GELUK IN ZAKEN

Peter ten Hoopen

GELUK IN ZAKEN

Met de 25 Wetten van Geluk

Strategische overwegingen op het thema
‘Hoe word je gelukkig in een zakelijke omgeving’

2003
Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

In afwijking van wat in de managementliteratuur gebruikelijk is, voer ik de meeste zegslieden anoniem op, zeker wanneer zij mededelingen in de privésfeer deden, en niet uit hoofde van hun functie, met de vanzelfsprekende aanname dat de vertrouwelijkheid gegarandeerd was. Bij sommigen heb ik om herkenning te voorkomen persoonlijke kenmerken of omstandigheden veranderd. Citaten zonder verwijzing naar literatuur heb ik aan persoonlijke communicatie ontleend.

© 2003 Peter ten Hoopen,
Uitgeverij Business Contact, Amsterdam
Omslagfoto: Peter ten Hoopen,
landschap van Samouqueira, Portugal, voorjaar
Omslagontwerp: Studio Jan de Boer BNO

ISBN 9789047003250
D/2003/0108/866
NUR 808

www.boekenwereld.com

Opgedragen aan Stephan Viegen,
in dank voor al wat hij me heeft geleerd.

________________________

Dankwoord

Dit boek had niet tot stand kunnen komen zonder de inspiratie, steun en adviezen van vrienden, opdrachtgevers en zakelijke gesprekspartners. Het is ondoenlijk hen allen expliciet te bedanken, maar enkelen van hen wil ik wel vermelden. Als eerste bedank ik drs. Stephan Viegen, die met een vroege kijk in De transparante wereld¹ de aanzet gaf om door te denken over de consequenties van transparantie. Als tweede prof. drs. Wessel Ganzevoort, die door zijn grote ervaring op een voor mij relatief nieuw terrein een waardevol klankbord vormde, en me als eerste het vertrouwen gaf dat ik op het juiste pad zat. Mr. Stephan Zeylemaker dank ik voor de begeesterde gesprekken waarvan de echo’s nog lang door mijn werkkamer klonken, en voor het aanwakkeren van ideeën waar ik uiteindelijk alleen mee verder zou gaan. Drs. Flip Goudsmit dank ik voor zijn inbreng in een vroeg stadium, waarbij zijn praktische kennis van human capital management van grote waarde was. Richard Barrett Ph.D. en Joan Shafer Ph.D. dank ik voor hun grondige lessen in de praktische consequenties van management gebaseerd op waarden. Mr. Hans Leewens, wiens bevlogenheid de mijne tomeloos kan opzwepen, dank ik voor het tonen van verbanden die ervoor zorgden dat een aantal filosofische ideeën dieper wortelden. Drs. ing. Peter Delahay dank ik voor het versterken van mijn overtuiging dat we als mensheid een nieuwe fase ingaan, en voor de korte maar krachtige woorden waarmee hij me hielp mijn faalangst te overwinnen. Martien Plasmeijer dank ik voor de kennismaking met ‘hartkracht’ en de heilzame effecten van management die erop gericht is ware loyaliteit te bevorderen. Drs. Marjan Groeneveld dank ik omdat zij mij de gelegenheid bood onder haar leiding nieuwe mogelijkheden in mezelf te ontdekken. Dit boek is daarvan een zichtbaar resultaat.

Verder dank ik de vele collega’s bij De Baak Management Centrum VNO-NCW, met wie ik veel over het onderwerp van dit boek heb gesproken. In het bijzonder dank ik drs. Harry Starren voor het vertrouwen waarmee hij me in de organisatie verwelkomde.

Mijn vrouw Ineke bedank ik voor haar zorg en liefdevolle toewijding, en haar onuitgesproken maar voelbare vertrouwen dat de vele aan het gezinsleven onttrokken uren goed besteed zouden blijken.

Als laatsten dank ik mijn redacteur Pim van Tol, die me hielp hoofdzaken van bijzaken te scheiden, en mijn uitgeefster, Annemie Michels, die vol moed in een project stapte waarvan de inhoud alleen ruw was te schetsen, en me in momenten van twijfel overeind hield door te zeggen hoe belangrijk het was dat dit boek er zou komen.

VOORWOORD

Bezieling is juist in deze tijd van levensbelang

Soms, als ik het heb over de zakelijke noodzaak geluk na te streven, zegt er iemand iets als: ‘Ja joh, dat is een good-times story. Nu gaat het om overleven, geld verdienen, winst maken, back to the basics, weet je wel.’ Maar zo iemand verstomt meteen als het besef tot hem doordringt hoe belangrijk het juist nu is om bij elk klantencontact de relatie te versterken, en de klanttevredenheid te vergroten door meer en gepassioneerde aandacht te schenken aan de wensen, eisen, verlangens, klachten, suggesties en dankbetuigingen van klanten. Want in onze diensteneconomie gaat het om de vonk op het moment suprême van de transactie, de creatieve energie, de diepte en ware menselijkheid die je weet te geven aan momenten van wezenlijk contact, of dat nu per telefoon, fax, of e-mail is of in een ontmoeting aan de balie, aan de lunch of op het gras. Op al die momenten geeft bezieling de doorslag. En hoe krijg je je mensen in een organisatie bezield? Dat doe je niet, zoals men vroeger vaak dacht, door iedereen wekelijks toe te spreken en hun identieke badges op te spelden. Motivatie, ach meneer, ik word er zo moe van. Je haalt meer energie uit één gram passie dan uit een kilo motivatie. Hoe je die passie wel bereikt, is voor ieder die leiding geeft de grote opgave van de eenentwintigste eeuw, zowel binnen de organisatie als op persoonlijk vlak. En met het persoonlijke vlak moeten we beginnen.

___________

Deel I

De gelukkige mens Over persoonlijke effectiviteit

________________________

Inleiding

‘Geluk in zaken’ betekent traditioneel simpelweg ‘veel geld verdienen’. Maar ben je ook gelukkig als je veel geld verdient? Vaak lijkt dat wel zo, maar alleen geld maakt niet gelukkig. Om gelukkig te worden heb je meer dan alleen materiële welvaart nodig; je wilt ook het gevoel hebben dat je iets doet dat van waarde is. Je wilt het gevoel hebben dat je de materiële welstand echt hebt verdiend. Anders is rijkdom kaal en leeg. Wel lekker natuurlijk, maar toch armoedig. Champagne zonder bubbels.

De kunst is dingen te doen waar je een goed gevoel van krijgt en daar leuk mee te verdienen. Dit klinkt als een gemakkelijk recept dat ieder voor zichzelf wel kan invullen, maar toch worstelen veel mensen in het zakenleven hiermee. (En trouwens ook in de politiek, de media, de instellingen, de vrije beroepen…) Het wordt namelijk moeilijk als je keuzes moet maken. Keuzes waarbij je, op kleine of grote schaal, het algemeen belang moet afwegen tegen het eigenbelang; de kwaliteit van een bouwwerk tegen de winstmarge, de mate van giftigheid tegenover promotie, de waarheid tegen behoud van opdrachtgever… Keuzes waarbij je momentaan gewin moet afzetten tegen duurzame waarden. Keuzes waarbij het gaat om geld of geluk.

Wie zichzelf bij keuzes tussen geld of geluk tekortdoet door zijn hogere motieven te laten verstommen door zijn lagere, wordt nooit gelukkig, hoeveel hij ook verdient. Niemand wordt gelukkig in zaken door klein te zijn, door steeds zijn zelfzuchtige impulsen te volgen. Geluk in zaken vind je door groot te zijn, uit te groeien tot het hoogste dat je in je hebt.

Dit betekent niet dat we allemaal voor Novib en Artsen Zonder Grenzen moeten gaan werken of franchises van The Body Shop openen. Het betekent wél dat we in onze werkomgeving dingen moeten doen waar we trots op zijn, en waar mogelijk veranderingen moeten introduceren waardoor anderen ook dingen kunnen doen waar ze trots op zijn. Je hoeft daarvoor niet totaal te transformeren – van aasgier tot heilige, van sjoemelaar tot filantroop – je hoeft alleen de grondhouding ten opzichte van het leven te veranderen, vooral je grondhouding in het zakenleven. Die grondhouding is bepalend bij al de kleine alledaagse keuzes die we maken en die gezamenlijk onze impact bepalen op het beleid, op het reilen en zeilen, het klimaat en de winst. Het zijn keuzes over investeringen, productieprocessen en receptuur, over arbeidsvoorwaarden en aannamebeleid, over reclame en jaarverslagen, de slotzin van een lezing… Al die kleine keuzes die ieder op zich zo onbeduidend lijken, maar waarvan uiteindelijk toch zoveel afhangt: het geluk of ongeluk van de beslisser.

Wie goed doet, goed ontmoet, stelt het spreekwoord. Helaas klopt dit maar ten dele. Er zijn zeer veel mensen die zich heel hun leven inzetten voor anderen, en dan opeens door een vreselijke ziekte worden geveld, of door emotionele uitputting. Wel is het zo dat je door goed te doen gunstige voorwaarden schept om het goede te ontmoeten. Al was het alleen maar doordat je er het gevoel van krijgt dat je geluk verdient, dat het je toekomt – en dat je dus van wat op je toekomt naar hartenlust kunt genieten.

Bovendien, maar nu dalen we af naar het praktische niveau, creëer je door goed te doen veel goodwill in je omgeving die je helpt bij alles wat je onderneemt. Mensen zijn veel eerder bereid iemand te steunen van wie ze weten dat hij het beste met de wereld en zijn medemensen voorheeft, dan iemand van wie bekend is dat hij het vooral met zichzelf goed voorheeft, en bereid is anderen te misbruiken om zijn doel te bereiken. Als je goed doet, gunnen de mensen je succes en hoe meer succes de mensen je gunnen, hoe gemakkelijker het naar je toekomt. Wie ervoor kiest het eigen belang ondergeschikt te maken aan iets hogers, groters, geeft zichzelf uiteindelijk dus een groot voordeel.

Eerste Wet van Geluk: Wie het eigen belang ondergeschikt maakt aan iets hogers verrijkt zichzelf.

De cutting edge

‘Altruïsme is de hoogste vorm van egoïsme,’ schreef ik ooit in een als rebels bedoeld schoolopstel. ‘Goed doen voor een ander geeft een aangenaam gevoel, dus wie zichzelf wil verwennen moet vooral altruïsme bedrijven.’ Ik had het opstel geschreven vanuit sarcasme, ik wilde de deugdzaamheid die de school predikte ondermijnen. Ondanks het sarcasme was de analyse echter wel correct. Wie doorheeft dat je een goed gevoel krijgt door anderen te helpen, en er ook naar handelt (iets waar ik pas veel later aan toekwam), geeft zichzelf de beste papieren voor geluk in zaken. Hoe eenvoudig dit ook lijkt, in de praktijk is het kennelijk moeilijk te realiseren. Hoe valt het anders te verklaren dat er hele management-filosofische scholen (zoals die van Robert Greenleaf en zijn volgelingen, waarover later meer) zich met deze thematiek bezighouden?

Dit soort denken, met als kernthema het idee dat gevoelens in het zakenleven een rol spelen, wordt in managementkringen beschouwd als cutting edge. In veler ogen is het een gevaarlijke gedachtegang, omdat er een oeroud axioma mee wordt ontkend, namelijk dat je ‘zakelijk’ en ‘persoonlijk’ moet scheiden. ‘Ja, hoor eens Piet, nu wel even zakelijk blijven…’ Dan wel, in meer eigentijdse bizzspeak: ‘Cut the crap, Piet. Even back to basics.’ Oftewel, Piet moet zijn gevoelens en overtuigingen, zijn waarden, opzij zetten wil hij snel gewin halen: ‘Zaken zijn zaken.’ Met andere woorden, gevoelens mogen geen rol spelen.

Met dit boek wil ik aantonen dat die oude, bijna tot axioma geworden zegswijze onjuist is, en dat het omgekeerde waar is. Alleen door ‘zakelijk’ en ‘persoonlijk’ te laten versmelten kun je een geïntegreerde persoonlijkheid worden die alles aankan waarop hij de zinnen heeft gezet, en die als vanzelf geluk op zijn pad vindt – niet gratis, als geld op straat, maar als regulier loon.

Het is niet moeilijk geluk in zaken te bereiken, je moet alleen even weten hoe. Voor een deel is het inzicht, voor een deel techniek, maar voor het allergrootste deel is het gewoon een beslissing, zij het een heel fundamentele: dat je er genoeg van hebt ongelukkig te zijn, op halve kracht te leven, uit te branden. Kies voor geluk, en ga er dan keihard voor werken.

Kies voor geluk

Kiezen voor geluk, het lijkt zo vanzelfsprekend. Maar is het dat? Tijdens mijn eerste bezoek aan Amerika als jongeman zag ik op de televisie een documentaire met straatinterviews. Vroegen ze voorbijgangers voor de vuist weg wat ze het liefst wilden, geld of geluk. Tot mijn verbijstering gaf 65 procent aan liever rijk te zijn, kennelijk in de veronderstelling dat geluk dan vanzelf wel zou komen.

Ieder moet voor zichzelf weten wat hij wil uiteraard, maar zo’n privékeuze heeft maatschappelijke consequenties waardoor we er allemaal mee te maken krijgen. Hoe meer mensen kiezen voor iets anders dan geluk, hoe minder gelukkig de samenleving is. Later, toen ik zelf in de VS woonde, zou ik begrijpen dat de voornaamste reden waardoor het leven in Amerika vaak zo hard aanvoelt, en zo droevig kan stemmen, is dat Amerikanen ervoor kiezen rijk te zijn.

De mooiste respondent in dat interview was een grijzende man van een jaar of vijftig met een blauw windjack en een verschoten baseballpetje. De interviewer stelt zijn standaardvraag: ‘Als u nu mocht kiezen, wat zou u dan liever worden, rijk of gelukkig?’ De man aarzelt, staart naar de grond, krabt zich onder het petje: ‘Nou, ik weet wat geld voor me kan betekenen… Maar geluk?’ Argwanend kijkt hij op naar de camera: ‘Happiness? Maybe it’s not all it’s cracked up to be.’ Deze man was er niet aan toe voor geluk te kiezen. Niet omdat hij abnormaal maf was, maar omdat hij was zoals zovelen, meneer Doorsnee uit Ohio.

Velen in het zakenleven, vooral zij die al een tijdje actief zijn, krabben zich onder hetzelfde petje: het is inmiddels wel bekend wat geld kan doen, maar geluk? Is het wel zo mooi als het verondersteld wordt te zijn? Het is net als de hemel, een psychedelische ervaring of orgasme, wie het niet kent kan zich er moeilijk een voorstelling van maken. Naar geluk streven heeft dus iets met geloof te maken: het geloof dat geluk te bereiken valt, en dat dit het ware doel van het leven is.

Over de vraag hoe je dat doel kunt bereiken zijn ontelbare boeken geschreven en er wordt door wijze lieden al duizenden jaren over nagedacht, maar hun adviezen zijn zo verschillend dat je er horendol van wordt. Daarom is het maar het best je eigen pad uit te zetten, en bij jezelf te beginnen.

Oefening

Om je te helpen je eigen pad uit te zetten heb ik een kleine oefening gemaakt. Maak gewoon een staatje van wat je wel en niet bevalt in je leven. Dan weet je in ieder geval op welke gebieden het wel goed zit, en op welke gebieden je nog wat kunt doen. Met opzet zijn er geen kolommen voor ‘zo-zo’ of ‘een beetje’. Het gaat om keuzes maken, eerlijk zijn tegenover jezelf.

Aspect van het leven

Maakt gelukkig

Maakt niet gelukkig

Gezinsleven

Werk

Vriendschappen

Materiële welvaart

Geluksmomenten

Respect in buitenwereld

Zelfrespect

Gebruik van talenten

HOOFDSTUK 1

Jezelf zijn — als mens

Een man is een succes als hij’s morgens opstaat en ’s avonds naar bed gaat en ondertussen doet wat hij wil. — BOB DYLAN, uitspraak in interview

Jezelf zijn als mens is het gemakkelijkste – en het moeilijkste dat er is. Ik bedoel daarmee dat het voor de één heel makkelijk is, en voor de ander heel moeilijk. Er zijn mensen die hun hele leven volledig zichzelf zijn, anderen die het hun hele leven vrijwel nooit zijn. Weer anderen zijn thuis wel zichzelf, maar op het werk niet. En dan zijn er nog de heren en dames die thuis een rol spelen en pas op de zaak zichzelf zijn.

Sommige mensen gaat het kennelijk van nature goed af zichzelf te zijn. Meestal zijn dit aardige, harmonieuze mensen met veel vitaliteit, dan wel een grote innerlijke kracht. Zij maken de indruk spelenderwijs door het leven te gaan, volgen hun eigen interesses en doen veel ‘leuke dingen’. Ze hebben weinig vijanden doordat je, dankzij hun openheid en rechtschapenheid, precies weet wat je aan hen hebt.

Veel anderen worstelen met zichzelf en met de rol die ze op de planken zetten en doen een deel van de dag alsof ze iemand anders zijn. Ze leiden, simpel gezegd, een dubbelleven. Dit zijn meestal wat hyperactieve mensen die veel klagen over vermoeidheid. (Ze lijden aan chronisch energietekort doordat ze in de uren dat ze niet zichzelf zijn, meer energie verliezen dan ze door bevrediging terugkrijgen.)

Zo erg zijn de meesten van ons er gelukkig niet aan toe. Het enige dat wij hoeven te leren, is dichter bij ons gevoel te blijven, want het gevoel is de taal van de ziel. En pas als we onze eigen ziel verstaan, kunnen we hopen onszelf te zijn en gelukkig te worden.

Tweede Wet van Geluk: Pas als we onze eigen ziel verstaan, kunnen we redelijkerwijs hopen onszelf te zijn en gelukkig te worden. (Grondslag: het gevoel is de taal van de ziel.)

INTEGRITEIT

De eerste voorwaarde voor geluk is integriteit. Het woord betekent ‘heel zijn, jezelf zijn, uit één stuk’. Het is nuttig dit nog eens duidelijk te maken, want in het zakenleven wordt ‘integriteit’ steeds vaker gehanteerd in de beperkte forensische betekenis van ‘niet-corrupt’. (Zie bedrijfsnamen als XYZ Integrity.) In wezen is het een veel rijker begrip, waar onkreukbaarheid slechts één mooi aspect van is.

Integriteit betekent vooral ‘handelen vanuit je volheid, in de wereld staan met sterke geaardheid in je diepste wezen, leven vanuit een innerlijke structuur zo zuiver als diamant’. Het betekent ook, en daarmee is meteen een uitstekende diagnostische toets gegeven om te bepalen of je integer bent, ‘leven zonder innerlijk conflict’. Wie innerlijke conflicten in zichzelf waarneemt, kan constateren dat hij of zij niet integer is – althans niet in de volle betekenis van het woord. Ben je dan tot hel en verdoemenis veroordeeld, heb je een verloren leven, is het tijd om je in een depressie te storten? Nee, tenzij je heiligverklaring nastreeft, betekent het alleen dat op de betrokken terreinen de harmonie tussen diep gevoelde behoeften en gedrag is verstoord – en dat er potentieel voor groei is.

Kun je dus een beetje integer zijn, of integer in het algemeen, maar op sommige terreinen niet? Integer voor halve dagen? Nee en ja. In zijn hoogste betekenis is integriteit absoluut en bijna goddelijk. Altijd alleen maar uiting geven aan je nobelste motieven… Nooit iets doen waarvan je weet dat het eigenlijk niet goed is, nooit eens lekker zondigen… Perfect en lofwaardig! Maar velen van ons zitten onder de neuroses, valse noties en onverwerkte trauma’s waardoor het voor ons moeilijk is volmaakte integriteit te bereiken. Daarom mogen we al blij zijn met een soort gepokte perfectie.

We kunnen integriteit daarom beter als een dynamisch begrip opvatten, en niet als een statische toestand. Het is veel meer een aanduiding van een innerlijke activiteit dan van een zijnstoestand.

Als integriteit in de praktijk van alledag meestal geen zwart-witverhaal is, maar een hogere of lagere graad van zuiverheid, hoe kunnen we dan nagaan of we integer zijn? Kun je integriteit meten? Objectief zeker niet, maar je kunt wel met ‘objectieve subjectiviteit’ op een schaal uitzetten hoe integer je zelf bent. Hoe je dat precies moet doen weet je zelf het beste, maar je zou kunnen beginnen met deze vragen te stellen:

• Ben je ervan overtuigd dat de graad van geluk die je kunt bereiken, recht evenredig is met je graad van integriteit?

• Heb je het voornemen om dit inzicht de sturende factor van je bestaan te laten zijn?

• Ga je de strijd aan met je eigen zwakheden en met aangeleerde misvattingen over wat wel en niet gewenst gedrag is?

• Heb je het gevoel dat je waardevolle aspecten van jezelf terugvindt, dat je terugkomt in een verloren paradijs?

Integriteit en tevredenheid – het verloren paradijs

Je zou verwachten dat mensen van nature integer zijn. Dat klopt ook, jonge kinderen zijn integer. Zij handelen vanuit hun gevoel. Pas als kinderen door de beloning-straf-mangel van een traditionele behaviouristische opvoeding zijn gegaan, raken voelen en denken gescheiden. Want in zo’n opvoeding wordt niet alleen het tot rijpheid leidende inzicht aangeleerd dat niet alle behoeften onmiddellijk bevredigd kunnen worden – ik wil nú een ijsje – er wordt ook vaak het funeste idee bijgebracht dat je moet doen wat anderen denken dat goed voor je is. Dit leidt tot een soort halve rijpheid vol verwarring, met als je pech hebt ook nog een ongezonde gerichtheid, een soort nooit te bevredigen verliefdheid op het materiële.

Het ego wil het ene, het diepere zelf heeft misschien iets heel anders nodig, maar zijn hogere verlangens worden overschreeuwd door de perverse jacht op onmiddellijke bevrediging, op kortetermijnwinst zoals lof, sociale acceptatie, promotie, ‘succes’.

Dit leidt tot een oneigenlijke houding ten aanzien van geld verdienen. In zakelijke termen: in plaats van de maturity af te wachten, de in het verschiet liggende mooie beloning van zelfrespect en geluk, zegt de gewiekste zakenman: betaal mij vandaag maar de net present value. Of ik me daar lekker bij voel of niet, maakt me niet uit, want, ‘binnen is binnen’, zoals het oer-Hollandse gezegde luidt. Dat lijkt slim, maar zo maak je dus nooit de echt grote klap.

DerdeWet van Geluk: De grote klap maak je niet wanneer je rijk, maar wanneer je tevreden wordt.

Helaas hebben veel mensen deze wet niet door, en daarom blijven ze zich inspannen voor iets wat ze in hun hart eigenlijk niet willen. Aan dat wat ze werkelijk willen, namelijk gelukkig worden, komen ze niet toe. Hierdoor raken veel volwassenen burnt-out, ze ervaren een gevoel van verlies, opgekropte woede en frustratie. Je hoort ze dan zeggen: ‘Ik heb alles, maar ik kan er niet van genieten...’ In klinische termen heet dat ‘chronisch anhedonisch’; men beleeft geen geluk meer.

Dat zelfs maatschappelijk zeer succesvolle mensen chronisch anhedonisch kunnen zijn, bewijst een artikel van Elsbeth Etty in NRC Handelsblad. Onder de titel ‘Dag kapot, week kapot, leven kapot’ schildert zij de romancier A.F.Th. van der Heijden,² een man die zichzelf door zijn ziekelijke hang naar steeds hogere erkenning doodongelukkig maakt. Nooit is het genoeg. Etty spreekt van ‘het helse pogen dat zijn leven onleefbaar maakt’.

Blijft dit soort ontevredenheid bestaan, dan neemt vaak de betrokkenheid af, wat tot depersonalisatie kan leiden: ‘Ik ben er zelf niet meer zo bij. Ik houd de schijn op en doe wat er van me verwacht wordt, maar verder...’ Het is van levensbelang uit zo’n toestand te geraken, al was het maar omdat anhedonisme en depersonalisatie kenmerkende symptomen zijn van schizofrenie, en een hoge correlatie hebben met zelfmoord. Men zij gewaarschuwd...

Waarom geeft integriteit zoveel kracht?

Als je integer bent, werk je met inzet van je hele wezen: je staat voor iets waar je in gelooft. In zo’n geval komt spontaan je hele innerlijke apparaat aan de start, de hele ploeg talenten staat popelend aan de meet. En als het erom gaat spannen, boor je onvermoede extra reserves aan. Je vindt het niet erg om soms even flink af te zien, want je weet waar je voor gaat, en alles wat je in je hebt stuwt je ernaartoe – niet alleen op kracht, maar vooral op souplesse. Dat geldt voor ieder van ons, en voor elke organisatie.

De quick wins van integriteit

Integriteit kan zomaar opeens renderen. Dat ervoer ik vrij vroeg in mijn carrière voor de eerste keer. Ik werkte als free-lance tekstschrijver en had het daar zo druk mee dat ik soms niet goed doorhad waarvoor ik werd gevraagd. Zo had een middelgroot bureau me gebeld voor een haastklusje, iets voor Philips meende ik te horen, en of het vrijdag klaar kon zijn. Pas donderdag keek ik in de envelop met briefingspullen die de koerier had gebracht. Het was inderdaad van Philips, een of andere dochter, maar op alle plaatjes stonden geleide projectielen.

Dit maakte mij niet gelukkig. Ik had er geen zin raketten of vuurgeleidingssystemen te verkopen. Maar de klant was iets beloofd en de tijd was krap. Wat nu? Na enig staren pakte ik pen en papier, maakte iets ongeïnspireerds dat vakmatig goed genoeg in elkaar stak en leverde het in. Met een kort briefje erbij: ‘Ik kreeg te laat door voor wie deze opdracht eigenlijk was, en om jullie niet klem te zetten heb ik het gemaakt, maar dit soort werk doe ik in de toekomst niet meer, en ik wil er ook niet voor betaald hebben. Met vriendelijke groeten, etc.’

Ik was er zeker van dat ik nooit meer iets van deze opdrachtgever zou horen. De volgende dag werd ik echter gebeld door een collega in het bureau die me feliciteerde met mijn brief, die de directeur door het hele bedrijf had laten rondgaan. Een echt grote opdrachtgever zijn ze nooit geworden, daarvoor waren ze zelf te klein, maar die geweigerde honorering is met nieuwe opdrachten in veelvoud goedgemaakt.

Op mijn jonge, ontvankelijk ziel heeft dit destijds diepe indruk gemaakt. En als ik het hier vertel is het niet om mezelf in een mooi daglicht te stellen, al zou mijn schaduwzijde dat best kunnen gebruiken, maar om te laten zien dat integriteit niet alleen mooi klinkt en mooi staat, maar ook meteen zakelijk voordeel kan opleveren. Een quick win zonder weerga.

HOE VERLIES IK MEZELF – METHODEN EN HANDELWIJZEN

Denk nooit dat je voor jezelf iets wint als je daarvoor je belofte moet breken, je zelfrespect verliezen, anderen haten, verdenken of vervloeken, de hypocriet moet uithangen, of iets doen dat versluierd en verhuld moet blijven,— MARCUS AURELIUS, Meditaties III, 7³

Wanneer je steevast dingen doet die niet goed voor je zijn, verlies je jezelf. Het grootste probleem daarbij is dat je door in die zelfontkenning te volharden op een gegeven moment het contact met je innerlijke zelf volledig kwijtraakt, en geen idee meer hebt wat je nu eigenlijk drijft en wat je gelukkig zou kunnen maken. Dit gedragspatroon kun je overal aantreffen en het kent dan ook een rijkdom aan cultureel gedifferentieerde verschijningsvormen. Er zijn echter enkele basisvormen die je over de hele wereld (behalve bij sommige gelukkige natuurvolken) kunt observeren.

Een dubbelleven leiden

Veel managers leiden een gespleten bestaan dat hen onder grote druk zet. Ze zitten klem tussen hun eigen ambitie om gelukkig te worden (om zichzelf te verwerkelijken, een eerzaam, liefst nobel mens te zijn) en de ambities van hun aandeelhouders om zoveel mogelijk sap uit de citroen te persen. Daardoor stellen zij zich vaak hard, zelfverloochenend en emotieloos op. Ze ‘staan hun mannetje’, ‘zeggen waar het op staat’, ‘winden er geen doekjes om’, ‘zullen er geen traan om laten’. Als ze zich al bewust zijn van emoties, verdringen ze die snel, want het is verdacht er blijk van te geven, en een doodzonde ze te uiten, een social disgrace in het zakelijk verkeer.

Het dragen van het zakenkostuum, respectievelijk het mantelpakje, helpt bij deze verdringing, omdat dit suggereert en ook impliceert dat de drager een strenge gedragscode volgt. Wat er achter mijn masker, mijn schild, ook mag gebeuren, u zult daar geen last van hebben. Wie er ook in mijn harnas mag zitten, u zult dat niet weten. U hebt alleen met deze buitenkant te maken, en daar kunt u – hier, probeer het maar -met een hamer op rammen, dat maakt geen deuk.

Als je deze gepantserde zakenmensen privé tegenkomt, zijn het de aardigste kerels, de leukste vrouwen. Ze vragen belangstellend naar het wel en wee van je geliefden, kijken vertederd naar hun kroost, zoeken met liefde een kerstboom uit en verstoppen paaseieren in de tuin, zitten in een stichting die iets moois doet voor minder bedeelden. Als je ergens mee zit, bieden ze al hulp aan voor je eraan had kunnen denken die te vragen, en als je ze van harte bedankt, leggen ze een arm om je schouder en zeggen: ‘Ach meid, ach joh, laat zitten – daar heb je vrienden voor...’

Voortdurend vechten om een dubbelleven in stand te houden breekt de meeste mensen vroeg of laat op. Het is immers ook heel zwaar. Simpel gezegd, je leeft voor twee, maar gelukkig is geen van beiden.

Mensen die het dubbelleven niet meer volhouden, krijgen eerst een zenuwinzinking, een depressie, een midlife- of andere crisis. Wie, wat, waar was ik ook alweer? Als je jezelf kwijt bent, kun je op een straathoek gaan staan fluiten en hopen dat je komt. Daarna komen ziekelijke symptomen aan het licht. Mensen raken verslaafd aan drank, coke of andere verwoestende stoffen, aan seks, scheuren in de auto, ruziemaken en andere adrenalineshots.

Vervolgens verliezen ze hun zelfrespect, meestal snel gevolgd door dat allergrootste verlies, het verlies van geliefden. Want als je in je eentje met z’n tweeën bent, vallen vrouwen, kinderen en andere deelhebbers aan je intieme leven vroeg of laat af. De scheidingsratio onder gelukkige mensen is nagenoeg nul, die onder ongelukkigen nadert 100 procent. Partners haken af omdat je niet creatiever, niet inspirerender, niet liefhebbender wordt als je alsmaar met jezelf bezig bent, maar alleen ongelukkiger. Bovendien zaai je dat ongeluk overal om je heen uit.

Vierde Wet van Geluk: De eerste stap om uit een dal te komen is op te houden anderen ongelukkig te maken.

Iedereen heeft zo zijn eigen manier om een dubbelleven te leiden, zijn eigen curriculum vitae, zijn eigen scenario, maar een paar zijn zo wijd verspreid dat het zin heeft ze hier ter herkenning op te voeren.

DE HARDE JONGEN UITHANGEN | In zakelijke milieus speelt men in de regel iemand die harder, agressiever, ‘smarter’ en gewetenlozer is dan hij zelf is. Een voorbeeld is de klassieke figuur van de manager die door roeien en ruiten gaat, en van geen morele tegenwerpingen wil weten: ‘Kan niet verdommen, ertegenaan jongens.’ ‘Nu even geen gezeur, dóór met die handel.’ ‘Als we dat niet deden, zouden we een dief van onze eigen portemonnee zijn.’ ‘Sorry hoor, even pakken die flappen.’ Of de chiquer klinkende, cynische manager die weet hoe fout hij is maar daar ten behoeve van de jaarcijfers aan voorbijgaat. Nadat een ecologisch minder belastend, maar fractioneel duurder productieproces is voorgesteld: ‘Dit alles overwogen hebbende zou ik als voorzitter willen voorstellen om de mooie sentimenten te bewaren voor het sociaal jaarverslag en de continuïteit van de onderneming [codewoord voor ‘winst’] prioriteit te geven.’

Dit soort teksten, doorspekt met codewoorden, is bij een groot aantal bedrijven standaard vergaderpraat. Ze lijken onschuldig, maar er zit een sluipend gif in. Let op de subtiele ridiculisering van gevoelens, loyaliteiten of overtuigingen, van waarden. Op zakelijk niveau mogen deze teksten ‘handig’ lijken, op zielsniveau zijn ze de agressieve verwerping van iets waarvan men diep in het binnenste weet dat het belangrijk is.

In Amerika werd ik op de racketclub een keer genadeloos van de baan geveegd door een zware man van een jaar of vijftig, die toen hij naar de kleedkamers terugliep een vrouw in de borst stootte met zijn rackettas. Hij keek wel even om maar bood geen excuses aan. Haar reactie was doorleefd en spontaan: ‘Hey asshole!’ ‘Yep, that’s my profession!’ riep mijn partner terug. Grinnikend tegen mij: ‘Al heb ik nu eigenlijk vrijaf.’

Ik wist dat hij ad interim werkte, iets met saneringen en andere al even gezond klinkende interventies. Toen we naast elkaar onder de douche stonden, vroeg ik of hij dat echt meende, dat van dat beroep.

‘Natuurlijk. I’m paid to be an asshole.’

‘Is er een directe correlatie? Hoe meer inkomen je eist, hoe harder je moet worden?’

‘Absoluut. Ik heb het meeste verdiend in een bedrijf waar ik werd aangenomen om er 10.000 mensen uit te knikkeren.’

Toen ik hem verbluft aankeek: ‘Hé luister, iedereen vindt het leuk om Mister Nice Guy uit te hangen – bloemetje voor de secretaresses, aai over het bolletje voor de sukkels... Geloof me, daar staan ze voor in de rij. Maar om tegen duizenden kostverdieners te moeten zeggen dat het afgelopen is... Tja, daar vind je mensen, een paar natuurtalenten daargelaten, alleen tegen grof geld toe bereid.’ Tijdens het bedachtzaam afdrogen der edele delen: ‘Voor mij komt het erop neer dat ik ongeveer 500 dollar heb verdiend voor ieder die ik op straat heb gezet.’

Later heb ik andere hakbijlen leren kennen, waaronder ook Nederlandse, bij wie dezelfde wetmatigheid boven water kwam – zij het met een bescheidener, Europees tarief. Arnold O.* kreeg na het vuile werk genoeg mee om er een zeiljacht van 15 meter van te kunnen laten bouwen. Eind goed, al goed. Ik leerde hem goed kennen tijdens een zeiltocht over de oceaan waarvoor ik als bemanningslid was gevraagd. Het bleek al snel dat het harde gedrag O. in het bloed is gaan zitten, zodat hij nu zelf bijna geen leven meer heeft, en alleen tussen de derde en de vijfde borrel te genieten is. Buiten deze happy hours houdt hij zich op de been met grauwen en tieren over alles wat ieder om hem heen verkeerd doet.

Door zijn agressief zelfzuchtige opstelling was O. zo ver afgedreven van zijn gevoelens dat hij zelfs het zeilen tot een keiharde, zakelijke aangelegenheid wist te maken waarbij nooit een moment van verstilling, verdieping, vervoering of alleen maar vrede kon ontstaan. Het enige dat telde was die plas overkomen. De job klaren. Hakken. Duizenden mijlen zeilen zonder één spiritueel ogenblik – ik wist niet dat het mogelijk was. En of de schipper gelukkig was met zijn verworvenheden? Met zijn vijftien meter succes? Zijn gouden voorraad jajum onder de vloerdelen? Ach, het is moeilijk andermans geluk in te schatten. Maar één ding is mij tijdens mijn omzwervingen over de aardkloot duidelijk geworden: geluk is moeilijk te vinden voor hen die hun gevoel lager waarderen dan hun inkomen.

JEZELF AARDIGER VOORDOEN DAN JE BENT | Er zijn ook mensen die zich op hun werk liever, zachter, nobeler voordoen dan ze werkelijk zijn. Die vind je, de oprechten niet te na gesproken, vooral in de verzorgende beroepen: in de horeca, de medische zorg, de prostitutie en alle vormen van geestelijke massage. De mooiste voorbeelden van het type vind je steevast in de reli-business. Dankzij de televisie kennen we allemaal de clichébeelden van geldharkende tv-dominees, en oosterse goeroes die hun vrouwelijke discipelen horizontaal inwijden. Maar ook in veel andere functies zien we mensen zich beter voordoen dan ze zijn. Het is net of zulke mensen aan een geromantiseerd zelfportret werken, wetend dat de verf niet kleurecht is en slecht gebonden, en dat als je het werk in het licht zet, de hele troep verbleekt en van het doek druipt.

Jezelf aardiger voordoen dan je bent heeft één waardevol voordeel ten opzichte van jezelf harder voordoen: al doende creëer je een duidelijk innerlijk beeld van hoe het wel zou moeten, een beeld van je mooie ik. Dat beeld moet je immers de hele tijd in de buitenwereld zien neer te zetten. Zo’n mooi beeld van jezelf, hoe onecht ook, kan je bij een transformatie helpen, omdat de mal als het ware al klaar ligt. Je hoeft jezelf alleen maar binnenstebuiten te klappen. Bij dit type onechtheid zal een transformatie zich in de regel heel plotseling voltrekken, als bij donderslag – een soort implosie. De transformatie zal ook meteen volledig zijn.

Er kleeft ook een nadeel aan jezelf beter voordoen dat je bent. Het is namelijk heel moeilijk bij schijnlieverds en schijnheiligen een transformatie te bewerkstelligen. Doordat hun verloochening heel krachtig moet zijn om het mooie beeld te presenteren, verhardt hun pantser zich nog meer dan bij mensen die zich harder voordoen dan ze zijn. Als het moment voor transformatie daar is, is het daardoor moeilijker ‘de noot te kraken’.

Het kraken van de noot vereist een diepe crisis. Die crisis kan door coaching of therapie worden veroorzaakt, al dan niet met farmaceutische hulp, maar vaker lijkt de crisis door hun eigen gedrag te worden opgewekt. Zo zijn ze hun eigen therapeut. ‘Schijnlieverds’ zijn namelijk meestal geen mensen die hulp zoeken, zelfs niet bij een diepe depressie. Zonder er erg in te hebben zijn ze hun eigen therapeut, omdat hun gedrag er onbewust op gericht lijkt om crises naderbij te brengen.

Het prototype wordt gevormd door ontucht met kinderen plegende priesters, en politici die voor hun werk ‘normen en waarden’ lopen te prediken en dan op een nacht en flagrant délit worden aangetroffen in de fractiekamer.

DOEN WAT JE DENKT DAT ‘HANDIG’ IS | Heel veel mensen doen zowel in hun relaties als in hun werk uitsluitend wat ze denken dat ‘handig’ is. Dit zijn de ware opportunisten: altijd bezig hun voordeel te zoeken in de situatie, maar in hun zelfzucht zo verblind gericht op wat er te graaien valt, uit te buiten valt, dat ze niet doorhebben hoezeer ze zichzelf tekortdoen. De zware gevallen verworden tot psychopaten die losgeslagen raken van hun verankering in hun gevoel. Ze begrijpen niet dat ze anderen die wél gevoel hebben, verwonden.

In het zakenleven ben ik het type regelmatig tegengekomen. Ze laten een spoor van vernieling achter. Verstoorde relaties, zowel zakelijk als privé. Ze zijn voortdurend bezig nieuwe zaken op te zetten, nieuwe huwelijken te sluiten, en zitten elke avond relaties te fêteren omdat ze diep in hun hart weten dat ze niets anders te bieden hebben. Ze zijn totaal niet genegen een goede deal te geven, hebben geen interesse in een langdurige, gelijkwaardige relatie, maar alleen in een eenzijdig exploitatieve verhouding. Ze beschouwen de ander als ruwe grondstof voor de eigen welvaart die slechts gemijnd hoeft te worden, of als koopwaar.

Het extreemste voorbeeld mij bekend is Dennis K., een drukker die een paar faillissementen achter de rug heeft, maar er steeds in slaagt daar rijker dan voorheen uit te komen. Naar eigen zeggen dankt hij al zijn klanten aan zijn rekening bij Nederlands duurste bordeel. Inhoudelijk heeft het ook niet veel meer om het lijf. De meeste klanten die Dennis binnensleept, zijn in het begin heel enthousiast, nog nooit zijn ze zoveel ‘waard’ geweest. Een enkeling uitgezonderd, na een jaar of twee zijn ze de verwennerij en collaboratie toch zat. De man overleeft doordat hij in de korte tijd van samenwerking extreem royaal zijn zakken vult, en met zijn formule heel het land afstroopt. Hij heeft aan de roofbouw een schitterend buiten aan de Vecht overgehouden, maar geen vrouw houdt het bij hem uit.

Jezelf een maagzweer werken