SAMENSPEL

Van Paulien Assink is verschenen:
Uit het harnas! Vier wegen naar authentiek en verantwoord leiderschap (2005, 6e druk)

Paulien Assink

Samenspel

De kunst en praktijk van v/m-leiderschap

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Paulien Assink
Uitgeverij Business Contact, Amsterdam

Foto’s en gedichten: Esther van der Valk
Omslagontwerp: Het Vlakke Land, Rotterdam
Omslagillustratie: Paulien Assink
Foto auteur: Wiep van Apeldoorn
Boekverzorging: LINE UP boek en media bv

ISBN 9789047003076
D/2009/0108/020
NUR 808

www.businesscontact.nl

Dankbetuiging

Ik draag dit boek op aan mijn levenspartner en co-reisleider Hein Gubbels die mij het nieuwe v/m-leiderschap laat zien, voelen en ervaren in de praktijk van alledag.

Ik dank mijn negentigjarige moeder Frieda Assink-Verheijen en mijn vader Bernard Assink voor het geschenk van mijn leven en de onvoorwaardelijke liefde die ik van beiden mocht ontvangen. En mijn familie en schoonfamilie voor hun onvoorwaardelijke steun en vertrouwen.

Verder dank ik alle mensen die direct of indirect een bijdrage hebben geleverd aan de totstandkoming van dit boek: Koos Gubbels, Roos d’Hont, Els Boonen, Evelyn Sjerps, Aleida Meijerink, Dien de Boer, Benita Plesch, Ton en Kea Cloin, Joke Nootebos, Herma van der Weide en Herman Wijffels, Rene Assink, Julia te Velde, Jeske Denissen, Wim Verschuren, Jeannette van den Ingh-van Wijk, Annette Lechner, Jeanet van Ommen, Domi Lambregts, Gunilla Blijsie, Wilma de Munck, Jos Niesten, Caren van Herwaarden, Marijke Binsbergen en Pieter ter Haar, Chérie Carter Scott en Lynn Stewart, Margaret Wheatley, Bill Isaacs, Danah Zohar, Lama Karta, Dilgo Khyentse Rinpoche, Els Kikke, Marcel de Rooij, Gezinus Haagen, Paul Nyst, Dirk Oellibrandt, Marius Frank, Rob Mommers, Willem Beekman, Schout Schouten, Madeleine Ingen Housz, Jan Pieter van Lieshout, Bert Keyts, Josee Lamers en, last but not least, mijn Hestia-zusters.

Ik dank de deelnemers aan Medior CALL en International CALL (Community for Authentic Leadership and Learning), deelnemers aan RAVEL (Ruimte voor Authentiek en Verantwoord Leiderschap) en vooral de Young CALL’ers en Wytse de Vries die mij in de fase van het schrijven van dit boek veel hoop en vertrouwen hebben gegeven in de natuurlijke v/m-kwaliteiten en de hartverwarmende authenticiteit en betrokkenheid van een nieuwe generatie leiders.

Twynstra Gudde Adviseurs en Managers bedank ik voor de ruimte die ik krijg om mijn calling te volgen en voor het partnerschap om samen een beweging van nieuw leiderschap in organisaties en de wereld te supporten.

Voor dit boek ben ik vooral dank verschuldigd aan de leermeesters Sri Aurobindo en de Moeder die hun droom in Auroville hebben waargemaakt.

Ik dank mijn uitgever, Annemie Michels van Business Contact, die de moed heeft om te geloven in datgene wat verwoord wil worden in deze tijd. En, last but not least, Pim van Tol, die mij met zijn scherpe en zeer ervaren kijk ondersteunt in het schrijfproces en helpt klare taal te gebruiken, en Sandra Wouters voor het meedenken over en plannen van de vormgeving.

Dank ook aan Esther van der Valk voor haar gedichten en beelden vanuit het hart.

Dit boek is gebaseerd op mijn eigen levensreis als vrouw, pionier, leider, moeder, dochter, echtgenote, vriendin, reisleider, actievoerder en vooral als vrouw in een grote overgang, een mens die op zoek is naar het beste in zichzelf, onszelf. Ik voelde me bij het schrijven gedragen door de vele wijze vrouwelijke en mannelijke pioniers die mij zijn voorgegaan en waar ik nog steeds van mag leren, en door de prachtige mensen met wie ik mag samenleven en werken.

Paulien Assink, 21 april 2009

Voorwoord
Herma en Herman Wijffels

Anno 2009 leven we in een tijd van crisis. Daar is iedereen het wel over eens. Maar de vraag is hoe we die crisis moeten duiden. Is het iets tijdelijks, dat we kunnen repareren om daarna op de oude voet verder te gaan? Of is er iets fundamentelers aan de hand? Wij denken dat het vooral een overgang is naar een nieuwe fase in het menselijk bewustzijn en in de manier waarop we in het leven staan. Het nieuwe bewustzijn is mede ontstaan door de maatschappelijke ontwikkelingen in de vorige fase, de industriële tijd. De basis daarvoor is gelegd in de Verlichting en met name door het supertrio Descartes, Newton en Darwin. Descartes vestigde via zijn ‘ik denk dus ik ben’ de mens in zijn hoofd, in pure rationaliteit. Newton ontwikkelde het specialisatiebeginsel, de focus op deelgebieden, alsmede de notie dat materie en ook mensen alleen in beweging komen door externe impulsen. Aan dat laatste idee hebben we het ontstaan van bonussen te danken. Darwin interpreteerde het leven als een strijdmodel, waarin de sterkste overleeft. Dat idee kreeg zijn vertaling in concurrentie als kern van ons economisch bestel. Vanuit die uitgangspunten hebben we in het Westen een maatschappij gecreëerd waarin op grond van rationele (deel)modellen in onderlinge competitie het onderste uit de kan wordt gehaald door organisaties en individuen, zonder veel acht te slaan op de gevolgen voor het geheel.

De verhouding tussen mannen en vrouwen stond vanaf het ontstaan van deze cultuur ook geheel in het teken van deze maatschappelijke situatie. Men zou kunnen spreken van een dominante masculiene cultuur, waarin vrouwen vooral rollen op de achtergrond kregen toebedeeld. Het is bijvoorbeeld ook aardig terug te vinden in de huwelijksmoraal zoals die naar voren komt in liedboeken uit de Nederlandse gouden eeuw. Een goed huwelijk, dat wil zeggen een goede partij trouwen, brengt je verder in het leven. Gelukkig maar dat er daarnaast ook schitterende liefdesverzen zijn van Hooft en Huygens; de liefde telde maatschappelijk niet mee, maar was in andere domeinen nooit ver weg. In de loop van de vorige eeuw en met name in de jaren zestig, begonnen vrouwen zich te bevrijden uit dit model waarin de verantwoordelijkheid voor het maatschappelijk gebeuren vooral in handen was van de man. Ze maakten zich daarbij ook los van slachtofferschap. Sommige vrouwen gingen vol mee in het masculiene strijdmodel, andere brachten langzaam maar zeker het intuïtieve, verbinding en de kracht van de liefde met zich mee de bedrijven en instellingen in. Soms werden daardoor dezelfde kwaliteiten wakker in de mannen met wie ze samenwerkten. Waar dat onvoldoende lukte, kregen we met verschijnselen te maken als burn-out, vooral bij jonge, enthousiaste meiden.

Intussen is duidelijk geworden wat zich al langer aankondigde: het industriële maatschappijmodel is in de laatste fase van zijn levenscyclus gekomen. Het levert in veel opzichten niet meer wat we in deze tijd willen, economisch noch sociaal en al helemaal niet ecologisch. De bestaande cultuur, onze huidige manier van leven, doet een overmatig en dus onhoudbaar beroep op het draagvermogen van de aarde. De huidige crisis in zijn verschillende verschijningsvormen is daarom een oproep om een nieuwe fase in de maatschappelijke ontwikkeling vorm te geven, gebaseerd op nieuwe inzichten en uitgangspunten. We moeten een nieuwe manier van leven, van produceren en consumeren, kortom een nieuwe cultuur, ontwikkelen. Een cultuur waarin hoofd en hart met elkaar verbonden kunnen zijn; waarin deelbenaderingen worden gezien in het kader van het geheel; waarin mensen intern gemotiveerd en bepaald kunnen zijn; waarin het samen werken aan grote doelen in evolutionair perspectief een vooraanstaande plaats inneemt.

In zo’n cultuur bestaat een ander evenwicht tussen het masculiene en het feminiene en de daarmee verbonden waarden. De samenwerking tussen het mannelijke en het vrouwelijke is de belangrijkste creatieve kracht in het leven. Niet verwonderlijk dus, zelfs onontbeerlijk, dat in tijden van grote verandering ook de aard en vorm van die samenwerking evolueert. In ons persoonlijk leven hebben wij de kracht ervan en de eraan verbonden vreugde in veel opzichten mogen beleven, zoals in onze voortgaande dialoog over wat via literatuur in de wereld komt en wat via de maatschappelijke ontwikkeling. Maar ook in onze persoonlijke ontwikkeling, die we ieder op eigen wijze vorm en inhoud gaven, maar wel via intensieve interactie. En zelfs in het oplossen van een ernstige leiderschapscrisis bij de Wereldbank.

De tekenen van een veranderende cultuur zijn al langer zichtbaar. Er is ook samenhang in te zien. Het verschijnen van het rapport van de Club van Rome, waarin voor het eerst op de grenzen van de groei werd gewezen, viel niet toevallig samen met de massale terugkeer van vrouwen in het domein waarin verantwoordelijkheid wordt gedragen. De eenheid van al wat is, drong door in het bewustzijn van steeds meer mensen, evenals de noodzaak om een eind te maken aan uitsluiting van wezenlijke facetten van het mens-zijn, zoals lichamelijkheid, vrouwelijkheid, lotsverbondenheid en kwetsbaarheid. Zo ontstaat er geleidelijk een nieuw wereldbeeld, waarin de kwaliteit van de verbindingen tussen mensen onderling en tussen mensen en de aarde centraal komt te staan.

Hoe dit alles in concrete situaties vorm kan krijgen, is het onderwerp van de zoektocht waaraan meer en meer mensen deelnemen, en waarin pioniers als Paulien Assink vooroplopen. Zij maakt in dit boek een verkenningsreis naar nieuwe mogelijkheden van mannelijke en vrouwelijke kwaliteiten, die in een nieuw samenspel leiden tot meer duurzaamheid en een evenwichtiger verdeling van wat de aarde ons aan mogelijkheden, bronnen en kansen biedt.

Het boek ademt het constante besef van eenheidsbewustzijn, waarbij alles steeds met alles verbonden is en in elk deeltje het geheel en in het geheel elk deeltje zichtbaar is.

Ze beschrijft in dit boek herkenbare oude patronen, waarin zowel mannen als vrouwen verstrikt kunnen raken. Maar vooral geeft zij inzicht in de mogelijkheid die iedere mens heeft om het mannelijke en vrouwelijke in zichzelf beter met elkaar in balans te brengen en daardoor meer betekenis en inhoud te geven aan het bestaan.

Het boek draagt daarmee bij aan de wijze waarop we kunnen komen tot meer evenwichtig en duurzaam leiderschap vanuit het samenspel van het mannelijke en vrouwelijke in onszelf. Ze laat heel praktisch zien hoe deze samenwerking uiteindelijk zal leiden tot meer eenheidsbewustzijn, dat tot uitdrukking komt in authentiek en duurzaam leiderschap.

Mooi en noodzakelijk is de veelbesproken samenhang tussen de externe ontwikkelingen in de wereld en het maken van eigen keuzes, die ieder van ons elk moment kan en heeft te maken. De eigen verantwoordelijkheid om met elkaar te creëren wat goed en nodig is, staat hierdoor centraal en dit zet aan tot denken. Maar daar blijft het niet bij. In het boek wordt diepgaande ervaringswijsheid gecombineerd met praktische handreikingen om meer bewust en evenwichtig te handelen in de dagelijkse praktijk.

We kunnen dit boek dan ook van harte aanbevelen!

Herma en Herman Wijffels
Maarn, december 2008

Inleiding

De wereld staat voor allerlei uitdagingen. De totale rijkdom is enorm toegenomen en we profiteren van technologische wonderen. Toch leven miljarden mensen in armoede, is het droevig gesteld met het milieu en voelen we ons zelfs in welvarende landen onzeker over de toekomst. Er is een ander soort leiderschap nodig om deze problemen te verhelpen – we moeten de dingen zien zoals ze zijn en problemen holistisch oplossen.1

– Zijne Heiligheid de Dalai Lama

We leven in een kritieke periode in de evolutie van de mensheid. Meer en meer worden we ons bewust van de onderlinge afhankelijkheid en de kwetsbaarheid van de menselijke en ecosystemen waarin we overleven en leven. Alle grote problemen waar de mensheid op dit moment mee worstelt, overschrijden de grenzen van de afzonderlijke landen en raken het grotere geheel. We kunnen ons eigen overleven en het vieren van het leven niet langer los zien van het welzijn van de hele mensheid en de gezondheid van onze planeet.

We zijn geneigd om met onze vinger te wijzen naar een aantal ‘leiders’ die er een potje van hebben gemaakt. Maar dat zou veel te simpel zijn. Er is veel meer aan de hand. Het lijkt alsof een oude manier van denken, weten en handelen aan het afsterven is. Het lijkt alsof we hardhandig gedwongen worden om als mensheid iets nieuws te leren en ons diep van binnen iets te herinneren dat we vergeten waren.

Tegen dit decor van ‘schuivende panelen’ en grote uitdagingen is een leider opgestaan die heel veel mensen, oud en jong, man en vrouw, blank en zwart, rijk en arm, laat zien dat er veel meer mogelijk is dan we tot nu toe dachten. Ondanks de wereldwijde crisis waarin we verwikkeld zijn geraakt, lijkt er weer hoop te ontstaan op een toekomst die kansen biedt om het fundamenteel anders, evenwichtiger en beter aan te pakken. Het is tot de verbazing en aangename verrassing van velen mogelijk gebleken dat een ogenschijnlijk ‘gewone jongen’, die niet uit de oude blanke en rijke elite afkomstig is en die een radicaal andere aanpak voorstaat dan wat we tot nog toe gezien hebben, een van de machtigste posities in de wereld inneemt. Wat gebeurt hier? Wat zegt dit ons? Een volk krijgt de leider waar het aan toe is, wordt gezegd. Wat zegt het gegeven dat deze leider gekozen is over het soort leiderschap waar we naar verlangen en waar een groeiende groep mensen klaarblijkelijk aan toe lijkt te zijn? Barack Obama weerspiegelt volgens mij een aantal kwaliteiten in zijn leiderschap die veel zeggen over de volgende stap die we als mensheid verlangen te gaan maken in onze ontwikkeling. In dit licht kan de huidige crisis ons helpen om onszelf te ontdoen van alles waar we vanaf willen. Barack betekent in de oude soeficultuur ‘de gezegende’, in de betekenis van de mens die het licht in zich draagt en in staat is om deze kracht in aardse vormen te gieten. We hebben deze mogelijkheid allemaal in ons.

Het mannelijke in beweging

Het is inmiddels voor velen duidelijk geworden dat het oude cowboyachtige en macholeiderschap zijn langste tijd heeft gehad. We zijn steeds voorzichtiger geworden om blindelings te vertrouwen op die éne grote, sterke, zelfverzekerde mannelijke leider, of een kleine politieke kliek, die ons gaat redden van de vermeende ondergang.

In het nieuwe mannelijke leiderschap zetten leiders hun visie, moed, daadkracht en beschermende kwaliteiten in voor het grotere geheel. We zijn in contact met de droom die we hier en nu willen manifesteren, maar dat doen we met respect voor de natuurlijke omgeving die ons omringt. Velen van ons hebben onze ziel verkocht aan de duivel door het snelle geld te willen verdienen zonder na te denken over de consequenties van ons handelen voor anderen en het grotere geheel. Die tijden zijn nu voorbij.

We zien in Obama een man met een glasheldere visie, die hij in eenvoudige en zeer rake bewoordingen aan ons uit weet te leggen. Hij heeft de moed om aan te geven dat hij niet perfect is, maar wel aanspreekbaar op waar hij voor staat. Hier spreekt een mens die tot in zijn tenen bevlogen is door wat hij in de wereld wil gaan manifesteren. En vanaf het moment dat hij president geworden is, zien we aan zijn daden dat het niet alleen mooie woorden zijn. Er waait duidelijk een andere wind in Amerika en die is overal in de wereld voelbaar.

Het vrouwelijke in beweging

Het nieuwe vrouwelijke leiderschap kun je herkennen aan de ruimte en liefde die het geeft aan de groei en bloei van iedere mens. We laten ons meer leiden door wat ons hart en onze ziel ons ingeven. We zijn daardoor in staat om verbinding te maken met elkaar en duurzame relaties aan te gaan waarin er ook nog een toekomst is voor onze kinderen. Onze vrouwelijke kant wil de condities creëren waaronder alle mensen, niet alleen de sterke jongens, zich kunnen ontwikkelen en het beste van zichzelf geven in de samenwerking. De opgaven waar Amerika, en de mensheid, voor staat, zijn zo complex en omvangrijk dat we afhankelijk zijn van het vermogen om bruggen te slaan tussen mensen en de potentie van ieder aan te kunnen boren.

Obama geeft luid en duidelijk aan dat hij niet in de hoek terecht wil komen van de sterke held die het wel eens even zal gaan fixen. Hij wil bijdragen aan een menswaardiger samenleving, waarin er meer respect is voor de eigenheid en rechten van iedere mens en meer gebruik wordt gemaakt van alle mogelijkheden die er in vele mensen huizen. Het gegeven dat zoveel mensen hierdoor geraakt worden, zegt veel over waar we node aan toe zijn. We realiseren ons steeds meer dat diep van binnen ieder van ons, vrouwen én mannen, de mogelijkheid en verantwoordelijkheid hebben om het vrouwelijke principe zelf dichterbij te brengen door de wijze waarop we leren toegang te krijgen tot alle potentieel dat we in ons hebben.

Authentiek leiderschap

Become who you are born to be.

– Uit de film The Lord of the Rings

Tijdens een van zijn beste speeches praat Obama over de 106 jaar oude mevrouw Ann Nixon-Cooper uit Atlanta, een dochter van slaven. Zij leefde in een tijd ‘that we were told that we can’t’, maar zij weet als geen ander dat het wel mogelijk is. Ze staat symbool voor een innerlijke kracht die in ons huist en daarmee een vermogen dat er veel meer mogelijk is dan we meestal geloven.

Obama doet zeer bewust en actief aanspraak op deze potentie die in ieder van ons huist. Hij daagt ons uit om te vertrouwen op ons eigen vermogen om weer leiderschap te nemen over een toekomst waarin we ons thuis kunnen voelen.

Meer dan ooit is het bewust gebruik van deze scheppingskracht die iedere mens heeft, bepalend voor hoe onze gezamenlijke toekomst eruit zal zien. De kwantumsprong die we als mensheid aan het maken zijn, is de geboorte van de homo authenticus, ofwel de mens die in verbinding is met haar ware aard, het ‘authentieke zelf’, en daardoor het beste van zichzelf kan geven om bij te dragen aan een betere toekomst. Maar hoe leggen we de verbinding met deze authentieke kern? Hoe sluiten we aan bij de mogelijkheden die we al van nature in ons hebben? Welke kwaliteiten zijn wezenlijk om meer authentiek en verantwoord leiderschap te kunnen ontwikkelen?

Samenspel

We staan voor de uitdaging om het volledige potentieel dat in ons huist weer te leren gebruiken. In dit boek wil ik laten zien dat we daarvoor op een nieuwe manier moeten leren omgaan met onze mannelijke en vrouwelijk kant. V/m-leiderschap is voor mij de levenskunst waarbij we een verbinding maken tussen het beste dat het vrouwelijke en het mannelijke principe ons te bieden hebben. Beide universele polen zijn belangrijk voor onze innerlijke vrede en ons geluk, maar ook voor een evenwichtige ontwikkeling van het leiderschap van organisaties en uiteindelijk een menswaardig bestaan op onze planeet.

Als mensen in staat zijn om dit meest dichtbije verschil in zichzelf beter te leren kennen, herwaarderen en met elkaar in evenwicht te brengen, kan er een fundament van vertrouwen ontstaan om alle andere schijnbare tegenstellingen tussen mensen te overbruggen. We hoeven daar niet zo heel veel voor te doen. Eerder kunnen we beter leren kijken en luisteren naar wat er al aanwezig is in onszelf en de wereld maar nog niet zichtbaar, voelbaar en hoorbaar is geworden. Het grote geheim is wellicht dat ‘alles er al is’, dat we al ‘authentiek’ zijn zonder het bewust te weten. Dat leiderschap eerder het weghalen van rookgordijnen en barrières betekent, waardoor wijzelf en de mensen met wie we samenwerken weer toegang krijgen tot en durven te vertrouwen op onze natuurlijke kwaliteiten en authentieke kern. Dan hebben we Obama, met alle respect voor wie hij is, niet meer nodig en zijn we zelf in staat om ongekende prestaties te leveren en daarbij beter gebruik te maken van de kracht en pracht van onze verschillen.

In dit boek wil ik laten zien wat de oude mannelijke en vrouwelijke patronen zijn waarin met name de huidige generatie leidinggevenden nog gevangen zit. Ik beschrijf de aanwezigheid en komst van het nieuwe mannelijke en vrouwelijke leiderschap dat steeds sneller in ons en om ons heen aan het ontluiken is. Het is geen idealisme maar een keiharde noodzaak om samen te werken aan een veiligere, duurzamere en menswaardige wereld. En hopelijk laat dit boek zien dat het niet alleen zwaar hoeft te zijn of veel moeite of middelen van ons hoeft te kosten, maar veel eerder dat het ook licht kan zijn, liefdevol en speelser. Het is tijd voor samenspel.

Inhoud

In hoofdstuk 1 ga ik op zoek naar de twee dynamische polen in ons leven: het universeel mannelijke en het vrouwelijke. Ik onderscheid vijf fasen in het denken over mannelijk en vrouwelijk leiderschap. We zien dat er een disbalans ontstaan is door de huidige eenzijdig mannelijke en westerse manier van leidinggeven. Zonder de herkenning, waardering en verdere ontwikkeling van het nieuwe vrouwelijke en mannelijke principe in ons gaan we het niet redden.

In hoofdstuk 2 tot en met 5 werk ik beide polen verder uit door de verschillen te benoemen tussen het oude en nieuwe mannelijke en vrouwelijke leiderschap. Ik doe dit aan de hand van acht vervormingen die de huidige disbalans in organisaties en de wereld bepalen en twaalf leiderschapskwaliteiten die in samenspel de voedingsbodem vormen voor meer authentiek en verantwoord leiderschap in organisaties en de wereld. In hoofdstuk 2 beschrijf ik dat we in staat zijn om moeitelozer te manifesteren door het samenspel van duurzaam ondernemerschap en co-creatie. In hoofdstuk 3 ga ik dieper in op het belang van liefde in leiderschap door het samenspel van moed en compassie. In hoofdstuk 4 laat ik zien dat er meer wijsheid kan ontstaan door het samenspel van heldere visie en intuïtie. En in hoofdstuk 5 verhaal ik over eenheidsbewustzijn door het samenspel van het volgen van je roeping en hogere dienstbaarheid.

In hoofdstuk 6 kun je via een zelfdiagnose ontdekken waar je nog gevangen zit in de oude mannelijke en vrouwelijke patronen in leiderschap en in welke mate je een aantal belangrijke kwaliteiten voor het nieuwe mannelijke en vrouwelijke leiderschap al ontwikkeld hebt. Ook is er een zelfdiagnose voor de mate waarin je in samenspel komt tot meer authentiek leiderschap.

In hoofdstuk 7 tot en met 10 wordt een keur aan beproefde mogelijkheden beschreven om het nieuwe vrouwelijke en mannelijke leiderschap beter te leren kennen en toe te passen. Hoe ziet een viertal wegen naar authentiek leiderschap eruit vanuit het samenspel van het mannelijke en vrouwelijke in onszelf? Wat zijn eenvoudige en praktisch bruikbare wegen om meer volledig en evenwichtig gebruik te maken van ons volle potentieel en daarbij tezelfdertijd zoveel mogelijk te genieten van het leven?

Hoofdstuk 11 gaat over nieuwe mogelijkheden van samenwerking in dialoog, cirkels en leiderschapscommunities. Hoe werken we zodanig samen dat zowel de uniciteit van ieder van ons als de rijkdom van het verschil optimaal tot hun recht kunnen komen en we ons volledige scheppende potentieel gebruiken?

In hoofdstuk 12 schets ik de overgang van de oude piramidale organisaties naar de nieuwe netwerkorganisaties. Mannen en vrouwen zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het creëren van een leiderschapscultuur en toekomst waarin mensen ongeacht sekse, kleur en afkomst ten volle tot hun recht komen en die bijdragen aan het verantwoord omgaan met die éne aarde.

In hoofdstuk 13 beschrijf ik de bijzondere tijdgeest waarin we nu leven en het ontstaan van een kritische massa pioniers die het nieuwe leiderschap in de wereld al aan het realiseren zijn. Hoe kunnen we de krachten van onze en de komende generatie leiders bundelen om op tijd een door-braak te creëren in het bewustzijn van de mensheid? Hoe kunnen wij een bijdrage leveren op wereldniveau?

Ontluiken

De aarde wacht, zij lijkt verstild
maar onder haar sluier
is alles in beweging
om straks tot wasdom te komen

En ik?
Ik wacht ook en voel de onrust
het ongeduld, het niet weten
Net als de aarde, weet ik
dat mijn tijd nadert

en ook ik tot wasdom kom

Ik eindig met een bijzondere ervaring die ik onlangs had in Auroville, Zuid-India.

Omdat ik een vrouw ben, gebruik ik in dit boek waar mogelijk de zij-vorm. Het boeit me als ik merk hoe makkelijk ik telkens weer verval in de ons aller vertrouwde hij-vorm. Juist dit automatische denken is iets dat ik in dit boek ter sprake wil brengen.

1
De geboorte van de homo authenticus

De opsplitsing in een leven als vrouw óf man is het eerste grote schisma waarmee we als mens te maken krijgen. Het is een verschil dat we ons hele leven meedragen en dat een grote invloed heeft op onze persoonlijke en de maatschappelijke ontwikkeling. Een ruimer bewustzijn van de kwaliteiten die beide seksen te bieden hebben, is van groot belang voor meer even-wichtig leiderschap in organisaties en de wereld.

In het taoïstische denken vloeien deze polen in elkaar over en veranderen ze steeds qua samenstelling. We zien deze onderlinge afhankelijkheid uitgedrukt in het eeuwenoude yin-yangsymbool, waarbij de witte golf de kiem van het zwarte al in zich draagt en het zwarte de kiem van het witte.

Beide universele principes zijn als polariteiten aanwezig in het gehele universum. De dynamiek tussen beide is de motor achter iedere ontwikkeling. Het lijken tegenstellingen te zijn, maar de uiteinden van deze polariteiten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden doordat ze elkaars voortbestaan betekenen. Op basis van literatuuronderzoek en mijn eigen ervaring zal ik hierna een korte samenvatting geven van wat ik ben tegengekomen en beschouw als het universele principe van het mannelijke en vrouwelijke in iedere mens en in leiderschap.

1.1 Het universeel mannelijke principe

De universeel mannelijke kant van ons bewustzijn is de scheppende geest die zich wil manifesteren in de aardse realiteit. Het is een beweging die van boven naar beneden, van de hemel naar de aarde, gericht is. Het mannelijke principe maakt het mogelijk dat onze dromen een werkpak aantrekken en gerealiseerd worden. Het is de grote beweging van de inspiratie die de stof leveninblaast en vorm krijgt in de aardse werkelijkheid. Het is de weg van iedere mens die zichzelf in de wereld wil manifesteren.

Het mannelijke principe is het actieve principe. Het zoekt de verandering en vernieuwing op. Onze mannelijke kant is de scheppende en ondernemende kant die groei en vernieuwing mogelijk maakt. Het is de naar buiten gerichte energie van de mens die wil handelen en iets wil doen.

Het mannelijke bewustzijn kenmerkt zich door de ‘logos’, het wil onderscheiden en kennen. Het wil focus aanbrengen en is doelgericht. Het is het principe in ons dat praktische resultaten wil halen. Het mannelijke principe wil weten hoe iets technisch in elkaar zit en wil de werkelijkheid vervolgens beïnvloeden en verbeteren naar de eigen inzichten.

Het mannelijke principe heeft er moeite mee om zich te onderschikken en discipel te zijn. Het is de kant in ons die moedig naar buiten treedt en staat voor datgene waarin je gelooft, en doorzet als het tegenzit.

Het archetype van mannelijk leiderschap is de vaderfiguur die ons beschermt voor gevaren en bedreigingen, richting geeft, aanmoedigt en bekrachtigt in onze ontwikkeling. Het is de kant in ons die van oudsher het kwetsbare wil beschermen.

In het nieuwe mannelijke leiderschap zetten leiders hun moed, daadkracht, verantwoordelijkheidsgevoel, loyaliteit en beschermende kwaliteiten in voor het grotere geheel. Zij zorgen voor de bedding en de beschutting waarin het creatieve vrouwelijke principe mag stromen en tot haar recht kan komen. Het is een beschermende en liefdevolle kracht die anderen in de gemeenschap in staat stelt om te groeien en bloeien. Zij zijn de beschermheren en beschermvrouwen van het leven. Ton van der Kroon beschrijft in zijn boek De zevende poort1 het proces waar een man doorheen gaat om zijn mannelijke kant te eren en het vrouwelijke in zichzelf toe te laten. Als een man heel wil worden, zal hij zijn mannelijke kant weer moeten leren herkennen en waarderen om van daaruit weer in verbinding te kunnen treden met zijn vrouwelijke kant.

Hier hoort een ander type leiderschap bij. Niet het oude top-down leiderschap, maar een variant met een leider die in het hart van het bedrijf gaat staan, voelbaar aanwezig is en zelf laat zien en ervaren waar zij voor staat. Als een leider in verbinding is met het mannelijke principe, dan is zij inspirerend en kan zij mensen in beweging krijgen. Zij heeft een heldere visie die ertoe doet en die aansluit bij wat de wereld nodig heeft. Maar bovenal is zij een lichtend voorbeeld van datgene waar zij voor staat. Zij is een voorganger doordat zij belichaamt wat mogelijk is.

1.2 Het universeel vrouwelijke principe

In elk levend wezen is ook het vrouwelijke principe aanwezig. Het universeel vrouwelijke principe is de stroom van de stof naar de geest, van het fysieke naar het spirituele. Het is een beweging die van onderen naar boven, van de aarde naar de hemel, gericht is. Het vrouwelijke heeft voeling met de natuurlijke ritmes in het leven en kan hier flexibel mee omgaan. Het staat open voor datgene wat niet direct rationeel verklaard kan worden en accepteert dat er een grotere levensintelligentie is waar de mens een intuitieve verbinding mee heeft.

Het vrouwelijke voedt en koestert het jonge leven, zorgt voor de zwakkeren en de oudere mensen die afscheid nemen. Vrouwen staan in die zin aan de wieg en aan het graf van de levenscirkel. In het taoïsme symboliseert water de vrouwelijke levenskracht. Water voedt alle levende wezens, het geeft zichzelf en reinigt zichzelf. Niets in de wereld is zachter en soepeler dan water en toch is er geen grotere kracht.2

Het vrouwelijke principe helpt ons om naar binnen te kijken en te onderzoeken wat er in ons omgaat. Het stelt ons in staat om wat er in de buitenwereld gebeurt te ontvangen, wetend dat alle dingen op het juiste moment plaats zullen vinden als de tijd daar rijp voor is.

Het vrouwelijke principe is de donkere ruimte van ongemanifesteerde potentie waaruit alles wat nog vorm gaat krijgen voortkomt. Deze donkere creatieve kant is langdurig ontkend in een wereld die vooral het licht positief waardeert.

Het archetype van vrouwelijk leiderschap is de moeder die onze groei en ontwikkeling met belangstelling volgt en ons bekrachtigt door onvoorwaardelijke liefde, vriendelijkheid en vertrouwen.

Het nieuwe vrouwelijke principe in leiderschap is te herkennen aan de ruimte en liefde die het geeft aan de groei en bloei van iedere mens. Hier hoort een bepaald type leiderschap bij dat meer gebruikmaakt van de collectieve intelligentie door te luisteren naar de wijsheid en het talent die in alle lagen van de organisatie aanwezig zijn.

Dit leiderschap is meer gericht op het wegruimen van hindernissen die samenwerking en co-creatie verhinderen dan op het toevoegen van het eigen verhaal. Als een leider in verbinding staat met haar vrouwelijke kant, dan schept zij de ruimte waarin anderen zich gewaardeerd voelen en kunnen excelleren. Ze laat zien dat ieder van ons alles al in huis heeft om leiderschap over de eigen situatie of het eigen leven te nemen en dat er weinig nieuws aangeleerd hoeft te worden. Ze houdt van schoonheid en creëert die ook op de plekken waar ze leeft en werkt. Ze eert haar aardse lichaam en geniet van al het zinnelijke in het leven.

De beide universele principes vertalen zich in de volgende vereenvoudigde leiderschapskwaliteiten (die toegedicht kunnen worden aan beide seksen):

Masculiene leiderschapskwaliteiten

Feminiene leiderschapskwaliteiten

Charismatisch

Bescheiden

Visionair vermogen

Invoelend vermogen

Doelgericht

Relatiegericht

Zelf ondernemend

Laten ontstaan

Eendimensionaal

Holistisch

Gericht op kortetermijnresultaat

Gericht op de toekomst van het nageslacht

Bescherming biedend

Onvoorwaardelijke steun gevend

Onafhankelijk

Omgevingsbewust

Rationeel overtuigend

Intuïtief wetend

Grenzen stellend

Open ontvankelijk

In het licht gaan staan

Achter de coulissen ondersteunen

Lineair denken

Synchronisch denken

Hiërarchisch georganiseerd

Netwerkachtig georganiseerd

Inhoudelijke oriëntatie

Procesgerichte oriëntatie

Zelfverzekerd

Kwetsbaar

Daadkrachtig

Afwachtend

Zenden

Luisteren

Opleggen

Overgave

Functioneel

Gericht op schoonheid

Ontdekken/de confrontatie aangaan

Toedekken met de mantel der liefde

Eigenbelang is belangrijk

Wegcijferen van zichzelf

Op competitie gericht

Op samenwerking gericht

Ruimtelijke oriëntatie

Relationele oriëntatie

Vasthoudend

Flexibel

Afschermen van macht en kennis

Bereidheid macht en kennis te delen

Top-down benadering

Bottom-up benadering

Besluitvaardig

Op onderlinge afstemming gericht

1.3 Uit de praktijk van v/m-leiderschap

Uit een onderzoek van Fischer e.a.3 blijkt dat de ideale leidinggevende zowel feminiene als masculiene eigenschappen heeft. Echter, volgens hetzelfde onderzoek ziet men in de meeste bedrijfsculturen de stereotiep feminiene eigenschappen wel als wenselijke maar niet als noodzakelijke eigenschappen voor een leidinggevende.

Er is consensus onder het topmanagement dat een ideale leidinggevende vooral ondernemend, charismatisch en ambitieus moet zijn. Maar een persoon met deze eigenschappen is in de voorstelling van de meeste mensen wel een man.4

Uit het onderzoek van Fischer e.a. blijkt ook dat vrouwen die feminiene waarden als emoties, sociale vaardigheden en communicatie hoog in het vaandel hebben staan en de ‘zachte’ kant laten zien, vaak afgerekend worden op hun gemis aan mannelijke vaardigheden (als rationaliteit en besluitvaardigheid) in hun managementstijl.5 Mannen die hun zachte en vrouwelijke kant laten zien, worden daarentegen positief beoordeeld.

In de praktijk van alledag is de ideale manager nog steeds masculien en dit beeld bestaat evenzeer in Europa als in Amerika. De dominante leiderschapscultuur in organisaties wordt nog steeds gekenmerkt door een vanzelfsprekende gerichtheid op het belang van een carrière die altijd in de richting van de top hoort te gaan. Masculiene kwaliteiten zoals visie, charisma en ondernemerschap worden door velen nog steeds gezien als onmisbaar in leiderschap.

Er is een sterke gehechtheid aan uiterlijke statussymbolen zoals positie, hoogte van de beloning en grootte van de leaseauto. Het meest charismatische, ondernemende en daadkrachtige alfamannetje krijgt nog steeds veel ruimte om zijn recht van de sterkste op te eisen en dientengevolge vooral aan zijn eigen belangen te denken. Zijn vrouwelijke collega’s voelen zich genoodzaakt om zich aan te passen aan deze dominante cultuur en vermannen zich om te overleven of gaan zelfs geloven dat ze fantastisch bezig zijn als ze in dit geweld opgaan.

Deze beelden over de masculiene en feminiene kwaliteiten van leiders zijn heel bepalend, omdat ze een eeuwenoude manier van overleven en kijken weerspiegelen waarbij mannen de trendsetters zijn in het denken over en de praktijk van leiderschap. Ze maken deel uit van een (uiterlijk en innerlijk) onzichtbaar plafond in het doorstromen van vrouwen naar hogere posities. Niet alleen doordat ze meebepalen hoe de oude mannelijke leiderschapscultuur mannen en vrouwen ziet, maar ook hoe mannen en vrouwen zichzelf zijn gaan zien.

De oude beelden en patronen laten een eenzijdig beeld zien van de mogelijkheden die mannen en vrouwen hebben om zichzelf in hun leiderschap te ontwikkelen. Veel mannen en vrouwen zijn verstrikt geraakt in oude sjablonen waarin een eenzijdige vorm van leiderschap gepraktiseerd wordt. Het is belangrijk om deze oude sjablonen te leren kennen om te kunnen zien waar ze ons beperken en klein houden.

Ik onderken vijf fasen in de ontwikkeling van het denken over en de praktijk van v/m-leiderschap. Het is een ontwikkeling die uiteindelijk zal leiden tot een beter gebruik van onze mannelijke en vrouwelijke kwaliteiten en daardoor kan leiden tot meer evenwichtig en authentiek leiderschap in onze organisaties en de wereld.

1.4 Fase 1 Verschillen zijn natuurlijk en liggen vast

De geschiedenis van de mensheid wordt sinds vele eeuwen getekend door een eenzijdige kijk op mannen en vrouwen. Dit is de wereld van de eeuwenoude patriarchale cultuur. In deze wereld heerst er ongelijkheid tussen de seksen. Het mannelijke principe wordt als superieur en leidend gezien en het vrouwelijke principe wordt geacht (of gedwongen) volgzaam en dienstbaar te zijn. Op het spectrum van man-vrouwkwaliteiten zien we dat mannen uit deze patriarchale cultuur uitgesproken mannelijk horen te zijn en vrouwen zich als vrouwen dienen te gedragen. Door deze eenzijdige manier van gebruik van één set kwaliteiten zijn de innerlijke belevingsmogelijkheden van mensen simpeler, met alle consequenties van dien.

Vervorming in mannelijk leiderschap: macho of watje
Een mens die alle contact met het vrouwelijke verloren heeft, zal niet meer stil willen of kunnen staan bij wat hij of zij anderen aandoet. Het hele vermogen tot relateren en tot het voelen van een betrokkenheid is verdwenen. De ander is verworden tot een ding waarmee je kunt doen wat je wilt.6

Als het mannelijke principe vervormd en ‘ontaard’ is, kan het zijn omgeving gaan domineren vanuit eigenbelang en een ongecontroleerde drift om zichzelf te manifesteren. Wat er overblijft van de mens die het contact met zijn vrouwelijke pool heeft verloren, is liefdeloosheid, gevoelloosheid, zinloosheid en een gebrek aan levenslust.

We kennen deze vervorming in de gedaante van de mannelijke machthebber die vooral zijn eigen belangen goed behartigt en zijn wil oplegt aan anderen. Dit kan leiden tot machtsmisbruik, meedogenloosheid en roofzucht. De man die met harde hand ‘orde op zaken stelt’ en ‘vastberaden zijn eigen koers vaart’: koel, zelfverzekerd en doortastend, en daarbij vooral zorg heeft voor zijn eigen overleven. In de huidige tijdgeest worden er steeds meer vraagtekens gezet bij dit eenzijdige en vervormde mannelijke leiderschap. Door de ongegeneerde gerichtheid van een kleine elitegroep op eigenbelang en het ongebreidelde groeidenken zijn er kankerachtige gezwellen ontstaan die schadelijk zijn voor het grotere geheel.

Een andere vervorming is de leider die zichzelf pragmatisch omhoog geworsteld heeft door met alle machtige winden mee te waaien. Het is een mens die geen verbinding heeft met haar positieve mannelijke en als een ‘watje’ wordt gezien, iemand die niet de moed heeft om op te staan voor haar waarheid en weeïg en opportunistisch aanwezig is.

Vervorming van het vrouwelijke principe: bitch of slachtoffer

Langdurig hebben vrouwen in een spagaat gezeten tussen de eeuwenoude eisen van hun rol als echtgenote, het moederschap, het huishouden, hun familie en hun eigen ontluikende diepste verlangens, roeping en kwaliteiten die ze veelal wegstopten (met alle gevolgen van dien). Vrouwen verdwenen, waren onzichtbaar, hadden en hebben nog steeds in een aantal culturen geen naam of eigen achternaam. Mannen leerden het vrouwelijke in zichzelf te ontkennen en bestuurden een wereld die gedomineerd werd door mannelijke waarden. Ook vrouwen leerden hun eigen waarde en eigenheid te minachten en ontkrachten en verdwenen onder het maaiveld of vermanden zich om te overleven in de heersende cultuur.

Voor de meerderheid van de vrouwen waren er weinig mogelijkheden om aan het keurslijf van hun eenzijdige rol te ontkomen. Een vrouw kreeg haar bevestiging vooral via de man en leerde haar eigen bijdrage en kwaliteiten in zijn schaduw te stellen. Veel vrouwen, maar ook steeds meer mannen, worstelen nog steeds met het oplossen en vergeven van de sporen van mannelijk geweld, in wat voor vorm dan ook, en het weer leren omarmen van het vrouwelijke principe in zichzelf en in de wereld. Er zijn nog veel plaatsen op de wereld waar vrouwen en meisjes vastzitten in verstikkende patriarchale structuren die hen kleineren en misbruiken. Ook zijn er nog steeds veel voorbeelden van organisaties of culturen waarin dit oude denken de overhand heeft.

Als vrouwen geen contact hebben met hun mannelijke kant, heeft dit een duidelijke schaduwzijde: ze tonen zich afhankelijk van de kracht, bescherming, aandacht en financiële middelen van de man. Ze zijn gesocialiseerd om mee te bewegen in de stroom van de machthebber, de overheerser, de meester, de autoriteit die boven en buiten haar staat. Een vrouw die haar mannelijke kant niet laat spreken, is geneigd alles, inclusief zichzelf, weg te geven, onzichtbaar de schaduw te worden van de man die stralend aanwezig mag zijn en alle ruimte en waardering krijgt, ongeacht de koers die hij vaart. Als ze verzwakt is, ziet ze haar zusters als concurrentes die vechten om hetzelfde schaarse goed: de aandacht en bevestiging van mannen in haar vrouw-zijn. Ze verloochent dan haar eigen kracht, met alle gevolgen van dien. Omdat het vertrouwen in haar eigen kracht gering is, probeert ze indirect haar gelijk te halen via manipulatie van mannen en roddel over vrouwen die zich niet aan de ‘slachtoffercode’ houden. De rechtstreekse weg van confrontatie is te bedreigend voor haar.

Vanuit dit oeroude vrouwelijke gedrag van wegcijferen, meebewegen en onzichtbaarheid zijn veel vrouwen nog steeds niet echt uit de verf gekomen. Het is een subtiel proces. Vrouwen zijn zichzelf gaan beoordelen en veroordelen volgens mannelijke maatstaven. Ze hebben een zekere hard-heid gekregen naar zichzelf en naar elkaar. Ze zijn tot nu toe weinig uitgedaagd om in contact te treden met hun verwaarloosde en gepijnigde vrouwelijke kant en voelen de moed en kracht nog niet om in het licht te gaan staan en hun eigenheid te manifesteren.

1.5 Fase 2 Gelijke kansen voor mannen en vrouwen