Jeroen Busscher is een van de meest vernieuwende en inspirerende managementdenkers van nu. Hij is auteur van onder meer de bestseller Pimp je afdeling! – geprezen om de vlotte en humoristische schrijfstijl en concrete inhoud – en het recent verschenen Turbomanagement.

http:/​/​www.jeroenbusscher.nl/​

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten, Donald Kalff en Jack van Minden.

www.businesscontact.nl

@businessboek

Voor ‘De Meisjes’: Sanne, Barbara, Esther en mijzelf. Ik mis ons.

Het zij zo
1 Kon. 1:36; Jer. 28:6

  Een boek over lijden en troost

Hoe is het mogelijk! Juist die slijmbal krijgt de promotie waar u recht op heeft. Ondertussen reageert niemand op de voorstellen die u vorige week rondstuurde. Zijn ze u nu bewust aan het negeren? Met pijn in de maag opent u de mail: weer dertig nieuwe berichten en al die oude vlaggetjes zwaaien u vrolijk tegemoet. Vandaag, nee gisteren, moet uw presentatie af zijn, maar of er werkelijk iemand op zit te wachten, u vraagt het zich af…

Is dit uw leven? Ik hoop het niet. Helaas zijn de bijbehorende gevoelens voor veel mensen herkenbaar. We voelen ons vaak machteloos, zinloos of onzeker. Onuitstaanbaar eigenlijk, want we doen het objectief gezien steeds beter met zijn allen. Kijk maar om u heen. We worden ouder dan ooit, in betere gezondheid. We zijn rijker dan ooit. Heel voorzichtig delen we de rijkdom zelfs al een beetje. Er is veel minder dan ooit om bang voor te zijn. Veel minder struikrovers, enge epidemieën, ja zelfs minder oorlogen dan ooit. We leven, relatief gezien, en zeker hier in het rijke westen, in een geweldige wereld.

Maar we voelen ons niet veiliger en worden, zo toont onderzoek aan, met zijn allen sinds de jaren vijftig niet gelukkiger. Sterker nog, we lijden, elke dag, allemaal. We voelen ons eenzaam of gefrustreerd of zijn gestrest. Nog meer welvaart lijkt niet het antwoord om ons geluk te laten toenemen. Wat dan wel, vraagt u zich af.

Ons lichaam is gebouwd om te overleven en zich voort te planten. Het is niet speciaal gebouwd om gelukkig te zijn. Aangezien wij als moderne mens voortplanting alleen niet meer genoeg vinden voor een zingevend bestaan, moeten we iets met ons geluk.

Dat geluk zijn we gaan wensen door ons bewustzijn. Je zou kunnen zeggen dat onze zoektocht naar geluk ingegeven is door de behoefte permanent positieve emoties te ervaren. Doordat we beseffen dat we ons de ene keer beter voelen dan de andere keer, hebben we een vreemde wens ontwikkeld: het verlangen naar permanent geluk.

Permanent geluk is een belachelijk streven, dat snapt iedereen. Niemand was ooit permanent gelukkig (zelfs Jezus, voor veel mensen God als mens, zat niet bepaald altijd lekker in zijn vel). Het is geen haalbare wens, maar een concept: een beeld van de toekomst. En in dit geval is dat een onhaalbare toekomst. Het concept heeft er wel voor gezorgd dat we ongeluk, of beter, het ervaren van negatieve emoties, als verkeerd, als een foutje zijn gaan zien. We willen er zo snel mogelijk vanaf. Terwijl er heel veel voor te zeggen is je af en toe rot te voelen. Je leert ervan en het doet je beter beseffen wat het is je goed te voelen.

Geluk wordt snel een dogma, zelfs zo extreem dat wij in onze tijd niet zelden mensen verachten die er niet in slagen voortdurend gelukkig te zijn. Ongelukkig zijn is steeds meer een gebrek, een ziekte of zelfs falen. Terwijl ongeluk de markering van geluk is. Omdat we af en toe ongelukkig zijn, weten we dat we gelukkig kunnen zijn en wanneer we dat zijn. Toch mag ons dit niet weerhouden te proberen ons lijden te verminderen. Hoe minder lijden, hoe beter.

Mijn insteek zal veelal zijn dat we ons eigen geluk beperken door de wijze waarop we naar de wereld kijken, de verwachtingen die we van die wereld hebben en hoe we willen dat de wereld ons ziet. Ik denk dat we veel van ons lijden zelf creëren, door de manier waarop we denken en kijken. Daarmee beweer ik dus dat ons dagelijkse, soms onbewuste lijden de beperkende factor is voor onze gelukservaring.

Hoe wij ons eigen lijden creëren, daar heb ik een beetje verstand van gekregen en dat ga ik met u delen. We staan aan het begin van een zoektocht en ik hoop dat mijn zoektocht zal leiden naar gedachten die u troosten. Omdat ze mij troostten. Ik probeer niet volledig te zijn, dat kan volgens mij niet met dit onderwerp. Sommige gebieden die voor u voor de hand liggen zal ik wellicht overslaan, simpelweg omdat ik ze niet zag of omdat ik vond dat ik er te weinig over te melden had.

Lijden op het werk

Ik heb me in het onderwerp beperkt tot lijden op de werkvloer. Het lijden van het gehele leven en van de gehele mensheid onder de loep nemen leek me toch net iets te hooghartig. Dat de zaken die ik ga beweren ook toepasbaar zijn in uw privésituatie hoop ik natuurlijk met u. Dat maakt het schrijven van dit boek alleen maar zinvoller.

De werkvloer is zowel een omgeving, een context, waarin we ons begeven als we aan het werk gaan, als een geestestoestand. Wij beschouwen namelijk werk bijna allemaal als een specifieke zijnstoestand. Natuurlijk zijn er veel mensen die het onderscheid tussen werken en niet werken nauwelijks maken. Vooral ondernemers zijn nogal eens ‘altijd’ aan het werk. In dit boek ga ik vooral in op de toestand die wij als ‘aan het werk’ beschouwen, zonder te proberen de scheiding tussen ‘werken’ en ‘niet werken’ heel scherp te trekken.

Bewustzijn, daar zal het veel over gaan in dit boek. Bewustzijn van je patronen, van de informatie die je aangeboden krijgt, van je eigen automatische gedrag en de uitwerking daarvan op anderen. Want dat roept weer gedrag op dat ons weer beïnvloedt.

Troost

Dit boek zal ons (ja, ook mij) niet leren beter te worden in ons werk. Dit boek is een onderzoek naar de patronen die we aanleggen. Naar de automatische manieren waarop we reageren. Naar die automatische patronen die aanvankelijk goed voor ons lijken te zijn, maar die ons uiteindelijk geen goed doen. Omdat we er eenzamer van worden, of triester.

Ik heb dus gekozen voor troost, niet voor oplossingen. Dit is geen ‘how to be happy’-boek, geen ‘als je dit doet komt het goed’-boek, maar een zoektocht naar relativering. Relativering van wat je denkt, voelt of doet, werkt heel vaak troostend.

Waarschijnlijk heeft het iets te maken met mijn allergie voor waarheidsbrengers, mensen die beweren de oplossing voor al uw problemen te weten. Waarbij die oplossing bij de een God, bij de ander ‘als je maar écht wilt’ of bij weer een ander een onhaalbaar idealisme is. Ik ben echt een kind van het postmodernisme. Laten we onszelf en de wereld alsjeblieft niet al te serieus nemen. Geen absolute waarheden dus in dit boek. Geen eindoplossingen, geen zuiverheid of ideaal. ‘No method, no teacher, no guru’, zoals Van Morrison het zong, maar een beetje troost. En dat is al erg veel.

De waarheid van dit boek zit hem niet in het bewijs maar in het gevoel van herkenning dat het u hopelijk geeft. Een mens praat tegen een mens, meer is het niet. Ik heb soms heel veel baat gehad bij wat mensen tegen mij zeiden. Zij hebben mij geholpen dankzij hun woorden, hun daden, de beelden die ze me lieten zien of de taal die ze voor me opschreven.

Hoe, niet waarom

Ik ben geen psycholoog en zeker geen freudiaan. Ik ben dan ook weinig geïnteresseerd in waarom wij de neiging hebben allerlei patronen te ontwikkelen die ons lijden veroorzaken. Of dat iets met onze jeugd te maken heeft, onze vader of moeder, gebeurtenissen in ons leven, ons aura of energielijnen, ik weet het niet. Ik ben wat dat betreft heel instrumenteel. Ik ben geïnteresseerd in het hoe van lijden: hoe de patronen werken en hoe je ze kunt relativeren of doorbreken. Ik zal het niet hebben over de zin van het leven, wel over hoe je zo tegen zaken aan kunt kijken dat het leven minder pijn doet. En dan vooral het leven op het werk. Stel u voor: iets minder lijden door een boek. Zo klinkt het toch weer pathetisch.

Lijden, de grote zes

Ik geloof dat er zes ‘grote’ vormen zijn van ons lijden op de werkvloer. Elk soort lijden heeft een eigen dynamiek en een eigen manier waarop het ontstaat. Ik neem deze ‘grote zes’ als leidraad voor dit boek, elk daarvan krijgt een eigen hoofdstuk. Ik zal steeds proberen het wezen van dat lijden te onderzoeken en een analyse te geven hoe we zelf aan dat lijden bijdragen. Ten slotte zal ik proberen troost te bieden, door relativering, bagatellisering of een ander soort troost. In het eerste hoofdstuk onderzoek ik eerst lijden als fenomeen en het mechanisme van troost, in het laatste hoofdstuk zet ik een aantal algemene wijsheden op een rij.

Hoewel ik steeds zal proberen zo concreet mogelijk te blijven, is dit geen zelfhulpboek met methoden om uw lijden te verlichten. Ik denk dat lijden bij het leven hoort, als zout in de pap, het zuur voor bij het zoet. Zonder lijden ben je verlicht en daar geloof ik niet in.

De grote zes:

• | Eenzaamheid
• | Stress
• | Frustratie
• | Zinloosheid
• | Machteloosheid
• | Onzekerheid

Zijn er nog meer? Ongetwijfeld. Maar het zijn de zes vormen van lijden waar ik nu het meest over te melden heb en die ik het sterkst in mijzelf voel en bij anderen herken. Wie weet wordt dit trouwens een bestseller. Kan ik mooi met Xxx, de zevende lijdensbron komen.

Dus: ja, laten we ons lijden proberen te begrijpen en proberen te verlichten, en nee, laat ons niet proberen lijdensvrij te worden. We zijn mensen, geen engelen.

PS

Het boek is af en ligt voor u. Het is als een treinreis geworden. Ik ben een aantal keer gestopt en heb rondgelopen in het land dat Troost heet. Ik heb verbanden gelegd, details benoemd, onder stenen gekeken. Steeds vertrok de trein weer net te vroeg. Ik heb het gevoel dat er nog zoveel meer te onderzoeken viel. Leven is kiezen. Er ontbreekt veel, sommige haltes ben ik voorbijgereden, onder sommige stenen heb ik niet gekeken en er zijn vast verbanden die ik heb gemist.

Maar ik heb genoten, want ik heb heel veel beleefd. Ik wens u hetzelfde toe. Goede reis.

  Hoofdstuk 1 Troost

Dass die Tropfen meiner Zähren

Angenehme Spezerei

Treuer Jesu, dir gebären.

(Dat de druppels van mijn tranen,

Een milde balsem mogen zijn,

Voor u, getrouwe Jezus.)

Matthäus Passion,

aria ‘Buss und Reu’

De meest wijze les komt van mijn vrouw. Een vriend belde mij in paniek op. Dat appelleerde aan een heel vervelende eigenschap van me: de neiging om te redden. Ik heb die neiging als puber ontwikkeld. Ik had, net als elke puber, niet zoveel zelfvertrouwen. Zoals iedere puber ontwikkelde ik strategieën om mijn bestaansrecht aan te tonen, om dat zelfvertrouwen op te krikken. Ik kon altijd al redelijk goed praten. Waarschijnlijk had ik ook altijd al een goed gevoel voor hoe mensen denken. In ieder geval had ik een groot talent om mensen te beïnvloeden. Te manipuleren, als ik eerlijk ben.

Dit talent heb ik gebruikt om mij tot redder te ontwikkelen. Om die mensen eruit te pikken die een neiging hebben om hulp te vragen. Ik had altijd wel een ‘project’. Bijna altijd een meisje, altijd in psychische nood. Het was een manier om mijzelf te verbijzonderen. Wij, mijn project en ik, hielden elkaar tevreden in een gesloten systeem: ‘Ik help jou en ben daarom bijzonder. Jij beloont mij met bewondering. Jij wordt gehoord, wordt serieus genomen en voelt je daardoor een beetje minder eenzaam.’ Een typisch geval van een zichzelf in stand houdend systeem. De twee spelers worden er uiteindelijk niets beter van. Ze houden elkaar zelfs gevangen. Ontwikkelingen als ‘Ik heb geen hulp meer nodig, ik kan nu op eigen benen staan’ of ‘Jij moet jezelf maar eens gaan redden en ophouden met die aanstellerij’ zijn voor beide partijen niet welkom. Ze doorbreken het systeem en daarmee het evenwicht. Troosten mag natuurlijk, maar troosten moet zonder belang zijn. Troosten vanuit eigenbelang is manipuleren.

De redneiging

Ik heb jaren tegen mijn ‘redneiging’ moeten vechten. Het was een heel verleidelijk systeem, maar het bracht mij en anderen niet verder. Ik zal op dat gebied altijd een gevoelige plek houden, maar ik bewaak mijn grenzen al aanzienlijk beter. Ik ben tegenwoordig consultant. Ik heb mijn redneiging opgewaardeerd tot een beroep, ‘redden’ heet nu ‘adviseren’. De systemen met mijn klanten zijn minder gesloten, maar de kwaliteiten die ik gebruik zijn dezelfde. Een mens lijkt veroordeeld om zijn hele leven zijn neigingen te moeten proberen te trotseren.

De dag van het telefoontje was ik even weerloos. Het was geen vriend met wie ik een gesloten hulpvrager-reddersysteem onderhield, maar zijn paniek appelleerde wel aan mijn neiging. Ik gedroeg me dan ook als een echte ‘redder’ en ging heel professioneel te werk: ‘Vertel me eerst wat er precies is gebeurd … Wat heb jij toen gedaan? … Ik denk dat er dit en dit gebeurd is. Je moet je dit en dat realiseren. Doe eerst dit en als dan dat gebeurt, doe je dit, gebeurt er dat, dan …’ En zo verder. Afstand houden, toestand analyseren, tot de kern terugbrengen, advies geven, opties aanwijzen, vervolgtraject aangeven. Je bent redprofessional of je bent het niet.

Nadat ik mijn paniekbeller ‘geholpen’ had, hing ik tevreden op. Neiging bevredigd. Mijn vrouw schudde haar hoofd. ‘Dat doe je helemaal verkeerd,’ zei ze, ‘ik zal je eens laten zien hoe wij vrouwen dat doen.’ Zij pakte de telefoon en speelde haar versie van het gesprek voor. ‘Echt!!! Zei-ie dat?!? … Wat een schoft! … Ja, vreselijk … en dat je dan denkt … Precies, heb ik ook altijd. Afschuwelijk hè? Je zal je wel rot voelen…’ Zo ging het nog een tijdje door. Geen enkel advies. Geen strategie. Geen oplossingen. Geen leraar, geen methode, geen goeroe.

Dankjewel, echtgenote, een wijze les. Helpen was in mijn ogen altijd doen. Handelen, adviseren, rennen, praten. Haar helpen was alleen maar zijn, luisteren, delen – troosten dus eigenlijk.

Toen een vriendinnetje het op mijn vijftiende met mij had uitgemaakt, zei mijn vader dat er nog veel meer leuke jongens of meisjes op de wereld waren. Mijn moeder stelde voor om een dagje van school thuis te blijven. Is echt troosten dan toch meer een vrouwending?

Prikkelverwerking

Ons lichaam ontvangt per seconde twee miljoen informatieprikkels, via onze ogen, oren, mond, neus en huid. Al die informatie wordt door het lichaam verwerkt. Ons lichaam deelt die prikkels grofweg in drie groepen in:

• | Groep 1: doen we niks mee. Zijn we al aan gewend, kennen we al, geen verandering of niet relevant.
• | Groep 2: vraagt om een reactie, maar geen beslissing. Blijft in ons (adaptief) onderbewuste maar wordt gebruikt om automatisch te reageren. Zo lopen we, zo weten we hoe de ‘sfeer’ is, zo vangen we een bal en groeten we een collega.
• | Groep 3: vraagt om een besluit. Deze prikkels – of liever, informatie – zendt het lichaam door naar ons bewustzijn. Dat bewustzijn gebruiken we om te redeneren, nieuwe oplossingen te vinden en zaken ‘te beseffen’.

Nu kunnen we met ons bewustzijn niet al te veel tegelijk doen. Van ongeveer 95 procent van alle informatie die ons lichaam bereikt, worden we ons nooit bewust. Anders zouden we gek worden. Als alle informatie naar ons bewustzijn doorgezonden werd, zouden we voortdurend in een kakofonie leven. Heel veel van ons gedrag is dan ook ‘automatisch’. We reageren automatisch op prikkels die ons lichaam bereiken en gebruiken ons bewustzijn alleen voor echt relevante zaken. Kun je nagaan, al ons gewauwel, geleuter, gemijmer is dus zo belangrijk dat het tot ons bewustzijn doordringt. Kortom, ons lichaam kan heel veel informatie aan, ons bewustzijn veel minder.

Het misverstand is nu echter dat we denken dat die 5 procent waar we ons wel mee bezighouden, de hele wereld is. Dat alles wat we gewaar worden het enige is wat we doen. Dat alleen onze bewuste besluiten, de taal in ons hoofd, de beelden voor ons geestesoog, zijn wat we doen. Nee dus. Niet leuk om te beseffen, niet erg goed voor het zelfbeeld, maar wel waar.

Daarom is context zo belangrijk. De prikkels die ons dagelijks bereiken bepalen voor een groot deel ons (automatische) gedrag. Het is dus handig om die prikkels (beter) te leren kennen. Daardoor vergroten we onze invloed op onszelf. Zo leren we waarop we automatisch reageren en kunnen we wellicht iets aan onze programmatuur doen, ervoor zorgen dat we anders automatisch gaan reageren.

Het langzame lichaam

Als er in ons leven een grote verandering plaatsvindt, duurt het een tijdje tot we aan die nieuwe situatie gewend zijn. Die verandering kan positief zijn – promotie, een nieuwe liefde, een kind, een nieuw waterschildpadje – of negatief – een sterfgeval, een verhuizing, een mislukking.

Onze geest snapt dat er iets veranderd is, onze patronen, onze automatismen, ik noem dat hier het lichaam, moeten daar nog aan wennen. De geest is sneller dan het lichaam. Je weet dat je geliefde de relatie beëindigd heeft, maar je kunt je er eigenlijk nog niets bij voorstellen. Het kan niet. Je hele bestaan, wie je bent, wat je voelt, is gebaseerd op diegene in je leven. Het voelt alsof een leven zonder diegene niet denkbaar is, laat staan een gelukkig leven kan zijn. Het lichaam moet nog wennen aan de nieuwe situatie. Je moet rouwen.

Rouwen

Een rouwproces is het aanpassingsproces dat je doormaakt als je iets meemaakt dat sneller gebeurt dan je ‘lichaam’ bij kan houden. Je doorloopt een rouwproces bij negatieve gebeurtenissen én bij positieve. Negatief of positief is een waardeoordeel van het gebeurde. Dát er iets gebeurt is de essentie, daar moet het lichaam aan wennen.

Een rouwproces kent vijf fasen:

1.
Ontkenning. Je hebt het gevoel dat er niets veranderd is. Je voelt je helder, beziet de situatie, begrijpt wat er gebeurd is. Maar het dóét je niets. Het voelt wellicht onwerkelijk, maar dat is dan ook alles. Bijvoorbeeld: ‘Mijn vriendje zegt dat hij het uitmaakt, maar morgen komt hij vast met hangende pootjes terug.’

2.
Besef. Gaat gepaard met grote emoties. Dat kan verdriet zijn, maar ook euforie. Het gebeurde ‘treedt binnen’. Het lichaam wordt het gewaar. Eigenlijk slaat je lichaam alarm. ‘Alarm, er is iets veranderd!’ roept het. Dat voel je en dat uit zich in lachen, huilen of opwinding. ‘Het is echt uit, ik ben alleen.’

3.
Desoriëntatie. Een fase van ontreddering. De verandering is nog niet ‘vatbaar’. Mentaal begrijp je de nieuwe situatie, maar fysiek voel je nog niet wat dat betekent. ‘Mijn vriendje heeft mij verlaten, ik besef dat hij niet meer terugkomt, ik weet dat er nog meer leuke jongens zijn, maar ik kan me niet voorstellen dat ik me nog ooit zo vertrouwd met iemand kan voelen.’

4.
Oriëntatie. Het lichaam tast de nieuwe situatie af. ‘Ik zie andere leuke jongens maar ik ben er nu nog niet aan toe. Ik flirt met ze, maar in mijn hart houd ik nog te veel van mijn ex.’

5.
Aanpassing. Het besef dringt zowel mentaal als lichamelijk door en je bent eraan toe een nieuwe situatie te accepteren. ‘Maar Johnny is wel écht heel leuk.’

Stel u wint de lotto, dan ziet het proces er bijvoorbeeld zo uit:
Fase 1 – ontkenning: ‘Ik kan me er nog niets bij voorstellen.’
Fase 2 – besef: ‘Ja, ik heb gewonnen. Ik ben rijk!!!’
Fase 3 – desoriëntatie: ‘Hoe moet dat nou, al mijn vrienden zullen om geld gaan vragen.’
Fase 4 – oriëntatie: ‘Ik ga een adviseur nemen.’
Fase 5 – aanpassing: ‘Mooie boot, zo’n Whirlwinder.’

Je kunt sneller denken dan voelen. De automatische patronen van je lichaam doen er langer over om op een nieuwe situatie over te schakelen. Je zou kunnen zeggen dat het lichaam door middel van emoties met het bewustzijn communiceert om aan te geven waar het staat.

Enerzijds is het lichaam sensitiever dan het bewustzijn vanwege de 95 procent informatie die het niet bewust verwerkt. Het ‘ziet’ informatie eerder en ziet vooral aanzienlijk meer informatie dan aan het bewustzijn wordt doorgegeven. Daarom voel je sommige complexe situaties beter aan dan je ze kunt doordenken. Onderzoek toont bijvoorbeeld aan dat zeer complexe beslissingen, zoals het kopen van een huis, beter aan de intuïtie overgelaten kunnen worden dan aan het bewustzijn. Als je twee groepen mensen hebt en je laat de ene groep de beslissing om een huis te kopen nemen op basis van lijsten met voor- en tegenargumenten en de andere groep beslist intuïtief, dan blijkt na twee jaar de eerste groep minder tevreden met het huis te zijn dan de tweede groep. Je intuïtie kent je patronen, en daarmee jezelf, beter dan het bewustzijn.

Dat komt doordat het onderbewuste op patronen ‘draait’. Het reageert steeds hetzelfde in een herkenbare situatie. Dat zijn al uw automatische handelingen als lopen en de weg naar huis vinden. Je zou knettergek worden als je bij elke stap bewust zou moeten nadenken over wat je nu te doen staat.

Dit geldt ook voor emotionele zaken. De liefde voor iemand of je rol op het werk zijn voor een groot deel emotionele automatismen. Die automatismen passen zich niet zomaar aan als de situatie buiten het lichaam verandert. Je bewustzijn weet dat je vriendje weg is, maar je gevoel, het lichaam, loopt achter op de gebeurtenissen. Bij grote gebeurtenissen noem je dat achterlopen bij verdrietige zaken ‘rouwen’, bij vrolijke zaken ‘verwarring’, maar het proces is precies hetzelfde.

Patronen maken

Er gebeurt iets, iets leuks of vervelends. Daar voelen we iets bij: we worden blij, droevig, kwaad of geïrriteerd van de situatie. We willen de emotie behouden of we willen die juist kwijt. Daarom treden we in actie. Ons onderbewuste stuurt de ‘casus’ naar ons bewustzijn om een oplossing te zoeken. We gaan wat bedenken. Als we denken een oplossing gevonden te hebben, gaan we handelen. We gaan iets zeggen of iets doen, en misschien wel beide. Die actie verandert de situatie en daarmee wellicht onze emotie. In ieder geval krijgen we in sommige gevallen het (gevoels)resultaat dat we wensten. Vanaf dan zullen we een sterke neiging voelen om op eenzelfde gebeurtenis op dezelfde manier te reageren: er ontstaat een patroon. Natuurlijk gebeurt dit in zeer korte tijd (nanoseconden) en onbewust. Schematisch ziet dit er zo uit:

We hoeven maar een paar keer succes te oogsten met onze reactie en we vormen al een patroon. We hoeven niet meer ons bewustzijn te gebruiken om een mogelijke oplossing te verzinnen, want ons onbewuste reageert vanuit het bekende patroon. Je zou kunnen zeggen: alles wat het lichaam herkent en waarvoor het een (voorheen) succesvol patroon heeft klaarliggen, stuurt het niet door naar het bewustzijn. Het reageert automatisch vanuit ons patroon. Zelfs als het niet meer het gewenste (ooit succesvolle) effect geeft.

Instantsucces ≠ langdurig succes

Ik besta voor een groot deel uit reactiepatronen. Die heb ik ooit aangemaakt omdat ze toen een bevredigend resultaat hadden. Dat wil echter niet zeggen dat die patronen mij op de lange termijn gelukkiger maken. Een simpel voorbeeld: ik meen dat iemand iets onaardigs tegen mij zegt. Ik voel me kwaad worden. Ik gebruik de agressie om een sneer terug te geven. De ander bindt in. Gevolg op de korte termijn: ik voel me goed want ik heb me goed verdedigd. Gevolg op de lange termijn: mensen gaan mij mijden want ik ben snel kwaad en reageer vaak agressief. Ik krijg steeds minder makkelijk contact met mensen om mij heen, ze houden afstand. Ik voel me eenzaam.

Dit lijkt een wat al te simpel voorbeeld, maar dit soort patronen komen in ieders leven voor. Talloze malen zelfs. Instantbevrediging leidt tot langetermijnellende.

Locus of control

Ik ben ervan overtuigd dat wij heel veel van het lijden dat wij ervaren op de werkvloer zelf veroorzaken, door onze, vaak patroonmatige, reacties. Natuurlijk zijn er bijzondere omstandigheden, zaken waar je geen invloed op hebt maar wel last van hebt, waaronder je lijdt. Maar het heeft geen zin je daarop te focussen. Je bezighouden met zaken die je toch niet kunt beïnvloeden is verspilde energie. Bovendien, als de wereld schuldig is aan jouw lijden, ben je daarmee verlost van je plicht te proberen iets aan je lijden te veranderen. Je hebt je lijden ‘geoutsourcet’.

Zwelgen in lijden kan op de korte termijn een lekker gevoel geven, maar uiteindelijk word je gelukkiger als je probeert sturing te geven aan je eigen leven. Mensen die altijd zoeken naar manieren om hun leven te verbeteren, zijn gelukkiger dan mensen die de schuld van alles wat hun overkomt buiten zichzelf leggen en zich daarbij passiviteit permitteren. Niet alleen de effecten die je handelen hebben, maar ook de houding van waaruit je het leven benadert dragen bij aan je geluk. Stel je je op als slachtoffer van je omgeving of ben je blijmoedig voortdurend bezig je leven mooier te maken? Proberen helpt al, los van het effect van je handelen.

Dit boek is voor mensen die willen leven vanuit een interne locus of control, mensen die voortdurend op zoek gaan naar wat ze zelf aan hun geluk en ongeluk bijdragen en wat ze er zelf aan kunnen doen om dit te veranderen. Niet dat het altijd lukt, maar ze proberen het tenminste. Dat helpt al. Zo troosten we onszelf.

Rouwen en troosten

Terug naar mijn poging om mijn vriend te redden. Hij is in een voor hem zeer ingrijpende nieuwe situatie terechtgekomen. Ik reageer met mijn verstand, mijn bewustzijn. Ik geef hem goede raad. Maar daar zit zijn probleem niet. Hij kan prima zelf nadenken. Zijn probleem is dat zijn automatismen, zijn lichaam, nog achterlopen op de nieuwe situatie en dat genereert paniek. Als de paniek weg is, kan hij zelf beslissingen nemen en afwegingen maken. Ik had hem moeten helpen zijn paniek te overwinnen zodat zijn gezond verstand, zijn bewustzijn, weer kan communiceren met zijn lichaam. Zodat hij een beslissing kan nemen wat te doen. Door voor hem te denken en hem (bewustzijns)adviezen te geven, maakte ik de ‘achterstand’ van zijn lichaam alleen maar groter, en daarmee zijn paniek. Advies geven in geval van paniek helpt niets, troosten wel.

Troosten is het helpen accepteren van de gevoelens die het verschil in tempo tussen lichaam en bewustzijn geeft: ‘Het geeft niet dat je je zo voelt.’ Troost schept ruimte, geeft tijd. Troost zorgt ervoor dat je niet door je emoties in je nek gehijgd wordt en weer rustig de situatie kunt bekijken om de goede beslissingen te nemen. Om in nieuwe situaties de juiste keuze te kunnen maken heb je je bewustzijn nodig. Je kunt een nieuwe situatie immers niet vanuit je oude patronen, dus vanuit je intuïtie, benaderen. Je moet buiten je automatismen treden.

Mensen hebben een veel grotere pijnervaring dan dieren. Dat komt omdat we weten dat we pijn hebben. We voelen niet alleen pijn, we beseffen tegelijk dat er iets ergs met ons aan de hand is. Dat besef versterkt het lijden. Dan kan het lijden zo groot worden dat het te veel is om alleen tegemoet te treden. De paniek die de pijn veroorzaakt en de eenzaamheid waar de pijn toe leidt, zitten als extra schillen om de aanvankelijke pijn heen en maken hem zo groot dat hij onhandelbaar wordt. Troosten is ook de toegevoegde schillen helpen te verwijderen zodat de lijdende figuur zelf zijn pijn weer onder ogen kan zien en wellicht kan accepteren of bestrijden.

Lijden en rouw

Niet al ons lijden is rouw om een plotseling veranderde situatie. Maar lijden is wel altijd het verschil tussen wat is en wat je zou willen dat er was. De pijn van het lijden is dat je de werkelijke situatie niet kunt accepteren of er niet mee kunt leven, omdat de situatie niet voldoet aan je zelfbeeld, bedoelingen, verwachtingen, wensen, verlangens of zelfs eisen.

Bij rouw is er sprake van een plotselinge overgang van de ene situatie naar de andere. Maar soms is het verschil permanent en zit er permanent ruimte tussen hoe je zou willen dat anderen je zien of tussen wat je van jezelf vindt en hoe je zou willen zijn.

Dan lijd je permanent, want het ongenoegen, de pijn, is normaal geworden. Als je namelijk wilt dat de lucht geel is, lijd je elke dag. Als je wilt dat Bunny het konijn nog leefde, wat heel begrijpelijk is, en je blijft elke dag naar hem verlangen, dan doet zijn dood elke dag pijn. Als je wilt dat je baas je anders ziet dan hij doet en je slaagt er niet in hem te overtuigen van je eigen zelfbeeld, doet dat elke dag pijn. Als je bij elk project waaraan je meewerkt verwacht dat het foutloos zal verlopen, gaat je baan pijn doen. Kortom, plotselinge verandering veroorzaakt pijn en lijden, permanent verschil tussen wat is en wat je wenst ook.

Het troostende verstand

Ik ga proberen u te troosten. Ik ga u geen oplossingen aanbieden, maar we gaan wel kijken waar de angst, het ongenoegen of de verveling vandaan komt. Ja, ik ga heel veel voorbeelden geven hoe ik of andere mensen hun lijden tegemoet hebben getreden. Ik ga u wellicht oefeningen of gedachte-experimenten aanbieden, maar ik kan niet uw lijden voor u oplossen, dat moet u zelf doorbreken. Met uw gezond verstand. Dat groot genoeg is om deze woorden te lezen. Dat vasthoudend genoeg is om dit boek in ieder geval nu nog niet in een hoek te gooien. Meer heeft u volgens mij niet nodig.

Emotie bestaat

Troost is vooral herkenning en erkenning van emotie. Voor wie emotie ervaart is die emotie waar, zij is er, want zij is voelbaar. Toch beweert de wereld maar al te vaak dat de emotie die je ervaart niet bestaat of zelfs onterecht is: ‘Je stelt je aan’ of ‘Je hoeft je niet zo kwaad te maken’. Misschien kan nieuwe informatie de emotie omvormen tot een andere, maar je emotie is altijd waar, in de zin dat je die voelt.

Ontkenning van emotie is volgens mij nu juist een van de meest gemaakte fouten door managers. Ontkenning van emotie genereert nog meer emotie. Heel begrijpelijk, dunkt me. Iemands emotie ontkennen is bijna zijn bestaan ontkennen. Zo was ook mijn reactie aan de telefoon een ontkenning van de emotie van mijn vriend. Ik koos een slechte strategie. Ik had zijn emotie eerst moeten erkennen, waarna ik hem hoogstens had kunnen helpen te begrijpen wat hij voelde, hem had kunnen helpen zijn emotie te herkennen. Om te proberen de emotie te ‘bezien’ in plaats van erin te verdwijnen. Als de emotie, bijvoorbeeld paniek, te groot is, lijk je te verdrinken in die emotie. Je kunt niet meer denken, je bént alleen nog maar paniek. Pas als het je lukt de paniek te beschouwen, los te zien van jezelf, als een gevoel dat in je lichaam huist, ontstaat er ruimte om het gezond verstand zijn werk te laten doen. Precies wat mijn vrouw voordeed. Ik zag mezelf als onmisbare raadgever, maar het was mijn ego dat ik probeerde te bevredigen: ik wilde niet helpen, ik wilde een redder zijn.

Met het bevredigen van waar je zelf behoefte aan hebt, ben je natuurlijk juist niet dienstbaar aan anderen. Ik gaf mijn vriend advies, iets wat ík leuk vond om te geven. Zoals mensen elkaar op verjaardagen vaak geven wat ze zelf graag willen hebben. Om hem te helpen had ik hem alleen maar hoeven helpen de traagheid van zijn lichaam ten opzichte van zijn verstand te overwinnen. Door hem te helpen dat wat hij ervaart te herkennen en hem erkenning te geven dat die emotie bestaat en mag bestaan, zodat hij dat gevecht niet alleen hoeft te voeren. Hij zou geen paniek hoeven voelen, want hij zou iemand naast zich ervaren. Hij zou niet bang hoeven zijn, want ik was er ook nog. Nu gebeurde dat allemaal niet. Met mijn raad geven, met mijn cadeau aan mijzelf, troostte ik niet, integendeel, ik zadelde hem op met nog meer emotie.

Het overwinnen van lijden begint met de erkenning van dat lijden, door de emotie te bezien, te ervaren dat die emotie wel waar is, maar niet per se de enige werkelijkheid is, dat het een lichamelijke reactie is op je situatie. Vervolgens moet je de emotie kunnen laten bestaan, maar die wel kunnen relativeren. Pas daarna kun je de ruimte voelen om je lichamelijk en mentaal bewust te worden van de situatie en daardoor kun je een strategie ontwikkelen om uit je lijden te komen. Door anders te handelen of door anders te denken. Door je automatisme te doorbreken.

Emotie verleidt tot inzoomen. Op het laatst zie je alleen nog maar de emotie. Troost is uitzoomen.

Onbewuste emotie

Het is dus belangrijk je emoties te herkennen. Dat klinkt vanzelfsprekender dan het in de werkelijkheid is. Wij zijn ons van veel van onze gevoelens helemaal niet bewust, terwijl ze wel ons denken en handelen sturen. Juist ons denken en handelen en de reacties van onze omgeving daarop veroorzaken weer nieuwe emoties, een eeuwig cyclisch patroon. Om dat patroon te doorbreken moeten we het leren zien en herkennen. We moeten proberen te begrijpen hoe onze emoties werken als we positieve emoties willen kunnen genereren en ons bij negatieve emoties willen laten troosten.

Om de patronen te zien en te herkennen heb je rust en ruimte nodig, in je hoofd en in je lichaam. Daarom mediteren mensen. Mediteren is vooral een poging niet te denken of te doen. Als je dat probeert, merk je welke gedachten en gevoelens als vanzelf ontstaan. Je hoort in de stilte de muzak heel duidelijk. Door er dan, zónder te oordelen, naar te kijken, alle gedachten weer los te laten en alle gevoelens te accepteren, ga je ze steeds beter ‘zien’. Je gaat ze steeds beter herkennen. Ook op momenten dat je niet mediteert.

Als je die emoties herkent, kun je ze ook beter hanteren. Je kunt de informatie die die emoties je geven over ‘de toestand van je lichaam’, gebruiken om (betere) beslissingen te nemen, in plaats van automatisch te handelen volgens een vastgelegd patroon. En je kunt makkelijker beslissingen nemen die helpen je emoties te ‘verbeteren’. Eigenlijk troost je jezelf voortdurend en daardoor kun je beter in actie komen en je patroon aanpassen.

Je wordt, zo blijkt wederom uit onderzoek, gelukkiger van meditatie. Gek dat we het niet allemaal doen, dat onze maatschappij er niet op is ingericht en we het onze kinderen niet van geboorte af aan leren. Mij lukt het zelf ook nauwelijks. Ik wil graag gelukkig zijn, maar heb niet de discipline om te mediteren. Maar wel om dit boek te schrijven, vreemd hè? Zo gaat dat vaak: we hebben wel tijd voor de zaken die we willen hebben of bereiken, maar niet voor zaken die ons gelukkiger maken.

Geen tips

Een verhaaltje: Nellie bleek kanker te hebben. Niets was meer zeker. Het was te behandelen, maar de dokter kon geen uitspraak doen of ze haar ziekte zou overleven. Nellie is een krachtige vrouw van 40 met een geliefde, kinderen en leuke vrienden. De dag na het nieuws stuurt ze al haar vrienden, familie en kennissen een brief.

Lieve …,

Ik moet je iets ergs vertellen. Ik heb kanker. Het is borstkanker en ik zal het komende jaar in behandeling zijn bij dokter Maria Arnolds. We weten nog niet of ik de ziekte zal overleven, maar we gaan de strijd aan.

Ik stuur je deze brief omdat ik je dit zelf wilde vertellen. En om nog een reden.

Het komende jaar zal een zwaar jaar worden en ik heb de steun van mijn familie en vrienden dan ook hard nodig. Ook die van jou. Maar ik wil je ook vragen iets níét te doen: IK WIL GEEN TIPS.

Dokter Arnolds is een kundige en ervaren arts. Zij zal mij prima kunnen begeleiden en ik zal al mijn beslissingen in mijn genezingsproces met haar bespreken.

Jou heb ik nodig om mij te steunen, maar ik wil niet dat je me raad geeft over wat ik moet doen. Ik wil geen verhalen over kennissen van kennissen die dit of dat hebben gedaan. Ik wil geen Chinese kruiden, Ierse therapieën of handopleggers uit de Pijp. Ik wil geen betere ziekenhuizen of inzichten over de gezondheidszorg. Ik bespreek mijn keuzes met dokter Arnolds en alleen met haar.

Van jou wil ik troost en vriendschap. Meer niet.

Liefs,

Nellie

Wij willen graag helpen. Maar helpen is niet altijd een ander helpen, het is vaak jezelf helpen. Een verhaal over hoe goed die kruiden waren stelt jezelf gerust. Je weet dat wat jij hebt gedaan goed is als anderen het ook doen. Sociale bewijskracht heet dat. Daarom proberen wij graag anderen te overtuigen van ons gelijk. Als die het ook vinden, voelen we ons iets zekerder. Daarom schrijven mensen boeken. Daarom geven ze tips, heel vaak voor zichzelf, zeker ongevraagde tips.