Jeremy Rifkin is president van de Foundation of Economic Trends. Hij schreef onder meer The End of Work en The Age of Access, en werkt al meer dan twintig jaar in Europa, als adviseur voor regeringen en multinationals.

@JeremyRifkin

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Daniel Kahneman, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten, Donald Kalff en Jack van Minden.

www.businesscontact.nl

@businessboek

Voor Carol
en voor de studenten die in Europa deelnamen aan het Erasmus-project

  Dankbetuiging

Graag spreek ik mijn dank uit aan Sarah E. Mann. Zij heeft op voorbeeldige wijze leidinggegeven aan het onderzoek dat aan het schrijven van dit boek voorafging. Het was een enorme opgave om orde te scheppen in het materiaal dat op tafel kwam. Sarah slaagde erin dit proces altijd doelgericht en evenwichtig te laten verlopen. Ik bewonder haar zeer om haar organisatorische vaardigheden. Het lukte haar ook onder grote druk het tempo vast te houden, de grote lijn niet uit het oog te verliezen en de nieuwste gegevens nog te verwerken.

Ik wil ook de volgende mensen bedanken voor hun hulp bij verschillende fasen van het project: Clara Mack, Alexia Robinson, Michelle Baker, Loring Katawala, Jennifer Brostek, Sima Habash, Peter Kossakowski, Ryan Levinson, Vanessa Mambrino, Alex Merati, Jay Parekh, Jiehae Park, Boris Schwartz, Alex Taylor en Audren Zmirou.

Ik wil ook mijn schoonvader, Ted Grunewald, bedanken voor zijn waardevolle bijdragen. Ted en mijn schoonmoeder Dorothy Grunewald hebben mij door tal van inspirerende gesprekken geholpen het perspectief voor dit boek te ontwikkelen.

Ik wil ook mijn literaire agent, Jim Stein, bedanken voor zijn aanmoediging en steun.

Verder ben ik de Tarcher Group dankbaar voor de tien jaar waarin we hebben samengewerkt aan vijf verschillende boeken. Mijn speciale dank gaat uit naar mijn oude vriend Jeremy Tarcher, die het mogelijk maakte dat mijn boeken werden uitgegeven. Ik wil ook mijn uitgever, Joel Fotinos, bedanken voor zijn niet-aflatende steun. We beleefden samen diverse uitgeefavonturen. Ook bedank ik Ken Siman voor de wijze waarop hij de publiciteit verzorgde. Voor hem was geen moeite te veel. Lance Fitzgerald bedank ik voor zijn hulp bij het bewerken van buitenlandse markten en Mark Birkey voor de fantastische manier waarop hij dit boek persklaar heeft gemaakt.

Graag spreek ik ook mijn dank uit aan mijn redacteur Mitch Horowitz. Tal van lange en vruchtbare discussies met hem hielpen mij steeds beter zicht te krijgen op de rode draad van mijn verhaal. Iedere schrijver droomt ervan te mogen samenwerken met een redacteur die zowel medewerker als vriend is, die je af en toe een duwtje in de goede richting geeft en die altijd enthousiast is. Ik prijs mezelf gelukkig zo’n redacteur te hebben.

Tot slot wil ik graag mijn vrouw, Carol Grunewald, bedanken voor de inspiratie. Dit boek was haar idee. Door de jaren heen hebben wij heel wat afgereisd tussen Amerika en Europa. We hebben veel mensen ontmoet en zowel de diepte als de rijkdom ervaren van wat Europa te bieden heeft. Samen hebben we Europa leren kennen. Haar inzichten zijn overal in dit boek terug te vinden.

  Inleiding

In de jaren zestig van de vorige eeuw behoorde ik tot de linkse studentenbeweging. Net als veel van mijn tijdgenoten bleek ik opeens deel uit te maken van een grote maatschappelijke omwenteling. Amerikanen van Afrikaanse herkomst eisten het recht op om in Montgomery, Alabama, vóór in de bus te zitten. Met geheven vuisten trokken de zwarten door de straten van Chicago, terwijl ze ‘Black Power!’ riepen. Jonge Amerikanen keerden in body bags terug uit Vietnam – eerst druppelsgewijs, later in golven. Studenten eisten dat er een eind kwam aan een onrechtvaardige oorlog in Zuidoost-Azië en ze barricadeerden bestuursgebouwen van universiteiten uit protest tegen een ondemocratisch onderwijssysteem dat hen het recht ontzegde hun mening te geven en mee te praten over beslissingen die hun leven zouden beïnvloeden.

Vrijheid zat in de lucht. Je kon het ruiken. Jonge mensen hadden geen zin meer om zich voor te bereiden op een kernoorlog. Ze hadden genoeg van de koude oorlog, van mannen in grijze pakken en helemaal van de adembenemende eentonigheid van het leven in de Amerikaanse voorsteden. Ze kwamen in opstand. Vrijheid van meningsuiting, vrije seks, rock and roll, drugs en flowerpower deden overal hun intrede en bereikten alle dorpen en steden in Amerika. De rebellie nam steeds een andere gedaante aan. Het was niet eenvoudig bij te blijven. Klassenstrijd maakte plaats voor cultuurpolitiek, die maakte plaats voor seksuele politiek en die, ten slotte, voor milieupolitiek. Posters van Che Guevara en Huey Newton werden eerst aangeplakt en vervolgens weer weggehaald om plaats te maken voor posters van de Beatles en de Rolling Stones. Die werden op hun beurt weer weggehaald om plaats te maken voor posters met foto’s van de aarde, genomen vanuit de ruimte.

Oud links maakte plaats voor nieuw links. Historisch bewustzijn en abstracte verhalen over dialectiek, materialisme en imperialisme moesten plaatsmaken voor een therapeutisch bewustzijn. In plaats van te citeren uit Het Communistisch Manifest van Karl Marx of Het rode boekje van Mao begonnen jonge mensen hun diepste gevoelens aan elkaar toe te vertrouwen en te praten over de dynamiek van hun relaties. Van politiek tot groepstherapie. Praten over een politieke omwenteling maakte plaats voor de zoektocht naar een meer persoonlijk getinte spirituele vernieuwing. Aan het begin van de jaren zeventig had het proces de ideologie vrijwel volledig vervangen. Her en der ontstonden nieuwe bewegingen die hun sporen zouden nalaten. De vrouwenbeweging, de milieubeweging, bewegingen voor dierenrechten en mensenrechten, de homobeweging. Stuk voor stuk betraden ze het podium en eisten ze de aandacht van het publiek op.

Het leek wel of iedereen erkenning eiste. Mensen kwamen uit de kast, openden deuren, haalden hekken en barricades omver, verdrongen zich voor microfoons en camera’s. Het was een gigantische adrenalinestroom, die soms alleen maar tot doel leek te hebben alle mogelijke grenzen en onderscheidingen uit de weg te ruimen. Het was een soort gekte. In het centrum van de storm bevonden zich twee met elkaar botsende tendensen. De eerste betrof een rusteloos verlangen naar een soort hogere persoonlijke roeping in wat in toenemende mate werd gezien als een materialistisch georiënteerde wereld. De tweede was de behoefte aan een gevoel van gemeenschappelijkheid binnen een maatschappij die steeds minder saamhorigheid en geborgenheid bood. We droomden allemaal van een nieuw tijdperk waarin ieders rechten werden gerespecteerd, niemand uit de boot viel, culturele verschillen werden verwelkomd, iedereen goed kon leven en toch verantwoord met de aarde kon omgaan, en mensen met elkaar in vrede en harmonie konden samenleven.

De meesten gingen tekeer tegen het machtige Amerika, dat de schuld kreeg van zo ongeveer alle maatschappelijke gebreken. Sommigen gingen over tot terroristische activiteiten in de vage hoop het systeem onderuit te halen. In Europa en elders vonden op hetzelfde ogenblik soortgelijke maatschappelijke omwentelingen plaats.

Ondanks dit alles was vrijwel iedere jonge Amerikaanse activist die ik kende, er diep in zijn hart van overtuigd dat als zich fundamentele veranderingen zouden voordoen, die zouden beginnen in Amerika om zich vervolgens over de rest van de wereld te verspreiden. Zelfs in onze somberste ogenblikken bleven we geloven in de kracht van de Amerikaanse geest, de niet-aflatende overtuiging dat Amerika een bijzondere plek is met een bijzondere roeping. Hoewel niet een van mijn politiek actieve vrienden het zou hebben durven toegeven, hielden we allemaal vast aan dat typisch Amerikaanse geloof dat in dit land alles mogelijk is. Als je de overtuiging maar hebt en vastbesloten bent het waar te maken. De Europese jeugd was er veel minder van overtuigd dat wat zij deden werkelijk iets zou uitmaken. Hun politieke activiteiten werden eerder gemotiveerd door pure opstandigheid.

We zijn nu dertig jaar verder en de bordjes zijn verhangen. Een groot deel van de overtuigingen die we hier in Amerika hadden over wat er mis was met de wereld en wat er gedaan moest worden om daar een aan einde te maken, slaagde er niet in wortel te schieten en volwassen te worden. Zeker, er bestaan tal van belangengroepen die zich inzetten voor een bepaalde zaak. De bron van hun thema’s moet gezocht worden in de rusteloze verlangens die meer dan een generatie geleden opborrelden van de straten in de getto’s en van de universiteitscampussen. Merkwaardig genoeg is Europa de plek waar de gevoelens van de generatie van zestig de bron zijn geweest van een driest nieuw experiment. De grote lijnen van dat experiment waren nauwelijks zichtbaar voor de protesterende studenten van toen.

Men kan tal van redenen bedenken waarom juist Europa als eerste een nieuw tijdperk lijkt binnen te gaan. Eén reden springt er echter uit. Het is de Amerikaanse droom zelf die, ooit een ideaal en door de hele wereld met afgunst bekeken, tot de huidige impasse in Amerika heeft geleid. De Amerikaanse droom benadrukt dat ieder individu onbeperkte mogelijkheden heeft om succes na te streven. Voor de doorsnee Amerikaan heeft succes altijd financieel succes betekend. De Amerikaanse droom heeft zich veel te veel geconcentreerd op persoonlijke materiële vooruitgang, en zich veel te weinig bekommerd om het algemene welzijn. Daarom is hij nauwelijks nog relevant in een wereld van toenemende kwetsbaarheid, diversiteit en onderlinge afhankelijkheid. Het is een oude droom, doordrenkt met de mentaliteit van pioniers, maar een droom die lang geleden zijn vitaliteit verloren heeft. Terwijl de Amerikaanse geest nostalgisch achterom kijkt, wordt er op hetzelfde moment een nieuwe, Europese droom geboren. Deze droom is veel beter afgestemd op het volgende stadium in de reis van de mensheid. Hij bevat de belofte de mensheid te verheffen tot een wereldomspannend bewustzijn dat aansluit bij een in toenemende mate onderling verbonden wereldsamenleving.

De Europese droom benadrukt eerder relaties binnen de gemeenschap dan individuele autonomie, eerder culturele diversiteit dan assimilatie, eerder de kwaliteit van het leven dan het vergaren van rijkdommen, eerder duurzame ontwikkeling dan onbeperkte materiële vooruitgang, eerder werkelijke ontspanning dan rusteloze arbeid, eerder de rechten van mens en natuur dan eigendomsrechten en, tot slot, eerder wereldwijde samenwerking dan het eenzijdig uitoefenen van macht.

De Europese droom bevindt zich op het kruispunt van postmoderniteit en het komende mondiale tijdperk. Hij biedt de mogelijkheid de kloof tussen beide tijdperken te overbruggen. De postmoderniteit was nooit bedoeld als een nieuw tijdperk; zij had meer weg van de schemering van de moderniteit. Het was een tijd om stil te staan bij de vele tekortkomingen van de moderniteit. De generatie van zestig wilde met zijn protesten en experimenten oude beperkingen uit de weg ruimen en nieuwe realiteiten onderzoeken. Zij had echter een intellectuele compagnon: het postmoderne denken.

De postmodernisten vroegen zich af hoe de wereld in de ban van de dood had kunnen raken. Wat was de grootste gemene deler van de atoombommen op Nagasaki en Hiroshima, de Duitse concentratiekampen, de dwangarbeiderskampen in de Goelog Archipel en de maoïstische heropvoedingskampen op het Chinese platteland? Hoe waren we verzeild geraakt in een wereld waarin rijk en arm sterker verdeeld waren dan ooit? Waarom werden vrouwen, gekleurde mensen en etnische minderheden overal ter wereld gediscrimineerd of zelfs tot slaaf gemaakt? Waarom vernietigden we het milieu en vergiftigden we de biosfeer? Waarom intimideerden sommige landen andere landen en streefden ze via veroveringsoorlogen naar hegemonie? Hoe was de mens zijn aangeboren gevoel voor diepe rust kwijtgeraakt en was het leven een bijna machinale vertoning geworden met als wezenstrek niet aflatende arbeid? Wanneer was materialisme een substituut geworden voor idealisme en was consumptie van een negatieve tot een positieve term geworden? En waarom?

De postmodernisten zochten de schuld bij de moderniteit zelf. Zij gaven de schuld van vrijwel alle ellende op de wereld aan de rigide uitgangspunten van het moderne denken. De Europese Verlichting, met zijn visioen van onbeperkte materiële vooruitgang, kreeg het zwaar te verduren, net als het marktkapitalisme, het staatssocialisme en de ideologie van de nationale staat. Volgens de postmoderne denkers schoot de moderniteit wezenlijk tekort. Juist ideeën als die betreffende een kenbare en objectieve realiteit, onomkeerbare lineaire vooruitgang en menselijke vervolmaakbaarheid gaven blijk van een beperkte horizon en historische vooringenomenheid. Daardoor was het onmogelijk geworden andere perspectieven en gezichtspunten betreffende de menselijke conditie en de doeleinden van de geschiedenis in de beschouwing te betrekken.

De nieuwe generatie geleerden was afkerig van allesomvattende vertellingen en eendimensionale utopische visioenen. Doel van die grote verhalen was slechts een eenheidsvisie op menselijk gedrag te ontwikkelen. Door de mensheid op te sluiten in ‘de enig juiste manier van denken’, had het moderne denken, aldus de modernisten, andere gezichtspunten uit het oog verloren en was het uiteindelijk onverdraagzaam geworden jegens andersluidende ideeën. De machthebbers – of dat nu kapitalisten, socialisten, conservatieven of liberalen waren – hielden volgens hen vast aan het gebruik van deze metavertellingen om hun greep op de mensen niet te verliezen. Volgens de critici was het moderne denken gebruikt om koloniale avonturen te rechtvaardigen en mensen verdeeld en machteloos te houden.

Allesomvattende denkbeelden en eendimensionale utopieën schreven ondubbelzinnig voor hoe mensen geacht werden zich te gedragen. Dit leidde tot een verstikkend gebrek aan bewegingsvrijheid en dat was waartegen de generatie van zestig in opstand kwam. De postmodernisten leverden de ammunitie voor deze revolte. Zij stelden dat er niet één enkel perspectief op de werkelijkheid mogelijk was, maar dat er net zo veel perspectieven bestonden als individuele verhalen. De postmoderne sociologie benadrukte pluralisme en verdraagzaamheid jegens de uiteenlopende standpunten die met elkaar de totaliteit van de menselijke ervaring uitmaken. Volgens postmodernisten was er niet één enkele regeringsvorm waarnaar men diende te streven. Zij gingen eerder uit van een veelvoud aan culturele experimenten die elk hun waarde hadden.

De postmodernisten lanceerden een totale aanval op de ideologische grondslagen van de moderniteit. Ze ontkenden zelfs het idee van de geschiedenis als een verhaal van bevrijding. Aan het eind van de postmodernistische deconstructie van de moderniteit, resteerden slechts intellectuele brokstukken en een anarchistische wereld. Daarin zijn alle verhalen even belangrijk, even valide. Ieder verhaal heeft evenveel recht op erkenning.

De postmodernisten mochten de ideologische muren van de moderniteit hebben neergehaald en de gevangenen hebben bevrijd, zij boden niemand enige vorm van onderdak aan. Mensen werden existentiële nomaden. Ze zwierven door een wereld zonder grenzen, vervuld van rudimentaire verlangens, wanhopig speurend naar iets om zich aan te hechten en om in te geloven. De menselijke geest mocht dan bevrijd zijn van oude denkgewoonten, nu werden mensen gedwongen hun weg te zoeken in een chaotische, fragmentarische wereld. Die leek zelfs nog gevaarlijker dan de wereld die ze hadden achtergelaten.

Het postmoderne denken heeft weinig invloed gehad op brede lagen van de Amerikaanse bevolking. In Europa heeft het altijd meer betekend. Meer dan de helft van alle Amerikanen is diep gelovig. Geen enkel ander geïndustrialiseerd land is in dezelfde mate religieus. Gelovige Amerikanen zien niets in het relativisme. Zij houden vast aan een groot verhaal waarin alles een plaats heeft; zij praktiseren hun geloof iedere dag. Amerikanen die minder affiniteit hebben met een vorm van christelijk geloof hangen vaak een andere allesomvattende visie aan. Ik doel op het uit de Verlichting stammende idee van de geschiedenis als een gestage en onomkeerbare weg van materiële vooruitgang. Naast deze twee stromingen kent Amerika echter nog een derde, kleinere groepering. Die bestaat voornamelijk uit de generatie van de jaren zestig met hun inmiddels volwassen kinderen. Die voelen zich veel meer op hun gemak in de huidige postmoderne wereld. Zij geloven niet langer in absolute waarden en waarheden, maar in relatieve waarden en zich wijzigende affiniteiten. In het algemeen staan zij toleranter tegenover andere gezichtspunten en multiculturele perspectieven.

Politieke analisten verdelen Amerika in twee kampen, de republieken en de democraten. Zij stellen dat de republikeinen de erfgenamen zijn van conservatieve religieuze waarden, terwijl de democraten eerder liberaal en kosmopolitisch zijn. De republikeinse bevolking, aldus deze opiniepeilers, is geografisch geconcentreerd in het zuidoosten, het middenwesten, de prairiestaten, de staten rond de Rocky Mountains en het zuidwesten van de VS. Het democratische deel van de bevolking is eerder te vinden in het noordoosten, het noordelijke gedeelte van het middenwesten en de westkust.

Hoewel dit een handig hulpmiddel is bij het analyseren van stemgedrag, is er toch iets wat deze onderzoekers ontgaat. Dat is dat de meerderheid van de Amerikanen, of ze nu tot de republikeinen of de democraten behoren, een levensvisie aanhangt die doortrokken is van de modernistische ideologie. Zelfs de democraten, met hun grotere verdraagzaamheid jegens andere gezichtspunten, zijn geneigd te geloven dat het menselijk bestaan zowel een overkoepelend doel kent als een juiste levenswijze.

In vergelijking hiermee zijn Europeanen altijd veel meer geneigd geweest om de basisideeën achter de moderniteit ter discussie te stellen en een postmoderne oriëntatie aan te hangen. Die bereidheid heeft veel te maken met de verwoestingen die werden teweeggebracht door twee wereldoorlogen, en de rampzalige toestand waarin het continent zich in 1945 bevond. Daartoe kon het blindelings aanhangen van utopische visies en ideologieën dus leiden.

Het is daarom begrijpelijk dat de Europese intellectuelen leiding gaven aan de aanval op het project van de moderniteit. Zij wilden niets liever dan verhoeden dat de oude dogma’s nog eens tot een dergelijke verwoesting zouden leiden. Een totale aanval op metavertellingen bracht hen ertoe het multiculturele denken, en uiteindelijk ook universele mensenrechten en de rechten van de natuur, te propageren. In het multiculturalisme zagen postmodernisten een soort medicijn voor het moderne denken, een manier om het lineaire en eendimensionale denken te bestrijden. De beweging voor uitbreiding van rechten zorgde voor een verbreding van de aanval op het eendimensionale denken. Door uit te gaan van universele mensenrechten en rechten van de natuur, kon men concluderen dat de verhalen van alle mensen evenveel waard zijn. Maar vanaf dat punt begon het denken van de postmodernisten verward te raken in tegenstrijdigheden. Juist de erkenning van universele mensenrechten en de rechten van de natuur, suggereert een metavertelling. ‘Universeel’ verwijst naar iets dat door iedereen herkend en geaccepteerd wordt als zijnde fundamenteel en ondeelbaar. Ongemerkt groeven de postmodernisten hun eigen graf door te erkennen dat er minstens één universeel idee bestaat waar iedereen zich in wezen achter kan stellen.

Daar waar het modernisme ontspoort, neemt de Europese droom de teugels over. De Europese droom is in wezen een poging een nieuw historisch kader te creëren dat het individu kan bevrijden van het oude juk van de ideologieën. Tegelijkertijd kan hij de menselijke soort binden aan een nieuw, gemeenschappelijk verhaal. Dat verhaal gaat deze keer gekleed in de mantel van universele mensenrechten en intrinsieke rechten van de natuur, kortom: een mondiaal bewustzijn. Deze droom neemt ons, voorbij moderniteit en postmoderniteit, mee naar een tijdperk van globalisering. De Europese droom creëert op die manier een nieuwe geschiedenis.

Het is de laatste jaren onder conservatieve intellectuelen in Amerika mode geworden stil te staan bij de vraag naar het einde van de geschiedenis. Sommigen, zoals Francis Fukuyama, stellen dat met de val van het sovjetrijk de liberale, marktgeoriënteerde democratieën de overwinning hebben behaald en in de toekomst waarschijnlijk niet meer vervangen zullen worden door alternatieve modellen. Hoewel ietwat pedant, illustreert dit debat over het einde van de geschiedenis de neiging van veel hedendaagse historici om in de geschiedenis niet meer te zien dan een voortdurende strijd tussen concurrerende economische en politieke stelsels over het verwerven en productief maken van hulpbronnen, het controleren en distribueren van kapitaal en eigendom, en het regeren van volkeren. Voor sommigen is de Amerikaanse droom, met zijn nadruk op onbeperkte individuele verrijking in een democratische samenleving, de ultieme uitdrukking van het einde van de geschiedenis.

De aantrekkingskracht van de nieuwe Europese droom berust op de suggestie dat een nieuwe geschiedenis mogelijk is, een geschiedenis met aandacht voor de kwaliteit van het leven, voor duurzaamheid, vrede en harmonie. De basis van een duurzame samenleving is eerder gelegen in de kwaliteit van het leven dan in het grenzenloze vergaren van rijkdommen. Daarmee zou de materiële basis van de vooruitgang tot het verleden gaan behoren. Uitgaan van een stabiele, globale economie is een radicale stellingname, niet alleen omdat zoiets ingaat tegen de conventionele manier om natuurlijke hulpbronnen te gebruiken, maar ook omdat het afstand neemt van het idee van de geschiedenis als een almaar stijgende curve van materiële vooruitgang. Doelstelling van een duurzame, globale economie is het handhaven van een toestand van hoge kwaliteit door productie en consumptie in overeenstemming te brengen met het vermogen van de natuur om afvalstoffen af te breken en natuurlijke hulpbronnen aan te vullen. Een dergelijke economie betekent inderdaad het einde van de geschiedenis voorzover die wordt opgevat als onbeperkte materiële vooruitgang.

Als de Europese droom staat voor het einde van de ene geschiedenis, suggereert hij ook het begin van een andere. In het nieuwe, Europese beeld van de toekomst neemt persoonlijke transformatie een belangrijker plaats in dan individuele materiële vooruitgang. De nieuwe droom concentreert zich niet op het vergaren van welvaart, maar op het verheffen van de menselijke geest. De Europese droom streeft naar uitbreiding, geen uitbreiding echter van het territorium, maar van de menselijke empathie. Hij haalt de mensheid uit de materialistische gevangenis waarin die sinds het begin van de Verlichting opgesloten zat en wijst haar de weg naar een nieuwe, door idealisme gemotiveerde toekomst.

Dit boek gaat over de oude Amerikaanse en de nieuwe Europese droom. In zekere zin is dit een eerste ruwe schets, met alle tekortkomingen van dien.

Hoewel ik in wezen gehecht blijf aan de Amerikaanse droom, en zeker aan zijn niet aflatende geloof in de prioriteit van het individu en van persoonlijke verantwoordelijkheid, is mijn hoop voor de toekomst meer gericht op de Europese droom, met zijn nadruk op collectieve verantwoordelijkheid en een mondiaal bewustzijn. In dit boek heb ik gezocht naar wat in beide visies waardevol is. Ik hoopte zo het beste van beide dromen te kunnen verenigen.

Ik ben er vrijwel zeker van dat de Europese droom de belichaming is van het verlangen naar een betere toekomst. Vol hoop volgt de wereld een nieuwe generatie Europeanen. Dat geeft die generatie een bijzondere verantwoordelijkheid. Een verantwoordelijkheid die ook diegenen moeten hebben gevoeld die tweehonderd jaar geleden aan de wieg stonden van de Amerikaanse samenleving. Voor de hele wereld vormde Amerika toen een teken van hoop. Ik hoop dat het vertrouwen niet zal worden beschaamd.

Deel 1 Nieuwe lessen van de oude wereld

1
De geleidelijke teloorgang van de Amerikaanse droom

Mijn ouders kwamen uit het westen. Mijn vader werd in 1908 geboden in Denver, Colorado. Mijn moeder was drie jaar jonger. Ze kwam uit El Paso, een stadje in Texas, dicht bij de Mexicaanse grens. Zij behoorden tot de laatste generatie die nog cowboys over de vlakten had zien zwerven, al waren dat er ook toen al niet zo veel meer. Iedereen wist nog wat er met ‘pioniers’ werd bedoeld. Het wereldbeeld van mijn ouders was ongecompliceerd en stond nog sterk onder invloed van de pioniersmentaliteit. Mijn moeder stopte me iedere avond in. In plaats van mij verhalen uit kinderboeken voor te lezen, nam ze de bezigheden van die dag nog eens door. Ze somde op wat er gedaan was en wat er nog gedaan moest worden. Dat bracht bij mij altijd een gevoel van opwinding teweeg over wat er de volgende dag te gebeuren stond. Volgens mijn moeder had iedereen een bestemming. Iedereen was uitverkoren om van zijn leven iets te maken en een bijdrage te leveren aan de wereld. Voor haar betekende bestemming echter niet hetzelfde als noodlot. Het was een gelegenheid waarop je diende te wachten, die je moest grijpen en waarnaar je diende te handelen. Of iemand zijn bestemming bereikte, hing van af van de mate waarin hij of zij geloofde in de mogelijkheid invloed uit te oefenen op de wereld.

Mijn moeder liet geen gelegenheid onbenut om duidelijk te maken wat haar leidraad in het leven was. Ze zei eens tegen mij: ‘Jeremy, in Amerika kun je doen wat je wilt doen en je kunt worden wat je wilt worden. Als je wil maar sterk genoeg is.’ Voor mijn moeder opende persoonlijke wilskracht de deur naar de toekomst. ‘Geloof in jezelf’, zei ze, ‘en je zal bergen kunnen verzetten.’ Voor de generatie van mijn moeder die nog zo dicht bij de pionierstijd stond, was dit een vanzelfsprekendheid. Toen een halve eeuw later dergelijke uitspraken begonnen weg te sijpelen uit het collectieve geheugen, namen opvoeders, psychiaters en ouders het op zich hen opnieuw te introduceren. Dat ging op een meer gestructureerde, zo niet kunstmatige manier, namelijk in de vorm van cursussen over zelfvertrouwen. Maar in die nieuwe context hadden deze pogingen iets wanhopigs, misschien wel omdat het ontbrak aan iedere historische context of doelstelling. Jezelf waarderen betekent tegenwoordig dat je een goed gevoel hebt over jezelf, zonder dat men daar iets specifieks mee bedoelt.

Terwijl mijn moeder me inspireerde om mijn verbeelding de ruimte te geven, bracht mijn vader me met zijn praktische instelling de matiging bij die nodig is om je droom te realiseren. Hij zei: ‘Veel mensen dromen ervan grootse dingen te verrichten, maar wat dromers van doeners onderscheidt, is discipline en hard werken.’ Daarna gaf hij aan hoe groot volgens hem de kans op succes was. ‘Vergeet niet dat succes in het leven het resultaat is van 99 procent hard werken en 1 procent talent. Niemand zal je het succes op een presenteerblaadje aanbieden. Je zult het zelf moeten doen.’

Een land van dromers

Uitspraken als die van mijn ouders maken deel uit van de Amerikaanse geloofsbelijdenis. De meeste jongens en wat minder meisjes zijn ermee opgevoed. Dat is pas kort geleden veranderd. Ik heb veel van mijn Europese vrienden gevraagd of zij van hun ouders ook dergelijke dingen hadden geleerd. Ze reageerden heel verbaasd. Vandaar dat ik denk dat dit een typisch Amerikaanse erfenis is.

Het is interessant dat mensen al gedurende twee eeuwen de Amerikaanse droom najagen, maar dat de term zelf pas na 1931 algemeen ingang heeft gevonden. De historicus James Truslow Adams publiceerde in dat jaar een boek onder de titel The Epic Of America. Daarin gebruikte hij de term ‘de Amerikaanse droom’ voor de eerste keer.¹ Adams was aanvankelijk van plan deze woorden in de titel van zijn boek op te nemen, maar zijn uitgever, Ellery Sedgwick, weigerde dat. Volgens Sedgwick was geen enkele echte Amerikaan bereid driëeenhalve dollar neer te tellen voor een droom.² Adams antwoordde dat echte Amerikanen altijd bereid waren geweest om hun laatste cent in te zetten voor een droom.³ Achteraf blijkt dat Adams het veel meer bij het rechte eind had. Tegenwoordig kennen mensen overal ter wereld de Amerikaanse droom en kunnen ze de betekenis ervan uitleggen. In de meeste talen wordt er zelfs met de Engelse bewoordingen naar verwezen.

Het is typisch Amerikaans te denken dat mensen uit andere culturen niet zoiets hebben als de Amerikaanse droom. Maar desgevraagd doen ze er inderdaad het zwijgen toe, is mijn ervaring. Het moet voor hen heel vreemd zijn zo veel te weten over de Amerikaanse droom en er zelf geen te hebben. Daar begint nu verandering in gekomen. Ik heb het gevoel dat er momenteel een Europese droom aan het ontstaan is. Het is nog maar het begin, maar de contouren worden al duidelijk. In veel opzichten is de Europese droom het spiegelbeeld van de Amerikaanse droom. Als we de Europese droom naast de Amerikaanse leggen, is de eerste veel gemakkelijker te begrijpen en vallen de talrijke verschillen meteen in het oog.

De Amerikaanse en de Europese droom hanteren in wezen twee totaal verschillende opvattingen over vrijheid en veiligheid. De Amerikaanse definitie van vrijheid en veiligheid is negatief. Voor ons is vrijheid lange tijd verbonden geweest met autonomie. Als je autonoom bent, ben je niet afhankelijk van anderen en sta je ook niet bloot aan omstandigheden die je niet kunt beïnvloeden. Om autonoom te zijn heb je eigendom nodig. Hoe meer rijkdom iemand vergaart, hoe onafhankelijker men is van de wereld. Je bent vrij als je zelfvoorzienend bent. Rijkdom betekent exclusiviteit en exclusiviteit betekent veiligheid.

De nieuwe Europese droom gaat echter uit van andere veronderstellingen over de betekenis van vrijheid en veiligheid. Voor Europeanen betekent vrijheid niet dat je autonoom bent, maar dat je ergens bij hoort. Vrijheid betekent dat men toegang heeft tot een groot aantal onderling afhankelijke relaties met anderen. Hoe groter het aantal gemeenschappen waartoe men toegang heeft, hoe meer mogelijkheden men heeft om een rijk en zinvol leven te leiden. Relaties betekenen verbondenheid, verbondenheid impliceert veiligheid.

De Amerikaanse droom benadrukt economische groei, persoonlijke welvaart en onafhankelijkheid. De nieuwe Europese droom is meer gericht op duurzame ontwikkeling, de kwaliteit van het leven en wederzijdse afhankelijkheid. Binnen de Amerikaanse droom staat het arbeidsethos hoog aangeschreven. De Europese droom biedt meer ruimte aan vrije tijd en spel. De Amerikaanse droom is niet los te zien van het religieuze erfgoed en de diepe spiritualiteit van het Amerikaanse volk. De Europese droom is in wezen seculier. De Amerikaanse droom heeft een sterke assimilationistische inslag. Succes betekent voor ons dat we oude culturele banden afschudden en als vrij mens deel willen uitmaken van de grote Amerikaanse smeltkroes. De Europese droom is daarentegen juist gebaseerd op het bewaren van de eigen culturele identiteit en het leven in een multiculturele wereld. Voor de Amerikaanse droom zijn vaderlandsliefde en patriottisme essentieel. De Europese droom is eerder kosmopolitisch van aard. Amerikanen zijn eerder bereid militair in te grijpen ter bescherming van wat wij beschouwen als ons vitale eigenbelang. Europeanen zijn terughoudender met het gebruik van militair geweld en geven de voorkeur aan vredesoperaties, diplomatie, economische steun en hulp. Amerikanen denken eerder lokaal, terwijl de Europese loyaliteit zich uitstrekt van het lokale tot het globale. De Amerikaanse droom is in wezen persoonlijk van aard en nauwelijks betrokken op de rest van de mensheid. De Europese droom is vooral expansief en systematisch van aard, en hecht daarom meer aan het welzijn van alle mensen.

Dit betekent niet dat Europa plotseling een centrum van liefdadigheid is geworden. Hoeveel er ook gesproken wordt over verbondenheid, diversiteit en het bewaren van de culturele identiteit, de Europeanen zijn de laatste tijd steeds vijandiger komen te staan tegenover nieuwe immigranten en asielzoekers. Etnische conflicten en religieuze onverdraagzaamheid steken op verschillende plaatsen in Europa de kop op. Joden, moslims en andere religieuze minderheden worden gediscrimineerd. Terwijl zowel de Europese regeringsleiders als de publieke opinie de Amerikaanse militaire hegemonie bekritiseren en het buitenlandse beleid te agressief vinden, zijn ze bij gelegenheid maar al te zeer geneigd Amerikaanse strijdkrachten te laten opdraaien voor de Europese veiligheidsbelangen.

De bestuursmachinerie in Brussel is een bureaucratisch labyrint geworden dat zelfs de meest optimistische eurofanaten frustreert. EU-functionarissen worden er vaak van beschuldigd onbereikbaar te zijn en geen oog te hebben voor de noden van de Europese burgers. Personeelsleden van de EU zijn verwikkeld geweest in een financieel schandaal. Deelbelangen, en vooral de landbouwlobby, worden ervan beschuldigd onevenredig veel invloed uit te oefenen op de toewijzing van fondsen. De kleine lidstaten beschuldigen Duitsland en Frankrijk ervan protocollen en gedragen door te drukken die gunstig zijn voor hun eigen belangen. Ernstiger is dat deze landen zich niets gelegen zouden laten liggen aan richtlijnen van de EU als die hen niet uitkomen. Zij zouden zodoende een dubbele standaard creëren. Zeer recent hebben beide landen aangekondigd zich niet te zullen houden aan de eis dat het tekort op de begroting beperkt dient te blijven tot drie procent van het bruto binnenlands product. (Dat is een maat voor de waarde van de output van goederen en diensten gedurende elk jaar.) Duitsland en Frankrijk verwijten de kleinere lidstaten dat zij niet dankbaar zijn voor de economische steun die ze door de jaren heen hebben ontvangen. Iedereen beschuldigt het Verenigd Koninkrijk er met enige regelmaat van pogingen te saboteren om een sterkere band tussen de Europese volkeren tot stand te brengen. Van hun kant blijven de Britten twijfelen. Zij verkeren in onzekerheid over de vraag of hun nationale belang op de lange termijn meer gediend wordt door deelname aan een groot Europa of door blijvende zelfstandigheid. Daar komt nog bij dat de economische hervormingen binnen de Unie vertraging hebben opgelopen. Daardoor wordt nu serieus betwijfeld of de Europese hoop, aan het eind van dit decennium de meest competitieve economie ter wereld te zijn, nog kan worden ze gerealiseerd. Het aantal grieven, frustraties en incidenten is enorm. Andere overheden kennen overigens waarschijnlijk niet minder problemen.

De vraag is niet of de Europeanen hun dromen waarmaken. Wij Amerikanen hebben onze dromen ook nooit volledig weten te realiseren. Belangrijker is dat Europa een nieuwe toekomstvisie heeft uitgewerkt die in tal van belangrijke aspecten verschilt van de Amerikaanse. Tussen beide visies op de toekomst bestaat zelfs een fundamenteel verschil. Het is belangrijk dat te beseffen als men wil begrijpen wat er speelt tussen deze twee supermachten van de eenentwintigste eeuw.

Maar ik loop vooruit op mijn verhaal. Bij deze twee dromen zullen we nog uitgebreid stilstaan. We zullen laten zien waarom de Europese droom zich wellicht in een betere positie bevindt om alle krachten een plaats te geven die wijzen in de richting van een globale samenleving met meer verbanden en meer onderlinge afhankelijkheid.

Om de nieuwe Europese droom naar waarde te schatten dienen we goed te begrijpen waarom de Amerikaanse droom gedurende meer dan tweehonderd jaar een onweerstaanbare aantrekkingskracht uitoefende op mensen overal ter wereld. Die droom was krachtig en verleidelijk genoeg om de verbeelding en het hart van een groot deel van de mensheid in beslag te nemen. Dezelfde droom verliest momenteel echter zijn glans. Veranderingen op wereldschaal maken het noodzakelijk ons denken opnieuw onder de loep te nemen. Wat ooit de kracht was van de Amerikaanse droom, wordt steeds vaker ervaren als een belemmering voor het realiseren van menselijke aspiraties. Nog maar kortgeleden konden slechts weinigen zich dit voorstellen. De neergang van de Amerikaanse droom is op tal van manieren verbonden met de opkomst van de nieuwe Europese droom. Het zijn juist de tekortkomingen van de oude visie die ervoor zorgen dat de nieuwe visie zo aantrekkelijk lijkt.

Voordat we beginnen beide dromen te onderzoeken, is een bekentenis op zijn plaats. Ik ben zeer gehecht aan de Amerikaanse droom. Heel mijn leven is die mijn spirituele en filosofische richtsnoer geweest. Veel van wat ik in mijn leven bereikt heb, heb ik te danken aan het feit dat ik de Amerikaanse droom, die mijn ouders me doorgaven, heb nagestreefd. Tegelijkertijd moet ik toegeven dat, als ik nu ontevreden ben over hoe ik heb geleefd, ook die ontevredenheid nauw verbonden is met deze droom. Ik hoop dat dit duidelijk zal worden wanneer we ons weldra buigen over het einde van de ene grote menselijke onderneming en het begin van een volgende.

Als mij de mogelijkheid geboden werd mijn leven over te doen, zou ik waarschijnlijk weer Amerikaan willen zijn. Er valt veel te bewonderen aan dit land. Het eerste wat de nieuwkomers die onze kusten naderen, opvalt, is de schoonheid en de verhevenheid. Dit land is lang een baken geweest in een verwarrende wereld, een plek waar een mens kon worden wat hij of zij wilde zijn.

Wat Amerika onderscheidt van alle eerdere politieke experimenten is de onbegrensde hoop, het enthousiasme en het optimisme dat soms zo zwaar wordt aangezet dat je er misselijk van wordt. Dit land is helemaal gewijd aan mogelijkheden. Hier is voortdurende verbetering het enige zinvolle kompas, hier wordt vooruitgang beschouwd als net zo zeker als het opkomen van de zon. Dit volk heeft het juk van de tirannie afgeschud en gezworen zich nooit meer te laten regeren door welke elite ook. Wij hebben een afschuw van erfelijke opvolging en klassenverschillen, verwelkomen de democratische mentaliteit en geloven dat een mens alleen beoordeeld dient te worden naar zijn of haar verdiensten.

Amerikanen zijn zich al lang bewust van de bijzondere plaats die zij innemen. Amerika beschouwen we als een wijkplaats voor iedereen die ooit droomde van een beter leven en die bereid is om zijn leven in de waagschaal te stellen om hier opnieuw te beginnen. Cynisme, scepticisme en pessimisme zijn Amerikanen volledig vreemd en vinden nauwelijks steun. Kan hetzelfde gezegd worden van Europa?

Daarom vind ik het treurig om te zeggen dat Amerika niet langer een fantastisch land is. Zeker, het is nog altijd de grootste economie ter wereld en beschikt over een militaire macht die zijn gelijke niet kent. Maar om een geweldig land te zijn, is het nodig een goed land te zijn. Overal ter wereld genieten mensen van Amerikaanse culturele producten en consumptiegoederen. Rapmuziek, actiefilms en andere vormen van vermaak worden, net als onze merkkleding, overal ter wereld gretig opgepikt. Amerika wordt nog steeds benijd, maar het wordt niet langer bewonderd. De Amerikaanse droom, ooit felbegeerd, is in toenemende mate het voorwerp van spot geworden. Onze levenswijze is niet langer een bron van inspiratie, maar wordt steeds vaker gezien als ouderwets en, wat nog erger is, als iets wat dient te worden gevreesd of verafschuwd.

Wanneer we eerlijk bij onszelf te rade zouden gaan, zouden de meeste Amerikanen toegeven dat we op de een of andere manier het spoor bijster zijn geraakt. We zijn verdwaald. We weten niet zo zeker meer wie we zijn en waarvoor we staan, wat ons zowel persoonlijk als collectief motiveert en inspireert. Tot op zekere hoogte heeft de Amerikaanse droom zelf tot het huidige gevoel van malaise geleid. Zijn belangrijkste aspecten zijn niet meer goed bruikbaar in een geglobaliseerde wereld. Op dit punt zal ik nog uitgebreid terugkomen. Even belangrijk is het feit dat de Amerikaanse droom ontworteld is. Een deel van zijn kern is ergens onderweg achtergelaten. Daardoor is hij hol geworden. Op dit tweede punt zal ik weldra ingaan.

Een uitverkoren volk

Het eerste wat we moeten weten over de Amerikaanse droom, is dat hij vanaf het begin exclusief bedoeld was voor Amerika. Het was nooit de bedoeling dat hij gedeeld zou worden met of geëxporteerd worden naar de rest van de wereld. Zijn kracht lag in zijn particularisme, niet in zijn universalisme. De Amerikaanse droom kan alleen op Amerikaanse bodem worden nagejaagd. De droom was juist zo aantrekkelijk en Amerika juist zo succesvol vanwege het feit dat de droom uniek was voor de Amerikaanse situatie. Juist zijn exclusiviteit heeft hem echter in toenemende mate verdacht en ongeschikt gemaakt voor een wereld waarin een globaal bewustzijn zich aan het ontwikkelen is.

Toen de pelgrims in 1620 aan land gingen in Plymouth Rock, waren ze er vast van overtuigd dat ze door God bevrijd waren van het juk van hun Europese onderdrukkers. Deze protestantse vluchtelingen beschouwden zichzelf als de nieuwe Israëlieten. Ze vergeleken hun gevaarlijke reis met de manier waarop de joden aan hun Egyptische ballingschap waren ontkomen. Na veertig jaar lang in de woestijn te hebben rondgezworven, waren die door Jahweh naar Kanaän, het beloofde land, gevoerd. De geestelijke leider van de emigranten, John Winthrop, vertelde zijn kleine kudde, juist voor men aan land zou gaan, dat zij door God waren voorbestemd om een voorbeeld te zijn, het licht der wereld. ‘We moeten bedenken dat we zullen zijn als een stad op een heuvel, en de ogen van alle mensen zullen op ons gericht zijn...’⁴ Indien zij hun verplichtingen aan de Heer zouden verzaken, zo waarschuwde Winthrop, ‘zullen wij het schaamrood brengen op de gezichten van veel van Gods trouwe dienaren, en zullen hun gebeden tot een vloek over ons worden totdat we weer verdwenen zullen zijn uit het goede land waar we heengaan.’⁵ Zouden ze echter de Heer dienen door hun lot te verbeteren, dan zou God voor hen zorgen en hen belonen.

Aan schoolkinderen wordt nog altijd verteld hoe moedig deze dappere en nederige dienaren van de Heer waren, en hoeveel opofferingen ze zich getroostten. Hun tijdgenoten waren echter niet steeds even enthousiast. Sommigen, zoals aartsbisschop Richard Hooker, zagen in hun puriteinse opstelling een soort zelfverheffing, die hen minder geschikt maakte om te leven te midden van gewone mensen. Ze konden beter ‘ergens in de wildernis op zichzelf’ gaan leven.⁶

De pelgrims, en andere onderdrukte religieuze minderheden en sekten die na hen kwamen, zagen de grote Amerikaanse wildernis als een stuk natuur dat gereed lag om onderworpen en weer opgenomen te worden in de glorie van God. Zichzelf beschouwden ze als missionarissen, toezichthouders van God, die dankzij geloof en volharding van hun wildernis een nieuw Eden zouden maken, het beloofde land, overvloeiend van melk en honing.

Het idee een uitverkoren volk te zijn, bleef doorklinken in de Amerikaanse geschiedenis en werd het Leitmotif van de Amerikaanse droom. In Herman Melville’s White Jacket: or, the World in a man of war is sprake van de uitbundigheid en de hartstocht waarmee de Amerikanen voelden een uitverkoren volk te zijn dat bestemd was om iets groots tot stand te brengen. Hij schrijft:

Wij Amerikanen zijn een bijzonder, een uitverkoren volk, het Israël van onze tijd. Wij dragen de ark van de vrijheden van de wereld. Wij ontkwamen zeventig jaar geleden aan de slavernij, en behalve ons eerstgeboorterecht – het bevolken van dit continent – heeft God ons, als erfdeel voor de toekomst, het grote terrein van de politieke heidenen nagelaten, dat nog zal komen en dan zal neerliggen in de schaduw van onze ark, zonder dat bloederige handen om zich heen grijpen. God heeft ons voorbestemd tot grootse dingen en de mensheid verwacht die van ons. We voelen dat in onze ziel.⁷

Veel Amerikanen zien zichzelf nog altijd als een uitverkoren volk en Amerika als het beloofde land. Zij geloven dat het de bestemming van Amerika is iets groots te zijn en dat de weg van Amerika de weg van God is. Juist onze successen schijnen te bewijzen dat we ook daadwerkelijk uitverkoren waren. God heeft ons voor ons geloof en onze diensten beloond: we zijn de meest welvarende en machtige natie op aarde. De meeste Europeanen vinden deze kant van de Amerikaanse droom vreemd en zelfs enigszins beangstigend. Het idee dat God van ons een uitverkoren volk heeft gemaakt en van dit land een beloofd land, zorgt vaak voor reacties van ongeloof. Zeker bij een geseculariseerde Europese bevolking die het geloof in een persoonlijke God lang geleden heeft afgeschud. Maar wat onze Europese vrienden niet lijken te zien, is dat dit precies het deel van de Amerikaanse droom is dat de motor was achter het vertrouwen – veel Europeanen zouden spreken van arrogantie – dat wij bergen kunnen verzetten zolang God aan onze kant staat.

Iedere schooldag onderschrijven onze kinderen hun aanhankelijkheid aan ‘one nation under God’. Onze munten dragen het motto ‘In God we trust’. Terwijl we proberen vast te houden aan de scheiding van kerk en staat, is het privé-leven van verreweg de meeste Amerikanen doortrokken van godsbesef. Van alle grote industrielanden zijn wij het meest religieus.

De religieuze overtuigingen van de Amerikanen dringen vaak door tot in de politieke arena. Bijna de helft van alle Amerikanen gelooft bijvoorbeeld dat de Verenigde Staten speciale bescherming genieten van God.⁸ Enkele prominente evangelische leiders hebben zelfs gesuggereerd dat de reden achter de aanvallen op het World Trade Center en het Pentagon, en de dood van bijna drieduizend mensen, Gods ongenoegen was over de dwaalwegen van Amerika en dat hij zijn uitverkoren volk niet langer bijzondere bescherming verleende.

Een ruime meerderheid van het Amerikaanse publiek, 58 procent, is van oordeel dat de kracht van de Amerikaanse samenleving gelegen is in ‘het religieuze geloof van het Amerikaanse volk’.⁹ Bijna de helft van alle Amerikanen meent dat men alleen de juiste waarden kan aanhangen als men in God gelooft.¹⁰ Van iedere tien Amerikanen zeggen er zes dat hun geloof alle aspecten van hun leven doordringt.¹¹ En veertig procent stelt dat zij een diepe religieuze ervaring hebben gehad die hun leven ingrijpend heeft veranderd.¹²

Voor Amerikanen is het geloof een dagelijkse realiteit. Onderzoek toont aan dat 36 procent van de bevolking iedere dag verschillende keren bidt, dat 22 procent iedere dag een keer bidt, dat 16 procent verschillende keren per week bidt en dat 8 procent een keer per week bidt.¹³ Feit is ook dat 61 procent iedere maand minstens één of twee keer een kerkdienst bezoekt, terwijl bijna de helft van de bevolking, namelijk 45 procent, minstens één keer per week een kerkdienst bijwoont.¹⁴ Gegeven de diepe religiositeit van de Amerikanen is het begrijpelijk dat 71 procent van hen er de voorkeur aan geeft elke schooldag te beginnen met een gebed.¹⁵

Wat Europeanen nog meer verrast, is hoe letterlijk Amerikanen de bijbel lezen. Van hen gelooft 68 procent in de duivel.¹⁶ Van de mensen die een academie doorlopen hebben of een universitaire graad hebben behaald, gelooft 68 respectievelijk 55 procent in de duivel.¹⁷ Meer dan eenderde van alle Amerikanen neemt de bijbel letterlijk en gelooft dat iedere regel werkelijk het woord van God is. Voor hen zijn het allesbehalve geïnspireerde interpretaties of verzonnen verhalen.¹⁸ Van alle Amerikanen is trouwens 93 procent in het bezit van een bijbel.¹⁹

Vrijwel vanaf het ontstaan van de openbare scholen in Amerika hebben deze diepe religieuze overtuigingen gebotst met de seculiere vorming. Nergens is die strijd heftiger geweest dan rond de vraag of evolutie dan wel creationisme op de nationale scholen onderwezen dient te worden. Van alle Amerikanen gelooft 45 procent dat God de mens min of meer in zijn huidige vorm geschapen heeft, zo’n tienduizend jaar geleden.²⁰ Geen wonder dat een kwart van hen van mening is dat het creationisme verplicht onderwezen zou moeten worden op de openbare scholen, terwijl nog eens 56 procent zegt dat het creationisme ten minste dient te worden aangeboden.²¹

Voor veel niet-gelovigen in de Verenigde Staten en Europa is het nog verbazingwekkender te vernemen dat veertig procent van de Amerikanen gelooft dat het einde van de wereld zal komen met een Armageddon waarin Jezus en de Antichrist het tegen elkaar opnemen. Van degenen die geloven in het Armageddon, gelooft 47 procent dat de Antichrist nu al op aarde is, en 45 procent meent dat Jezus nog tijdens hun leven zal terugkeren op aarde. De meerderheid van deze mensen verwijzen naar natuurrampen en epidemieën als aids. Daarin zien zij tekenen van verval en chaos die al in de bijbel voorspeld zijn.²² Als er over dit Armageddonverhaal nog iets positiefs te zeggen valt, is het dat 82 procent van de Amerikanen in de hemel gelooft en dat 63 procent gelooft dat ze daar waarschijnlijk heengaan. Slechts één procent gelooft dat hij naar de hel zal gaan.²³

Ik heb meer dan eens horen beweren dat Amerikanen en Europeanen misschien veel kibbelen over allerhande kwesties, maar dat ze, als het gaat om fundamentele houdingen en opvattingen, toch veel meer overeenkomsten dan verschillen vertonen. De statistiek suggereert echter iets anders. Terwijl zes van iedere tien Amerikanen beweert dat religie heel belangrijk in zijn leven is,²⁴ speelt religie in het dagelijks leven in Europa nauwelijks een rol. Zelfs in katholieke landen als Italië en Polen zegt maar eenderde van de bevolking dat godsdienst voor hen heel belangrijk is.²⁵ Slechts eenentwintig procent van de Duitsers zegt dat religie voor hen heel belangrijk is, terwijl dat percentage in Groot-Brittannië daalt naar zestien en in Frankrijk naar veertien. In Tsjechië is het elf procent.²⁶ In Zweden en Denemarken zijn de percentages nog lager, tien respectievelijk negen²⁷. Daarin staan de Europeanen overigens niet alleen. In Korea zegt slechts een kwart van de bevolking dat religie voor hun leven van groot belang is, en in Japan beschouwt slechts twaalf procent zichzelf als zeer religieus.²⁸ Terwijl de helft van alle Amerikanen wekelijks naar de kerk gaat, bezoekt minder dan tien procent van de bevolking van Nederland, Groot-Brittannië, Duitsland en Denemarken iedere maand een dienst.²⁹ Van alle Europeanen gaat bijna de helft nooit naar een kerk en in Oost-Europa zijn dat er nog meer.³⁰

Veel Europeanen geloven niet meer in God. Van alle Amerikanen zegt 82 procent dat God voor hen heel belangrijk is; daar staat tegenover dat ongeveer de helft van alle Denen, Noren en Zweden zegt niet in God geïnteresseerd te zijn.³¹ Wat het geloof betreft, liggen de Amerikaanse opvattingen veel dichter bij die van mensen in ontwikkelingslanden en verschillen ze hemelsbreed van de opvattingen in de rest van de geïndustrialiseerde wereld.

Zijn deze verschillen nu echt van belang? Niets is fundamenteler voor het doen en laten van mensen dan hun persoonlijke overtuiging. Voor de meerderheid van de Amerikanen geldt dat hun religieuze overtuigingen hun gedragingen kleuren, niet alleen hier maar ook in het buitenland. De Amerikaanse standpunten aangaande goed en kwaad verschillen bijvoorbeeld substantieel van die van onze Europese vrienden. De World Values Survey vroeg respondenten in verschillende landen om aan te geven welk gezichtspunt betreffende de moraal het best hun eigen mening vertolkte: ‘Er bestaan absoluut duidelijke richtlijnen aangaande goed en kwaad. Deze gelden voor iedereen, ongeacht de omstandigheden’. Of: ‘Er kunnen nooit absoluut heldere richtlijnen zijn betreffende goed en kwaad. Wat goed is, en kwaad, hangt geheel van de omstandigheden af.’³² De meeste Europeanen, maar ook de Canadezen en Japanners, kozen voor de tweede mogelijkheid, terwijl de Amerikanen in meerderheid de eerste stelling onderschreven.³³

Vanwege onze diepe overtuiging dat er absolute, kenbare scheidslijnen bestaan tussen goed en kwaad, hebben we de neiging om de wereld te zien als een slagveld waar de krachten van het goede en het kwade botsen. Om die reden is ons buitenlandse beleid altijd, in ieder geval ten dele, opgevat als een strijd tussen goed en kwaad. Andere landen zien onze militaire interventies wellicht in meer materiële termen. Zij geloven dat net als voor anderen ook voor Amerikanen eigenbelang het belangrijkste motief vormt. Misschien is dat ook wel zo. Maar wanneer er een oorlog gerechtvaardigd diende te worden, is die het Amerikaanse publiek altijd verkocht als een strijd van goed tegen kwaad. Tijdens de koude oorlog werden onze pogingen om de communistische expansie tot staan te brengen gezien als een morele kruistocht tegen het ‘goddeloze communisme’. In de nadagen van de koude oorlog refereerde president Reagan aan de Sovjet-Unie als het ‘Rijk van het Kwade’. Na de val van het communisme richtten we onze morele pijlen op de dreiging die uitging van schurkenstaten en terreurgroeperingen. Na de aanslagen van 11 september verwees president George W. Bush naar onze inspanningen bij de strijd tegen terroristen als een grote kruistocht. Later sprak de president over Irak, Iran en Noord-Korea als ‘de as van het kwaad’. Hoewel Europeanen niet veel op hebben met een dergelijke gebruik van religieuze bewoordingen, vindt de retoriek van het Witte Huis een willig gehoor bij de doorsnee Amerikaan.

Geen enkel volk ter wereld is zo patriottisch als het Amerikaanse. Dat is vooral te wijten aan onze overtuiging dat we een uitverkoren volk zijn. Het National Opinion Research Center heeft in 23 landen onderzoek gedaan naar gevoelens van nationale trots onder de burgers. De VS kwam op de eerste plaats.³⁴ Van alle Amerikanen zegt 72 procent erg trots te zijn op het eigen land.³⁵ Minder dan de helft van de bevolking van de westerse democratieën – waarbij inbegrepen Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië, Nederland en Denemarken – ‘voelde zich erg trots op zijn land’.³⁶ Gegeven deze sfeer van patriottisme is het niet verrassend dat mannen en vrouwen in de Verenigde Staten een veel grotere bereidheid hebben om voor hun land te vechten dan de burgers van veel andere naties. Dit meldt althans een onderzoek uitgevoerd door de Gallup Organization.³⁷

Dit patriottische vuur, ons gevoel van nationale trots, maar zeker ook het Amerikaanse gevoel van culturele superioriteit, wordt door Europeanen met argusogen gadegeslagen. Van iedere tien Amerikanen geloven er zes dat ‘ons volk niet volmaakt is, maar onze cultuur superieur is.’³⁸ Bij wijze van contrast: slechts 37 procent van de Britten en 40 procent van de Duitsers meent dat hun cultuur superieur is.³⁹ Wat de deur dichtdoet, is dat slechts een op de drie Fransen gelooft dat hun cultuur superieur is.⁴⁰

Veel Europeanen maken zich nog het meest bezorgd over de Amerikaanse overtuiging dat iedereen zich zou moeten conformeren aan de Amerikaanse levenswijze. Volgens de Pew Global Attitudes Projects meent 79 procent van de Amerikanen dat ‘het goed is dat Amerikaanse ideeën en gewoonten zich over de wereld verspreiden’. Daarentegen staat minder dan 40 procent van de Europeanen achter de verspreiding van Amerikaanse ideeën en gewoonten.⁴¹

Het interessante van al deze onderzoeken naar patriottisme, nationalisme en ideeën over culturele superioriteit is dat onder Europeanen maar ook bij anderen de nationale trots met iedere generatie minder wordt. Amerika vormt daarop de uitzondering. Van de Amerikaanse jeugd zegt 98 procent trots te zijn op de eigen nationaliteit. Voor de Britse en de Duitse jeugd zijn die percentages 58 respectievelijk 65.⁴² De meeste Amerikanen zien in deze getallen een bewijs van de vitaliteit van hun land. Veel Europeanen vragen zich juist af of Amerika niet in het verleden is blijven hangen. In een tijd van globalisering, waar de gehechtheid aan het eigen land steeds minder belangrijk wordt voor het definiëren van de individuele en collectieve identiteit, betekent het feit dat Amerikanen zo hartstochtelijk gehecht blijven aan het conventionele politieke model van de natiestaat dat we nog op geen enkele manier afstand hebben genomen van de traditionele geopolitiek. Wij lopen daarom zeker niet voorop als het gaat om de ontwikkeling van een nieuw globaal bewustzijn.

Zolang de meerderheid van de Amerikanen troost vindt in de godsdienst en gelooft dat we een uitverkoren volk zijn dat beschermd wordt door goddelijke genade, is het weinig waarschijnlijk dat ons gevoel voor nationalisme en patriottisme zal afnemen. Ik wil niet suggereren dat nationalistische sentimenten van het wereldtoneel verdwenen zijn. Duidelijk is wel dat voor vrijwel alle geïndustrialiseerde landen, en ook voor veel ontwikkelingslanden, de natiestaat niet langer het enige platform is voor het tot uitdrukking brengen van religieuze en andere overtuigingen, en voor het vervullen van aspiraties. De Europese droom is, zoals we later nog zullen zien, de eerste transnationale droom die opkomt in dit tijdperk van globalisering. Als in Europa de nationale trots afneemt, komt dat niet doordat Europeanen minder ophebben met hun eigen land. Het is eerder zo dat hun identiteit en loyaliteit nu verder reiken dan de grenzen van de natiestaat, en dat ze zich in een veel groter deel van de wereld leren thuis te voelen.

Het zal voor Amerikanen heel moeilijk worden om zich aan te passen aan een wereld die geen grenzen meer kent, waarin mensen steeds meer verbonden zijn door uiteenlopende relaties en netwerken, en het individuele en collectieve welzijn steeds afhankelijker van elkaar worden. Wat zal er, in een wereld waarin exclusiviteit steeds meer plaatsmaakt voor onderlinge verbondenheid, gebeuren met hun gevoel een uitzonderlijk, een uitverkoren volk te zijn? Geeft God echt meer om het Noord-Amerikaanse deel van de schepping dan om de rest? Europeanen vinden een dergelijke veronderstelling misschien grappig, maar veel Amerikanen zijn nog altijd zeer verknocht aan het idee dat zij in de ogen van God een speciale positie innemen. Als we dat geloof zouden opgeven of zelfs zouden gaan twijfelen aan de waarachtigheid ervan, zou zowel ons zelfvertrouwen als ons geloof in de Amerikaanse droom onherstelbare schade oplopen. Amerikaanse atleten, beroemdheden, politieke leiders en zakenmensen vertellen in televisie-interviews vaak dat ze de moeilijkheden die ze tegenkwamen, alleen hebben kunnen overwinnen dankzij hun geloof en de genade van God. Met hun successen is het niet anders. Ik moet de eerste Europese sportman, beroemdheid of politieke leider iets dergelijks nog horen beweren.

Hier moet worden opgemerkt dat niet iedere immigrant geïnspireerd werd door godsdienstige overtuigingen. Voor de meesten was dat zelfs niet het geval. Sommigen werden godsdienstig toen ze eenmaal hier waren, anderen niet. Niettemin waren ze in staat om volgens de Amerikaanse droom te leven. Zelfs vandaag de dag bestaat er een aanzienlijke minderheid van Amerikanen die totaal niet religieus is, maar die toch vasthoudt aan de Amerikaanse droom. De reden is dat het idee een uitverkoren volk te zijn de afgelopen twee eeuwen zozeer deel is gaan uitmaken van de Amerikaanse cultuur dat het enkele van zijn vroege religieuze wortels heeft losgelaten en tot de Amerikaanse psyche is gaan behoren.

Of ze nu religieus zijn of niet, de meeste Amerikanen geloven nog altijd dat zij een speciale positie innemen te midden van andere landen en volkeren. Waarom is deze overtuiging zo belangrijk? Europeanen geloven niet dat ze uitverkoren zijn en toch lijken zij in staat hun weg in de wereld te vinden. Maar er is een verschil. Europeanen vragen me vaak hoe het toch komt dat Amerikanen zo veel verwachten van de toekomst. Het is vooral de overtuiging een uitverkoren volk te zijn dat van ons Amerikanen eeuwige optimisten maakt. We twijfelen er niet aan dat we zowel individueel als collectief voorbestemd zijn tot grootheid. Daarom zijn wij ook meer dan anderen bereid risico’s te nemen. We zijn ervan overtuigd dat er op ons wordt toegezien, dat er voor ons gezorgd wordt, en dat succes verzekerd is.

De teloorgang van het Amerikaanse arbeidsethos

Hoewel het idee een uitverkoren volk te zijn Amerikanen het vertrouwen geeft dat ze iets van hun leven kunnen maken, bevat de Amerikaanse droom nog een ander belangrijk element. Zonder dat element zou het nooit zo’n krachtige visie zijn geworden. Als John Winthrop de spirituele kant van de Amerikaanse droom vertegenwoordigt, dan vertegenwoordigt Benjamin Franklin de praktische kant. Franklins visie op Amerika is geïnspireerd op de Europese Verlichting met zijn nadruk op materialisme, utilitarisme en het individuele eigenbelang. Franklin zag in de Amerikaanse wildernis een overvloed van mogelijkheden die gebruikt en benut konden worden. In zijn ogen was Amerika een laboratorium voor de ontwikkeling van wetenschap en technologie. Voor hem verwees de Amerikaanse droom naar een natie van geniale uitvinders die voortdurend bezig was welvaart te scheppen en grenzen te verleggen. Franklin verkoos het utilitarisme boven het heilige en had meer oog voor een paradijs op aarde dan voor eeuwige verlossing. Hij zag in Amerikanen een ijverig volk dat uitblonk in praktisch vernuft.

Waar Winthrop verlossing beloofde, beloofde Franklin vooruitgang. Naast daden van verlossing kwam een dosis nuttige rationaliteit te staan. Dat maakte van de Amerikanen zowel het meest fanatiek religieuze als fanatiek pragmatische volk ter wereld. Die status hebben we tot op de dag van vandaag behouden. Franklin nam de radicale claim van Thomas Jefferson serieus. Die had in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring gesteld dat ieder menselijk wezen onvervreemdbare rechten heeft, niet alleen op leven en vrijheid, maar ook op het streven naar geluk. Nooit eerder had een overheid gesuggereerd dat mensen het recht hadden naar geluk te streven. Franklin geloofde dat geluk bereikt kon worden door onophoudelijk te werken aan persoonlijke positieverbetering.

Op die manier verenigde de Amerikaanse droom twee grote Europese tradities. Op het oog misschien innerlijk tegenstrijdig, bracht die combinatie niettemin een visie op de mens voort die alles wat tot dan toe bestaan had, in de schaduw stelde. Enerzijds dienden de Amerikanen zich te richten op de hemel en op eeuwige verzoening, anderzijds op de krachten van de natuur en de verlokkingen van de markt. Deze unieke combinatie van religieuze ijver en praktisch utilitarisme bleek van groot belang te zijn, eerst aan de Amerikaanse grens en later bij de opbouw van een geavanceerde industriële, urbane en suburbane samenleving.

De verklaring voor de bestendigheid van de Amerikaanse droom is dat hij appelleert aan de twee meest basale menselijke verlangens: het verlangen naar geluk in deze wereld en naar verlossing in een volgende. Het eerste streven vroeg om volharding, zelfverbetering en zelfvertrouwen, het tweede om een onwankelbaar geloof. Nooit eerder beloofde een droom het beste van twee werelden.

In Amerika is de religieuze betrokkenheid nog altijd groot. Toch nemen de aanwijzingen toe dat de tweede component van de Amerikaanse droom zwakker begint te worden. De laatste jaren lijkt een jongere generatie dat deel van de Onafhankelijkheidsverklaring waarin Jefferson zegt dat iedereen het recht heeft om naar geluk te streven, vrijwel geëlimineerd te hebben. Daar is een kortere verklaring voor in de plaats gekomen die zegt dat iedereen recht heeft op geluk. Franklin werd niet moe de lezers van Poor Richard’s Almanack aan te sporen zich zonder ophouden in te spannen. De aforismen van zijn hand, die stuk voor stuk de lof zingen van deugden als discipline en hard werken, zijn echter vrijwel vergeten. ‘Luiheid is des duivels oorkussen.’ ‘Stel niet tot morgen uit wat je vandaag kunt doen.’ De Amerikaanse droom was gebaseerd op de gedachte dat succes bereikbaar is voor wie zich inspant, en inventief en onafhankelijk is. Deze ideeën vormden de restanten van wat ooit bestond uit het seculiere utilitarisme van de Verlichting verenigd met de oudere calvinistische traditie, door Max Weber later aangeduid als de protestantse arbeidsethiek. (De theologie van de Reformatie zal ik gedetailleerder bespreken in de hoofdstukken 4 en 5.) Een groeiend aantal jonge Amerikanen heeft inmiddels met deze arbeidsethiek gebroken. Voor hen heeft de Amerikaanse droom eerder te maken met mazzel dan met geloof en volharding.

Eén van de meest fascinerende opinieonderzoeken die ik in jaren ben tegengekomen, vroeg aan mensen onder de dertig of ze geloofden dat zij rijk zouden worden. Van hen antwoordde 55 procent bevestigend.⁴³ Dat zou je van jonge Amerikanen ook mogen verwachten. De verhalen van Horatio Alger, die suggereren dat het voor iedere Amerikaan mogelijk is om vanuit het niets tot rijkdom te komen, vormen de perfecte illustratie van de Amerikaanse droom. Maar echt fascinerend was wat volgde. Toen hen gevraagd werd hoe ze die rijkdommen zouden vergaren, antwoordde 71 procent van degenen die werk hadden, dat er geen kans was dat zij rijk zouden worden in hun huidige betrekking.⁴⁴ Hoe zat het dan met hun vooruitzichten op ander werk? Driekwart van alle jonge mensen tussen de 18 en de 29 bleek te geloven dat, ongeacht de baan die men heeft, Amerikanen minder dan vroeger bereid zijn om hard te werken voor een positieverbetering.⁴⁵ Ik neem aan dat ze zichzelf daar ook toe rekenden.

Toen Newsweek dit onderzoek uitvoerde, werd de respondenten gevraagd of het waarschijnlijk was dat zij rijk zouden worden, hetzij door werk hetzij door investeringen, erfenissen of een gelukkig toeval. Wat de investeringen betreft, het onderzoek werd uitgevoerd in 1999 toen de aandelenmarkt op zijn hoogtepunt was en investeerders recordwinsten boekten. Dat is niet meer het geval. Een erfenis is een mogelijkheid, maar de meeste leden van de babyboomgeneratie hebben schulden gemaakt en zullen waarschijnlijk niet in staat zijn hun fortuin door te geven. In ieder geval zal het niet genoeg zijn voor de 55 procent jonge mensen die geloven dat ze rijk gaan worden.⁴⁶ Dan blijft alleen geluk over. Al deze categorieën – investeringen, erfenissen en geluk – vragen weinig in de zin van hard werken en volharding. Toch zijn dat precies de kwaliteiten die volgens Franklin essentieel waren om in Amerika vooruit te komen. Zelf vermoed ik dat veel van deze jongelui denken dat ze gewoon geluk zullen hebben. Het zal hen op de een of andere manier overkomen, zonder dat ze er hard voor moeten werken.

Ik herinner me The Culture of Narcissism, een boek van de inmiddels overleden maatschappijcriticus Christopher Lasch. Hij stelde daarin dat de consumptie-ethiek de Amerikaanse psyche zo in zijn greep had gekregen dat de meeste Amerikanen, maar met name de jongeren, verdrinken in voorbijgaand genot en trivialiteiten. Hij schrijft: ‘Het najagen van eigenbelang, dat formeel geïdentificeerd wordt met het rationele najagen van winst en het vergaren van rijkdom, is veranderd in een zoeken naar genot en psychische overleving. Voor het moment leven is de overheersende hartstocht – leven voor jezelf, niet voor een opvolger of het nageslacht.’⁴⁷

Niet veel later publiceerde Neil Postman, docent aan de universiteit van New York, zijn eigen visie op Amerika’s koppige narcisme in een boek dat de titel droeg Amusing ourselves to Death. Beide critici van de Amerikaanse cultuur maakten zich er zorgen over dat jonge Amerikanen in toenemende mate verstrikt raakten in de mediacultuur, die de onmiddellijke bevrediging van behoeften propageerde. Gevolg was dat elke nieuwe generatie Amerikanen minder bereid, of zelfs minder in staat, was om hard te werken en de onmiddellijke bevrediging uit te stellen voor een beloning in de toekomst. Het narcisme kent alleen het onmiddellijke heden en alles draait om de persoon zelf. Historische banden en toekomstige verplichtingen worden gezien als onnodige hindernissen op weg naar onmiddellijke bevrediging. In deze nieuwe narcistische cultuur meent iedereen rechten te kunnen doen gelden en is men nauwelijks bereid om geluk tot morgen uit te stellen. In de Amerikaanse reclame-industrie, waarin jaarlijks $ 330 miljard dollar omgaat, wordt onophoudelijk het idee gepropageerd dat we alles waar we naar verlangen nu kunnen hebben. Waarom zouden we wachten? In verband hiermee is in Amerika een creditcardcultuur ontwikkeld die ons in staat stelt eerst te genieten en pas later te betalen. Veel Amerikanen leven royaal boven hun stand en hebben hoge schulden. Dit draagt allemaal bij aan het bestendigen van het narcisme dat volgens Lasch en Postman als een vloedgolf over het Amerikaanse leven sloeg.

Is de Amerikaanse droom afgedaald van zijn verheven hoogte, waar hij ooit de christelijke eschatologie verbond met het op nut en rationaliteit gebaseerde gedrag van de Verlichting? Is het een droom geworden van geluk hebben? Kennelijk beantwoordt een toenemend aantal Amerikanen deze vragen bevestigend.

Iets voor niets

Amerikanen hebben altijd veel risico genomen. Dat maakt deel uit van de Amerikaanse droom. Risico’s nemen brachten wij in verband met de bereidheid opnieuw te beginnen in een nieuw land, de wildernis te temmen, te investeren in een idee, of een zaak op te zetten. Tegenwoordig zijn er steeds meer Amerikanen voor wie het nemen van risico’s ongeveer hetzelfde is als gokken.

In 2002 deed zeven op de tien Amerikanen mee aan een of andere vorm van gelegaliseerd gokken. Van de bevolking kocht 57 procent het afgelopen jaar een lot in de loterij en 31 procent waagde een gokje in de casino’s.⁴⁸ Het afgelopen decennium is het gokken jaarlijks met 9 procent gegroeid. Dat betekent dat gokken significant sneller is gegroeid dan de Amerikaanse economie als geheel.⁴⁹ Amerikanen geven momenteel meer geld uit aan gokken dan aan films, video’s, DVD’s, muziek en boeken samen.⁵⁰ In 2002 gaven de Amerikanen $ 68 miljard uit aan legaal gokken op sportwedstrijden en in casino’s, en aan loterijen. In 1991 was dat nog $ 27 miljard.⁵¹ Toen ik nog een kind was, in de jaren vijftig, was alleen in Nevada gokken toegestaan. Momenteel hebben 47 staten gokken gelegaliseerd. De staten ontvangen meer dan $ 20 miljard van de loterijen en casino’s, ofwel meer dan vier procent van hun totale inkomsten.⁵²

Gokken is in hoog tempo het nationale tijdverdrijf geworden en voor veel Amerikanen zelfs bijna een obsessie. Bij powerball kan de jackpot $ 300 miljoen bedragen. Het is niet ongebruikelijk dat mensen moeten aansluiten bij een rij die al vijfhonderd wachtenden telt. Daardoor wachten ze het grootste deel van de dag op de gelegenheid een kaartje te kopen.⁵³

Per jaar wordt meer dan $ 400 miljard uitgegeven aan reclame voor de staatsloterij en aanverwante instellingen.⁵⁴ Veel reclames refereren aan het bekende thema van de Amerikaanse droom: van straatveger tot miljonair. De loterij van New York verleidt klanten met de slogan ‘een dollar en een droom’. De loterij van Chicago roept uit: ‘Dit lot kan je leven veranderen!’⁵⁵

Gokken is, net als drugs, voor miljoenen Amerikanen een gevaarlijke verslaving geworden. Beide spelen in op de behoefte aan onmiddellijke bevrediging – geluk nu. De National Research Council (NRC), schat dat meer dan drie miljoen Amerikanen gokverslaafd zijn, dat nog eens 1,8 miljoen dat recentelijk nog waren, dat 7,8 miljoen mensen langdurige problemen hebben met gokken en dat vier miljoen mensen die problemen hadden.⁵⁶ Problematischer is het stijgende aantal adolescenten dat behoort tot de categorie ‘gokverslaafd geweest’ of ‘probleemgokker’ – ongeveer twintig procent van de Amerikaanse jeugd.⁵⁷

Het verlangen naar onmiddellijk succes heeft alle sectoren van de Amerikaanse cultuur doordrongen. Het gelegaliseerde gokken is maar één van de vele paden die Amerikanen in toenemende mate bewandelen in de hoop de Amerikaanse droom te realiseren. Tegen het eind van de jaren negentig was de aandelenmarkt een rage. Miljoenen Amerikanen vergokten hun spaargeld in de hoop op slag miljonair te worden. Technologieaandelen waren de nieuwste manier om je van succes te verzekeren. De slimme investeerder werd de nieuwe held van Horatio Alger, met dit verschil dat de originele Amerikaanse held hard moest werken en tegenstand moest overwinnen, terwijl zijn moderne evenknie alleen maar hoefde te luisteren naar wat er in het café gezegd werd en zijn aandelenhandelaar de juiste aandelen moest laten aanschaffen. Na een tijdje stortte de markt in. Miljoenen babyboomers en leden van de generatie Nix bleven zonder adequate pensioenvoorzieningen achter. Zij zagen zich opeens geconfronteerd met het vooruitzicht ook na hun zeventigste verjaardag te moeten blijven werken.

Voor veel jonge Amerikanen vormen reality shows op tv het nieuwste vehikel op weg naar het sterrendom. Duizenden jonge mensen staan in de rij om auditie te doen voor shows als All American Girl, American Idol, American Juniors, America’s Next Top Model, Average Joe, The Apprentice, The Bachelor en Bachelorette, Big Brother, Meet my Folks, Mr. Personality, Next Action Star, Fame, The Family, Joe Millionaire, Star Chamber, Survivor, 30 Seconds to Fame en Who wants to Marry a Millionaire? In 2004 bracht de Amerikaanse televisie meer dan 170 reality shows.⁵⁸

Alle deelnemers aan deze shows hopen ontdekt te worden, beroemd te worden, een ster te worden. Hoewel sommige shows een bepaalde mate van talent of kunde vereisen, vragen de meeste andere alleen dat de deelnemers naar voren komen en zichzelf zijn. De vooruitziende voorspelling van Andy Warhol van meer dan dertig jaar geleden, dat in Amerika iedereen vijftien minuten beroemd zou zijn, wordt iedere avond waargemaakt op de Amerikaanse televisie. Gewone mensen presenteren zich voor de camera zodat miljoenen andere Amerikanen kunnen zien hoe zij leven.

Voor de weinige gelukkigen die winnend uit deze reality shows komen, is de roem inderdaad van korte duur. De meeste zakken weer snel terug in de anonimiteit van het dagelijks leven. Voor miljoenen Amerikaanse televisiekijkers, die zien hoe iemand die net zo gewoon is als zijzelf, op tv beroemd wordt, ook al is dat maar voor even, wordt zo het idee in stand gehouden dat het hen ook zou kunnen gebeuren... als ze maar een beetje geluk hadden. Ondertussen beleven miljoenen kijkers indirect de Amerikaanse droom. Ze kijken naar de weinige gelukkigen die het spel winnen, en zijn ervan overtuigd dat de droom nog leeft en dat hun kans nog wel komt.

Veel cultuurcritici zouden stellen dat miljoenen Amerikanen in feite niet de Amerikaanse droom omarmen, maar de Amerikaanse dagdroom. De authentieke Amerikaanse droom combineerde geloof in God met geloof in hard werken en opofferingen. Moderne surrogaten zoals gokken en celebrity shows voeden zich met fantasieën en illusies. Volgens de critici zijn we een volk geworden van mensen die dik, lui en sloom zijn. Mensen die verlangen naar succes, maar die niet bereid zijn de persoonlijke betrokkenheid op te brengen die nodig is om van ons leven iets te maken.

Dat is een hard oordeel, maar het is waarschijnlijk in toenemende mate waar voor een aantal jonge, totaal verwende Amerikanen uit de middenklasse. Ze werden bedolven onder alle mogelijke pleziertjes en belevenissen, zelfs nog voordat ze oud genoeg waren om het te kunnen waarderen. Deze genotzuchtige kinderen van de babyboomgeneratie zijn niet meer in staat tot de persoonlijke betrokkenheid die verondersteld werd door de authentieke Amerikaanse droom. Geloof, discipline, hard werken, zelfstandigheid en opofferingen zijn nauwelijks termen om deze generatie kinderen mee te beschrijven. Grondige verveling is een nauwkeuriger aanduiding van hun emotionele en mentale toestand. Tegen de tijd dat deze jongeren bijna volwassen zijn, zijn ze overal al geweest, hebben ze alles al gedaan, alles al gezien, en alles al gehad. Er is weinig of niets om nog naar uit te kijken of naar te streven. Hun dromen zijn al uitgekomen, nog voordat ze ook maar de kans hebben gehad om te dromen. Voor deze jonge Amerikanen is motivatie de moeilijkste opdracht. Het is geen wonder dat het gebruik van alcohol, drugs en gokken toeneemt. Als de toekomst niet iets is om naartoe te werken en in te vullen, maar iets wat al ervaren en gepasseerd is, blijven alleen nog onmiddellijke genoegens over om de verveling te verdrijven.

Sommige waarnemers hebben naar voren gebracht dat een van de redenen dat de Amerikaanse droom zijn betekenis verliest, gelegen is in het feit dat we onze kinderen te veel hebben meegegeven. Hun gevoel van eigenwaarde is opgeblazen en het idee is ontstaan dat zij vanwege hun vele bijzondere kwaliteiten recht hebben op succes. Een docent zei eens: ‘Tegenwoordig is komen opdagen al genoeg om een hoog cijfer te krijgen.’ Niet zolang geleden stond ik als docent voor een groep jonge managers. De helft kwam uit Europa, de andere helft uit Amerika. De Europeanen waren zeer verbaasd. Telkens als zij een bijeenkomst bezochten waar een presentatie werd verzorgd door een Amerikaan, plachten de andere Amerikanen de spreker te bedelven onder de felicitaties, zelfs als hij of zij niet meer had gedaan dan een standaardpraatje houden over een niet bijster interessant onderwerp. De Europeanen klaagden dat, omdat de Amerikanen elkaar onophoudelijk in de hoogte steken, de lat voortdurend lager kwam te liggen en de criteria voor uitmuntendheid werden gecompromitteerd. Als je altijd maar te horen krijgt dat alles wat je doet van veel inzicht getuigt, goed is opgezet en uitgedacht, en efficiënt is uitgewerkt, waarom zou je dan nog je best doen?

Het gevoel overal recht op te hebben gaat hand in hand met zelfoverschatting. Als je voortdurend te horen krijgt hoe geweldig je bent, ga je dat uiteindelijk zelf ook geloven. Je gaat denken dat al het goede naar jou behoort toe te komen. Deze jonge mensen zien in de Amerikaanse droom niet langer een zoektocht, maar iets waarop ze recht hebben.

Het streven naar onmiddellijke behoeftebevrediging kan, in combinatie met een gevoel van zelfoverschatting en de overtuiging over tal van rechten te beschikken, tot een wankel emotioneel evenwicht leiden. De narcistische persoonlijkheid is in het algemeen minder goed in staat om te gaan met de vele frustraties die het leven biedt. Zulke mensen zijn meer geneigd tot antisociaal gedrag, inclusief het gebruik van geweld, om dat te krijgen waarvan ze vinden dat ze het verdienen.

Is de nobele queeste van de Amerikaanse droom in de handen van een nieuwe generatie verworden tot een duister voorteken? Een vergelijkend onderzoek naar de opvattingen en waarden van Canadese en Amerikaanse burgers in de periode 1992 tot 2000 werpt hierop enig licht. Canadezen en Amerikanen werd gevraagd aan te geven of men het ermee eens was dat wanneer men extreem gespannen of gefrustreerd is, enig geweld voor ontspanning kan zorgen en dat dat op zich geen groot probleem is. In 1992 was veertien procent van de Amerikanen en Canadezen het ermee eens dat enig geweld aanvaardbaar is.⁵⁹ In 1996 was het percentage Canadezen dat geloofde dat geweld te rechtvaardigen is, gedaald naar 10 procent, terwijl het percentage Amerikanen dat bevestigend antwoordde, was gestegen naar 27.⁶⁰ In 2000 ging het percentage Canadezen weer iets omhoog naar 14 procent, maar het percentage Amerikanen steeg verder naar 31. Dat is dus een derde van het Amerikaanse publiek.⁶¹

Nog verontrustender is het verschil in reactie op de vraag of het aanvaardbaar is om geweld te gebruiken ten einde te krijgen wat je wilt hebben. In 1992 vond negen procent van de Canadezen en slechts tien procent van de Amerikanen dat het gebruik van geweld voor dit doel acceptabel was.⁶² In 1996 vond echter al achttien procent van de Amerikanen dat gebruik van geweld geoorloofd was, terwijl slechts negen procent van de Canadezen er hetzelfde over dacht.⁶³ In 2000 was de kloof tussen de Canadezen en de Amerikanen nog verder gegroeid. Van de Canadezen achtte twaalf procent geweld gerechtvaardigd, van de Amerikanen vierentwintig procent.⁶⁴ Dat betekent dat bijna één op de vier Amerikanen meent dat het acceptabel is om geweld te gebruiken om te krijgen wat je wilt hebben. Michael Adams, hoofd van het opinieonderzoekbureau Environomics, trok daaruit de conclusie dat ‘Amerikanen bereid zijn ver te gaan om hun versie van de Amerikaanse droom te realiseren’.⁶⁵

De Amerikaanse zin voor burgerschap

Is het echt allemaal zo erg? Het is waar dat Amerikanen meer dan anderen waarde hechten aan het vergaren van rijkdom. En inderdaad, waarschijnlijk zijn wij gewoon egocentrischer dan veel anderen. Maar hoe zit het dan met die andere kant van het Amerikaanse karakter, de burgerlijke kant, die de Franse filosoof Alexis de Tocqueville zo aantrok in het jonge Amerika toen hij het land bezocht in 1831? Tocqueville viel de Amerikaanse neiging op om vrijwilligersorganisaties in het leven te roepen ter bevordering van het algemeen welzijn. Dit verschijnsel was in die tijd in Europa nog vrijwel onbekend. Hij schreef:

Amerikanen van alle leeftijden, uit alle lagen van de bevolking, en met alle mogelijke geneigdheden zijn steeds bezig organisaties in het leven te roepen. Het gaat niet alleen om commerciële en economische organisaties, waaraan ze allemaal deelnemen, maar om wel duizend andere soorten: religieuze, morele, ernstige, futiele, algemene en heel beperkte, enorm grote en zeer kleine. Amerikanen komen bij elkaar om festijnen te organiseren, seminaries te vestigen, kerken te bouwen, boeken te verspreiden en missionarissen naar de andere kant van de wereld te sturen. Ziekenhuizen, gevangenissen en scholen komen op deze manier tot stand. In Amerika is volgens mij niets onze aandacht meer waard dan deze intellectuele en morele verbanden.⁶⁶

Amerikanen mogen dan verreweg het meest individualistische volk ter wereld zijn, we investeren heel veel tijd in de gemeenschappen waarvan we deel uitmaken. Jeugdverenigingen, buurtverenigingen, burgerlijke verenigingen, bijeenkomsten rond kunst en opvoeding, sport en ontspanning, en tal van andere soortgelijke verbanden hebben van oudsher het Amerikaanse leven getypeerd. We zijn er altijd trots op geweest een natie te zijn die op vrijwillige basis het burgerlijke leven een warm hart toedraagt. Is het mogelijk tegelijkertijd in zichzelf op te gaan en waarde te hechten aan de gemeenschap?

Hoewel dit tegenstrijdig lijkt, is de Amerikaanse neiging tot burgerschap een spiegel geworden van onze diep verankerde ideeën over individuele vrijheid. Amerikanen hebben altijd bezwaar gehad tegen het afstaan van te veel macht aan de staat. Voor ons betekende vrijheid altijd de mogelijkheid om persoonlijke rijkdommen te vergaren en onafhankelijk te worden. De overheid diende garant te staan voor individuele eigendomsrechten en we hebben het idee afgewezen dat de overheid zou moeten ingrijpen ten gunste van het algemeen welzijn of bij het herverdelen van de welvaart. (Meer hierover in hoofdstuk 2.) Van meet af aan hebben Amerikanen er de voorkeur aan gegeven de belastingen laag te houden en de betrokkenheid van de overheid bij de gemeenschap te beperken. Alleen zo kon de individuele verrijking worden geoptimaliseerd en kon men zich verzekeren van vergaande persoonlijke zeggenschap over het eigen bezit. Het helpen van behoeftigen werd daardoor een kwestie van individuele keuze.

Lester Salamon, directeur van het Johns Hopkins Center for Civil Society Studies, merkt op dat de unieke Amerikaanse burgerlijke traditie is ontstaan uit ons individualisme. Hij wijst erop dat ‘een krachtig individualistisch ethos ... de oorsprong is geweest van een diepgewortelde weerzin tegen machtsconcentraties’. Als gevolg daarvan zijn Amerikanen ‘weinig geneigd om bij de aanpak van sociale en economische problemen al te zeer te vertrouwen op de overheid, wat tot gevolg heeft dat deze problemen via particuliere initiatieven dienen te worden aangepakt’.⁶⁷ Vandaar ook dat in Amerika, anders dan in Europa, de helft van alle academies en ziekenhuizen, en tweederde van de sociale dienstverlening, niet tot de publieke maar tot de non-profitsector behoort.⁶⁸

Ook de sterke religieuze wortels dragen bij aan de bloei van onze maatschappelijke instellingen. Veel niet-commerciële instellingen op terreinen als gezondheidszorg, onderwijs en sociale dienstverlening functioneerden aanvankelijk in het verlengde van religieuze instellingen. Zo zijn Amerikanen al heel vroeg zelf non-profitziekenhuizen gaan opzetten, liever dan te vertrouwen op de overheid. Momenteel is de gezondheidszorg goed voor 46 procent van de werkgelegenheid in de non-profitsector.⁶⁹

Terwijl de meeste Europese landen een officiële staatsgodsdienst kenden, waren de Amerikanen daar fel op tegen. Ze besloten kerk en staat te scheiden, waarbij tegelijkertijd diverse religieuze sekten de mogelijkheid geboden werd zich te ontwikkelen. Die maakten daarvan dankbaar gebruik en creëerden hun eigen colleges en universiteiten. Naast de algemene scholing ontstond zo de mogelijkheid van een godsdienstige vorming.

Als we de vele schillen van de Amerikaanse non-profitsector afpellen, wordt duidelijk dat binnen de burgerlijke samenleving de religieuze gemeenschap, zeker vergeleken met Europese landen, duidelijk aanwezig is. Amerikaanse religieuze organisaties nemen elf procent van de werkgelegenheid binnen de non-profitsector voor hun rekening en bijna een derde van al het vrijwilligerswerk. In West-Europa omvat de werkgelegenheid in godsdienstige organisaties slechts drieënhalf procent van de totale werkgelegenheid in de non-profitsector. Slechts elf procent van alle vrijwilligers is actief binnen kerkelijke organisaties.⁷⁰

Toegegeven moet worden dat een aanzienlijk deel van de vrijwilligersactiviteiten binnen de religieuze gemeenschap te maken heeft met sociale dienstverlening: voedselverstrekking, verlenen van onderdak aan daklozen en het beschikbaar stellen van gezondheidszorg aan behoeftigen. Niettemin, verreweg de meeste uren steken vrijwilligers in pastorale werkzaamheden en in activiteiten die verband houden met het instandhouden van godsdienstige organisaties.

Veel voorstanders van non-profitorganisaties menen dat maatschappelijke organisaties beter zijn toegerust voor sociale dienstverlening dan overheidsinstellingen. De reden is dat die organisaties deel uitmaken van de gemeenschappen waar ze hun diensten verlenen, dat ze beter geïnformeerd zijn en meer gemotiveerd. Dat is allemaal waar. Het probleem is echter dat de vrijwilligerssector in de Verenigde Staten niet in staat is geweest om ook maar in de verste verte die bijstand te verlenen die de overheid zou kunnen verlenen. Met hoeveel lof de Amerikaanse inspanningen tot maatschappelijke dienstverlening ook worden overladen, feit blijft dat het aantal betaalde banen binnen de non-profitsector blijkens een vergelijkende studie onder het gemiddelde ligt van 22 landen. Terwijl gemiddeld één op de vier betaalde banen in de non-profitsector van deze landen te vinden is in de sociale dienstverlening, bedraagt dat percentage voor de Verenigde Staten slechts 13,5 procent.⁷¹

Hiermee wil ik niet beweren dat de Amerikaanse maatschappij geen bergen werk verzet, maar veel van de motivatie achter het Amerikaanse enthousiasme voor burgerlijke initiatieven kan herleid worden tot de individualistische en religieuze wortels van het Amerikaanse karakter. In vergelijking daarmee speelt bij veel Europese maatschappelijke organisaties de christelijke gedachte van individuele liefdadigheid een minder prominente rol. Daar zijn socialistische ideeën betreffende de collectieve verantwoordelijkheid voor het welzijn van de gemeenschap belangrijker.

Bovendien hebben veel Amerikaanse non-profitorganisaties in het verleden gefunctioneerd als sociale ondersteuning van de marktsector. Volwassenenorganisaties als de Kiwanis-club en Ruritan, en jeugdorganisaties als Junior Achievement en zelfs H-4, dragen op essentiële punten bij aan de commerciële sector, niettegenstaande het feit dat al deze organisaties strikt genomen geen winstoogmerk hebben.

De laatste jaren constateren steeds meer waarnemers een gestage en zelfs steeds snellere afname van de deelname van vrijwilligers aan de Amerikaanse non-profitsector. Robert Putnam van de universiteit van Harvard heeft zijn controversiële bevindingen over de neergang van maatschappelijke organisaties gepubliceerd in zijn boek Bowling Alone. Volgens hem is de afname van de participatie aan vrijwilligersactiviteiten te wijten aan een aantal factoren. Hij is van mening dat ongeveer tien procent van de afname toegeschreven kan worden aan de factoren tijd en geld. Dit geldt vooral voor gezinnen waarvan beide ouders werken. Nog eens tien procent van de neergang valt te herleiden tot suburbanisatie en de daardoor veroorzaakte toename van de reistijd. Naast de dagtaak blijft minder tijd over voor de deelname aan vrijwilligerswerk. De derde reden voor de afname is volgens Putnam echter gelegen in de toenemende privatisering van de vrije tijd. Hij wijst met name op het aantal uren dat voor de televisie wordt doorgebracht. Hij schat dat meer dan 25 procent van de afname in deelname aan maatschappelijke activiteiten in verband kan worden gebracht met allerhande soorten elektronisch amusement. Tot slot stelt Putnam dat de helft van de neergang te maken heeft met de wisseling van generaties. Jonge Amerikanen hebben veel minder belangstelling in hun vrije tijd voor anderen actief te zijn en sociale doelen na te streven die geen geld opbrengen.⁷² Als hij gelijk heeft, suggereert dit dat Amerikanen harder zijn geworden, Gebrek aan tijd en geld hebben ons, naast het najagen van persoonlijk genot, minder bereid gemaakt aandacht te schenken aan het welzijn van onze naasten.

Als dit inderdaad het geval is – er zijn ook anderen die zeggen dat het met de afname van burgerzin wel meevalt – zou dat erop kunnen wijzen dat de Amerikaanse droom bezig is aan een terugtrekkende beweging ten gunste van een nog beperktere opvatting van eigenbelang. Voor het maatschappelijk welzijn zou dat ernstige consequenties kunnen hebben.

Dit verhaal kent echter ook een keerzijde. Niet alle Amerikanen zijn egocentrisch en lui. Niet alle Amerikanen willen alles cadeau krijgen. Niet alle Amerikanen missen betrokkenheid bij hun medemensen. Zulke Amerikanen zijn er zeker. Maar er zijn ook miljoenen andere Amerikanen die hard gewerkt hebben, en die de Amerikaanse droom grotendeels gerealiseerd hebben. Wat zij verworven hebben, hebben zij via persoonlijke liefdadigheid en vrijwilligersactiviteiten gedeeld met hen die minder fortuinlijk waren. Daarnaast bestaat echter ook een toenemend aantal Amerikanen van goede wil dat domweg het vertrouwen in de Amerikaanse droom heeft opgegeven. Ze hebben hun geloof lange tijd weten te bewaren. Ze werkten hard, zetten zich in en hebben voortdurend hun vaardigheden verbeterd. Ze hebben gespaard en zich opofferingen getroost om een betere toekomst voor hun kinderen mogelijk te maken. Ze hebben de gemeenschap gediend. Niettemin zijn ze niet erg opgeschoten. Zij hebben gedaan wat ze moesten doen, met als enig resultaat een teleurstelling. Terwijl 51 procent van de Amerikaanse stemmers nog altijd gelooft dat het mogelijk is te leven volgens de Amerikaanse droom, is het schokkend te zien dat eenderde van alle Amerikanen dat geloof niet langer deelt.⁷³ Voor velen is de aanschaf van een lottoformulier nog de enige mogelijkheid om de Amerikaanse droom dichterbij te brengen.

In de voorbije jaren is het aantal egocentrische Amerikanen toegenomen. Er zijn nu ook meer Amerikanen die zich ondergewaardeerd voelen. Helaas is tegelijk het aantal Amerikanen dat kan claimen de Amerikaanse droom waar te maken, afgenomen. Gevolg is dat deze droom ernstige averij heeft opgelopen. De Amerikaanse droom is allang niet meer het oerverhaal dat het Amerikaanse volk verenigt.

Voetnoten

1
Decker, Jeffrey Louis. Made in America: Self-Styled Success from Horatio Alger to Oprah Winfrey. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1997. p. 92.

2
Idem, p. 154-155.

3
Ibid.

4
Miller, Perry. Errand into the Wilderness. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1984. p. 11; Winthrop, John. ‘A Model of Christian Charity’. 1630.

5
Cullen, Jim. The American Dream. New York: Oxford University Press, 2003. p. 24.

6
Morgan, Edmund S., red. The Diary of Michael Wigglesworth, 1653-1657. New York: Harper, 1965. p. 8.

7
Melville, Herman. White-Jacket; Or, the World in a Man-of-War. (1850) Oxford: Oxford Press (Oxford World’s Classics), 2000. hoofdstuk 36.

8
‘Americans Struggle with Religion’s Role at Home and Abroad’. Pew Research Center for the People and the Press. 20 maart 2002. www.people-press.org.

9
Ibid.

10
Ibid.

11
‘Spirituality and Faith Undergird and Motivate Americans to a Surprising Degree: News- Release’. The Gallup Organization. 4 maart 2003. www.gallup.org.

12
Gallup, George H. Jr. en Byron R. Johnson. ‘Religion & Values: New Index Tracks “Spiritual State of the Union”’. The Gallup Organization. 28 januari 2003. www.gallup.org.

13
‘American Values: A Survey of Americans on Values’. ONBEHANDELD ELEMENT:[ALink] TheWashington Post/Kaiser/Harvard Survey Project. September 1998. www.kff.org/content/archive/1441/values.html.

14
‘Religion & Politics: The Ambivalent Majority’. The Pew Research Center for the People and the Press. 20 september 2000. www.people-press.org/reports.

15
‘American Values: A Survey of Americans on Values’. The Washington Post/Kaiser/Harvard Survey Project.

16
Robison, Jennifer. ‘Religion & Values: The Devil and the Demographic Details’. The Gallup Organization. 25 februari 2003. www.gallup.com.

17
Ibid.

18
Ibid.

19
Ibid.

20
Brooks, Deborah Jordan. ‘Substantial Numbers of Americans Continue to Doubt Evolution as Explanation for Origin of Humans’. The Gallup Organization. 5 maart 2001. www.gallup.com/poll/releases/pr.

21
‘Public Favorable to Creationism’. The Gallup Organization. 14 februari 2001. www.gallup.com/poll/releases/pr.

22
‘Poll: 40 Percent of Americans Believe in Apocalyptic End’. DayWatch. 25 maart 1999.

23
Leland, John. ‘Afterlife for Everyone: Heaven Comes Down to Earth’. The New York Times. 21 december 2003.

24
‘Among Wealthy Nations US Stands Alone in Its Embrace of Religion’. The Pew Research Center for the People and the Press. 19 december 2002. www.people-press.org.

25
Ibid.

26
Ibid. Inglehart, Ronald. ‘Cultural Cleavages in the European Union’. Institute for Social Research, University of Michigan, 2002.

27
Inglehart, Ronald. ‘Cultural Cleavages in the European Union’.

28
‘Among Wealthy Nations US Stands Alone in Its Embrace of Religion’. The Pew Research Center for the People and the Press.

29
Ferguson, Niall. ‘Why America Outpaces Europe (Clue: The God Factor)’. The New York Times. 8 juni 2003.

30
Ibid.

31
Ibid.

32
Inglehart, Ronald. 1990 World Values Survey. Tabel 2-2. Ann Arbor, MI: Institute for Social Research, 1990.

33
Ibid.

34
Smith, Tom W. en Lars Jarkko. ‘National Pride in Cross-National Perspective’. NationalOpinion Research Center, University of Chicago. April 2001.

35
‘Living with a Superpower’. The Economist. 4 januari 2003.

36
‘What the World Thinks in 2002’. Pew Global Attitudes Project. The Pew Research Center for the People and the Press. 2002.

37
Lipset, Seymour Martin. American Exceptionalism: A Double-Edged Sword. New York: Norton, 1996. p. 20.

38
‘Views of a Changing World’. The Pew Global Attitudes Project. The Pew Research Center for the People and the Press. Juni 2003.

39
Ibid.

40
Ibid.

41
‘What the World Thinks in 2002’. Pew Global Attitudes Project.

42
Hastings, Elizabeth en Phillip K. Hawn. Index to International Public Opinion, 1988-1989. New York: Greenwood Press, 1990. p. 612.

43
‘Newsweek Poll-750 Adults Nationwide’. Princeton Survey Research Associates. Juni 24-25, 1999.

44
Ibid.

45
Ibid.

46
Ibid.

47
Lasch, Christopher. The Culture of Narcissism: American Life in an Age of Diminishing Expectations. New York: Norton, 1979. p. 30, 33.

48
‘Gambling in America’. The Gallup Organization. 7 mei 2003. www.gallup.com.

49
Berenson, Alex. ‘The States Bet Bigger on Betting.’ The New York Times. 18 mei 2003.

50
Ibid.

51
Ibid.

52
Ibid.

53
‘Who Wants to Be a Millionaire: Changing Conceptions of the American Dream.’ American Studies Online. 13 februari 2003. p. 5. www.americansc.org.uk.

54
Ibid.

55
Ibid. Michael J. Sandel. ‘The Hard Questions: Bad Bet State Lotteries Are Shooting Craps with the Lives of the Poor.’ The New Republic. 10 maart 1997. p. 27.

56
‘National Gambling Impact Study Commission Final Report’. National Gambling Impact Study Commission. 1999. govinfo.library.unt.edu. 9 mei 2003.

57
Ibid.

58
‘Reality Television Show Directory.’ Reality TV Links. www.realitytvlinks.com. 22 december 2003.

59
Adams, Michael. Fire and Ice: The United States, Canada, and the Myth of Converging Values. Toronto: Penguin, 2003. p. 53.

60
Ibid.

61
Ibid.

62
Idem, p. 54.

63
Ibid.

64
Ibid.

65
Ibid.

66
Eisenberg, Pablo. ‘The Voluntary Sector: Problems and Challenges.’ In: O’Connell, Brian, red. America’s Voluntary Spirit. Washington, DC: Foundation Center, 1983. p. 306; O’Neill, Michael. The Third America: The Emergence of the Nonprofit Sector in the United States. San Francisco: Jossey-Bass Publishers, 1989. p. 13.

67
Sokolowski, S. Wojciech en Lester M. Salamon. ‘The United States.’ In: Salamon, Lester M., Helmut Anheier, Regina List, Stefan Toepler en Wojciech S. Sokolowski. ‘Global Civil Society: Dimensions of the Nonprofit Sector.’ Comparative Nonprofit Sector Project, The Johns Hopkins Center for Civil Society Studies, 1999. p. 267-268. www.jhu.edu/~ccss/ pubs/books/gcs.

68
Idem, p. 261.

69
Idem, p. 268.

70
Idem, p. 272.

71
Idem, p. 270.

72
Putnam, Robert D. Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster, 2000. p. 283.

73
Bostrom, Meg. ‘Achieving the American Dream: A Meta-Analysis of Public Opinion Concerning Poverty, Upward Mobility, and Related Issues’. Douglas Gould & Co. for the Ford Foundation. 27 september 2001.

2
Een land van nieuwe kansen

Give me your tired, your poor,

Your huddled masses yearning to breathe free,

The wretched refuse of your teeming shore.

Send these, the homeless, tempest-tossed, to me:

I lift my lamp beside the golden door. ⁷⁴

Deze regels zijn afkomstig van een jonge negentiende-eeuwse Amerikaanse dichteres, Emma Lazarus. Ze staan op de plaquette onder aan het vrijheidsbeeld. Iedere immigrant kon ze lezen.

Voor miljoenen ontwortelde Europeanen evengoed als voor latere vluchtelingen uit andere landen, was Amerika de plaats waar ze een ellendig verleden konden vergeten en een nieuw leven konden beginnen. Dit land bood hen nieuwe kansen. De eerste tweehonderd jaar sloot de mythe voldoende aan bij de bestaande mogelijkheden om geen vragen op te roepen. Voor nieuwe emigranten was het leven hard. Er was nauwelijks ergens steun te vinden. Aan de andere kant waren er voor degenen die vastbesloten waren om te slagen, die ijverig waren en zich gedisciplineerd aan de Amerikaanse arbeidsethiek hielden, behoorlijke mogelijkheden voor het realiseren van een beter leven, misschien niet meteen voor zichzelf, maar dan toch voor hun kinderen.

Vooruitgang boeken

Tot de jaren zestig behoorde opwaartse mobiliteit tot de kern van de Amerikaanse droom. Daarna begon de droom te vervagen, eerst langzaam, maar steeds sneller naarmate de eeuw op een einde liep. Op dit moment is de VS niet meer het toonbeeld van mobiliteit. Dat betekent niet dat er geen kansen meer zijn voor de eigen inwoners of voor nieuwkomers. Maar het soort opwaartse mobiliteit waarop de hele wereld jaloers was, bestaat niet meer.

Het vreemde aan de huidige situatie is dat in minder dan een kwart eeuw de rollen tussen de nieuwe en de oude wereld zijn omgedraaid. Precies honderd jaar geleden bloedde Europa bijna dood door de miljoenen die, totaal berooid als ze waren, alles riskeerden om op een ander continent een draai aan hun leven te geven. Deze immigranten kenden onzekerheid, maar ook hoop. Zij poogden te ontsnappen aan een lange geschiedenis van erfelijke voorrechten en klassenverschillen, waarin de rijken de macht in handen hadden en de armen machteloos waren. Zij lieten een continent achter zich waar menselijke gedragingen bepaald werden door de overtuiging dat iedereen zijn positie in het leven diende te kennen en te accepteren. In de nieuwe wereld werd van iedereen verwacht dat hij zelf zijn weg zou zoeken en zijn eigen droom zou volgen.

Momenteel hapert juist in Amerika de opwaartse mobiliteit. Miljoenen Amerikanen vinden het steeds moeilijker om hun dromen te realiseren. Niettemin bestaat de grote Amerikaanse mythe van de opwaartse mobiliteit nog altijd, ondanks de toenemende aanwijzingen dat wat ooit hun grootste droom was voor velen, een permanente nachtmerrie is geworden. Hoe is het gesteld met de oude wereld, waar status en klasse zo alom vertegenwoordigd zijn dat vele miljoenen de wijk namen om in het Amerikaanse paradijs opnieuw te beginnen? Langzaam wordt dat nu juist het land van de nieuwe mogelijkheden. Steeds vaker verkiezen emigranten Europa boven Amerika. Zij hebben het idee dat de kwaliteit van het leven en de kans op een beter leven in Europa wel eens minstens zo goed zouden kunnen zijn als in Amerika. Op het vlak van de opwaartse mobiliteit kunnen we voor het eerst enkele verschillen ontwaren tussen de oude Amerikaanse en de nieuwe Europese droom. De cijfers spreken boekdelen.

Als de beste kansen om de maatschappelijke ladder te beklimmen te vinden zijn in een samenleving waar het verschil tussen de zeer rijken en de echte armen niet bijzonder groot is, biedt Europa meer mogelijkheden dan de VS. Volgens gegevens verzameld door het Luxembourg Income Study (LIS), de meest gezaghebbende informatiebron ter wereld, staat de VS, als het gaat om de inkomensverschillen in ontwikkelde landen, op de vierentwintigste plaats. Alleen Rusland en Mexico scoren nog slechter.⁷⁵ De achttien meest ontwikkelde Europese landen kennen stuk voor stuk minder inkomensongelijkheid. In de Verenigde Staten is het inkomen van iemand in de hoogste inkomenscategorie 5,6 maal het inkomen van iemand uit de laagste categorie, rekening houdend met belastingen, andere inkomsten en gezinsgrootte.⁷⁶ In Noord-Europa is het inkomen van iemand uit de hoogste categorie slechts drie maal het inkomen van iemand uit de laagste categorie. In Midden-Europa ligt dat getal tussen de 3,18 en 3,54.⁷⁷ Hoewel ook in Europa de ongelijkheid toeneemt, is deze toename vrij bescheiden. Alleen het Verenigd Koninkrijk vormt daarop een uitzondering. In de VS is de inkomensongelijkheid de laatste drie decennia sterk toegenomen.⁷⁸

Lonen en daaraan gekoppelde toelagen vormen de beste indicator voor opwaartse mobiliteit in een samenleving. Van de twintig meest ontwikkelde landen kwam de VS in de jaren tachtig op de allerlaatste plaats voor wat betreft het groeicijfer van de totale vergoedingen aan werknemers. De gemiddelde vergoeding daalde dat decennium in feite met 0,3 procent per jaar. Aan het begin van de jaren negentig nam hetzelfde cijfer per jaar slechts met 0,1 procent toe. Vrijwel alle Europese landen lieten een sterkere groei zien. Tussen 1995 en 2000 groeide in de VS de gemiddelde beloning met 1,6 procent. Dat was nog altijd minder dan de groei in zeven Europese landen. Een groot deel van de vooruitgang die in de VS werd geboekt, werd echter weer weggevaagd door de crash op de aandelenmarkt in 2000.⁷⁹

Zelfs gedurende het snelle economische herstel in de tweede helft van 2003 steeg het gemiddelde uurloon van niet-leidinggevend personeel werkzaam op kantoren en in fabrieken slechts met drie procent. Aldus het Bureau of Labor Statistics. Dat was nauwelijks genoeg om de inflatie bij te houden. Amerika heeft in meer dan veertig jaar geen lagere groei van de loonstijging gekend.⁸⁰ Bovendien kenden de banen die verloren gingen, een gemiddeld uurloon van $ 17, terwijl de banen die gecreëerd werden, slechts $ 14,50 per uur opbrachten.⁸¹ Tezelfdertijd bereikten de bedrijfswinsten, berekend als percentage van het nationaal inkomen, het hoogste niveau sinds de jaren zestig.⁸²

Een van de beste plekken om te speuren naar tekenen van opwaartse mobiliteit is de productiesector. Ongeschoolde, half geschoolde en geschoolde banen in deze sector vormen vaak het vertrekpunt voor een stijging op de inkomensladder. In 1979 waren de lonen in de productiesector in de VS de hoogste van alle industriële landen. In 2000 was de beloning in die sector voorbijgestreefd door vijf Europese landen en de meeste andere Europese landen hadden de kloof aanzienlijk verkleind.⁸³

Wanneer men de verhouding berekent tussen de verdiensten van de hogere en de lagere inkomensgroepen, valt de VS de eer te beurt de hoogste inkomensongelijkheid te hebben van alle landen in de top achttien. Kijkt men naar alle getallen bij elkaar, dan concluderen Lawrence Mishel, Jared Bernstein en Heather Boushey van het Economic Policy Institute dat ‘de inkomensmobiliteit in de VS lager is dan in andere OESO-landen’.⁸⁴

Amerika, zo lijkt het, biedt slechts kansen aan een betrekkelijk klein aantal mensen met hoge inkomens, en nauwelijks aan de vele anderen. Er leven in Amerika meer armen dan in de zestien Europese landen waarvoor data beschikbaar zijn. Van alle Amerikanen leeft zeventien procent onder de armoedegrens, dat wil zeggen een op de zes. In Finland is dat percentage 5,1, in Zweden 6,6, in Duitsland 7,5, in Frankrijk 8, in Nederland 8,1, in België 8,2, in Spanje 10,1, in Ierland 11,1 en in Italië 14,2.

Zwemmen of verzuipen

Hoe heeft Amerika, het land van de onbeperkte mogelijkheden, het zichzelf kunnen toestaan af te zakken naar de onderste regionen van de ontwikkelde landen als het gaat om inkomensongelijkheid en armoede? Het antwoord op deze vraag heeft misschien te maken met onze reactie op de vraag waarom sommige mensen rijk worden en anderen arm blijven. Op het gebied van bedrijvigheid en handel hebben we in Amerika over het algemeen een laissez-faire houding aangenomen. Als we ervoor zorgen dat iedereen de kans krijgt om een opleiding te volgen, dat de vrije markt zijn gang kan gaan en de overheid niet al te veel invloed uitoefent, zullen de mensen die gemotiveerd zijn en talent hebben, op eigen kracht de top bereiken.⁸⁵ En zij die niet gemotiveerd zijn of het talent missen, zullen het niet goed doen – maar zo is het nu eenmaal. Amerika wilde altijd het land zijn van gelijke kansen, niet het land van gelijke uitkomsten. Zwemmen of verzuipen is van oudsher het devies.

In Amerika zijn we de overtuiging toegedaan dat iedereen zelf verantwoordelijk is voor zijn toekomst. Dit motief uit de pionierstijd is hecht verankerd in ons nationale bewustzijn. Zelfs de Amerikanen die de authentieke Amerikaanse droom getransformeerd hebben tot een bleek afgietsel door onmiddellijk succes en roem te zoeken, hebben nog het gevoel dat zij hun lot in eigen handen hebben. Geen enkele statistiek die het tegendeel beweert, zal de overtuiging van een meerderheid van onze landgenoten aan het wankelen kunnen brengen dat Amerika nog steeds het land is dat de beste kansen biedt.