DE WEG VAN DE LEIDER

De Dalai Lama

Laurens van den Muyzenberg

DE WEG VAN DE LEIDER

Leiderschap en boeddhisme in
een globaliserende wereld

Tweede druk, juni 2008

© 2008 ‘His Holiness the Dalai Lama & Laurens van den Muyzenberg, 2008. ‘The Leader’s Way: Business, Buddhism and Happiness in an Interconnected World’ first published by Nicholas Brealey Publishing, London, 2008. This Translation is published by arrangement with Nicholas Brealey Publishing, London and Boston.’
© Nederlandse vertaling: Uitgeverij Business Contact, Amsterdam 2008

Oorspronkelijke titel: The Leader’s Way
Vertaling: Tijmen Roozenboom
Omslagontwerp: Jos Peters
Omslagillustratie: ANP Photo / Boris Roessler
Foto auteurs: Laurens van den Muyzenberg
Boekverzorging: LINE UP boek en media bv

ISBN 9789047003298
D/2008/0108/317
NUR 808, 740, 600, 705

www.businesscontact.nl

INLEIDING

ZIJNE HEILIGHEID DE DALAI LAMA

Doorgaans staan boeddhistische monniken enigszins buiten de samenleving – ze bidden in vreedzame afzondering voor het welzijn van alle bewuste wezens en voor onze planeet. Ik ben zo’n monnik, maar ik heb ook verantwoordelijkheden tegenover de Tibetaanse regering in ballingschap. Mijn perspectief is breder – ik heb contact met mensen over de hele wereld. Op mijn reizen heb ik allerlei mensen – arm en rijk – ontmoet die hun eigen positie in de wereld innemen. Mensen schijnen me te vertrouwen – ze vertellen me over hun leven, en wat ze hopen en vrezen voor de toekomst. Zo heb ik veel geleerd over het menselijke streven. In wezen is iedereen op zoek naar een zekere mate van geluk.

Waarom schrijf ik dit boek nu? Omdat ik vind dat iedereen zich moet interesseren en verantwoordelijkheid moet nemen voor het functioneren van de mondiale economie, en voor de manier waarop we invloed hebben op onze onderlinge afhankelijkheid. De tijden zijn veranderd, en volgens mij moeten leiders van religieuze tradities – met hun vermogen om verder in de toekomst te kijken – deelnemen aan de discussie over mondiale bedrijven en de economie. Onze wereld kampt met zeer ernstige problemen. De volgende kwesties liggen mij na aan het hart: de vraag hoe we de armoede in arme landen kunnen verlichten; het feit dat zelfs in welvarende landen sinds 1950 het gevoel van tevredenheid stagneert; de schade aan het milieu door onachtzaamheid en de steeds groeiende bevolking en toenemende levensstandaard; en dat er in veel delen van de wereld geen vrede heerst.

Het boeddhisme benadert zulke problemen rationeel en logisch. Daarom is de aanpak soms gemakkelijker te begrijpen voor mensen die niet religieus zijn. In het boeddhisme ligt de nadruk op menselijke waarden en het zoeken naar holistische oplossingen voor de problemen van de samenleving. Dit is een belangrijke bijdrage die het boeddhisme kan leveren aan deze discussie. Als we de boeddhistische leer kunnen zien in termen van seculiere ethiek en fundamentele waarden, is deze misschien ook waardevol voor het bedrijfsleven. Boeddhistische concepten van rijkdom, werk, consumptie en geluk verschillen enigszins van hun westerse pendant. Geluk is iets anders dan de bevrediging van uitsluitend materiële en andere wensen. Dat is een belangrijk onderscheid. Geluk is niet te vinden in wat we wensen of wat we krijgen, maar in totaal andere dingen. Geluk komt voort uit een tevredenheid die niet afhankelijk is van wat we verwerven of presteren.

Boeddha besefte dat egocentrische driften krachtig zijn. Hij concludeerde echter dat de drang om egowensen te bevredigen een eindeloze spiraal was. Mensen kunnen niet werkelijk gelukkig zijn zonder vriendschappen en goede relaties. Bovendien zijn goede relaties wederkerig. Je kunt geen positieve relaties hebben als de bevrediging van je eigen wensen je enige doel is. Volgens mij spelen overheden en organisaties hierin een rol, omdat ze mensen met elkaar in contact brengen. Ze creëren banen en rijkdom, en ze spelen een cruciale rol in aspecten als levensstandaard en geluk en de eventuele raakvlakken daartussen.

Ik pretendeer niet dat de oplossingen die we nodig hebben eenvoudig of gemakkelijk te realiseren zijn. Werkend aan dit boek ging ik begrijpen hoe moeilijk het kan zijn om in het bedrijfsleven de juiste beslissingen te nemen. Als de leider van een bedrijf een beslissing neemt, heeft dit gevolgen voor alle medewerkers en vele anderen zoals klanten of leveranciers. Dit geldt eens te meer voor grote, mondiale concerns die actief zijn in een groot aantal landen. De kwaliteit van bedrijfsmatige beslissingen is dus cruciaal. Daarom moeten de beslissers niet alleen competent zijn, ze moeten ook de juiste drijfveren hebben, en de juiste gemoedstoestand. Voor bedrijven heeft competentie ook te maken met talent en kennis. Deze aspecten vallen buiten het bestek van dit boek. Maar het in ogenschouw nemen en corrigeren van je drijfveren is een belangrijk aspect van het praktische boeddhisme, dat hier uitvoerig wordt besproken, evenals het ontwikkelen van de juiste gemoedstoestand.

Een fundamenteel principe van de boeddhistische filosofie is de opvatting dat lijden bestaat en dat Boeddha op ieder van ons een beroep doet om het te verlichten. Mijn doel is hetzelfde: lijden verminderen en de tevredenheid met het leven in zijn geheel te vergroten. Met dit boek wil ik lezers en leiders meer inzicht geven in wat er gebeurt in hun geest en de geest van anderen, vooral in de context van leiderschap. Ik hoop dat je daardoor andere beslissingen kunt nemen, die resulteren in een betere levenskwaliteit voor jezelf, de organisaties waartoe je behoort en voor iedereen die de gevolgen van deze beslissingen ondervindt.

Mijn eigen interesse in en denken over het bedrijfsleven en de economie hebben zich in de loop van vijftig jaar ontwikkeld. Mijn formele training is volstrekt religieus en spiritueel van aard. Vanaf mijn jeugd vormden boeddhistische filosofie en psychologie mijn studieterrein. Door mijn contacten met Tibetaanse en Chinese leden van de communistische partij heb ik geleidelijk aan iets geleerd over verschillende economische stelsels. Ik heb ontdekt dat ik naar het socialisme neig, maar ik heb de economie in socialistische landen zien stagneren, terwijl economieën op basis van de vrije markt veel dynamischer groeiden. In het bijzonder raakte ik geïnteresseerd in de tekortkomingen van de socialistische economie en de positieve aspecten van de vrije markt. Ik blijf me zorgen maken dat de vrije markt de kloof tussen arm en rijk verbreedt.

In 1990 ontving ik een brief van Laurens van den Muyzenberg, een internationaal managementadviseur. In plaats van te proberen de gemeenschappelijke thema’s uit het communisme en boeddhisme te combineren – zoals ik aanvankelijk beoogde – leek het hem effectiever om na te gaan hoe het kapitalisme kon worden verbeterd om onze gedeelde zorgen effectiever aan te pakken. Ik vond het een aantrekkelijk idee en vroeg hem op bezoek te komen. In de tussenliggende jaren hebben we elkaar vaak ontmoet.

Mondiale bedrijven kregen steeds meer interesse in ondernemingsbestuur, en de boeddhistische traditie bevat veel theoretische en praktische concepten waaraan mensen in het bedrijfsleven mogelijk iets hebben, vooral de leiders. Daarom suggereerde Laurens in 1999 dat ik een bijdrage kon leveren aan de literatuur over het onderwerp. We kwamen van meet af aan overeen dat dit boek praktisch nut moest hebben en mensen uit het bedrijfsleven moest helpen de besluitvorming te verbeteren. We besloten dat Laurens de algemene zakelijke achtergrond zou beschrijven en dat ik zou uitleggen hoe de boeddhistische leer kan worden toegepast op de betreffende problemen.

Ik adviseerde Laurens een holistische aanpak te kiezen: de thema’s te bekijken vanuit allerlei verschillende perspectieven, niet uitsluitend door de ogen van een westerse managementadviseur. Volgens mij is een van de belangrijkste problemen van nu dat de hoeveelheid informatie exponentieel toeneemt, maar dat mensen steeds specialistischer worden en niet meer in staat zijn de onderlinge afhankelijkheid van al die ideeën om de samenleving te verbeteren te begrijpen.

Voor dit boek heb ik onderwerpen gekozen die ik belangrijk vind en Laurens heeft deze onderzocht vanuit zijn eigen ervaring. Hij heeft gesproken met vakgenoten en heeft gepubliceerde informatie onderzocht. Hij vroeg leiders uit het bedrijfsleven die praktiserend boeddhist waren, welk effect het boeddhisme had op hun beslissingen en manier van handelen. Ondanks onze inspanningen beweren we niet alle antwoorden te hebben gevonden. Wel hebben we de grootste moeite gedaan om de boeddhistische leer te presenteren op een manier die voor het bedrijfsleven gemakkelijk te begrijpen is.

Het is niet mijn doel om meer mensen boeddhist te maken, maar ik wil boeddhistische concepten presenteren die acceptabel en nuttig zijn voor mensen van alle religieuze overtuigingen, en mensen zonder religieuze overtuiging.

Ik verloor op 16-jarige leeftijd mijn vrijheid en ben vluchteling geworden toen ik 24 was. Ik heb met vele problemen gekampt in mijn leven. Toch heb ik mijn gemoedsrust bewaard. Ik kan zelfs zeggen dat ik door mijn boeddhistische scholing gelukkiger ben dan veel mensen die vrijheid – en een land dat ze het hunne kunnen noemen – vanzelfsprekend vinden. Dit vermogen om mijn gemoedsrust te bewaren is geheel te danken aan het onderricht dat ik heb ontvangen, en aan mijn consequente streven dit in praktijk te brengen door het trainen van mijn geest. Ik hoop van harte dat de oefeningen uit dit boek weerklank vinden bij leiders – in het bedrijfsleven en mondiale organisaties – zodat zij een vreedzamer, duurzamer wereld creëren.

DE MONNIK EN DE MANAGEMENTADVISEUR

LAURENS VAN DEN MUYZENBERG

In dit project komen twee werelden samen: mijn wereld van managementadvies, specifiek op het gebied van de mondiale markt, en de wereld van de Dalai Lama – Tibetaans boeddhisme. Het is de spannendste, dankbaarste werkervaring van mijn leven geweest.

Toen ik een boek van Zijne Heiligheid had gelezen – waarin hij schreef dat een Indiase filosoof werkte aan een synthese tussen communisme en boeddhisme – schreef ik hem dat het mij gemakkelijker leek om een synthese te maken tussen boeddhisme en kapitalisme. Enigszins tot mijn verrassing ontving ik een brief waarin hij me uitnodigde hem in India te bezoeken. Tussen 1991 en 2000 had ik elk jaar een bespreking met de Dalai Lama en deed ik op vrijwillige basis kleine adviesprojecten voor hem, waaronder enkele seminars over strategie voor zijn regering in ballingschap.

Aanvankelijk was mijn kennis van de boeddhistische leer zeer beperkt en hetzelfde gold voor zijn ervaring met economie en het bedrijfsleven. Hij had het socialistische stelsel bestudeerd en de werken van Karl Marx, maar was nauwelijks in aanraking gekomen met de vrije markt. Het was de bedoeling dat ik hem een economische uiteenzetting hiervan zou geven en dat Zijne Heiligheid de thema’s vanuit zijn perspectief zou becommentariëren.

In deze besprekingen kwamen allerlei grondbeginselen van het bedrijfsleven aan de orde. Ze gingen dus nauwelijks over het boeddhisme. Weldra werd echter duidelijk dat de Dalai Lama het grote geheel wilde zien en begrijpen – hoe het bedrijfsleven in de samenleving past, en wat maatschappelijk verantwoord ondernemen werkelijk betekent. Zoals Zijne Heiligheid zei: ‘Ik wil een holistisch perspectief op het bedrijfsleven’. Na een aantal van zulke besprekingen, verspreid over een periode van zeven jaar, hadden we een manier gevonden om de concepten van het boeddhisme samen te voegen met die van prominente westerse denkers, om op die manier de dilemma’s van het bedrijfsleven beter te kunnen aanpakken. Zo werd dit boek geboren.

Het boeddhisme en het kapitalisme zijn complexe systemen en in De weg van de Leider worden ze bij het verkennen van de praktische principes iets simpeler voorgesteld dan ze zijn. Het boek is progressief gestructureerd: we beginnen met het individu, verdiepen ons vervolgens in bedrijven en organisaties en komen ten slotte uit bij de samenleving in haar totaliteit. Niet alleen onder topmanagers en leiders vinden we mensen die verandering op gang brengen. We moedigen medewerkers op elk niveau aan de leider in zichzelf te zoeken en de oefeningen uit dit boek toe te passen.

In deel I, ‘Leiding geven aan jezelf’, bespreken we de grondbeginselen van het boeddhisme. We laten degenen die het niet kennen, zien hoe de leer van Boeddha kan worden toegepast op alle aspecten van het leven. We benadrukken het belang van goede besluitvorming en van mentale oefeningen om je geestelijke prestaties te verbeteren. Ook introduceren we enkele fundamentele concepten van het boeddhisme.

In deel II, ‘Leiding geven aan je organisatie’, laten we zien hoe de waarden uit deel I kunnen worden toegepast in het bedrijfsleven. We stimuleren leiders van organisaties om warmte, compassie en ethiek te introduceren in hun besluitvorming, beleid en procedures. We moedigen ondernemingen aan om integere leiders te zoeken.

In deel III, ‘Leiding geven in een onderling afhankelijke wereld’, proberen we boeddhistische waarden mondiaal toe te passen en behandelen we belangrijke thema’s zoals armoede, duurzaamheid, diversiteit en verantwoordelijkheid voor het milieu. We hopen dat zelfs een kleine verandering in de aanpak van deze thema’s nieuwe hoop en mogelijkheden creëert.

De wereld staat voor allerlei uitdagingen. De totale rijkdom is enorm toegenomen en we profiteren van technologische wonderen. Toch leven miljarden mensen in armoede, is het droevig gesteld met het milieu en voelen we ons zelfs in welvarende landen onzeker over de toekomst. Er is een ander soort leiderschap nodig om deze problemen te verhelpen – we moeten de dingen zien zoals ze zijn en problemen holistisch gaat dit boek.

Echte leiders bezien een onderwerp vanuit allerlei perspectieven en kunnen vanuit dit brede blikveld de juiste beslissingen nemen. Hun geest is kalm, beheerst en geconcentreerd – ze laten zich niet beïnvloeden door negatieve gedachten en emoties – geoefend en gefocust. Werkelijke leiders beseffen dat verandering onvermijdelijk is; dat een universeel verantwoordelijkheidsgevoel nodig is; en dat het belangrijk is om een economisch stelsel te combineren met morele waarden. Dat is de weg van de leider.

Het is onze hoop dat door het toepassen van de ideeën in dit boek leiders betere beslissingen zullen nemen, met als resultaat dat de kwaliteit van het leven in onze wereld toeneemt.

DEEL I

LEIDING GEVEN AAN JEZELF

Een heerser regeert zijn land het best door
allereerst zichzelf te regeren.

HOOFDSTUK 1

DE JUISTE VISIE

Sommige mensen hebben ten onrechte de indruk dat het boeddhisme tot passiviteit leidt, dat mensen de materialistische wereld verzaken en gaan mediteren in het bos. In werkelijkheid is zo’n isolement voornamelijk bedoeld voor monniken en nonnen. Als filosofie houdt het boeddhisme zich bezig met de klassieke filosofische vragen: wat is de waarheid en hoe kunnen we die vaststellen? Wat is het doel van het leven? Wat is dit universum waarin we verblijven? Wat is de menselijke aard, de menselijke plicht, het menselijke lot? Wat is goed en wat is slecht?

De grootste nadruk ligt in het boeddhisme echter op het juiste handelen: wat moet ik doen? We kunnen het wezen van het boeddhisme samenvatten in de twee concepten van de Juiste Visie en het Juiste Handelen. De Juiste Visie heeft geen waarde als het niet leidt tot het Juiste Handelen. En vanzelfsprekend is het Juiste Handelen cruciaal om als bedrijf succes te boeken.

Leiderschap houdt in beslissingen nemen, en niet zo maar beslissingen, maar de juiste. Leiders van mondiale bedrijven nemen beslissingen die gevolgen hebben voor duizenden, zelfs miljoenen mensen. Politieke leiders nemen beslissingen die gevolgen hebben voor tientallen miljoenen mensen. Daarom is het zo ontzettend belangrijk om de juiste beslissingen te nemen – incompetente besluitvorming kan rampzalige gevolgen hebben.

    Volgens het boeddhisme is het een kenmerk van de ware leider dat hij de juiste beslissingen neemt. Dit kan alleen als hij goed nadenkt, met wat de Dalai Lama ‘een kalme, beheerste en geconcentreerde geest’ noemt, die vredig is, niet gestoord door negatieve gedachten en emoties, geoefend en gefocust. Het doel van dit hoofdstuk is enkele cruciale concepten van de boeddhistische filosofie te introduceren en te laten zien hoe we hiermee de kwaliteit van ons leven en onze organisaties kunnen verbeteren.

    Om betere beslissingen te kunnen nemen moeten leiders hun geestelijke prestaties verbeteren. Het is een cruciaal concept van het boeddhisme dat iedereen zijn geest kan verbeteren, om zo een gelukkiger leven voor zichzelf en anderen te creëren. Je kunt je geest verbeteren door op de juiste manier te denken en te handelen. Maar je kunt niet juist handelen als je niet op de juiste manier denkt.

    Dit houdt in: denken voordat je iets doet – bezint eer ge begint – en nagaan of je beslissing berust op de juiste intentie en de juiste drijfveren. De juiste intentie wil zeggen dat je beslissing gunstige effecten heeft voor jezelf en voor iedereen die er de gevolgen van ondervindt. Je houdt dus rekening met je eigen welzijn en dat van anderen. Dit geldt ook voor organisaties.

    De juiste intentie is het eerste onderdeel van het boeddhistische concept van de Juiste Visie. Het tweede onderdeel heeft betrekking op drie aspecten van de realiteit: niets wat bestaat is permanent, alles verandert; niets wat bestaat is onafhankelijk; niets bestaat zonder oorzaak. Dit lijkt misschien vanzelfsprekend, maar mensen zien dit gemakkelijk over het hoofd in hun besluitvorming.

    Het besef van onderlinge afhankelijkheid en voortdurende verandering is ook de basis van systeemdenken in het westen. Veel prominente bijdragen zijn geleverd door academici van het Massachusetts Institute of Technology, bijvoorbeeld door Peter Senge in organisatieleer, Jay Forrester in systeemdynamiek en de Marvin Minsky’s Society of Mind-theorie (de menselijke geest als maatschappij) van de menselijke cognitie. Het Santa Fe Institute in New Mexico, dat zoveel Nobelprijswinnaars – onder meer Murray Gell-Mann en Kenneth Arrow – heeft voortgebracht, geeft ons steeds meer inzicht in het functioneren van complexe systemen, zoals de economie, of zelfs de samenleving. Ze volgen allemaal dezelfde route: wat zijn de gevolgen en wat is de wisselwerking van oorzaken en gevolgen? We gebruiken het woord ‘holistisch’ in een betekenis die overeenkomt met systeemdenken.

    Om juist te kunnen denken moet je kalm, beheerst en geconcentreerd zijn. Als je je laat leiden door woede, jaloezie, angst of gebrek aan zelfvertrouwen, raak je ontregeld en functioneer je niet efficiënt; zie je de realiteit niet; en is je geest niet meer kalm, beheerst en geconcentreerd. Je moet de vaardigheid van opmerkzaamheid ontwikkelen. Opmerkzaamheid betekent dat je beseft wanneer je geest wordt beïnvloed door een negatieve emotie. Ook moet je leren je niet te laten leiden door deze negatieve emoties. Je moet greep krijgen en houden op je gemoedstoestand, wil je beslissingen kunnen nemen op basis van de Juiste Visie. In de volgende hoofdstukken leggen we uit hoe je je geest hierin kunt trainen.

    De Juiste Visie heeft te maken met de intentie achter een beslissing. Met het Juiste Handelen, een ander boeddhistisch concept, bedoelen we het optreden van een bedrijf en zijn werknemers op basis van die beslissing. In je optreden moet je altijd rekening houden met de gevolgen voor anderen. In hoofdstuk 2 bespreken we het Juiste Handelen uitvoeriger.

    Het unieke van dit boek is dat de principes van de Juiste Visie en het Juiste Handelen worden toegepast op de besluitvorming in organisaties. Een organisatie is niet de som van de leden, maar enerzijds meer, anderzijds minder. Een organisatie is méér, omdat zij allerlei dingen kan die een individu niet kan. Een organisatie is minder, omdat de leden ook een privéleven, een gezin en vrienden hebben en lid zijn van andere groepen.

    We willen niet suggereren dat de Juiste Visie en het Juiste Handelen gemakkelijk te realiseren zijn. Dat is niet het geval. Perfectie is voor bijna niemand haalbaar. We kunnen wel zeggen dat iedereen zijn geest en prestaties kan verbeteren als hij dat wil. Dat geldt ook voor organisaties, klein of groot, particulier of overheid, zonder winstoogmerk of ngo.

    Dit boek gaat niet over boeddhisme als religie of leefwijze. De Dalai Lama is van mening dat mensen in alle religieuze tradities de waarden kunnen vinden om goed en verantwoordelijk te leven. De Dalai Lama gelooft ook dat mensen die geen enkele religie aanhangen, een goed, verantwoordelijk leven kunnen leiden. De ideeën in dit boek zijn dus voor iedereen aanvaardbaar en uitvoerbaar.

Op het eerste gezicht verwacht je misschien een enorme kloof tussen bedrijfsleven en boeddhisme, maar de gemeenschappelijke noemer is dat beide belang hechten aan geluk. Een bedrijf waar medewerkers, klanten en aandeelhouders niet gelukkig zijn, zal uiteindelijk ten onder gaan. Boeddha vond het belangrijkste doel van zijn onderzoek en leer het achterhalen waaraan het gebrek aan geluk te wijten is en wat er kan worden gedaan om lijden te verminderen. Zijn conclusie was dat egocentriciteit de wortel van het lijden was. Hij noemde dit een natuurwet.

Egocentriciteit is ook de oorzaak van negatieve gedachten, waarbij je geen acht slaat op de gevolgen voor anderen. Bedriegen, liegen, het verbergen van slechte bedoelingen, agressie, woede, arrogantie, jaloezie, kwaadaardigheid en wrok zijn negatieve gedachten of gevoelens. Als je deze negativiteit kunt afzwakken, zul je merken dat je relaties snel verbeteren. Het is eenvoudig. Mensen hebben liever te maken met iemand die is geïnteresseerd in hun welzijn dan met iemand die alleen is geïnteresseerd in zichzelf. Veel mensen hebben hier totaal geen oog voor. Ze proberen degenen die ze ontmoeten hun ideeën op te dringen en hen ervan te overtuigen hoe goed ze zijn, zonder enige interesse voor de ander.

Als hun ogen eenmaal zijn geopend voor de schade die kan worden aangericht door negatieve gedachten en emoties, beseffen de meeste mensen hoe waardevol het is om hier greep op te krijgen. Het is een nuttige maatregel om een alarmsysteem te installeren, een innerlijke stem die zegt: ‘Je raakt in een gemoedstoestand die in de negatieve categorie valt. Pas op. Zorg dat je niet de greep op je gedachten en gevoelens verliest.’ En bovenal: ‘Neem geen belangrijke of onherroepelijke beslissingen wanneer de negatieve gedachten of emoties zeer sterk zijn.’

Gaandeweg kun je het stadium bereiken waarin negatieve gedachten en gevoelens zich niet meer aandienen, of zeer zelden. Daar is jarenlange oefening voor nodig, maar het loont de moeite.

In de bovenstaande opmerkingen van de Dalai Lama zien we de belofte van de boeddhistische leer en de mogelijke toepassingen in het bedrijfsleven. Het bedrijfsleven en de boeddhistische concepten lijken op het eerste gezicht een onwaarschijnlijke combinatie. Het bedrijfsleven houdt zich vooral bezig met productie, winst en groei en lijkt het tegengestelde van boeddhisme, dat is gericht op compassie voor anderen en het welzijn van de mensheid en onze planeet. Bij nadere beschouwing zien we echter dat het bedrijfsleven en het boeddhisme beide streven naar geluk en de juiste beslissingen. Het is dus toch niet zo’n merkwaardige combinatie. Sterker nog, door ze te integreren kunnen we enkele van de meest nijpende problemen van deze tijd aanpakken. En dat is natuurlijk de bedoeling van dit boek.

    Het is niet realistisch om een snelle, systematische verandering van het mondiale economische stelsel te verwachten en dus moeten incrementele veranderingen uitgaan van individuen en afzonderlijke bedrijven. De leiders van onze wereld – in het bedrijfsleven, de overheid, not-for-profitorganisaties – hebben invloed op het pad dat voor ons allen verandering brengt. Hiermee willen we niet zeggen dat leiders zich alleen boven in de organisatie bevinden – we zien ze in alle echelons. Wel beweren we dat de leiders lager in de organisatie niet de juiste weg zullen inslaan als de leiders aan de top niet het juiste pad kiezen.

DE JUISTE VISIE: WIJSHEID ONTWIKKELEN

De Juiste Visie bestaat uit twee delen: het besluitvormingsproces en de drie waarden of concepten die in elke beslissing moeten worden gerespecteerd. Leiders moeten voortdurend beslissingen nemen. Wanneer moeilijke situaties zich aandienen – privé of in je bedrijf – moet je niet reageren vanuit een egocentrisch perspectief, maar vanuit het perspectief van het bedrijf, en alle mensen en organisaties die invloed van de beslissing ondervinden moeten ervoor zorgen dat het proces – van het totstandkomen van de beslissing tot het uitvoeren ervan en het reageren op de gevolgen – zo goed mogelijk functioneert. Besluitvorming volgens de Juiste Visie betekent dat je intensief de gevolgen van de uitvoering nagaat.

    Om te beginnen moet je je afvragen: welke intentie ligt achter het handelen dat je overweegt? De intentie moet goed zijn, dat wil zeggen, in elk geval niet schadelijk voor anderen. In sommige gevallen is het optreden gunstig voor sommigen, terwijl schade aan anderen niet te voorkomen is. Toch moet je met creativiteit en een innovatieve aanpak proberen de schade zo klein mogelijk te houden. In dit boek vind je voorbeelden van het juiste soort besluitvormingsprocessen.

    Verder is van belang: de gemoedstoestand van de leider, en voor zover mogelijk van de andere mensen die bij het proces betrokken zijn. Voor de beslisser is het de uitdaging om de opkomst van alle eventuele negatieve effecten op de geest – zoals een defensieve houding of boosheid – te onderkennen en de kalme, beheerste en geconcentreerde gemoedstoestand te herstellen.

    Aan het eind van het besluitvormingsproces moeten leiders zich afvragen: zijn de gevolgen van deze beslissing gunstig voor mijn organisatie en voor andere betrokkenen? Wat is mijn drijfveer: streef ik slechts eigen profijt na, of heb ik ook de voordelen voor anderen meegenomen in de besluitvorming?

    Meer inzicht in het oorzaak-en-gevolgaspect van besluitvorming krijgen we met de boeddhistische principes van afhankelijk ontstaan, onderlinge afhankelijkheid en onbestendigheid (oftewel voortdurende verandering), die de Dalai Lama als volgt uitlegt.

Afhankelijk ontstaan (oorzaken en voorwaarden) is een andere manier om het principe van causaliteit te formuleren: de wet van oorzaak en gevolg, van actie en consequentie. Niets bestaat zonder oorzaak en niets verandert vanzelf.

Dit is niets nieuws, maar als je hiervan doordrongen bent maakt het wel verschil, en wel om de volgende redenen. Een beslissing brengt verandering op gang. Er komen ontelbare reacties op die verandering, sommige negatief, andere positief. Ongeacht hoe bekwaam de beslisser is, hoezeer hij zijn geest heeft geoefend, hij kan niet alle effecten van zijn beslissing overzien. Maar leiders die de juiste intentie hebben en de gevolgen van hun beslissingen grondig hebben overdacht, maken minder fouten.

In deze context zijn twee andere principes van belang: dingen zien zoals ze werkelijk zijn, en de gevolgen bekijken vanuit het standpunt van anderen en vanuit allerlei perspectieven. In het hele boek komen we terug op de toepassing van deze principes.

Er is een klein maar interessant verschil tussen het ‘klassieke’ concept van oorzaak en gevolg en dat van afhankelijk ontstaan. Bij afhankelijk ontstaan ligt de nadruk op het proces tussen oorzaak en gevolg. Bij de bestudering van het proces wordt speciaal aandacht besteed aan de voorwaarden die het mogelijk maakten dat iets gebeurde, en de voorwaarden waarvan het gevolg afhing. Het succes van de beslissing is altijd afhankelijk van een groot aantal voorwaarden, en ook deze moeten worden geanalyseerd.

Ik legde het volgende voorbeeld van afhankelijk ontstaan voor aan de Dalai Lama: een topmanager ontdekt dat een collega bij een ander bedrijf – kleiner, minder succesvol – een hoger salaris krijgt. Hij voelt zich verongelijkt. Dat is begrijpelijk – je bent niet blij als je een lager salaris krijgt dan een minder succesvolle collega. Hij vraagt zich af: wat moet ik doen? Moet ik überhaupt iets doen? Als hij de concepten van de Juiste Visie en het Juiste Handelen niet kent, zal hij waarschijnlijk naar het bestuur stappen met de mededeling dat hij onderbetaald wordt en voorstellen de situatie te analyseren en een billijke beloning vast te stellen. Hij denkt niet aan de mogelijke gevolgen van zijn optreden voor anderen.

    Een leider die op de hoogte is van de Juiste Visie en het Juiste Handelen – die een getrainde geest heeft, zoals verder wordt besproken in de hoofdstukken 2 en 3 – denkt anders. Hij zal zich afvragen: ‘Laat ik mij leiden door hebzucht? Sla ik hier een egocentrisch pad in?’ Hij zal dan onmiddellijk stoppen, of zeer zorgvuldig te werk gaan. Hij overweegt dat hij veel meer verdient dan nodig is om goed te leven. Hij bedenkt dat veel zakenmensen in zijn positie een chalet in Davos hebben of iets dergelijks. Hij onderkent direct dat deze gedachte is ingegeven door jaloezie. Vervolgens vraagt hij zich af: ‘Welke gevolgen heeft mijn verzoek voor de rest van het bedrijf?’. Dit is een typisch voorbeeld van iemand die alert is op negatieve gedachten en gevoelens. Hij bedenkt dat het bedrijf onlangs mensen heeft moeten ontslaan. Zou het billijk zijn om nu meer geld te vragen? Zou het moreel eronder lijden? Hij blijft zulke vragen stellen over de gevolgen van zijn handelen voor anderen, totdat hij tot een beslissing komt.

    Uiteindelijk besluit hij misschien de kwestie van onbillijke beloning ter sprake te brengen bij zijn superieuren, of niet. Hoe dan ook, als je een getrainde geest hebt, analyseer je de gevolgen van je optreden en hoed je je voor egocentrische drijfveren en gevoelens als jaloezie.

    Beslissingen worden natuurlijk complexer als we ons niet beperken tot één topfunctionaris, maar het hele concern bekijken. Als concerns beslissingen nemen, moet om allerlei redenen een prognose worden gemaakt van alle mogelijke gevolgen: financiële risico’s, de reputatie van het bedrijf. Vervolgens moet worden afgewogen of het de beste maatregel is voor de meeste medewerkers en voor alle andere belanghebbenden.