hebben met ondernemingen. Het publiek zou hen daardoor wel eens minder kunnen gaan vertrouwen, en aangezien de maatschappelijke organisaties een deel van hun inkomsten halen uit hun leden, is het maar de vraag of ze dat risico willen lopen. Een tijdelijke samenwerking is zo opgezegd en kan bovendien publicitair worden uitgebuit. Ook vanuit het standpunt van bedrijven gezien, lijkt het me niet echt wenselijk om ngo’s als vaste partners aan zich te binden. De raad van bestuur krijgt dan een soort groene of sociale politie op de achtergrond, die het besluitvormingsproces rond investeringen en andere beslissingen een stuk lastiger maakt. Bovendien zou het de onderneming minder aantrekkelijk kunnen maken voor de minder duurzame of sociale aandeelhouders.

Los-vaste of ad-hoccontacten tussen bedrijfsleven en goede doelen of maatschappelijke organisaties zijn in mijn ogen vooralsnog de beste vorm. Bedrijven kunnen zich daardoor gewoon blijven concentreren op het verduurzamen van hun kernactiviteit en een aantal projecten steunen waar de medewerkers achter staan. Mochten de werknemers een ander maatschappelijk doel belangrijker vinden, dan is de overstap snel gemaakt. De sociale en milieuorganisaties kunnen op hun beurt, als dat nodig blijkt, harder tegen de ondernemingen aanschoppen, waardoor hun effectiviteit groot blijft. Een consumentenboycot tegen een bedrijf is nu eenmaal makkelijker te organiseren als de betreffende ngo daar niet elke week aan tafel zit. Tot slot blijft hun reputatie als onafhankelijke partij beter bewaard als zij het houden op los-vaste contacten.

Conclusie

Op dit moment is het aantal bevlogen ondernemers en bankiers – hoewel snel groeiende – nog te klein om het bedrijfsleven werkelijk op de duurzame weg te zetten. Er zitten nog te veel mensen in de bezemwagen: consumenten, ondernemers en bestuurders die denken dat het hun tijd wel duurt, en die geloven dat de volgende generatie de problemen van klimaatverandering zelf wel kan oplossen. Mensen die zich bijvoorbeeld niet realiseren dat een stijgende zeespiegel betekent dat hele mensenmassa’s op drift raken omdat hun landbouwgronden zijn verdwenen.

En wat te denken van de wereldbevolking die naar tien miljard mensen groeit? Alleen door de welvaart evenwichtiger en rechtvaardiger te verdelen, kunnen we die groei tot staan brengen. We moeten wel, want met zes miljard mensen hebben we de oceanen intussen bijna leeggevist en de longen van de aarde – de oerbossen en regenwouden – flink uitgedund. Daarmee hebben we behoorlijk wat schade toegebracht aan vogel- en vissoorten en zoogdieren. Om nog maar te zwijgen van de planten en bomen. We zijn de enige soort op aarde die in staat is om zijn eigen leefomgeving zo te vernietigen dat de hele soort er kapot aan gaat.

Maar wat maakt het uit? We gaan toch al niet zo goed met elkaar om: 2,4 miljard mensen hebben gebrek aan schoon water en geen wc; 800 miljoen mensen zijn ondervoed; 250 miljoen kinderen moeten elke dag werken zonder naar school te gaan en te kunnen spelen; 1,2 miljoen vrouwen en meisjes worden verhandeld om in de prostitutie te gaan; en in het rijke Westen leven 130 miljoen mensen onder de armoedegrens.

Al deze problemen moeten nog opgelost worden en dan hebben we het nog niet eens over oorlogen en burgeroorlogen. Alleen al met het oog op het voorkomen van die oorlogen is meer energie halen uit zon, wind en andere alternatieve energiebronnen prioriteit nummer 1. Het zorgt voor een betere nachtrust voor burger én politicus, niet alleen omdat de CO2-uitstoot drastisch vermindert, maar ook omdat er minder reden is om te vechten om pijpleidingen en gebieden met veel olie en gas. Helaas, de werkelijkheid is anders: het ijs op de Noordpool begint te smelten, de ijsbeer verdrinkt en de eerste territoriumvlaggen op de daar aanwezige oliereserves zijn alweer geplant.

Wie bovenstaande argumenten voor duurzaamheid te sentimenteel, te politiek of te vergezocht vindt, kan het altijd nog doen voor het geld. Het streven naar duurzame producten en diensten zorgt voor nieuwe markten. Het blijft een mysterie waarom organisaties als VNO-NCW, MKB-Nederland en LTO ZO bang zijn om concrete prestaties af te spreken met de overheid, terwijl dat soort afspraken altijd leidt tot nieuwe investeringsimpulsen en innovaties waar bedrijven vervolgens nog jaren plezier van hebben. Een verklaring is dat zij niet de belangen behartigen van de grootste gemene deler van hun leden, maar vooral de traditionele achterblijvers vertegenwoordigen.

Toch zijn de grootste achterblijvers op het gebied van duurzaamheid op dit moment de overheid en consumenten. Zij laten het nog flink afweten. Het zou geen kwaad kunnen als maatschappelijke organisaties hun pijlen ook zouden richten op de burger die uit gemakzucht niet kiest voor duurzame, verantwoorde producten en de auto niet vaak genoeg laat staan. De burger blijft een consument die zijn begeerten moeilijk de baas kan. Ook zouden ngo’s de ministeries nog meer achter hun broek mogen zitten om met bedrijven minder vrijblijvende convenanten af te sluiten. De ministeries zouden beter moeten controleren op sociale en milieuovertredingen.

De overheid heeft het zeker tijdens de eerste drie kabinetten Balkenende af laten weten en is het nu aan haar stand verplicht om een tandje bij te schakelen. Honderd procent duurzaam inkopen in 2010 voor de rijksoverheid alleen is niet genoeg, als die norm al gehaald wordt. Ook de lagere overheden kunnen verschil maken. Waarom niet alle steden klimaatneutraal in 2020? In Europa hebben we in twaalf jaar tijd onze cfk’s, die verantwoordelijk zijn voor het gat in de ozonlaag, terug weten te brengen van 300.000 ton naar 4300 ton. Waarom kunnen we zo’n prestatie niet herhalen met de broeikasgassen?

Het is voor iedereen nu een kwestie van doorpakken, doorzetten en volhouden. Het vergt creativiteit en noodzakelijke opofferingen, maar als je eenmaal gegrepen bent door het streven naar duurzaamheid geeft het heel veel energie en voldoening. De wereld netjes achterlaten voor kinderen en kleinkinderen, in mijn geval twee neefjes en twee nichtjes en een aangewaaide zoon, is nu eenmaal hard werken voor ons allemaal. Maar we weten voor wie we het doen en wie durft zich dan nog aan zijn verantwoordelijkheid te onttrekken? Lang leve de duurzame revolutie!

HOOFDSTUK 2
Regels, richtlijnen en eigen verantwoordelijkheid

Hoe gedragen mensen zich in een onderneming en hoe gaan zij om met de buitenwereld? Dit is van oorsprong het onderzoeksterrein van de bedrijfsethiek, maar sinds een aantal jaren ook dat van wetenschappelijk onderzoekers op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo), oftewel duurzaam ondernemen. Integriteit, het waarborgen van de belangen van stakeholders, het deugdelijk besturen van een onderneming en toezicht op het bestuur zijn de belangrijke thema’s van dit researchgebied. Het is niet voor niets dat de mensen die zich bezighielden met bedrijfsethiek een van de eersten waren die zich verdiepten in de rol en taken van bedrijven in de samenleving. Zij legden het verband tussen bedrijfsethiek, de integriteit van bestuurders en de mate waarin ondernemingen duurzaam ondernemen, en daarmee stonden zij aan de wieg van het wetenschappelijk onderzoek naar mvo. Voorbeelden zijn emeritus hoogleraar Henk van Luijk, de hoogleraren Harry Hummels en Ronald Jeurissen, Johan Wempe (voorheen KPMG) en Muel Kaptein (senior manager KPMG).

In het vorige hoofdstuk hebben we kunnen zien dat er in de jaren negentig van de vorige eeuw nieuwe belangstelling ontstond voor de rol en het gedrag van bedrijven in de samenleving. De Britse bedrijfsadviseur John Elkington introduceerde in 1997 de term triple bottom line met people, planet, profit als bedragen onder de streep. In Nederland begon het debat over duurzaam ondernemen en de maatschappelijke verantwoordelijkheid van bedrijven in 1995 met het besluit van Shell om de Brent Spar te laten afzinken en het protest van milieuorganisatie Greenpeace daartegen.1

Nagenoeg gelijktijdig met deze discussie ontstond halverwege de jaren negentig in Nederland grote belangstelling voor de manier waarop raden van bestuur met aandeelhouders en andere kapitaalverschaffers van bedrijven omgingen. Ook de commissarissen, de toezichthouders op het bestuur, werden kritischer bekeken. Het gevoel was dat aandeelhouders in Nederland te weinig te zeggen hadden en dat de openheid van bestuurders over hun reilen en zeilen binnen de ondernemingen nogal te wensen overliet. Deze onvrede leidde in 1996 tot de oprichting van de eerste commissie corporate governance, die in de volksmond commissie-Peters is gaan heten, naar voorzitter Jaap Peters, oud-bestuursvoorzitter van de Nederlandse verzekeraar Aegon.

Corporate governance met daarin ook aandacht voor andere belanghebbenden dan alleen aandeelhouders kwam pas later. Het begon bij grote institutionele beleggers die corporate governance lieten meewegen in hun duurzame beleggingsportefeuilles. Uit verschillende onderzoeken was immers gebleken dat de mate waarin een onderneming zich inspant voor een deugdelijke bestuursstructuur en -transparantie ook van invloed is op de prestaties op duurzaamheidsgebied.

Maar op 25 juni 1997, toen de commissie-Peters met veertig aanbevelingen kwam voor een verbetering van corporate governance in Nederland, waren onze bedrijfsgemeenschap en de institutionele beleggers, op een enkeling na, nog niet zover om naar andere belanghebbenden te kijken dan alleen de aandeelhouders.

De aanbevelingen van de eerste Nederlandse commissie corporate governance verdwenen dan ook in een diepe la, na een intensieve discussie en ondanks de aanstelling van een zogenoemde monitoringcommissie, die de toepassing en naleving ervan moest waarborgen. Pas vier jaar later zouden ze weer uit die la gehaald worden door de tweede commissie corporate governance onder leiding van Morris Tabaksblat, oud-bestuursvoorzitter van Unilever.

Een van de redenen die werden genoemd voor de slechte navolging van ‘Peters’ was de vrijblijvendheid; ondernemingen waren wettelijk niet verplicht om de richtlijnen voor corporate governance te volgen. Minister Gerrit Zalm van Financiën pakte het in 2003 anders aan met de adviezen van de commissie-Tabaksblat. Een aantal van die adviezen werd wet. Bovendien introduceerde Tabaksblat een nieuwe aanpak: ondernemingen hoefden zich niet aan alle regels voor deugdelijk bestuur te houden, mits zij maar uitlegden waarom niet. Deze pas-toe-of-leg-uit-regel zorgde voor meer transparantie over de bestuurlijke gang van zaken binnen bedrijven.

Maar de belangrijkste reden voor het ontstaan van de code-Tabaksblat, de eerste echte code voor deugdelijk ondernemingsbestuur in Nederland, in tegenstelling tot het lot dat de veertig aanbevelingen van Jaap Peters c.s. beschoren was, waren toch de bedrijfsschandalen die de wereld aan het begin van het nieuwe millennium teisterden: Enron, Worldcom, Ahold en Parmalat, om er maar een paar te noemen. In de Verenigde Staten leidden de bedrijfsschandalen tot strenge wetgeving in de vorm van de Sarbanes-Oxley-wet (SOX). Daar hebben Nederlandse multinationals die actief zijn in de VS ook aan te voldoen. Zij moesten dus een flinke investering doen om alle nieuwe regels te implementeren en daar hebben ze flink over geklaagd. Want uiteindelijk draaiden ook de bedrijven die niets slechts hadden gedaan op voor de schandalen van de andere bedrijven.

De grote belangstelling en wetgeving voor corporate governance heeft ook een impuls gegeven aan maatschappelijk verantwoord ondernemen. Zelfs zo dat een aantal beursgenoteerde ondernemingen hun mvo-activiteiten deel laten uitmaken van corporate governance, terwijl dat toch eigenlijk andersom moet zijn. De criteria voor deugdelijk bestuur komen slechts een kleine groep belanghebbenden, voornamelijk de aandeelhouders, tegemoet; de eisen voor mvo gaan daarentegen veel verder dan goed gedrag ten opzichte van aandeel- en toezichthouders. Bij duurzaam ondernemen gaat het om verantwoording afleggen aan medewerkers, toeleveranciers, afnemers en de samenleving als geheel.

Toch is deze manier zo gek nog niet. Goed bestuur heeft met de codes voor corporate governance inmiddels een wettelijke verankering gekregen, terwijl maatschappelijk verantwoord ondernemen nog steeds wacht op de eerste initiatieven daarvoor. Verplichting van verslaglegging over mvo zou een eerste stap kunnen zijn.

Verantwoord ondernemen

Er zijn mensen die zeggen dat verantwoord ondernemen een onzinnige term is omdat onverantwoord ondernemen niet zou bestaan. Er is geen ondernemer of directeur, zo is hun redenering, die willens en wetens de samenleving schade wil toebrengen. Toch zien we elke dag voorbeelden van onverantwoord ondernemen in de pers en op de televisie. Niet alleen in ontwikkelingslanden, waar roestende schepen door de lokale bevolking voor een habbekrats uit elkaar worden gehaald. Maar ook in eigen land waar de boven- en onderwereld, bijvoorbeeld in de handel in vastgoed, seks en softdrugs, moeite hebben om niet in elkaars vaarwater te raken. Bij alles waar illegaal in gehandeld kan worden – mensen, drugs, dieren, wapens en hout – zijn criminele ondernemers te vinden. Maatschappelijk onverantwoord ondernemen bestaat dus wel degelijk.

Ook bij zogenaamd ‘nette’ bedrijven gaat wel eens wat mis. Klaus Werner en Hans Weiss hebben in hun boek Zwartboek wereldmerken en hun praktijken letterlijk een boekje opengedaan hoe grote gerenommeerde ondernemingen de fout in kunnen gaan met hun niet-aflatende drang naar hogere winst.2 De kortste weg is soms niet de juiste en de meest rechtvaardige, maar vaak wel de goedkoopste. Daardoor hebben ondernemers de neiging om – als ze denken dat ze ermee wegkomen – iets te kort door de bocht te gaan.

Niet voor niets is bedrijfsethiek – een vak waarin de basale normen en waarden van het ondernemerschap worden behandeld en, als het goed is, worden bijgebracht – al tientallen jaren een belangrijk element van managementopleidingen en bedrijfseconomische wetenschappen. Door de bedrijfsschandalen begin deze eeuw kreeg het belang van normen en waarden voor het bedrijfsleven een nieuwe impuls. In de Verenigde Staten waren het Enron, Worldcom en Tyco. In Europa sprongen het Nederlandse Ahold en het Italiaanse zuivelbedrijf Parmalat het meest in het oog met dubieuze praktijken. Die schandalen dreunen nu nog na in strengere wetgeving voor managers en raden van bestuur. In de VS is op basis van die nieuwe wetten al menig bestuursvoorzitter voor lange tijd achter de tralies gegaan en zijn de wetten en straffen voor fraude en bewuste misleiding verstevigd. In Europa zijn de straffen lang niet zo zwaar. De Nederlandse oud-bestuurders van Ahold Cees van der Hoeven en Michiel Meurs bijvoorbeeld hebben hun zaak geschikt met hun oude werkgever, hoewel zij de openbaarheid vooralsnog mijden.

Ook Nederland kent vele schandalen; schandalen waarbij niet alleen het bedrijfsleven, maar ook politici en ambtenaren betrokken waren. Een groot voorbeeld is de Bouwfraude-affaire, waaruit bleek dat betrokkenen uit alle geledingen van de samenleving moeite hadden zich aan de omgangsregels tussen ambtenaren en het commerciële bedrijfsleven te houden.

Alle regelgeving ten spijt zijn er sindsdien nog vele misstanden bijgekomen. In de VS zijn veel beursfondsen betrokken geraakt bij een optieschandaal waarbij programma’s voor leidinggevenden en medewerkers werden geantidateerd om optimaal te kunnen profiteren van de beurskoers. Een van de betrokken bedrijven is computer- en iPod-producent Apple. In Europa zijn de omkoopschandalen van Volkswagen en Siemens het grote voorbeeld van hoe het mis kan gaan als een bedrijf moeite heeft aan alle eisen van de aandeelhouders te voldoen. Bij beide bedrijven werden vakbondsbestuurders en leden van de ondernemingsraad omgekocht om orders binnen te halen.

Opvallend is dat onethisch gedrag in de publieke sector meer morele verontwaardiging oplevert dan wanneer ondernemers hun boekhouding of cijfers manipuleren. Het grote publiek kan weliswaar verontwaardigd zijn over ondernemers die zich misdragen, maar meer kan het niet doen. Dat moeten de aandeelhouders van een onderneming doen. En hoewel zij in de afgelopen jaren wel iets mondiger zijn geworden, komen de aandeelhouders pas echt in actie als zij zich financieel tekort gedaan voelen, en niet als hun onderneming bijvoorbeeld niet genoeg doet voor haar werknemers wereldwijd, dan wel mensenrechten schendt of schade berokkent aan het milieu. Het doel – het maximaliseren van de winst voor onderneming en aandeelhouder – heiligt nog steeds de middelen, zodat de bestuurders met een mooi salaris naar huis kunnen en de aandeelhouder de koers van zijn aandeel en zijn dividend ziet stijgen.

Bedrijfsethiek

De discussie over hoe bedrijven, hun bestuurders en werknemers zich moeten gedragen, bestaat al sinds het ontstaan van het eerste bedrijf. In de filosofie zien we debatten en verhandelingen over hoe mensen met elkaar moeten omgaan in de aan- en verkooptransactie. Van Aristoteles, Thomas van Acquino, Adam Smith tot John Rawls, allemaal hebben ze een visie over hoe goed gedrag moet worden afgedwongen als het om interacties gaat waar de ene partij niet alle informatie heeft en de andere partij wel. Adam Smith was zich er in Wealth of Nations uit 1776 al van bewust dat ondernemers als ze de kans krijgen, prijsafspraken maken die in het nadeel zijn van de klant. Hij wilde ondernemers dan ook de mogelijkheden ontnemen om met elkaar dat soort afspraken te maken. Ze mochten van hem bijvoorbeeld geen industriële club vormen. Maar Smith en zijn gedachtegoed hebben geen navolging gekregen.

Tegenwoordig hebben we de Europese Commissie die streng toeziet op kartelvorming. De Nederlandse commissaris Neelie Kroes heeft sinds haar aantreden de controle op kartelvorming verscherpt en menige boete uitgedeeld. Bedrijven die aan een kartel deelnemen en dat melden, worden in tegenstelling tot de andere niet vervolgd. Dat dat ook niet ethisch is staat buiten kijf. Maar volgens de Commissie is er geen betere manier om informatie over kartels en andere afspraken tussen bedrijven te verwerven.

De Amerikaanse econoom Robert Solomon, verbonden aan de universiteit van Texas, heeft de geschriften van Aristoteles over ethiek gebruikt om de deugdzaamheid van managers te analyseren.3 En we zien dat zijn begrippen te vergelijken zijn met een belangrijk uitgangspunt van duurzaam ondernemen: omgang met de omgeving. Hij schetst in zijn artikel zes parameters van een aristotelische ethiek die van toepassing zijn op de dagelijkse activiteiten van de onderneming en de invloed die daarvan uitgaat op de omgeving en de stakeholders. Deze ethiek is gebaseerd op de volgende begrippen:

• de samenleving;

• de uitmuntendheid in het passen binnen de samenleving;

• het lidmaatschap als erkenning van het sociale karakter van de individuele identiteit;

• de integriteit als morele moed om je eigenlijke ik gestand te doen;

• het bezonnen oordeel als richtsnoer in conflicten van rollen en taken; en

• het holisme, oftewel de ontwikkeling van menselijkheid uit één stuk.

Het belangrijkste gegeven bij deze zes begrippen is dat ‘zakendoen’ in zijn diepste essentie gaat over relaties. Zakendoen of ondernemen dwingt ons onszelf af te vragen hoe wij met elkaar omgaan. Welke betekenis krijgen eerlijkheid, vertrouwen en redelijkheid in het handelen van bedrijven en ondernemers? Die begrippen hebben in ieder geval een economische waarde.

Gebrek aan vertrouwen maakt het zakendoen in een maatschappij, en daarmee de samenleving als geheel, duurder. Als we elkaar niet vertrouwen, worden de transactiekosten om het ‘relatierisico’ af te dekken hoger. Het Amerikaanse bedrijfsleven en in toenemende mate ook het Europese bedrijfsleven is heel veel geld kwijt aan het opstellen van contracten en regels. Alle potentiele risico’s moeten worden afgedekt met een contract. Mochten de minutieuze afspraken dan nóg niet worden nagekomen, kan een gang naar de rechter een mogelijkheid zijn.

Hoe schadelijk gebrek aan vertrouwen is, hebben we allemaal ervaren bij het uitbreken van de financiële crisis in de zomer van 2007. Omdat de banken elkaar niet meer vertrouwden, wilden ze geen geld meer aan elkaar uitlenen en kwam het hele financiële systeem knarsend tot stilstand. Alleen met de garantiestelling van de nationale overheden kwam er weer wat olie in de machine. Het verlies van vertrouwen in de financiële sector heeft de samenleving wereldwijd duizenden miljarden gekost.

In Zuid-Europese landen uit het gebrek aan vertrouwen zich vooral in het alleen maar zaken willen doen met familieleden en goede bekenden, wat ten koste gaat van een efficiënte prijsvorming en concurrentie. Dat leidt weer tot hogere prijzen voor klanten en consumenten, waardoor per slot van rekening de hele samenleving duurder uit is.

Ook de nieuwe regels voor deugdelijk bestuur in de vorm van de codes voor corporate governance zijn een duidelijk voorbeeld van kostenverhogende maatregelen. De overheid, de samenleving en aandeelhouders hebben via de bestuurlijke codes duidelijke afspraken gemaakt met de ondernemingen en hun leidinggevenden. Als er desondanks wat misgaat binnen een bedrijf, en de bestuurders hebben niet goed opgelet, is er een enorme schadevergoeding te halen, niet alleen bij het bedrijf maar ook direct bij de bestuurders. Om die risico’s weer af te dekken, moeten ondernemingen dure en intensieve controlesystemen opzetten. Dat kost niet alleen tijd en geld, maar gaat ook ten koste van het ondernemen zelf. De ironie wil dat de nieuwe regels voor corporate governance uit 2004 juist bedoeld zijn om het vertrouwen in het bedrijfsleven en zijn bestuurders te herstellen. Als dat doel bereikt wordt, zouden de kosten op termijn weer kunnen dalen. Maar we weten uit regelmatig terugkerende onderzoeken dat het bedrijfsleven nog steeds weinig vertrouwen geniet, hoewel het nog meevalt als je het vergelijkt met politici. Volgens Transparency International (TI), een non-profitorganisatie die zich met corruptie bezighoudt, scoren politieke partijen en politici op dat punt nog slechter dan ondernemers.

Politieke schandalen, waarvan ook Nederland er genoeg kent, liggen aan dat wantrouwen ten grondslag. Speciale parlementaire commissies hebben misstanden bij de recherche onderzocht naar aanleiding van de IRT-affaire. Ook volgde op het neerstorten van een Israëlisch vliegtuig in de Amsterdamse wijk de Bijlmer de Bijlmer-enquête vanwege de slechte afhandeling van die ramp. Het geheime bankieren door de provincie Zuid-Holland, de zogenoemde Ceteco-affaire, leidde tot het aftreden van een aantal bestuurders. In Europa duikt er zo nu en dan nog een BSE-koe op. De gekkekoeienziekte heeft vele levens geëist, maar geen enkele overheidsbestuurder of -toezichthouder kon individueel ter verantwoording worden geroepen. Kortom, de aansprakelijkheid van overheidsbestuurders gaat nog niet zover als die van managers en bestuurders van bedrijven. Toch is, onder invloed van een aantal schandalen en incidenten over bijvoorbeeld de beloning bij semi-overheidsinstellingen en maatschappelijke organisaties, het initiatief genomen om ook bij woningcorporaties, goede doelen en familiebedrijven codes voor goed bestuur op te zetten. Een voorbeeld is de code-Wijffels om goed gedrag af te dwingen bij goede doelen. Verder is er de Aedes-code, gericht op deugdelijk bestuur bij woningcorporaties, en een code voor de gezondheidszorg en schoolbesturen. In België kennen ze naast de code-Lippens, hun variant van de code-Tabaksblat, ook een code-Buysse met daarin richtlijnen voor corporate governance bij niet-beursgenoteerde ondernemingen en familiebedrijven.

Globalisering

Een derde reden voor de hernieuwde aandacht voor ethisch handelen, met name door het bedrijfsleven zelf, is dat de directe bedrijfsrisico’s groter worden door de internationalisering van ondernemingen. Niet alleen de multinationals hebben daarmee te maken, maar ook kleinere ondernemingen die bijvoorbeeld hun productie uitbesteden naar opkomende economieën en ontwikkelingslanden. De bedrijfsprocessen worden daardoor complexer en krijgen ook een geopolitieke en culturele dimensie. Vele managers doen regelmatig zaken met buitenlandse klanten en bedrijven en soms komen zij in de verleiding om zich aan te passen aan de minder strenge mores van een land om net die ene order binnen te halen. KPN en Stork zijn bijvoorbeeld in het verleden beschuldigd van corruptiepraktijken in ontwikkelingslanden. Dat schaadt hun reputatie en hun kansen om een voet aan de grond te krijgen in deze nieuwe markten, zelfs als de schade in eigen land beperkt blijft.

Dat met name in ontwikkelingslanden of opkomende economieën corruptie veelvuldig voorkomt, is volgens Transparency International (TI) niet zo verwonderlijk. Door de lage lonen in die landen is het moeilijk te voorkomen dat ambtenaren een financiële bijdrage vragen voordat ze in actie komen. Hoe armer het land, hoe groter de verleiding voor allerlei mensen om te proberen hun inkomen aan te vullen met het ‘helpen’ van buitenlandse bedrijven en ondernemers. En als de bedrijven er zelf geen strenge regels voor corruptie op na houden, dan komen hun medewerkers in die verre landen in de verleiding om geld onder de tafel te geven als ze denken dat ze hun taken daardoor gemakkelijker kunnen uitvoeren.

Transparency International, een non-gouvernementele organisatie (ngo), heeft haar hoofdkantoor gevestigd in Berlijn, maar onderzoekt corruptie wereldwijd. Zij stelt jaarlijks de Corruption Perceptions Index (CPI) op, een ranglijst van minst corrupte landen ter wereld. Omdat er geen internationaal vergelijkbare gegevens over corruptie beschikbaar zijn, baseert TI zich op de inschatting van zakenlieden en risicoanalisten. Finland en Noorwegen staan steevast bovenaan, maar ook Nieuw-Zeeland en Australië scoren hoog als relatief corruptievrije landen. Nederland stond in 2005 op elf, maar in 2006 weer op negen. In 2005 woog de Bouwfraude mee bij de beoordeling.

Transparency International kijkt heel pragmatisch naar corruptie. De Nederlandse website laat zien welke maatschappelijke gebieden door corruptie kunnen worden aangetast, wat uiteindelijk ten koste gaat van een goede samenleving:

1. humanitair: corruptie ondermijnt en verstoort ontwikkeling en leidt tot toenemende schending van mensenrechten;

2. democratisch: corruptie ondermijnt democratieën en in het bijzonder de prestaties van ontwikkelingslanden en landen in transitiefases;

3. ethisch: corruptie ondermijnt de integriteit in een samenleving;

4. praktisch: corruptie verstoort de werking van markten en onthoudt mensen van de voordelen die hieruit voort zouden komen.4