Kracht met de matrix

Van dezelfde auteur:

De gekookte kikker

De kracht van de matrix

Meer dan 500 managementstijlen

De negensprong

De praktijk van de matrix

Projectmanagement, creativiteit in projectsturing

Gebouwen met een ziel

De paarse krokodil

De Broedfactor

Peter Camp Kracht met de matrix

De parabel van de moderne geitenboer

Mensen en organisaties verbinden met de matrixmethode

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Voor Marianne

Vierde druk, november 2009

© Teksten illustraties: Peter Camp (campmatrix.nl]
© Schema’s: Funs Erens c/o Beeldrecht Amsterdam
© Foto’s conform fotoverantwoording

Alle rechtenvoorbehouden

Omslag

:   Studio Jan de Boer BNO

Opmaak en typografie

:   Funs Erens - Illuster (illustervormgevers.nl]
     Simone Weijs - Vormweijs, Nijmegen

Redactie

:   Janny ter Meer-Tekstbureau Janny ter Meer,  Overveen

ISBN 9789047003731

D/2004/0108/816

NUR807.801

www.businesscontact.nl
www.campmatrix.nl

Voorwoord

De warme zomervakantie van 2003 bestaat voor mij uit fietsen en geiten uitlaten. Fietsen omdat dat mijn hobby is. Geiten uitlaten omdat ik Laurent wil helpen, een jonge vrijgevochten geitenboer in het Noord-Franse dorpje Flassigny, waar we een vakantiehuisje hebben. Hij is door zijn enkel gegaan. Na iedere wandeling met de geiten deel ik mijn ervaringen met hem en vaak ook met zijn vrouw. Hun reacties schrijf ik op in mijn agenda. Al gauw gaan de gesprekken ook over de geitenboerderij. Wat komt daar allemaal bij kijken en wat drijft iemand om zo’n kleinschalig bedrijf op te zetten? Ik verwonder me steeds meer over de manier waarop zij reageren op het geweld van de grote boeren en de agro-industrie. Ik begin steeds meer overeenkomsten te zien tussen hun boerderij en mijn eigen organisatie en de organisaties waarvoor ik werk. Hoe je ook in die bedrijven samen met anderen inspirerende ontmoetingsplekken kunt maken en hoe je van daaruit een bijdrage kunt leveren aan de organisatie.

Ik merk en zie bij mensen die ons in Frankrijk komen bezoeken, dat het verhaal van de authentieke en autonome geitenboer hen ook aanspreekt. Hetzelfde geldt voor mijn cursisten als ik hun over de geitenboer vertel. Op de een of andere manier trekt het beeld iedereen aan en roept het vragen op: Hoe doen ze het? en: Zou ik het ook kunnen en durven?

Wat ons allemaal boeit in het verhaal van de geitenboerderij is dat de eigenaren, Laurent en zijn vrouw Faustine, op een kleinschalige en duurzame manier een bijdrage leveren aan onze samenleving en dat ze dat op hun eigen manier doen. Ze doen dat autonoom, maar niet geïsoleerd van hun omgeving. Daarmee zoeken ze juist voortdurend verbinding. Gewoonweg omdat ze er niet buiten kunnen en dat ook niet willen. Ze werken vanuit een visie die gericht is op de mens, de organisatie, de klant en in hun geval ook op het dier. Daarbij zoeken ze naar allerlei wegen om het nuttige uit het verleden te verbinden met de verworvenheden van deze tijd. Daarnaast valt het iedereen op dat ze ergens voor staan en dat ook waarmaken.

Wat kunnen wij met het verhaal van de geitenboer? Kunnen wij het als een metafoor zien voor organisaties? Is het misschien een goede inspiratiebron voor wat velen, onder wie ikzelf, in veel organisaties meemaken en waar velen vanaf willen? Voor wat Wido Smeets zo treffend verwoordt in zijn column in het dagblad De Limburger, afgedrukt als proloog. Ik heb het dan over deprimerende werkervaringen als gevolg van inefficiënte schaalvergroting. Over de greep van topmanagers en hun waanvoorstellingen. Over het kritiekloos achter hen aanlopen. Over dunner wordende verbindingen met managers. Over hun gebrek aanvertrouwen in hun medewerkers, eenzijdige nadruk op rendement en verkeerde maatregelen.

Laten we hierdoor niet mismoedig worden, maar ons laten inspireren door Faustine en Laurent en hun microonderneming en ons afvragen hoe we binnen onze groter wordende organisaties onze ruimte kunnen terugpakken. Hoe we in de organisaties autonome en prettige werkplekken kunnen scheppen waar we graag naartoe gaan. Zodat we anderen kunnen ontmoeten en met hen over onze vragen, verwondering, werken andere ervaringen kunnen praten en onze zorgen kunnen delen. Zodat we gezamenlijk kunnen uitzoeken hoe we de verbinding met onszelf, elkaar, onze klanten, leidinggevenden, stafleden en directeuren en andere belanghebbenden in onze omgeving kunnen herstellen. Zodat we, populair gezegd, in onze organisaties opnieuw regelmatig met hen onze eigen feestjes kunnen bouwen.

Er zijn inmiddels legio methoden om organisaties tegen het licht te houden en zo nodig te veranderen. Zo zijn er harde methoden om de continuïteit van de organisatie te waarborgen, zachte om te voorzien in de behoeften van mensen. Zelf beoefen en ontwikkel ik sinds 1988 een aanpak die beide kanten integreert, de matrixmethode. Ik heb haar in diverse boeken beschreven. In dit boek leg ik een relatie tussen de creativiteit van de geitenboer en het creatieve gebruik van de matrixmethode. Zo kan ik – met instructies en veel praktijkvoorbeelden – laten zien hoe je alleen en samen overzicht kunt houden, invloed kunt uitoefenen, een toekomstbeeld kunt ontwikkelen, de complexiteit van veranderingen analyseren, en oplossingen invoeren.

Daarom begint iedere paragraaf met een verwijzing naar de geitenboerderij. Daarin ga ik niet in op de overeenkomsten in het gedrag van mensen en geiten, maar op het functioneren van de geitenboerderij.

Dit boek is de opvolger van De kracht van de matrix, dat aan vernieuwing toe was. Je vindt er informatie over de matrixmethode, achtergronden en toepassingen en je leest hoe je met de matrixmethode organisaties en mensen met elkaar kunt verbinden. De sfeer van dit boek lijkt op die in mijn trainingen waarin ik de deelnemers op een persoonlijke manier benader. Daarom gebruik ik in dit boek de ‘je’-vorm.

Wil je meer verdieping, theorie, aanwijzingen, toepassingen en uitwerking, lees dan De praktijk van de matrix, een doeltreffende methode om veranderingen te sturen. Voor het managen van de harde en zachte kanten van projecten raad ik je het boek Projectmanagement, creativiteit in projectsturing aan.

In de tekst verwijs ik regelmatig naar de website, www.campmatrix.nl. Dit is een communicatieplatform en een gegevensbank voor de ontwikkeling van de matrixmethode. Daarop vind je de laatste nieuwe toepassingen en een helpdesk voor toepassingsvragen. Je kunt er gratis allerlei matrixenquêtes en werkstukken van anderen inzien en vanaf halen. Ook kun je er je eigen toepassingen en ervaringen aan toevoegen.

Dankwoord

Aan de totstandkoming van dit boek hebben verschillende mensen bijgedragen. Zij hebben zich allemaal ‘bemoeid’ met het manuscript. Het boek is er veel beter van geworden. Daarom bedank ik hen allemaal voor de prettige samenwerking, de kritische blik, hun aanvullingen, stimulans en individuele bijdragen.

Allereerst Faustine Masnou en Laurent Jubert. Zij hebben me in hun keuken laten kijken, heel veel verteld en laten zien. Zij zijn er trots op dat ik hun micro-onderneming als inspiratiebron gebruik voor de matrixmethode. Dit past bij de voorbeeldfunctie die ze met hun kleinschalige bedrijf willen vervullen. Ze gaven me het vertrouwen door me regelmatig hun geiten te laten hoeden. Het zijn bijzondere mensen met een zeer bijzonder project. Het is heel knap hoe ze hun idealen hebben gerealiseerd en ik heb veel van hen geleerd.

Vervolgens bedank ik de mensen die de voorbeelden in dit boek hebben geleverd. Zij houden de matrixmethode levendig en zorgen voor de ontwikkeling. Veel van hun toepassingen staan met de volledige tekst op mijn website.

Wido Smeets voor zijn column ‘De parabel van de moderne geitenboer’ in het dagblad De Limburger. Daardoor kwam ik op het idee de metafoor van de geitenboerderij verder uit te werken.

Het verhaal over de geitenboerderij is gebaseerd op ervaringen en voorvallen van de afgelopen vijfjaar in Flassigny. Margot Hartevelt, die al wat langer in Flassigny een tweede huis heeft en Faustine en Laurent goed kent, heeft de ‘geitenpassages’ gecontroleerd op waarheidsgehalte en zo nodig aangevuld. Zij heeft er ook op gelet dat de gelijke inbreng van Faustine en Laurent in de geitenboerderij in het verhaal naar voren komt.

Wil van Zwol en Kees Hooijmaaijers, oud-collega’s, hebben – zoals ze bij alle matrixboeken hebben gedaan – gekeken naar de inhoud van de teksten en de toepassingen van de matrixmethode. Deze keer hebben ze er ook als Frankrijkkenners naar gekeken, sommige verbanden explicieter geformuleerd en de Franse teksten gecorrigeerd.

Nico van Alphen, Van Alphen en Partners Delft, heeft het concept beoordeeld. Als authentiek en kritisch organisatieadviseur denkt hij dat ik met dit boek nu definitief al mijn kennis en ervaring met de matrixmethode op papier heb gezet. Alhoewel, we vroegen ons beiden af of dat wel klopte. Nico overleed plotseling enkele maanden voor het verschijnen van dit boek. Nu zal ik er niet meer met hem over kunnen discussiëren en ik zal de gesprekken met hem erg missen.

HRM-specialist Hans Janssen, Human Company Amersfoort, heeft naar de menselijke kant van het boek gekeken. In het manuscript zette hij bij veel passages zijn associaties met zijn werk, zoals: je moet het zelf doen in een organisatie, je moet met de ‘kudde’ op stap, in de liefde voor de mensen in en rond de geitenboerderij bespeur je de liefde voor de mensen in en rond de organisatie. Een teken dat de metafoor van de geitenboerderij zijn werk al doet.

Dankzij Peter Fest, mijn leidinggevende bij mijn deeltijdbaan aan het VDO Opleidingsen adviescentrum van de Hogeschool van Nijmegen en Arnhem, was ik in staat de plaats van de matrixmethode in vergelijking met andere managementmethoden te beschrijven.

Frits Schipper, organisatiefilosoof aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, heeft me gestimuleerd en uitstekend geholpen dieper in te gaan op het integrale karaktervan de matrixmethode.

Door Ad Kil, als visiting professor verbonden aan verschillende universitaire opleidingen voor mediation en conflicthantering, kon ik de functie van de matrixmethode als onderzoeksinstrument goed beschrijven. Jan Veenman, shiftleader, en Ben Freyee, productiemanager, allebei bij Johnson Polymer in Heerenveen, volgen de MCO- en IML-opleidingen van ivo Nederland. Zij hebben het manuscript vergeleken met De kracht van de matrix. Jan vond het een helder manuscript. ‘Je kunt er de droge managementkost beter mee verteren,’ mailt hij mij. Zijn collega Ben denkt dat met deze opzet de gebruikers sneller inhaken op de matrixmethode. Hij heeft de matrix gebruikt om het imago van zijn afdeling te verbeteren. Cora Streumer, een van hun cursusleiders, vindt het een goed leesbaar boek doordat ik de praktische en schematische opzet van De kracht van de matrix heb samengevoegd met aansprekende voorbeelden. Ook spreekt haar de persoonlijke manier waarop ik de lezer toespreek, aan.

Janny ter Meer, Tekstbureau Janny ter Meer te Overveen, wees me op de didactische doelstelling van dit boek en zorgde er opnieuw voor dat de tekst prettig leesbaar is, iets waar alle door haar geredigeerde matrixboeken bekend om staan.

Funs Erens, zwager, partner, beeldend kunstenaar, illustrator, webdesigner en boekopmaker zorgde, samen met Simone Weijs, voor de bijzondere vormgeving van dit boek.

Mijn vrouw Marianne heeft het hele proces gevolgd. Zowel vanuit onze stulp in Westervoort en ons stulpje in Flassigny, Frankrijk. Ze geniet van mij en mijn werk en ik van haar en haar adviezen! Ik draag het boek aan haar op.

Peter Camp, Westervoort/Flassigny, mei 2004

  1.1 De context: Petit Europe

Flassigny

Flassigny is een Noord-Frans dorpje met ongeveer zestig inwoners, een paar straten, twee kastelen, een kerk en een gemeentehuisje. Het ligt verscholen in een dalletje, aan het eind van een C-weg. Geografisch is het onderdeel van de Gaume, dat voor twee derde in België en voor een derde in Frankrijk ligt. De Gaume is een heuvelachtig, groen en hosrijk gebied. Vooral aan de Franse kant is het zeer dun bevolkt. Omdat het in de luwte van de Belgische Ardennen ligt, beschikt het over een microklimaat. Doordat het weer er altijd wat beter is dan bij ons, wordt in de Gaume zelfs wijn verbouwd¹. Bestuurlijk hoort Flassigny tot het departement Meuse, een van de dunst bevolkte departementen van Frankrijk. Vroeger liep de grens van Luxemburg en Lotharingen dwars door het dorp. Later, in de twee wereldoorlogen, konden de Duitsers (zegt men) het dorp niet vinden omdat het in een gat ligt. Ze keken eroverheen, waardoor het ongeschonden is gebleven.

Toeristen komen er niet veel. Soms enkele wandelaars en mountainbikers die de Gaumeroute volgen, een prachtige rondwandeling van ongeveer 140 km lang².

Het dorp oogt vriendelijk. Dat komt met name door de gele kalkzandstenen huizen met de Romaanse dakpannen, de in verschillende tinten geverfde luiken en, in de zomer, de kleurrijke bloembakken voor de gevels. De mensen zijn eveneens vriendelijk. Toen we er pas waren, noemden we het le village qui rit, omdat iedereen elkaar lachend groet. Desalniettemin is iedereen chez soi, erg op zichzelf, gaat zijn eigen gang en laat de ander met rust. Men treft elkaar op gemeenteraadsvergaderingen, bij het onderhoud van de eigen watervoorziening, het restaureren van oude woningen, de nationale feestdag en Kerstmis. Dan komt iedereen bij elkaar in het gemeentehuis, de burgemeester schenkt champagne (hij komt uit Reims), er is een kerstman en er is zelfgemaakt lekkers. Verder ziet men elkaar regelmatig op straat of in de schuren om elkaar met raad en daad bij te staan. Men helpt elkaar altijd, maar je moet er wel om vragen. Soms zijn er wat ruzies. Deels zijn die te herleiden naar burenruzies en deels komen ze voort uit geschillen rond gemeentelijke kwesties. Over deze cuisine interieur hoor je niet veel. Dat blijft onder ons of hen. Wat dit betreft valt het dorp in positieve zin op. In tegenstelling tot enkele omringende dorpen kent Flassigny geen oude familievetes³.

In dit kleine dorp is het gemeentehuisje, waar de vrouw van de burgemeester twee keer per week een halfuur spreekuur houdt, gevestigd in een oude verbouwde wasplaats. Het dorp heeft weinig eigen middelen. Af en toe komt er iemand, die een soort Melkertbaan heeft, om de straten en het groen in het dorp te onderhouden.

In het dorp zijn verder geen voorzieningen. De kerk is gesloten. Het oude gemeentehuis, woonhuis van de onderwijzer en het klaslokaal zijn omgebouwd tot enkele appartementen en een gemeentelijke feestzaal⁴.

Het is er calme, rustig in het dorp, op het saaie af. Daarvan word je je pas goed bewust als de tv’s avonds de hectiek van de samenleving binnenbrengt: de enorme schandalen, politieke moorden (Corsica), de sterftecijfers ten gevolge van de hitte en te hard rijden, criminaliteit in de buitensteden van de grote Franse steden. De inwoners warmen zich aan de nationale trots die TV 1, TV 2 en TV 3 bieden door hun uitgebreide interviews met filmers, schrijvers en popsterren. Een enkele keer gebeurt er wat: de zonsverduistering, een huis dat instort, een film die in Flassigny wordt opgenomen, het oude kasteel wordt verkocht en, natuurlijk, er komen Nederlanders te wonen. Voor de inwoners van Flassigny is het logisch dat die voor de rust komen. Voor henzelf zijn ze blij met hen omdat ze de huizen in het dorp in ere houden en ze wat afleiding brengen.

In het dorpje van zestig inwoners woont een twintigtal kinderen in alle leeftijden. De kleintjes spelen de hele dag op straat. Ze worden iedere dag twee keer naar de halte van de schoolbus gebracht en er weer opgehaald. Daar wisselen ze onder elkaar wat nieuwtjes uit. Voor de jongeren is de bushalte de hangplek.

Her en der verspreid over dit dorpje wonen behalve Fransen uit verschillende delen van Frankrijk, Belgen, Luxemburgers (kasteeleigenaren), Amerikanen (ook kasteeleigenaar) en Polen (na de Tweede Wereldoorlog blijven hangen) en drie Nederlandse gezinnen die er een tweede huis hebben. Het is Petit Europe, zoals de burgemeester bij ons kennismakingsbezoek zei.

In dit voor de buitenwacht goed verborgen dorpje, een vrijstaatje bijna, houdt vanaf het stoeptrapje voor haar huis midden in het dorp mevrouw Chaumont, 86 jaar oud, alles in de gaten. Ze is niet nostalgisch, weet veel en staat met beide benen stevig op de grond. Ze stamt uit een van de oudste families en is moeder van Guy {president de la chasse, de plaatselijke jachtvereniging) en Daniel. Beide zoons runnen vooraan in het dorp een enorme boerderij of, beter gezegd, ze managen een agro-industrieel bedrijf van ongeveer 230 hectare en 100 koeien. Helemaal aan het eind vind je de andere grote boer, Pierre Guillaume, met 280 hectare. Die investeerde enkele jaren geleden, samen met vijf andere boeren uit de regio, in een oude kolchoz met 4000 hectare in Roemenië. Nu hij zich daaruit heeft teruggetrokken, neemt hij voor de afleiding vlieglessen. Hij is de gekozen burgemeester. Eigenlijk bij gebrek aan kandidaten tegen wil en dank. Een keer vergat hij Quatorze Juillet te vieren. Mevrouw Chaumont voerde daarvoor drie redenen aan: het regende, de gemeente heeft geen geld (voor een krans voor de gevallenen uit de Tweede Wereldoorlog en borrel) of de burgemeester is het vergeten. Alleen als er agendapunten zijn en iedereen tijd heeft, belegt de burgemeester een raadsvergadering.

Andere markante figuren in dit Noord-Franse dorpje zijn Jules, een authentieke zigeuner (je suis un vrai gitane) en Madeleine. Het zijn onze overburen. Ze leven van de bijstand en hun moestuin, en slaan zich trots en autonoom door het leven dat gekenmerkt wordt door allerlei fysieke problemen en praktische ongemakken. Ze noemen dat Système D.

In dit dorp zijn Faustine en Laurent in 1995 neergestreken. Tussen het gigantisme, het geweld van de grote boeren, hebben ze een kleinschalige geitenboerderij en kaasmakerij opgezet.

  1.2 De geitenboerderij: het beleid

Doelen en werkwijze

De geitenboerderij is gehuisvest in een fermette, een kleine boerderij bestaande uit een woonhuis en grote schuur. Laurent is begonnen met tien geiten en een bok. Samen met Faustine heeft hij de woning bewoonbaar gemaakt, een kaasmakerij, winkel en voor de geiten de schuren ingericht. In diezelfde periode heeft hij land gepacht en bewerkt. De kudde bestaat inmiddels uit zestig geiten, waaronder veertig volwassen melkgeiten, zeventien jongen en drie bokken. Met deze samenstelling denkt Laurent het ideale evenwicht van de kudde gevonden te hebben. De melkgeiten produceren ongeveer 2 liter melk per dag. Ze worden twee keer per dag gemolken. De melkproductie is goed voor ongeveer 100 normale kaasjes per dag. Daar is Faustine vijf uur mee bezig. Daarnaast maakt ze nog allerlei bijzondere kaasjes in verschillende smaken, van verschillende ouderdom en grootte. Het melkseizoen loopt van begin april tot eind september. De melk wordt in een aparte kaasmakerij op ambachtelijke wijze verwerkt tot kaas. Daarbij neemt Faustine strenge hygiënevoor-schriften in acht. Ze heeft een redelijk vast klantenbestand in de dorpen waar ze op de weekmarkt staat. Verder weten de Fransen in de omgeving de winkel te vinden. Ze verheugen zich op de start van het nieuwe kaasseizoen en vinden het jammer als dit voorbij is. In het weekend rijden de auto’s af en aan. Het komt regelmatig voor dat Faustine door haar voorraad heen is.

Het bedrijfis low budget opgezet. Faustine en Laurent hebben weinig vaste lasten. De aanschafprijs van de boerderij was laag. Groenten halen ze uit eigen tuin. Het hout voor de verwarming en de inrichting van de schuren komt uit eigen bos. Maaimachines, mestkarren en tractoren van meer dan twintig jaar oud koopt Laurent overal en nergens voor een laag prijsje. Ofen in welke mate de geitenboerderij rendabel is, is moeilijk te zeggen. Daar vraagje niet naar. Wel constateer ik dat Faustine en Laurent wat bijverdienen met het vetmesten van varkens, het verkopen van geitenvlees en hun huiden (als de jonge bokjes worden geslacht) en het doorverkopen van producten uit andere kleinschalige bedrijven. Daarnaast verdiende Laurent in de afgelopen jaren wat bij als druivenplukker in de omgeving van Reims.

Onlangs heeft een oom voor zijn ouwe dag de naastgelegen boerderij gekocht. Daarin gaat Laurent een chèvrerie, een nieuwe geitenstal, maken. Ruimer en praktischer dan de huidige. De ruimte die in de oude accommodatie vrijkomt, wordt dan ingericht als chambres d’hôtes, kleinschalige gastenverblijven voor toeristen. Sinds kort heeft Faustine een grote rijdende marktkraam. Nu verkoopt ze ook ambachtelijk gebakken brood, boter en kaas van koeien van kleinschalige bedrijven in de buurt. Deze verkopen op hun beurt de geitenkaas uit Flassigny en maken daarvoor reclame.

De beleidsbeïnvloeders

Er zijn enkele mensen die zich direct en enkele die zich indirect met Faustine en Laurent bemoeien. Tot de binnenste cirkel behoren de ouders van beiden. Zij helpen waar mogelijk, onder andere door hun kleinkinderen tijdens het hoogseizoen op te vangen. Verder is er de sympathieke vrijgezelle oom, die bij het timmerwerk helpt en de naastgelegen boerderij heeft aangekocht. Daarnaast zijn er allerlei vrienden en kennissen die bij grote verbouwingen helpen en in het seizoen bij het hooien.

Buiten de binnenste cirkel treffen we natuurlijk de directe buren aan. Onder hen mevrouw Chaumont, die vanaf haar stoepje alles in de gaten houdt. Onder hen ook meneer Voisin, een gepensioneerde technicus, met wie Laurent een behoorlijk conflict voor de rechter heeft moeten uitvechten. Ik kom daar verderop in het boek op terug. Het conflict had te maken met la terre, het land. Daar mocht hij met zijn mestkar niet overheen. In Flassigny is het meeste land in handen van de grote boeren. Die hebben het daarom voor het zeggen in het dorp. Het land is heilig voor de Fransen. Dat staan ze niet zomaar af. Toch heeft Laurent enkele stukken kunnen pachten en mag hij ieder jaar zijn geiten laten grazen op sommige niet bebouwde of net gemaaide stukken. Bijna iedere Franse familie in Flassigny is vertegenwoordigd in de gemeenteraad en/of een van de commissies voor het onderhoud van de wegen of het organiseren van feesten. Op die manier blijven ze op de hoogte van de belangrijkste ontwikkelingen en kunnen ze zo nodig daar hun invloed uitoefenen.

In de ring daaromheen zijn er natuurlijk allerlei vertegenwoordigers van de overheid die in de gaten houden of Faustine en Laurent zich aan de vergunningen en hygiënevoorschriften houden. Om zich tegen hen te wapenen of van hen te profiteren maakt Laurent deel uit van FERME, een belangenorganisatie voor kleinschalige bedrijven in Frankrijk.

Ten tijde van de mond en klauwzeerziekte in 2001 was Faustine erg bang en verontwaardigd over de overheidsdienaren die de zieke dieren ruimden. Ze noemde hen de tueurs, de moordenaars. Gelukkig ging deze ziekte aan Flassigny voorbij.

Erg belangrijk zijn de Nederlandse overburen Margot en Jan Paul. Zij beschikken over een oude boerderij met grote schuren. Die mogen Faustine en Laurent gebruiken voor de opslag van materialen en machines.

Het bedrijfsklimaat

Bij de drie toegangswegen naar het dorp staan de door Faustine met bloemetjes beschilderde borden Fromage de Chèvre, 3 km. Zij wijzen je de weg naar hun kleinschalige boerderij la Grange aux Gaules. Het winkeltje is een vriendelijk ingerichte plek waar je ‘puur natuur’ kunt proeven en kopen. De schuren zijn sfeervol. Alle ruiven zijn van hout, door Laurent gemaakt en de stallen zijn schoon en goed onderhouden.