KUDDEGEDRAG IN CRISISTIJD

Van Patrick van Veen zijn verschenen
Dierbare collega’s
Help, mijn baas is een aap!*

*Ook verschenen als e-book. Kijk voor meer informatie over deze en andere titels op www.businesscontact.nl

Patrick van Veen

Kuddegedrag
in crisistijd

Een biologische kijk op menselijk gedrag

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Patrick van Veen
Uitgeverij Business Contact, Amsterdam

Omslagontwerp:   Sander Pinkse
Boekverzorging:   LINE UP boek en media bv

ISBN 9789047003021
D/2009/0108/034
NUR 801

www.businesscontact.nl
www.apemanagement.nl
www.naturalis.nl

Voorwoord

Elke dag dat ik praat, schrijf of nadenk over ons menselijk gedrag word ik weer geboeid door de vele facetten ervan. Ik vind het fascinerend om te uit te zoeken wat er gebeurt in bepaalde situaties en ik probeer te doorgronden waarom we ons op een bepaalde manier in een sociale groep gedragen.
    De reden van deze ontdekkingstocht langs ons gedrag is voor mij helder: wie het gedrag begrijpt, kan het ook beïnvloeden en veranderen.
    Dit essay heb ik om twee redenen geschreven.
    Ten eerste is het een aanvulling op de lezingen en workshops die ik geef in Naturalis gekoppeld aan de tentoonstelling ‘Wildebeesten’ waarin de trektocht van de gnoe door Serengeti centraal staat.
    Ten tweede word ik geprikkeld door alles wat er nu gebeurt tijdens de financiële crisis. Ook hierbij draait het om sociaal gedrag, al wordt hier naar mijn mening te weinig aandacht aan besteed.

Dat een bioloog over de financiële crisis schrijft kan vraagtekens oproepen, maar voor mij persoonlijk zijn de financiële wereld en biologie onlosmakelijk verbonden. Ik ben opgeleid als bioloog, maar het grootste deel van mijn loopbaan heb ik bij een pensioenverzekeraar gewerkt. Hierdoor is er een extra persoonlijke reden om dit essay te schrijven.
    De wortels van mijn huidige werk liggen zowel in de biologie als in de financiële dienstverlening en ik zou mijn werk niet kunnen doen zonder deze combinatie. Ik heb met de poten in de modder van het bedrijfsleven gestaan en ik begrijp dat een dekkingsgraad niets te maken heeft met een fokprogramma in de dierentuin, maar dat het een van de fundamenten in ons pensioenstelsel is.
    Als projectmanager bij een verzekeraar was ik inhoudelijk betrokken bij de oprichting, fusie en liquidatie van pensioenfondsen. Als bioloog observeerde ik tegelijkertijd het gedrag, de sociale dynamiek van mensen in de financiële wereld.
    Ik zal niet claimen dat dit verhaal oplossingen biedt of gebaseerd is op de nieuwste wetenschappelijke inzichten. Wat ik wel wil is mensen stimuleren om eens op een afstand naar ons eigen gedrag te kijken en tijd te nemen te doorgronden wat er gebeurt. Ik ben ervan overtuigd dat we dan ook veel betere en veel duurzamere oplossingen vinden.
    De voorbeelden die ik geef zijn dan wel niet de laatste wetenschappelijke inzichten, maar ze zijn nog steeds wetenschappelijk correct; ik vind ze het best passen om ons nog iets te leren.

Ik ben voor het schrijven dank verschuldigd aan de economische dip begin jaren negentig van de vorige eeuw. Deze noodzaakte mij na mijn opleiding werk te zoeken in andere branches dan de biologie. Ik verkocht vlaaien en meubels, pikte orders op in magazijnen, plukte tomaten in de kas en eindigde bij een verzekeringsmaatschappij. Zonder deze crisis had ik nu niet de bagage om dit essay te schrijven of mijn huidige werk te doen.
    sp-kamerlid Paul Ulenbelt verweet minister Piet Hein Donner begin maart ‘aan kennisvernietiging te doen door ingenieurs te verplichten om tomaten in de kas te gaan plukken’. Piet Hein Donner¹ antwoordde dat het ‘heel goed kan zijn voor de zelfreflectie van een hoogopgeleide om op zeker moment in de kassen te gaan werken’. Ik ben het absoluut eens met Donner, ik heb in die kassen veel geleerd over mensen, nederigheid en de echte economie.
    Ik ben ook dank verschuldigd aan de mensen om mij heen: Daniëlle die me altijd weer tijd gunt om te schrijven en de eerste kritische opmerkingen geeft, Brigitte voor de ondersteuning bij het onderzoek en Chantal voor de correcties.

Tot slot: alles wat ik hier schrijf zijn mijn inzichten en meningen en is niet per definitie de mening van Naturalis, diegenen waar ik naar verwijs of zij die hebben geholpen bij deze publicatie.
    Het is gewoon de mening van één stronteigenwijze aap: mijzelf.

Dalhem, april 2009

1

Voorbij de kudde

Op de vraag ‘wat ik over kuddegedrag kon vertellen’ moest ik even bedenktijd vragen. Ik ben toch immers de Apeman zoals oud-collega’s uit de verzekeringsbranche me wel eens noemden. De vraag kwam overigens niet voor het eerst op mijn pad. Ik had er al eerder over nagedacht en toen was ik tot de conclusie gekomen dat we een troep eigenwijze apen zijn en dat we weinig kenmerken van een kudde gnoes hebben.
    Maar als iemand mij een dergelijke vraag stelt ga ik malen, nadenken, twijfelen aan mijn eerdere standpunt en onderzoeken of ik het goed heb gezien. En plots was er een verbinding met kuddegedrag uit onverwachte hoek: De Nederlandsche Bank.
    Nout Wellink, president van De Nederlandsche Bank, spreekt in het laatste weekend van september 2008 in een interview over kudde-effecten van de Nederlandse rekeninghouders en aandeelhouders bij de banken. In de oplaaiende kredietcrisis en bankencrisis halen Nederlandse rekeninghouders plotseling hun spaartegoeden bij de bank weg. De oude sok op zolder lijkt weer in zwang te komen en aandeelhouders verkopen in dezelfde periode massaal hun aandelen. Deze crisis, die al langer speelt, krijgt hiermee in Nederland een nieuwe dimensie: Fortis Bank, dat ABN AMRO heeft overgenomen, dreigt om te vallen waardoor spaarders bang zijn hun geld kwijt te raken. Ze halen hun rekeningen leeg om het geld bij andere banken, zoals de Rabobank, te stallen. Hiermee heeft deze fase van de crisis ook winnaars.
    Wellink vreest voor kopieergedrag en handelen zonder nadenken, wat hij omschrijft als kudde-effecten.
    In de weken daarna worden ABN AMRO en Fortis genationaliseerd en ontvangen ING, Aegon en SNS Reaal staatssteun.
    Had Wellink gedrag beter bestudeerd dan ik dat had gedaan, interpreteerde hij gedrag anders of reageerde hij op een loos signaal en was het slechts een populistische uitdrukking die hij gebruikte?
    Waar ik niet op had gerekend was dat in de dagen die volgden op de uitspraak van Nout Wellink, niet hij werd gevraagd om nadere uitleg over kuddegedrag maar ik herhaaldelijk door de pers werd gebeld. Zij wilde weten hoe het zat met ons kuddegedrag. Waar was mijn status als apenkenner gebleven?
    Eén persoonlijk effect had het: ik wilde alles weten over kuddegedrag en er was een aanleiding om mijn eerdere conclusies opnieuw te onderzoeken. Ik begon na te denken over de vraag of we meer eigenschappen gemeen hebben met een op hol geslagen kudde gnoes dan met een troep apen. Ik had geen excuses, maar ook geen behoefte meer om de vraag over ons kuddegedrag voor me uit te schuiven.

2

Apenstreken