Werken met cultuurverschillen

Van Geert Hofstede verscheen eerder
Allemaal andersdenken

WERKEN
MET CULTUURVERSCHILLEN

Gert Jan Hofstede, Paul Pedersen
Geert Hofstede

Derde druk, juli 2008

© 2002 Gert Jan Hofstede
This edition of Exploring Culture first published by Intercultural Press,
Yarmouth, Maine USA, 2002.
This translation published by arrangement with Intercultural Press, Inc.,
a division of Nicholas Brealy Publishing.
© Nederlandse vertaling: Uitgeverij Business Contact, Amsterdam 2004
Vertaling: Carla Zijlemaker
Omslagontwerp: Studio Jan de Boer bNO

ISBN 9789047003335
D/2004/0108/727
NUR 810,801

www.gertjanhofstede.nl
www.businesscontact.nl

Bij de Nederlandse editie:
dit boek en de actualiteit

Ik was teleurgesteld toen Mimoen vertelde dat hij nog nooit op een kameel had gezeten. ‘Nou zeg!’ riep ik, ‘wat ben jij nou voor een Arabier?’ ‘Ik ben helemaal geen Arabier,’ riep hij terug. ‘Ik ben een Berber.’ Nou dat weer! Die lui hebben altijd wat!

‘Ja, en ik ben een eskimo,’ zei ik, want dat vind ik zo’n leuk woord. Sjonge, wat was ie toen beledigd zeg! Weetje hoe dat komt? Doordat hij een cultuur heeft. En als je een cultuur hebt ben je om de haverklap beledigd. Ik niet, want volgens mij heb ik geen cultuur. Nooit iets van gemerkt.

– Guus Kuijer, Ik ben Polleke hoor!

Dit boek behandelt cultuur in het algemeen, in de zin van de regels van het sociale spel. Elke samenleving stelt zo’n spel voor, maar de regels verschillen. In die verschillen zit een patroon, en daarover gaat dit boek. Het is bedoeld voor iedereen met belangstelling voor het onderwerp. Het spreekt de lezer aan op diens verbeelding en initiatief. Vanwege de oefeningen is het ook geschikt voor opleidingstrajecten in bedrijfsleven, openbaar bestuur, zorg en onderwijs en overal waar mensen begrip willen krijgen voor cultuur.

Werken met cultuurverschillen behandelt dus niet de actualiteit rond cultuur in ons taalgebied. Omdat het vreemd is om in deze tijd over cultuur te schrijven zonder een verband te leggen met de publieke discussie over normen en waarden, integratie en dergelijke breng ik hier de stof uit het boek beknopt met die actualiteit in verband.

Ons land heeft sinds jaar en dag immigranten binnengekregen. Sommige groepen, zoals de Sefardische joden (in 1492 gekomen) of de Hugenoten (in de vijftiende eeuw gekomen), zijn nog herkenbaar in achternamen. Andere, zoals de Roma en de Chinezen, zijn vooralsnog grotendeels als aparte groepen blijven leven. Vele immigranten zijn geruisloos in het grotere geheel opgegaan. Er zullen niet veel families in ons taalgebied zijn waarbij geen enkele Duitser, Russische, Brit of Française in de stamboom zit.

Sommige migrantengolven maken echter wel een grote indruk. De komst van gastarbeiders in de jaren zestig en van andere groepen immigranten sindsdien heeft in Nederland en Vlaanderen geleid tot een groeiend bewustzijn van de eigen cultuur en die van de nieuwkomers. Inmiddels is de problematiek rond ‘normen en waarden’ en ‘allochtonen’ dagelijkse kost in de media en zijn zowel oudgediende Nederlanders als nieuwkomers actief in de politiek. Daarbij is er aan beide zijden een forse dosis angst voor het vreemde te bespeuren. Dit wordt ook erkend, bijvoorbeeld door Indra Boedjarath en Mark Eijkman (NRC Handelsblad 16 oktober 2003, Opinie) die wederzijdse angst zien als de oorzaak voor alle opwinding over integratie. Angst is een slechte raadgever, die in dit geval zorgt dat de groepen elkaar zien als een uniform achterlijke of verdorven massa. Zo is er geen middenweg. Boedjarath en Eijkman concluderen: ‘Het is onrealistisch en immoreel om te eisen dat allochtonen zich op commando losmaken van hun achtergrond, en het dient ook geen enkel redelijk nut, behalve vermindering van de angst. Het enige dat van nieuwe Nederlanders kan en mag worden verwacht, is dat ze zich net als de “oerlanders” aan een paar simpele regels houden, die al uitgebreid in wetten zijn vastgelegd.’ Dit is een goed standpunt. Het is toch ook niet redelijk om van een Nederlander die emigreert te verlangen dat hij Sinterklaas niet meer viert? Wel dat hij zich houdt aan de wetten van zijn nieuwe vaderland.

Inmiddels weten de meeste mensen wel dat je van een Marokkaan of Turk geen Nederlander kunt maken. Helpen inburgeren kan wel. Daarover schrijft Nausicaa Marbe, ingeburgerd immigrante uit Roemenië (NRC Handelsblad 20 oktober 2003, Opinie). Zij had het geluk in contact te komen met Nederlanders die haar duidelijkheid boden. ‘Kwam er weer een Roemeen op bezoek die klaagde dat hij in de trein naast een neger had moeten zitten, dan werd hier niet gegeneerd gezwegen. “Doe niet zo achterlijk!” klonk het unaniem.’ Marbe voegt toe: ‘Nu pas besef ik hoeveel geluk ik heb gehad niet in handen van een softe gastheer te vallen, die uit respect voor mijn cultuur, de zijne had weggemoffeld of weggere-lativeerd en mij daardoor mijn enige houvast had ontnomen.’ Zij wijst op het feit dat mensen duidelijkheid nodig hebben over de sociale spelregels.

Maar hoe zit het dan met adoptiekinderen uit Colombia, Ghana of Korea? Die worden wel in de eerste plaats Nederlander, zij het met een apart uiterlijk en vragen over hun herkomst. Dat komt omdat ze Nederlanse ouders hebben. In de eerste jaren van hun leven, nog voordat ze zich van hun uiterlijk bewust zijn, groeien ze op als Nederlandse kinderen. Blijkbaar zijn juist die eerste jaren van doorslaggevend belang. Het Nederlanderschap is hun met de paplepel ingegoten.

Dit boek komt van pas voor wie zich wil verdiepen in de cultuur van welke groep dan ook – en dus ook Nederlanders, Vlamingen en groepen immigranten. Voor de duidelijkheid: geen twee Nederlanders zijn hetzelfde, en geen twee immigranten. Maar de regels van het sociale spel zijn anders in Nederland, Iran, Marokko of Zweden. Die regels betreffen de vijf basisvraagstukken van sociaal leven. Voor ieder mens geeft de opvoeding, of socialisatie, het antwoord op deze vragen. In hun antwoorden op deze basisvragen verschillen samenlevingen enorm van elkaar, en in sommige samenlevingen verschillen ook regio’s, religieuze groepen of sociale klassen onderling veel sterker dan in Nederland. Wie deze verschillen beter begrijpt zal zowel het gedrag van een andere groep als de reacties in de eigen groep beter kunnen duiden.

In dit bestek is het niet doenlijk in te gaan op de honderden groepen immigranten in ons land. In het onderstaande concentreer ik me daarom op arbeidsmigranten uit moslimlanden die sterk in de publieke belangstelling staan.

De grootste verschillen tussen immigranten uit arme landen en ‘oerlan-ders’ liggen op het vlak van de eenheid van sociale identiteit. Bij Nederlanders en Vlamingen, en bewoners van rijke landen in het algemeen, is dat in sterke mate het individu, bij immigranten de groep. In een individualistische samenleving is de norm dat voor iedereen in het land dezelfde regels gelden. Het zou niet mogen uitmaken tot welke groep men behoort. In een collectivistische samenleving ligt dat anders. Voor de eigen groep gelden hier heel andere regels dan voor alle anderen, en dat is moreel juist. De Iraans-Nederlandse socioloog Shervin Nekuee zegt hierover (NRC Handelsblad 18-19 oktober 2003, Z): ‘Vertrouwen geef je alleen aan een insider, en de enige insiders in de Perzische betekenis van het woord zijn je familieleden. Het hoogste compliment dat je een vriend kunt geven is dat je hem ziet als broer. [...] Dit binnen-buiten denken is de dood in de pot voor elk land met democratische ambities. Het maakt burgers wantrouwig jegens elkaar. Zelfs de meest democratische regering [...] heeft een sterke civil society nodig om in balans te blijven en machtsmisbruik te voorkomen.’ Nekuee legt de vinger op een wonde plek: wie niet binnen de eigen groep valt telt niet mee. Bij nieuwkomers die zo denken, belemmert dit de integratie enorm. Maar ook Nederlanders of Vlamingen kunnen, door angst gedreven, vervallen tot binnen-buiten-denken; dan gaan ze bijvoorbeeld speciale regels bedenken voor criminele allochtonen of voor de hoogte van minaretten.

Een tweede verschil tussen ‘oerlanders’ en nieuwkomers ligt op het gebied van macht-afstand. Macht-afstand is de mate waarin ondergestelden in de samenleving hun lagere status aanvaarden. In Nederland is de macht-af-stand erg klein, in de meeste immigrantenlanden hoog. Dit uit zich bijvoorbeeld in de behandeling van groepen tieners die overlast veroorzaken. Iemand uit een samenleving met grote macht-afstand zal de verantwoordelijkheid voor het gedrag van een groep tieners niet bij henzelf leggen maar bij hun ouders, meestal hun vaders. Dat is verstandig en passend in een gemeenschap waarin respect voor de ouders een belangrijker waarde vertegenwoordigt dan het nemen van verantwoordelijkheid. Maar als die vaders geen gezag hebben, zijn de kinderen moeilijk te sturen. Normaal gesproken nemen leraren, priesters en staatshoofden de rol van de ouders over. Joris Luyendijk (NRC Handelsblad 24-25 mei 2003, Z) geeft deze machtsverhouding bondig weer in een bijlage over Arabische landen: ‘Arabieren zijn onderdanen, geen burgers.’ Overigens is hier in principe niets mis mee, zolang de leiders maar liefhebbende ouders, bekwame leermeesters of verlichte vorsten zijn. Ontspoorde gezagsdragers vallen echter in een gemeenschap met grote macht-afstand bijna niet te corrigeren.

Een derde verschil, dat voor veel opwinding zorgt, betreft de rol van de seksen. In Nederland worden mannen en vrouwen geacht elkaars gelijken te zijn, en als dat niet zo is, ontstaat verontwaardiging. In de meeste immigrantengemeenschappen wordt de vrouw als ondergeschikt beschouwd. In combinatie met collectivisme en een grote macht-afstand levert dit vrouwen een enorme achterstelling op. Zij hebben dan ook in principe veel meer te winnen bij integratie in Nederland dan mannen. Daarbij kunnen ze het zich niet veroorloven hun eigen groep te verloochenen, en dit levert een uiterst lastige spagaat op. Egyptisch immigrante Nahid Selim hierover (‘Het stamgevoel is een ramp voor vrouwen’, NRC Handelsblad 16 oktober 2003, Opinie): ‘Niet-Westerse allochtonen kunnen wel degelijk integreren in de Nederlandse samenleving, mits aan twee voorwaarden wordt voldaan. Ten eerste moeten andere stromen binnen de Islam zich duidelijker manifesteren en de kans krijgen om aan te tonen dat het mogelijk is om in vrede en wederzijds respect te leven met alle andere gezindten en mensen met een andere geaardheid. In Nederland en andere Europese landen vormt zich bij verlichte moslims, de vrouwen voorop, een nieuwe Islam die discriminatie tegen vrouwen verwerpt en die eerwraak, besnijdenis en andere barbaarse praktijken afkeurt. Ten tweede moeten meer specifieke juridische middelen gevonden worden om eerwraak en discriminatie in te dammen. Gebeurt dit niet, dan staat Nederland nog wat te wachten.’ Nederlanders, met hun feminiene, op bescheidenheid en zorg gerichte cultuur, zijn weinig geneigd om met harde hand op te treden tegen kinderen of wetsovertreders. Zij rekenen liever op de ingebouwde rem in iedere burger. Op immigranten kan dit overkomen als wetteloosheid.

Ook het vierde basisvraagstuk levert problemen op. Dit is de manier waarop een samenleving omgaat met het vreemde en afwijkende. Binnen onze eigen samenleving zijn zowel onzekerheidstolerante, vrijdenkende stromingen als onzekerheidsvermijdende; tot de laatste horen bijvoorbeeld de religieuze zuilen die nog steeds her en der ferm overeind staan. Ook populistische politiek en media spelen vaak in op angst voor het vreemde. De meeste immigranten komen uit nogal onzekerheidsvermijdende landen, waarin angst voor het vreemde een belangrijke maatschappelijke factor is die soms door machthebbers wordt bespeeld. Hier zijn we dus weer aangeland bij het thema van de wederzijdse angst. Sterke onzekerheidsvermijding in combinatie met collectivisme is een goede basis voor xenofobe stromingen zoals ultrarechtse of fundamentalistische politieke partijen. Dikwijls beroepen zulke stromingen zich op de bijbel of de koran om hun xenofobe handelingen te rechtvaardigen. Heilige boeken kunnen voor velerlei doeleinden worden gebruikt, afhankelijk van culturele waarden en politieke belangen.

Het vijfde basisprobleem betreft korte- versus langetermijnorië ntatie. Dit is in Nederland niet zo’n voorname spelbreker. Het speelt met name bij problemen tussen autochtonen en immigranten van Afrikaanse komaf. Afrikaanse culturen zijn over het algemeen zeer kortetermijngeoriën-teerd. Men leeft er meer voor het heden en minder voor de toekomst. Sparen, leren voor later, geboortebeperking en vast werk zijn minder populair in een context van kortetermijnoriëntatie. Bij de zeer langetermijngeorië nteerde Chinese minderheid is dat juist andersom.

In het bovenstaande ben ik ingegaan op de huidige publieke discussie in het Nederlandse taalgebied. Daarbij heb ik bewust veel bronnen uit de krant gebruikt, al was het maar om immigranten aan het woord te laten. Ik hoop dat wie dit boek leest beter in staat zal zijn deel te nemen aan het publieke debat. Een publieke ontmoetingsruimte voor de verschillende bevolkingsgroepen in ons taalgebied is buitengewoon belangrijk, willen we ooit weer gewoon Nederlanders en Vlamingen zijn.

De huidige opwinding over ‘allochtonen’ en moslims zal niet voortduren. Eerste-generatie-immigranten hebben te kampen met ontheemding. Hun kinderen leven in spagaat. Maar volgende generaties zullen zich in meerderheid gewoon Nederlander of Vlaming voelen met een bijzondere achtergrond, zoals er al zoveel zijn in ons land. Slechts een kleine minderheid zal zich terugtrekken in een beschermende zuil, en daarvan heeft ons taalgebied er ook al vele. Vlaanderen is masculiener en onzekerheidsver-mijdender dan Nederland; daar is dan ook meer polarisatie te verwachten dan in Nederland, maar ook meer duidelijkheid. De grote steden met hun armoedeproblemen en toestroom van berooide illegalen zullen blijvend te kampen hebben met grote-stedenproblematiek, maar de immigranten van vandaag zullen zich daaraan merendeels ontworstelen.

De tweede generatie, kinderen wier ouders hun vaderland in zich dragen, gebruikt symbolen, helden en rituelen uit het land van herkomst soms als wapen in de strijd om een identiteit; de hoofddoek bijvoorbeeld. In volgende generaties zullen deze symbolenguerrilla’s wegebben. Hoofddoekjes, moskeeë n en theehuizen zullen door het gros van de samenleving niet meer als opmerkelijk worden beschouwd. De islam zal zich op vergelijkbare manier ontwikkelen als andere godsdienstige stromingen in ons land.

Een andere zaak zal onze aandacht vragen. Onze identiteit als Europeanen zal in de komende eeuw een prangend thema worden. Er is in dit geval geen sprake van een stormachtig op elkaar gepakt worden van oudgedienden en nieuwkomers, maar van een veelheid aan culturele tradities die al eeuwenlang naast elkaar bestaan. Dat zullen ze ook nog lang blijven doen. Alleen moeten wij Europeanen nu trachten ondanks al onze verschillen een aantal belangrijke politieke problemen in samenwerking op te lossen. Daarbij is het van belang zowel de sociale spelregels van onze eigen groep te begrijpen als die van de ander. Als iedereen denkt dat de ander raar doet omdat die ‘een cultuur heeft’ komen we niet verder. We hebben allemaal een cultuur en moeten zorgen dat we erover in gesprek blijven. Zo zullen we merken dat onder verschillende normen veelal dezelfde waarden schuilgaan. We kunnen ook uitzoeken op welke plaatsen de onderliggende waarden echt verschillen, en misschien van elkaar leren. Ik hoop dat dit boek daartoe een steentje bijdraagt.

Gert Jan Hofstede
voorjaar 2004

Voorwoord

Sinds het begin der historische tijden hebben mensen uit verschillende culturen elkaar ontmoet om handel te drijven, met elkaar te trouwen en oorlog te voeren. Na twee vernietigende wereldoorlogen en sinds de opkomst van het nucleaire tijdperk zijn wijze mensen zich overal gaan realiseren dat oorlog te destructief is en dat er een te hoge prijs voor wordt betaald. Instellingen als de Europese Gemeenschap en NAFTA, maar ook de Japanse grondwet zijn voorbeelden van pogingen om tot internationale samenwerking te komen.

Internationale samenwerking bleek echter beladen te zijn met misverstanden. Zo ontstond er begin jaren zestig van de vorige eeuw een nieuw trainingsgebied: de interculturele communicatie. Het primaire doel hiervan was mensen uit verschillende culturen te trainen om beter met elkaar overweg te kunnen. Tegenwoordig is kennis over de concepten van interculturele communicatie dringender nodig dan ooit. Dit boek vormt een stap voorwaarts op het gebied van crossculturele training. Ik zal dit verklaren vanuit mijn academische invalshoek. In de loop der tijd is een hele verscheidenheid van hypothesen voortgebracht (bijvoorbeeld Lan-dis en Bhagat, 1996). Er zijn er een paar getest met willekeurig uitgekozen deelnemers, van wie sommigen waren getraind en anderen niet (zie Bris-lin en Bhawuk, 1999). De afhankelijke variabelen waren de mate van effectiviteit van de trainee in de samenwerking met anderen, diens indruk bij leden van de ontvangende cultuur, de cultuurschok die door hem werd ervaren in de andere cultuur en soortgelijke variabelen.

Om de effectiviteit van een aantal methoden te testen, werden talloze trainingen ontwikkeld (bijvoorbeeld Fowler en Mumford, 1995; 1999). Tot de vroege jaren tachtig van de vorige eeuw waren trainingsschema’s niet gebaseerd op een empirisch afgeleid concept. Culture’s Consequences van Hofstede (1980) bood een aantal dimensies voor het analyseren van cultuur. Lezers die de recentste empirische bewijzen en gegevens met betrekking tot de dimensies van culturele variatie van Hofstede willen zien, kunnen de tweede editie van het boek van Hofstede (2001) raadplegen. Sinds 1980 zijn in talloze publicaties met gebruikmaking van deze dimensies aspecten van cultuur geanalyseerd en samengevoegd.

Op basis van de dimensies van Hofstede zijn andere theorieën ontwikkeld over de manier waarop culturen met elkaar kunnen worden vergeleken. Een aantal van deze theorieën is met succes in trainingsprogramma’s opgenomen. Er is zelfs aangetoond (Bhawuk, 1998) dat crossculturele training met een theoretische basis effectiever is dan training die bestaat uit bij elkaar geraapte voorbeelden van opvattingen, attitudes en ervaringen. Het is voor degene die leert nu eenmaal gemakkelijker om het materiaal op te nemen en toe te passen in nieuwe situaties als de training een theoretische basis heeft.

In het onderzoek van Bhawuk werden culturen tegenover elkaar geplaatst op de dimensie identiteit. Brislin en Bhawuk adviseerden om bij trainingen in de toekomst alle vijfde dimensies van Hofstede te gebruiken: hiërarchie (macht-afstand), waarheid (onzekerheidsvermijding), sekse (masculiniteit-femininiteit) en deugd (langetermijn-/korteter-mijnperspectief).

Werken met cultuurverschillen biedt een training die alle dimensies van Hofstede gebruikt. Daarmee vormt het de logische vervolgstap op het gebied van crossculturele training. De auteurs maken gebruik van de tien ‘synthetische culturen’ die zijn bedacht door Paul Pedersen en Gert Jan Hofstede. Deze culturen bestaan uit de houdingen, opvattingen, positieve en negatieve concepten, normen, regels, zelfdefinities, waarden en dergelijke, die zich normaal gesproken op de extremen van elk van de vijf dimensies van Hofstede bevinden.

Het trainingsmateriaal in dit boek bestaat uit oefeningen, verhalen en simulaties. Deel I en II van het boek kunnen worden bestudeerd door elke lezer, het materiaal in deel III kan worden gebruikt door trainers die met individuen of met teams werken.

Hofstede, Pedersen en Hofstede gebruiken de didactische drie-eenheid van bewustwording van cultuur als de verzameling sociale regels van een samenleving, gevolgd door kennis van culturele patronen, gevolgd door vaardigheden in crossculturele interactie. De synthetische culturen dienen als dragers voor de stappen kennis en vaardigheden.

De auteurs schetsen elk van de tien culturen en vermelden er de ‘obsessies’ van die cultuur bij (zo zijn mensen in een individualistische cultuur geobsedeerd door vrijheid), de kernonderscheidingen, de gouden regels en de concepten die positief en negatief zijn voor de verschillende culturen. Ze geven een opsomming van de stereotypen die buitenstaanders over elk van de culturen plegen te hebben, hoe mensen zich normaal gesproken onder stress gedragen en dergelijke.

Er wordt een zeer erudiete discussie gevoerd over hoe mensen met elkaar omgaan en de invloed van de cultuur daarbij. De anteurs geven veel waarschuwingen, zodat de lezer alert blijft dat ‘echte’ culturen niet precies zo zijn als synthetisch culturen. Ze doen suggesties voor het interviewen van mensen uit elk van de synthetische culturen, en geven interviews weer waarin zowel het begripvolle als het niet-begrijpende contact aan bod komt.

Het boek bevat verder een uitstekende discussie over de voor- en de nadelen van simulaties bij het leren over cultuur en geeft tips om simulaties te selecteren en voor te bereiden.

Ten slotte worden er twee simulaties beschreven; er zijn er meer beschikbaar op internet. Er wordt uitgebreide achtergrondinformatie gegeven, die doet denken aan de case studies in business schools.

Samengevat: dit boek biedt fantastisch materiaal dat kan worden gebruikt om zeer bedreven te raken in het begrijpen van, communiceren met en omgaan met mensen uit andere culturen.

Harry C. Triandis
emeritus hoogleraar
Universiteit van Illinois, Urbana-Champaign

Inleiding

Wat dit boek is

Als u crosscultureel trainer, docent of student bent, dan is Werken met cultuurverschillen iets voor u. Het is een speels praktijkboek, dat desalniettemin stevig geworteld is in het werk van Geert Hofstede over nationale cultuur. We introduceren zogenoemde ‘synthetische cultuurprofie-len’ die Hofstedes dimensies van nationale cultuur door middel van activiteiten en simulaties tot leven brengen. In dit boek wordt een complex verband gelegd tussen cultuurtheorie en leerpraktijk, niet alleen door middel van de synthetische culturen, maar ook door middel van verhalen en oefeningen.

Voor studenten maken de vele oefeningen en verhalen uit de praktijk met de bijbehorende nabesprekingen dat grote delen van dit boek perfect geschikt zijn voor zelfstudie. Het vormt een zeer goede aanvulling op Allemaal andersdenkenden van Geert Hofstede, over nationale culturen. Ook aan docenten en trainers biedt dit boek groepservaringen en simulaties. Het biedt verder rijke achtergrondleesstof, de theoretische basis van de vijf dimensies van Geert Hofstede, en de synthetische culturen. En als u niet op zoek bent naar kant-en-klare simulaties maar deze zelf wilt creëren, is dit boek een uitstekend vertrekpunt.

Gert Jan Hofstede is de hoofdauteur van Werken met cultuurverschillen, maar hij ‘stond daarbij op de schouders’ van zijn coauteurs. Het uitgebreide empirische onderzoek van Geert Hofstede, van waaruit hij zijn model voor het karakteriseren van nationale culturen in vijf dimensies creëerde, vormt de intellectuele basis voor dit boek. De tweede inspiratiebron is Paul Pedersen; hij zag hoe de dimensies van Hofstede konden worden gebruikt als trainingshulpmiddel voor crossculturele adviseurs en creëerde vier ‘synthetische culturen’ (Pedersen en Ivey, 1993). Gert Jan zag als onderzoeker van informatiesystemen hoe het tijdperk van globalisering zijn wereld veranderde; hij besloot het werk van zijn vader te gebruiken om activiteiten met bedrijfsspellen te ontwikkelen. Hij kwam in contact met de vier synthetische culturen van Paul Pedersen en voegde daar zes culturen aan toe, zodat beide extremen van alle vijfde cultuurdimensies vertegenwoordigd waren. Het model dat hieruit voortvloeide werkte zo succesvol dat Paul voorstelde een boek te schrijven voor de gemeenschap van crossculturele studenten, trainers en docenten.

Werken met cultuurverschillen brengt theorie en praktijk met elkaar in evenwicht.

Werken met cultuurverschillen brengt theorie en praktijk met elkaar in evenwicht. In hoofdstuk 1 gebruiken we verhalen en oefeningen om lezers eraan te herinneren dat onze wereld niet echt een ‘global village’ is, ook nu niet. Het boek maakt gebruik van de drie-eenheid bewustwording-kennis-vaardigheden om de volgorde waarin mensen leren aan te geven, en daarmee de mogelijke niveaus van de doelstellingen van de studenten. In hoofdstuk 2 leggen we uit waarom dit zo is, door de vijf basisproblemen van samenlevingen te introduceren die de dimensies van nationale culturen van Geert Hofstede vormen: identiteit, hiërarchie, sekse, waarheid en deugd. Het hoofdstuk begint met een sprookje dat de vijf problemen van Geert Hofstede in een notendop illustreert. Dan volgen er oefeningen die laten zien hoe de vijf nationale cultuurdimensies het dagelijks leven vormgeven. Ten slotte keert u terug naar de oefeningen die u in hoofdstuk 1 gedaan heeft en past u deze toe op wat u zojuist heeft geleerd over cultuurdimensies. In hoofdstuk 3 worden de tien synthetische cultuurprofïelen geïntroduceerd: twee voor elk van de vijf dimensies. In hoofdstuk 4 worden oefeningen beschreven die u in staat stellen de synthetische culturen individueel of in kleine groepjes te oefenen. In hoofdstuk 5 vindt u twintig voorbeelddialogen, twee voor iedere synthetische cultuur. Eén voorbeeld illustreert hoe iemand feedback geeft zonder rekening te houden met de cultuur van de ander; een ander voorbeeld laat zien hoe een ‘perfect geaccultureerd’ lid van iedere synthetische cultuur zich in een gesprek zou gedragen. Als u geïnteresseerd bent in crossculturele interviewtechnieken voor het bedrijfsleven of voor de adviespraktijk zult u dit hoofdstuk interessant vinden. Ten slotte geeft hoofdstuk 6 een overzicht van hetgeen u in de delen 1 en 11 van dit boek hebt geleerd.

Cultuur berust bij groepen mensen. Daarom zijn groepsoefeningen en simulatiespellen zo’n goede manier om over crossculturele ontmoetingen te leren. Deel III van het boek bestaat uit materiaal voor trainers die met groepen mensen werken. Hoofdstuk 7 biedt een stap-voor-stappro-cedure als kader voor crosscultureel leren met groepen deelnemers en introduceert drie oefeningen voor kleine groepen, alsmede het Synthetische Cultuurlaboratorium, dat een algemene, op de situatie af te stemmen simulatie is. In hoofdstuk 8 laten we zien hoe simulatiespellen zijn gebruikt om crossculturele kwesties aan te pakken, presenteren we de rechtvaardiging van synthetische profielen als middel om de vijf cul-tuurdimensies tot leven te brengen door middel van simulatiespellen, en geven we advies over creatie of selectie, voorbereiding, uitvoering en nabespreking van simulaties met behulp van synthetische culturen. De hoofdstukken 9 en 10 bestaan uit twee complete simulaties, waarvan er een crossculturele onderhandelingen simuleert en de andere een mondiaal verspreid ontwerpteam.

Waar dit boek over gaat

Wat denkt u van de volgende uitspraken?

•  De wereld is een global village.

•  De wereld zou er beter aan toe zijn als iedereen zich zo gedroeg als de mensen in mijn land.

•  Als je eerlijk bent en goede bedoelingen hebt, kun je in elk land ter wereld wonen.

•  Zaken zijn zaken, in welk land dan ook.

•  De opvoeding van kinderen thuis en op school, en hun leven later op het werk staan los van elkaar.

•  Nationale culturen zullen over vijftig jaar niet meer bestaan.

Als u het met een van deze uitspraken eens bent, lees dan verder. Doe de oefeningen. Neem deel aan de simulaties. Kijk dan opnieuw naar deze uitspraken en denk nog even na over uw reacties.

Nationale cultuur is de naam die wij geven aan datgene wat de mensen van het ene land onderscheidt van de mensen uit een ander land.

Zoals u al dacht zijn wij, de auteurs van dit boek, het met geen van deze uitspraken eens. Wij geloven dat mensen uit verschillende landen vaak meer van elkaar verschillen dan mensen uit een zelfde land. Nationale cultuur is de naam die wij geven aan datgene wat de mensen van het ene land onderscheidt van de mensen uit een ander land. Nationale cultuur gaat diep; ze wordt kinderen aangeleerd vanaf de dag dat ze geboren zijn. Maakt het uit of een kind een jongetje of een meisje is? Hoe zit het met sociale klasse? Blijven kinderen de hele dag bij hun moeder? Slaapt het hele gezin in één kamer of zelfs in één bed? Leren volwassenen hun kinderen zich anders te gedragen tegenover ouderen, jongeren, mannen, vrouwen?

Op te staan en te vechten of te blijven zitten en te praten? Te zeggen wat ze denken of elkaar te beschermen tegen gezichtsverlies? Rokken, korte broeken, sluiers of petten te dragen? Of zijn dit allemaal dingen die ze zelf mogen beslissen en zo ja, vanaf welke leeftijd?

Of wij wereldburgers dat nou leuk vinden of niet, de meesten van ons hebben steeds vaker contact met mensen uit een ander land. We ontmoeten toeristen en we zijn toeristen. We werken in multinationale organisaties. We sluiten handelsovereenkomsten af. We houden ons bezig met diplomatie. We leren hoe mensen over de hele wereld met elkaar verbonden zijn door middel van een stroom goederen, geld, kennis, religieuze ideeën, wapens, ziekten, sportteams en toeristen.

Crossculturele misverstanden zijn een vaak onderschatte oorzaak van problemen. Als wij ons, als mensen die deze wereld bewonen, niet bewust worden van onze wederzijdse verschillen, geen kennis vergaren over basale culturele variabelen en geen vaardigheden opdoen om effectief over grenzen heen met elkaar te communiceren en ook niet de wil hebben om dit te doen, zal onze wereld er niet op vooruitgaan. We moeten effectief kunnen communiceren met mensen die op een heel andere manier zijn grootgebracht dan wij.

Leren over crossculturele communicatie kan ook een immens verrijkende ervaring zijn. Het kan ertoe leiden dat je dagelijkse rituelen en vanzelfsprekende aannames in een nieuw licht ziet en dat je meer plezier, spanning en vrienden in je leven krijgt.

Dit boek helpt u om de intellectuele en emotionele uitdaging aan te gaan die hoort bij het leren communiceren over grenzen heen. De intellectuele uitdaging bestaat erin de essentie te begrijpen van nationale cultuur: de regels van het sociale spel die over de grens anders zijn. De emotionele

De intellectuele uitdaging bestaat erin de essentie te begrijpen van nationale cultuur: de regels van het sociale spel die over de grens anders zijn. De emotionele uitdaging is in staat te zijn je zelf te verplaatsen in de belevingswereld van iemand uit een ander land.

le uitdaging is in staat te zijn jezelf te verplaatsen in de belevingswereld van iemand uit een ander land.

Voordat we beginnen is nog één waarschuwing op zijn plaats. Veel van wat er tussen mensen uit verschillende landen gebeurt, is afhankelijk van cultuur, maar niet alles. Ten eerste is ieder mens tot op zekere hoogte uniek. Er zijn geen twee mensen die zich precies hetzelfde gedragen; dit komt door hun karakter en hun persoonlijke geschiedenis. Ten tweede zijn mensen sociale wezens en leren ze hoe ze dat moeten zijn door middel van de groepen waar ze deel van uitmaken. De kans dat ze zich in specifieke sociale omstandigheden op een bepaalde manier zullen gedragen, verschilt al naar gelang de groepskenmerken. Voor de meeste mensen is hun geboorteland een belangrijke indicator van hun socialisering. Voor immigranten of etnische bevolkingsgroepen binnen een land kan dit het geboorteland van hun voorouders zijn of een combinatie van het eigen geboorteland en dat van hun voorouders.

We hebben allemaal het vermogen met andere mensen te communiceren, hoe anders ze ook zijn, en hen te leren begrijpen.

Mensen zijn ten derde tot op zekere hoogte allemaal gelijk. We hebben allemaal het vermogen om met andere mensen te communiceren, hoe anders ze ook zijn, en hen te leren begrijpen. We hopen dat dit boek u zal helpen om dit vermogen optimaal te ontwikkelen en dat het u zal stimuleren en verrijken.

Hoofdstuk 1

Verschillende werelden binnen de global village

Volgens sommige mensen wonen we met z’n allen in een ‘global village’. Vóór 11 september 2001 was deze uitdrukking populair in de westerse wereld. Maar mocht het nog niet aangetoond zijn, dan maakt dit hoofdstuk duidelijk dat onze global village veel verschillende buurten heeft. Het laat zien hoe interculturele ontmoetingen misverstanden kunnen voortbrengen, of erger. Het hoofdstuk bestaat uit verhalen en oefeningen voor individueel gebruik of groepswerk.

Onze global village heeft veel verschillende buurten.

Het volgende verhaal illustreert dat misverstanden tussen mensen uit verschillende landen zich onverwacht kunnen voordoen en verstrekkende gevolgen kunnen hebben.

Sinds het eind van de Tweede Wereldoorlog is Korea opgedeeld in twee helften. Noord-Korea is de straatarme communistische Volksrepubliek Korea geworden. Zuid-Korea is een verhoudingsgewijs rijke kapitalistische staat geworden met militaire aanwezigheid van VS-troepen. Tot het jaar 2000 voerden deze zusterlanden een heftige ideologische strijd met elkaar. De regering van de VS stond aan de kant van Zuid-Korea en zette Noord-Korea, vanwege incidenten in de jaren zeventig en tachtig, op haar lijst van zeven terroristische naties, de zogenoemde schurkenstaten. In 2000 begonnen de twee Korea’s weer te praten over verzoening of zelfs hereniging. Deze situatie vormt de achtergrond voor het volgende verhaal.

HET FRANKFURT-INCIDENT

Op 4 september 2000, tijdens het laatste jaar van de regering-Clinton, reist een Noord-Koreaanse delegatie van Europa naar de millenniumtop van de Verenigde Naties in New York. Kim Yong Nam, de tweede leider van het land, maakt deel uit van de delegatie. In New York zou een verzoeningsgesprek plaatsvinden met de president van Zuid-Korea. De oorspronkelijke reisplannen worden veranderd en de delegatie kiest op vliegveld Frankfurt voor een Amerikaanse luchtvaartmaatschappij. Als de Noord-Koreanen op hun vliegtuig wachten, worden ze opgemerkt door beveiligingspersoneel van de betreffende luchtvaartmaatschappij. Overeenkomstig de instructies die ze hebben gekregen met betrekking tot onderdanen van schurkenstaten die geen diplomatieke onschendbaarheid hebben, worden deze mensen uit de rij gehaald en grondig onderzocht. De Noord-Koreanen zijn ontzettend boos en vliegen naar huis, in plaats van naar de VN-top. Het incident haalt onmiddellijk de wereldpers.

De Noord-Koreaanse ambassadeur, de heer Li, geeft zijn versie van het verhaal: beveiligingsbeambten van een Amerikaanse luchtvaartmaatschappij benaderden de delegatie en gedroegen zich als vandalen: ze ondervroegen en fouilleerden de delegatieleden en doorzochten hun bagage. Ze rechtvaardigden dit gedrag door te zeggen dat Noord-Korea op de lijst met schurkenstaten staat en dat ze instructies van het thuisfront hadden gekregen om te handelen zoals ze hadden gedaan. De heer Li concludeerde dat het incident opzettelijk en in het geniep gearrangeerd was door de Verenigde Staten om de verzoening tussen de twee Korea’s te verhinderen, waarmee werd aangetoond dat Noord-Amerika zelf een schurkenstaat is.

Een woordvoerder van het Witte Huis legt uit dat het personeel op de luchthaven van Frankfurt niet wist wie de delegatieleden waren omdat deze hun reisplannen hadden veranderd. Ze hadden slechts de Amerikaanse regels met betrekking tot schurkenstaten opgevolgd en de regeringvan de VS was in het geheel nietbe-trokken bij het incident. De luchtvaartmaatschappij verontschuldigde zich direct en nam alle verantwoordelijkheid op zich.

Verschillende VS-diplomaten zeiden dat ze het incident betreurden. Vier dagen later stuurde de minister van Buitenlandse Zaken van de VS, Madeleine Albright, een formele excuusbrief naar de minister van Buitenlandse Zaken van Noord-Korea; ze ontving hierop een reactie die je verzoenend van toon zou kunnen noemen. In deze brief geven de Noord-Koreanen aan dat ze nota hebben genomen van de Amerikaanse verontschuldiging en dat ze het handelen van de Amerikanen in de toekomst zullen volgen. Ze schrijven echter ook dat er inbreuk is gemaakt op de soevereiniteit van het land en dat ‘de Democratische Republiek Korea net zoveel waarde hecht aan haar soevereiniteit als aan haar leven en haar ziel’. De beide Korea’s hebben hun gesprekken hervat.

Wat er op het vliegveld gebeurde, was een duidelijk voorbeeld van een botsing tussen twee culturen. Ervaren reizigers weten dat beveiligingspersoneel op vliegvelden in de Verenigde Staten vaak tactloos is, ongeacht met wie ze te maken hebben. Dat past in de Amerikaanse cultuur. Het kan zijn dat ze niet erg beleefd zijn geweest tegen de Noord-Kore-aanse delegatie. Bovendien zijn Amerikanen van mening dat iedereen verantwoordelijk is voor zijn eigen handelen; je kunt de regering dus niet verantwoordelijk houden voor het gedrag van werknemers van een of ander bedrijf, zolang deze zich aan de regels houden. De Noord-Kore-anen komen daarentegen uit een land waar respect voor autoriteiten erg belangrijk is. Bovendien is belediging van één Noord-Koreaan de belediging van alle Noord-Koreanen. Vanuit dit standpunt bezien, was het niet slechts een kwestie van een paar beveiligingsbeambten die een paar vreemdelingen fouilleerden, het was de belediging van een hele natie! Dit komt duidelijk tot uiting in de emotionele en nationalistische ondertoon van de Noord-Koreaanse reactie.

Zo ziet u dat het mogelijk is om het gedrag van beide partijen te verklaren in termen van hun eigen denkwijze en met twee volledig verschillende interpretaties te komen. Denkt u dat de Amerikaanse luchtvaartbeambten of de Noord-Koreaanse delegatieleden iets van dit incident hebben geleerd? De Amerikanen vinden waarschijnlijk dat de Noord-Koreanen de zaak belachelijk hebben opblazen, terwijl de Noord-Koreanen er nu vrijwel zeker van zijn dat Amerikanen barbaren zijn. Media aan beide kanten zullen dit beeld waarschijnlijk niet hebben gecorrigeerd.

Gelukkig waren hooggeplaatste politici uit beide kampen erop uit het incident snel achter zich te laten. In veel andere gevallen had een incident als dit het begin van een gewapend conflict kunnen zijn.

Bewustwording, kennis en vaardigheden

Als u leidinggevend beveiligingsbeambte bij een luchtvaartmaatschappij was, wat zou u dan doen om dergelijke incidenten in de toekomst te voorkomen? Normaal gesproken moet dit in drie chronologische stappen gebeuren.

•  Zorg dat uw medewerkers zich bewust worden van het feit dat ze in hun sociale gedrag en veronderstellingen anders zijn dan veel buitenlanders.

•  Help hen deze verschillen tussen henzelf en mensen uit andere delen van de wereld te leren kennen.

•  Train hen in de vaardigheden die nodig zijn om effectief met deze ‘andere’ buitenlanders te communiceren.

Er is in de loop van het proces eigenlijk nog een vierde stap nodig: hen motiveren om mensen uit welk land dan ook te behandelen zoals zij dat prettig vinden.

U kunt er zonder meer van uitgaan dat leden van de Noord-Koreaanse delegatie in Frankfurt op hun eigen manier duidelijk hebben gemaakt dat ze de veiligheidsmaatregelen niet op prijs stelden. Met voldoende training waren de beveiligingsmensen zich misschien bewust geweest van de mogelijkheid dat er sprake was van een misverstand, hadden ze kunnen uitzoeken wie deze mensen waren en hadden ze hen met meer respect voor hun cultuur behandeld.

De logische volgorde van bewustwording, kennis en vaardigheden vormt de basis voor dit boek. Activiteiten en oefeningen zijn meestal gericht op de stappen bewustwording en kennis. Simulatiespelletjes werken goed op kennis en vaardigheden. Mensen oefenen hun interculturele communicatievaardigheden en ervaren hoe het voelt om een vreemdeling te zijn. Deze ervaring kan zeer motiverend werken. Maar eerst werken we aan bewustwording en kennis.

Wat ziet u?

Kijk naar de volgende serie plaatjes. Kijk kort naar ieder plaatje en schrijf op wat u denkt dat het voorstelt. Lees dan pas verder (niet eerder) en ontdek hoe een aantal andere mensen het plaatje heeft geïnterpreteerd. Deze mensen varieerden in leeftijd van veertien tot vijftig jaar en waren afkomstig uit Bolivia, China, Ethiopië, Frankrijk, Indonesië, Italië, Nederland, Oeganda, Peru en Tunesië. Misschien staat uw interpretatie in de lijst, misschien niet. Zoals u zult zien hebben de plaatjes een verbazingwekkend aantal mogelijke interpretaties, die van elkaar verschillen omdat mensen zich op verschillende aspecten concentreren. Sommige mensen zoeken naar unieke kenmerken van de mensen in het plaatje. Anderen zoeken naar familieverbanden of hiërarchische verhoudingen. Nog weer anderen kijken naar sekseverschillen, naar samenwerking, naar vijandschap, of naar details die professionele of religieuze functies onderstrepen. Probeer te ontdekken welke kenmerken uw interpretatie hebben beïnvloed.

Onbewust breng je in iedere situatie je eigen culturele interpretatiekader mee.

De les die u uit deze activiteit kunt trekken, is dat je door alleen naar een situatie te kijken, niet kunt zeggen wat er gebeurt. Onbewust breng je in iedere situatie je eigen culturele interpretatiekader mee. Dit wil niet zeggen dat cultuur de enige factor is die bepaalt hoe mensen een plaatje of een situatie interpreteren. De eigen unieke geschiedenis en de persoonlijkheid van de betrokkene spelen ook een belangrijke rol. Maar sommige interpretaties van mensen uit andere delen van de wereld komen u misschien heel vreemd voor.

PLAATJE 1

Mogelijke interpretaties:

•  Er lopen ergens twee vrouwen; een man bedreigt één van hen met een stuk hout.

•  Twee mannen vallen een vrouw aan.

•  Een vrouw stapt opzij om een blinde man te laten passeren.

•  Een bedelaar en een vrouw.

•  Tuinieren.

•  Een boerenfamilie die op het land werkt.

•  Twee mensen die elkaar helpen om iets te doen.

•  Arme mensen. De man graaft iets op en de vrouw wacht om het aan te pakken.

•  Een man die de vloer schoonmaakt.

•  Een man die een gat graaft en een vrouw die daar zaadjes in laat vallen.

PLAATJE 2

Mogelijke interpretaties:

•  Een leraar die een student een reprimande geeft.