Financieel journalist Wouter van Bergen beschrijft de ontwikkelingen die de afgelopen tien jaar het lot van de Nederlandse economie hebben bepaald. Levendig verhaalt hij hoe de zoete belofte van een nieuwe Gouden Eeuw werd ingehaald door de bittere werkelijkheid van de diepste recessie sinds de jaren dertig.

Profiel

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten, Donald Kalff en Jack van Minden.

www.businesscontact.nl

@businessboek

Wouter van Bergen voert de lezer in een hoog tempo langs de ups and downs van de economische ontwikkeling en introduceert daarbij de belangrijkste spelers. Mede dankzij de vlotte schrijfstijl en het uitgebreide register is het geschikt voor een groot publiek.

NBD Biblion

  Voorwoord

Eind 1999 ging Nederland optimistisch over zijn economie en zijn concurrentiepositie de nieuwe eeuw in. Tien jaar later vraagt het land zich vertwijfeld af hoe en wanneer het de gevolgen van de diepste recessie in driekwart eeuw straks achter zich laat.

Het is fascinerend geweest om als financieel journalist mee te maken hoe de laatste tien jaar de ene na de andere zeepbel werd doorgeprikt. Of het nu om de koersen van internetaandelen ging, om krediet- en huizenmarktbubbels of om de reputaties van bestuurders, economen en bankiers: een opvallend groot aantal ‘heroes’ van toen zijn de ‘zeroes’ van nu. Minstens zo opvallend is het kennelijke onvermogen van economische instituten om dramatische economische wendingen te zien aankomen of daar de ernst van in te schatten.

Dit boek is meer ontstaan uit verwondering over de loop der gebeurtenissen dan uit de drang om te vertellen hoe de wereld in elkaar steekt. Ik heb met dit boek de gebeurtenissen op een rij willen zetten die in mijn ogen het beeld voor de Nederlandse economie het afgelopen decennium het sterkst bepaalden. Het perspectief dat ik heb gekozen, is dat van een chronologische terugblik over de belangrijkste thema’s en ontwikkelingen in de afgelopen tien jaar. Op die manier probeer ik voorvallen die ik beschrijf in verband te brengen met de belangrijkste economische – en soms ook de relevante politieke – onderstromen.

Niet alle gebeurtenissen die worden aangestipt zijn directe manifestaties van zo’n onderstroom. Sommige gebeurtenissen waren te opvallend om aan voorbij te gaan in een overzichtswerk of dienen ter illustratie van de tijdgeest. Voorbeelden daarvan zijn de overnamedeals die ik voor sommige jaren apart beschrijf en de aandacht voor de uitverkiezing van de Topman van het Jaar aan het eind van elk hoofdstuk. Bij deze verkiezing die het weekblad FEM lange tijd in samenwerking met het Managers Netwerk Nederland organiseerde, bleek de keuze voor een bepaalde topman vaak exemplarisch voor de stemming in managend Nederland.

Het weekblad FEM, dat met het aanbreken van het tweede decennium ter ziele ging, was van het begin tot aan het eind van het eerste decennium van de 21ste eeuw mijn werkgever. Een groot deel van mijn ideeën en kennis heb ik te danken aan de inzichten die ik heb opgedaan uit artikelen van collega’s en discussies met hen op de redactie van dit blad. Hoofdredacteur Arne van der Wal en adjunct-hoofdredacteur Jean Dohmen ben ik dankbaar voor de aansporing, steun en raad die ik heb gekregen bij het schrijven van dit boek. Daarnaast gaat mijn bijzondere dank uit naar mijn FEM-collega’s Koos Schwartz, Edin Mujagić, Philip Bueters en Walter Devenijns, die mijn teksten van commentaar en de nodige correcties hebben voorzien. Bij uitgeverij Business Contact dank ik Pim van Tol en Annemie Michels voor hun adviezen, vertrouwen en werk aan dit boek.

Het boek had er echter nooit kunnen komen zonder het geduld, de steun en ook het commentaar van mijn liefste Birgitte. Zij gaf me de ruimte en de tijd om mijn eigen ei uit te broeden terwijl zij bezig was met het échte werk: het dragen en ter wereld brengen van onze dochter. Daarna draaide zij in de eerste maanden na de geboorte voor een schandalig groot deel op voor de zorg voor de baby en haar broer.

  Inleiding

De 21ste eeuw is net tien jaar oud. Toch lijkt een feestje om die jaren uitbundig te vieren niet op zijn plaats. Het veelbelovende begin van dit decennium eindigde in de diepste recessie sinds de jaren dertig van de vorige eeuw.

In het eerste jaar van wat een nieuwe Gouden Eeuw moest worden, knapte de internetbubbel. Daarna volgden de aanslagen op het World Trade Center en het Pentagon van 11 september 2001, een serie boekhoudschandalen, de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh en toenemende zorgen om het klimaat en de olievoorraden. Om het af te maken trakteerde het eerste decennium van de 21ste eeuw ons op een kredietcrisis van ongekende omvang en een diepe recessie waarvan de gevolgen nog lang voelbaar zullen zijn. De laatste miljoenennota waarschuwt Nederland voor pijnlijke maatregelen en een langdurige herstelperiode met onzeker resultaat.

En het begon zo mooi. De toekomst lachte Nederland eind 1999 tegemoet als we voorspellers en economische instituten mochten geloven. Het kapitalisme had de Koude Oorlog gewonnen en de commerciële geboorte van internet beloofde ongekende creatieve en zakelijke mogelijkheden. De wereld maakte zich na de overgangsjaren na de val van de Berlijnse Muur op voor een periode van vrede en voorspoed. De globalisering zou westerse welvaart en uiteindelijk ook democratie en politieke stabiliteit verspreiden tot in alle hoeken van de planeet.

Nederland stond vooraan in het rijtje landen dat van deze economische, technologische en politieke ontwikkelingen zou profiteren. De economie floreerde, de bevolking was welvarend en goed opgeleid en Nederlandse bedrijven deden met succes de ene na de andere overname in het buitenland. Ons poldermodel gold als een gelauwerd voorbeeld van hoe werkgevers, werknemers en overheid constructief konden samenwerken. Was het gek dat het optimisme zo groot was dat het nieuwe tijdperk na de millenniumwisseling werd begroet als een nieuwe Gouden Eeuw?

Tien jaar later heeft het zelfvertrouwen waarmee Nederland eind 1999 de 21ste eeuw bestormde, plaatsgemaakt voor onzekerheid over de economische toekomst, wantrouwen jegens het financiële systeem, twijfel aan de concurrentiekracht van de Nederlandse economie en onzekerheid over zijn plaats in een wereld die veel gevaarlijker bleek dan de meeste mensen tien jaar geleden dachten. Bedrijven als KLM, Numico en Hagemeyer werden overgenomen, ABN AMRO en VNU werden aan stukken gescheurd, beursbedrijf Van der Moolen en bank Van der Hoop Bankiers gingen failliet. De schade was nog veel groter geweest als de overheid eind 2008 niet had ingegrepen door een groot deel van het Nederlandse financiële stelsel te redden. De rekening volgt later.

Dit boek wil de verhalen vertellen van de gebeurtenissen en ontwikkelingen die de afgelopen tien jaar de Nederlandse economie en de stemming hebben vormgegeven. Wat is er gebeurd tussen het laaiende optimisme van eind jaren negentig en de gedeprimeerde stemming van tien jaar later? Waarom lijkt die Gouden Eeuw nu verder weg dan ooit? Waar waren dat optimisme van toen en het pessimisme van nu op gebaseerd?

Om het boek het karakter van een chronologisch opgezette terugblik op het afgelopen decennium te geven staat elk hoofdstuk in het teken van een jaar. Elk hoofdstuk is opgebouwd rond een hoofdverhaal dat ingaat op een belangrijk economisch thema dat zich dat jaar manifesteerde. De behandeling van dat thema omvat niet alleen de gebeurtenissen tussen 1 januari en 31 december die rond dit onderwerp voorvielen, maar beschrijft zijn opkomst, het hoogtepunt en hoe het verder ging. Thema’s die aan bod komen zijn de internetbubbel (2000), de aanslagen van 11 september en de oorlog tegen het terrorisme (2001), de invoering van de euro (2002), boekhoudschandalen en corporate governance (2003), de beursgang van Google en de nieuwe, verbeterde interneteconomie (2004), de opkomst van China en India (2005), de uitverkoop van het Nederlandse bedrijfsleven (2006), de zorgen om het klimaat en de energievoorziening (2007), de kredietcrisis en de teloorgang van ABN AMRO (2008) en de recessie (2009).

Van sommige van deze thema’s is duidelijk een moment aan te wijzen waarop ze speelden, begonnen of een hoogtepunt bereikten. Andere ontwikkelingen vonden sluipenderwijs plaats, maar trokken in een bepaald jaar sterker de aandacht dan in andere jaren. Hieraan ontlenen de thema’s hun plaats in de chronologische opbouw van het boek.

Daarnaast staat elk hoofdstuk stil bij de opvallendste en belangrijkste deals, affaires, personen, bedrijven en gebeurtenissen die het nieuws van dat jaar bepaalden. Geen enkel jaar wordt volledig beheerst door slechts één gebeurtenis of thema. Door een snufje ‘aanzien van…’ toe te voegen is het mogelijk om enerzijds de tijdgeest te schetsen en anderzijds het geheugen op te frissen en nog eens op te rakelen ‘hoe het ook alweer was’. Elk hoofdstuk heeft vaste rubrieken in de vorm van een kort portretje van de Topman van het Jaar, de meest bijzondere deal van het jaar en enkele grafieken en lijsten die de economische toestand in dat jaar weergeven.

De hoofdverhalen vormen samen met deze inleiding en de epiloog de belangrijkste rode draden door het boek. Het zijn de thema’s die de loop van de belangrijkste economische ontwikkelingen in de eerste tien jaar van de 21ste eeuw hebben bepaald. Dat zijn er drie:

• | de rol van en het vertrouwen in de markt als sturend mechanisme binnen de economie;
• | de veranderende politieke verhoudingen in de wereld;
• | de manier waarop de commerciële volwassenwording van internet de economie, na een op het oog valse start, toch nog op zijn kop wist te zetten.

Daarmee beschrijft het boek in feite drie oeroude krachten. Economie, politiek en technologie zijn vrijwel altijd de drijvende krachten achter veranderingen in de wereldwijde machtsverhoudingen.

In de eerste tien jaar van de 21ste eeuw zorgde de belofte van nieuwe internettechnologie voor een zeepbel op de beurs die in het Westen weliswaar leidde tot teleurstelling en een periode van laagconjunctuur, maar ondertussen wel de internetrevolutie in het zadel hielp. Opkomende landen als China en India profiteerden ondertussen van de investeringen in de internetinfrastructuur, omdat al die kabels de communicatielijnen met hun rijke afzetlanden drastische verkortten en verbeterden.

Deze landen waren aan het eind van de vorige eeuw tot de conclusie gekomen dat vrij ondernemerschap een betere manier was om welvaartsdoelen te bereiken dan op min of meer socialistische leest geschoeide staatshuishoudingen. Ze moesten wel. Werkbare alternatieven en financiële hulp van het communistische blok waren sinds de val van de Muur verdwenen. Er was nog maar één weg, en dat was de weg van het Westen. Daar was vooral het Westen zelf van overtuigd.

De veronderstelling dat de omarming van westerse economische principes betekende dat de rest van de wereld niets liever wilde worden dan ‘net zoals ons’ en de geschiedenis zelfs in een eindspel was beland, bleek echter een illusie. Dat maakten de aanslagen van 9/11 duidelijk, maar klonk in de loop van het decennium ook steeds vaker door in kritiek uit de opkomende landen die wel economische modellen van het westerse systeem hadden overgenomen, maar andere westerse beginselen zoals democratie en burgerlijke vrijheden toch liever buiten de deur hielden. Zij bleken zo hun eigen ideeën te koesteren over de manier waarop zij hun binnenlandse, buitenlandse en economische politiek willen voeren.

Ook in het Westen kreeg het vertrouwen in ‘de markt’ als ordenend mechanisme een flinke knauw. Kranten kwamen vol te staan over beurshysterie, megalomane fraude en zonnekoningengedrag van bewierookte ceo’s, brutale machtsovernames door kortademige beleggers die bedrijven achteloos uit elkaar scheurden met uiteindelijk het faillissement van het financiële stelsel met een wereldwijde recessie tot gevolg.

Toezichthouders die voor de ‘checks and balances’ moesten zorgen, bleken niet in staat gevaren te onderkennen en geen middelen te hebben om effectief in te grijpen. Of het nu ging om commissarissen binnen het bedrijfsleven, beursautoriteiten, centrale bankiers of andere toezichthouders die de financiële sector moesten behoeden voor al te risicovol gedrag: geen van allen bleek in staat het beest dat ze onder hun hoede hadden te temmen.

Hetzelfde kan gezegd worden van veel macro-economen die begin deze eeuw dachten het spelletje nu wel door te hebben. Markten, zo was de gedachte die breed had postgevat, neigden vanzelf wel naar een vorm van ‘evenwicht’ en hoefden alleen eventueel hier en daar geholpen te worden met een klein zetje van centrale banken als de Amerikaanse Fed. ‘Het centrale probleem van depressiepreventie is opgelost’, schreef een prominente Amerikaanse econoom in 2003. Het doet denken aan de woorden waarmee de uitvinder van de kwantumtheorie, Max Planck, in 1879 werd afgeraden zich in te schrijven voor de studie natuurkunde. Dat was niet meer de moeite waard aangezien ‘in dieser Wissenschaft schon fast alles erforscht sei, und es gelte, nur noch einige unbedeutende Lücken zu schließen’.

Waar is het begin deze eeuw misgegaan? Een deel van het antwoord ligt besloten in de neiging van de mens tot zelfoverschatting en zijn hang naar zwak gefundeerd optimisme. De positieve verwachtingen van eind jaren negentig waren gebaseerd op de overtuiging dat wat toen goed ging, goed zou blijven gaan en dat we slim genoeg waren voor de meeste andere problemen – of liever gezegd uitdagingen – tijdig een oplossing te vinden. Het tegenovergestelde gebeurde. Trends die zich gunstig leken te ontwikkelen, bleken luchtbellen. Maatregelen die werden genomen om het ene probleem op te lossen, zorgden voor andere, soms ernstiger problemen. Zo droeg de manier waarop de Amerikaanse Fed de economie stimuleerde na de aanslagen van 9/11 substantieel bij aan het ontstaan van de kredietbubbel. Het toekennen van meer macht aan de aandeelhouders leidde in Nederland tot de uitholling en uitverkoop van een aantal gereputeerde, grote bedrijven. Dit gebeurde niet omdat de risico’s niet waren opgemerkt, maar omdat men dacht dat de kans erop verwaarloosbaar klein was, of dat toezichthouders op tijd en effectief konden ingrijpen.

Veel van de problemen waar de economie de afgelopen tien jaar mee werd geconfronteerd, hadden hun wortels in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. In die tijd werd gehandeld naar de gedachte dat markten meestal zelf het best wisten wat goed voor hen was. Dus werd er op grote schaal gedereguleerd. Met succes, aangezien deregulering ervoor zorgde dat de concurrentie toenam, markten efficiënter gingen werken, nieuwe producten konden worden geïntroduceerd en prijzen konden dalen.

De gedachte dat een ‘nieuwe economie’ eind jaren negentig misschien wel de oude economische wetten naar de geschiedenisboekjes verwees, zorgde ervoor dat er nog meer voorzichtigheid het raam uitging. De fabelachtig hoge beurskoersen van eind jaren negentig en de ongewoon lange periode van economische groei werden verklaard met hdeet mantra dat ‘dit keer alles anders was’, waarbij nog maar eens werd verwezen naar de financiële markten die altijd gelijk hadden.

Maar het afschaffen van sommige regels die het bankwezen ooit waren opgelegd om ongelukken te voorkomen, leidde uiteindelijk tot de kredietbubbel en het ontstaan van megabanken die te groot waren om in te storten zonder desastreuze gevolgen voor de rest van de economie. De kredietcrisis werd veroorzaakt doordat banken hypotheken gingen bundelen en in pakketjes doorverkochten. Die praktijk was zelfs een van de antwoorden van de financiële sector op de beurscrash van 1987 geweest.

Het getik van de meeste tijdbommen die de afgelopen jaren ontploften, was eind jaren negentig dan ook al luid en duidelijk hoorbaar. En er waren mensen die luisterden én waarschuwden, maar zij zaten met een geloofwaardigheidsprobleem zolang de economie nog draaide als een dolle. Niemand van hen kon namelijk met zekerheid zeggen of de bommen waarvoor ze waarschuwden daadwerkelijk zouden afgaan, en al helemaal niet wanneer. Zulke vage boodschappen legden het telkens weer af tegen de valse zekerheid van grafieken die aantoonden dat de beurskoersen en de productiviteit de laatste jaren alleen maar waren gestegen.

Staan we er nu beter voor, nu de bommen die de afgelopen jaren zijn afgegaan niet nog een keer kunnen ontploffen? Hebben we er iets van geleerd? Het is maar de vraag. Als antwoord op problemen bij bedrijven en financiële markten klinkt telkens weer dezelfde bezweringsformule: beter toezicht en strengere regels. Maar dat is geen panacee, aangezien de wetgevers die dat moeten regelen over het algemeen nog minder in staat zijn risico’s in te schatten dan marktpartijen.

Wie goed luistert, hoort op de achtergrond andere potentiële tijdbommen tikken: de opgelopen staatsschuld, de vergrijzing, het gevaar van inflatie, het gevaar van deflatie, de stijging van de zeespiegel, het opraken van olie, de wankele basis van de euro, de wankele basis van de dollar, spanningen in het Midden-Oosten, rond Noord-Korea, tussen China en Taiwan, tussen India en Pakistan. Nog meer verrassingen met financiële instrumenten die niemand begrijpt, maar wel lekker veel rendement aan een laag risico koppelen.

Niemand die kan zeggen of de tijdbommen afgaan, wanneer ze afgaan en of een effectieve oplossing te bedenken is. Bovendien kan het ook nog meevallen. Het ondenkbare gebeurt wel vaker. Het zou ook nog zomaar kunnen dat een nieuwe technologische revolutie ons over tien jaar op de drempel brengt van het begin van (weer) een nieuwe Gouden Eeuw.

  Wat voorafging

Was Nederland ooit optimistischer geweest dan eind 1999? Tien jaar na de val van de Berlijnse Muur leek het land zich op te maken voor een nieuwe Gouden Eeuw. Het ging goed, en dat bleek uit alles: de economie groeide in 1999 met 4,7 procent terwijl ze in de voorafgaande vijf jaar op rij al groeipercentages van boven de 3 procent had vertoond. Er was een begrotingsoverschot. De AEX-index steeg in 1999 op een haar na met 25 procent en 1,7 miljoen beleggende Nederlandse huishoudens profiteerden daarvan mee. Beleggen was een volkssport geworden met een kleine twee miljoen actieve beoefenaars na vijf jaar stijgende beurskoersen. Ook eigenwoningbezitters waren eraan gewend geraakt de waarde van hun bezit jaarlijks vanzelf met 10 procent of meer te zien oplopen.

In het buitenland werd het poldermodel geroemd en premier Wim Kok mocht tot in het Witte Huis het geheim van het Nederlandse groeiwonder komen uitleggen (zie ‘Nederland doet boodschappen in de VS’ verderop in dit hoofdstuk). Volgens het Britse zakenblad The Economist was Nederland voor de eerstvolgende vijf jaar ‘het beste land om zaken te doen’, mede dankzij zijn politieke en economische stabiliteit.

De economie draaide als een dolle en misschien was die hoge groei wel permanent. Wie weet? In de Verenigde Staten tamboereerde het blad BusinessWeek immers de opkomst van een ‘nieuwe economie’ die zich kenmerkte door permanente productiviteitsgroei dankzij de zegeningen van internet en globalisering.

Het optimisme dat niet alleen Nederland maar ook veel andere westerse landen in zijn greep had, was op meer gestoeld dan een paar jaar economische voorspoed en de nieuwe onbegrensde mogelijkheden die het nog jonge internet leek te bieden. Met de val van de Muur hadden andere staatsvormen dan de liberale democratie definitief afgedaan. Als één ding na veertig jaar Koude Oorlog duidelijk was geworden, dan was het wel dat geen enkel systeem in staat was zo veel ambitie en vindingrijkheid bij individuen los te maken en de gemiddelde levensstandaard van zo’n groot deel van de bevolking naar een hoger niveau te tillen als het stelsel van vrij ondernemerschap dat aan de basis lag van het westerse model. Vermoeiende discussies over de voor- en nadelen van het kapitalisme konden dus voortaan worden overgeslagen. Er was gewoon geen alternatief meer. Meespelen in het systeem van wereldwijde vrijemarktprocessen dat globalisering werd genoemd, was een zekere weg naar groeiende welvaart die steeds meer landen zouden inslaan.

Het juk van de vrijemarkteconomie

Natuurlijk: de geschiedenis van het kapitalisme was sinds de val van de Muur niet pijnloos geweest. De overgang naar een vrijemarkteconomie bleek in veel voormalige Oostbloklanden een pijnlijk, traag en voor een groot deel van de bevolking oneerlijk proces te zijn. Dat hadden de wilde praktijken rond de privatisering van Russische staatsbedrijven aangetoond. De Azië-crisis van 1998 en de roebelcrisis die daarop volgde hadden voor zware economische problemen gezorgd in Aziatische landen, Rusland en Brazilië.

In de gebieden die tot 1992 Joegoslavië vormden was de bevolking er bovendien op gruwelijke wijze achter gekomen dat het afwerpen van het juk van het communisme en de keuze voor meer westerse staatsvormen geen instantgarantie bood voor vrede, veiligheid en een betere wereld. Ook niet als er Nederlandse VN-veiligheidstroepen in de buurt waren om een oogje in het zeil te houden.

Maar dat waren groeipijnen, deel van een leerproces dat uiteindelijk ook deze landen zou helpen zich met steun van de Verenigde Staten, het IMF en de Wereldbank te ontwikkelen tot liberaal-democratische volwassenheid. Het pleit was beslecht, betoogde de Amerikaanse hoogleraar Francis Fukuyama in 1992 in zijn boek Het einde van de geschiedenis en de laatste mens. De overwinning van de liberale democratie betekende ‘het eindpunt van de ideologische evolutie van de mensheid’.

Ook de landen die aan het eind van de 20ste eeuw de ketenen van een dictatoriaal bewind nog niet hadden afgeworpen, zouden uiteindelijk onherroepelijk moeten kiezen voor de weg van het Westen. Ze zouden wel moeten om niet verstoken te blijven van moderne technologie en verarmd, verzwakt en politiek irrelevant achter te blijven. Democratisering zou vanzelf volgen. Economisch ontketend en aangesloten op de globale markten zou de middenklasse in die landen welvarender, beter geïnformeerd en machtiger worden en aanhaken bij een ‘universele consumptiecultuur’. Uiteindelijk zou een universele drang naar individuele vrijheid een einde maken aan overheersing door dictators overal ter wereld, meende Fukuyama.

Het winnende Westen

Niet iedereen was ervan overtuigd dat de geschiedenis aan haar laatste hoofdstuk was begonnen na een definitieve triomf van het Westen. De Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington voorspelde in zijn Botsende Beschavingen, cultuur en conflict in de 21ste eeuw een 21ste eeuw die gekenmerkt zou worden door toenemende wrijving en botsingen tussen westerse en niet-westerse beschavingen. Het zou er met name wel eens grimmig aan toe kunnen gaan in confrontaties tussen de westerse en islamitische beschaving.

Nederland doet boodschappen in de VS

Als hij toch in de Verenigde Staten was om de zegeningen van het poldermodel toe te lichten, kon Kok meteen doorvliegen naar San Francisco om de puntige wolkenkrabber te bewonderen die pas in handen was gekomen van AEGON na de overname van verzekeraar Transamerica (9,7 miljard dollar). Daarna kon hij op de koffie bij de recente Numico-aanwinst GNC (2,5 miljard dollar), lunchen bij VNU’s nieuwe aankoop Nielsen Media Research (2,7 miljard dollar), op de thee bij Fortis’ jongste dochter American Bankers Insurance Group (2,6 miljard dollar) en op de borrel bij automatiseerder Wang Global, dat net voor 3 miljard dollar was overgenomen door Getronics. De vijf bedrijven zijn enkele voorbeelden van de in totaal tientallen Amerikaanse bedrijven die in 1999 door Nederlandse ondernemingen werden gekocht. In totaal gaven Nederlandse bedrijven dat jaar 44 miljard euro uit aan overnames in het buitenland, terwijl er voor 27 miljard aan Nederlandse bedrijven in buitenlandse handen kwam.

De relevantie van het feit dat er in en rond het Midden-Oosten wat figuren rondliepen die er andere opvattingen over ‘universele waarden’ op na hielden dan Fukuyama, ontging in 1999 veel mensen voorlopig nog. De Al Qaida-aanslagen op Amerikaanse doelen in Oost-Afrika en een flatgebouw in Saoedi-Arabië hadden plaatsgevonden in verre vreemde landen. De mislukte poging om de Twin Towers in New York vanuit de parkeergarage op te blazen was alweer zes jaar geleden. Gevaarlijke gekken zou je altijd houden. Het enige wat je kunt doen is dit soort elementen zo veel mogelijk te isoleren door de maatschappij om hen heen een zo groot mogelijk aandeel te geven in de globalisering, was de oplossing van New York Times-commentator Thomas Friedman in zijn in 1999 verschenen boek The Lexus and the Olive Tree.

Dichter bij huis viel op dat een toenemend aantal spullen in de winkels ‘Made in China’ was. In de tien jaar na het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede had het laatste grote communistische bolwerk kapitalistische trekjes gekregen en zich ontpopt als de fabriek van de wereld, waar steeds meer bedrijven een deel van hun producten door goedkope Chinese handen lieten maken.

Geboorte van een wereldmarkt

Als één fenomeen een razendsnelle opmars had gemaakt na de val van de Muur, dan was het wel de globalisering van de markten. Nu de wereld niet meer was verdeeld in twee kampen, hadden veel landen hun markten opengesteld in de hoop de economische wonderen te evenaren van de vier tijgers Zuid-Korea, Hongkong, Taiwan en Singapore. Friedman haalde in zijn boek een advertentie aan van Merrill Lynch, waarin de bank betoogde dat de wereld werd geboren op de dag dat de Muur viel. We zijn goed op weg, betoogde de bank op het hoogtepunt van de Azië-crisis in een paginagrote liefdesbetuiging aan de globalisering. Terugslagen als een valutacrisis hoorden erbij. ‘No one ever said growing up was easy.’

En Nederland? In eigen land werd het oude Nederland Kartelland vanaf 1997 met een nieuwe Mededingingswet snel afgebroken en werd de economie slagvaardiger gemaakt door de vrije markt steeds meer haar gang te laten gaan. In het aflopende decennium waren de staatsposterijen en de kabeltelevisie- en telefoniediensten al geprivatiseerd en de liberalisering van het spoor, het stads- en streekvervoer en de energiemarkten zou niet lang meer op zich laten wachten. Evenmin als de logische privatiseringen van Schiphol, de NS en de stads- en streekvervoerbedrijven.

Goed, in de tien jaar die daaraan voorafgingen waren met de faillissementen van Fokker en DAF twee van de laatste grote Nederlandse industriële iconen verloren gegaan, maar daar stond de opkomst van andere bedrijven tegenover die beter bij een moderne diensteneconomie passen. Op het wereldtoneel bliezen Nederlandse bedrijven hun partijtje mee en waar het om fusies en overnames ging, waren ze meestal de bovenliggende partij. Nederlandse bedrijven hadden sinds 1990 voor 166 miljard dollar aan buitenlandse bedrijven en voor precies de helft van dat bedrag waren er Nederlandse bedrijven door buitenlanders gekocht.¹

Dat er banen in de maakindustrie naar landen in Oost-Europa en Azië vloeiden was niet erg. Zolang wij het hersenwerk konden blijven doen en de ‘opkomende landen’ het handwerk, was er sprake van een onvervalste win-winsituatie.

‘De komende tien jaar zullen the Dutch decade worden’, voorspelde de Amerikaanse trendwatcher Marian Salzman (ze zou later de metroseksueel en de überseksueel uitvinden) in het laatste nummer van het financieel-economische weekblad FEM/De Week van 1999. De globalisering was de Nederlanders op het lijf geschreven, meende ze. ‘Nederlanders zijn geboren zakenmensen door een ingebedde managementstijl die pragmatisme, tolerantie en hardheid in zich verenigt’, schreef ze in een ode aan ons land.

Dat beloofde dus wat voor het begin van het derde millennium, vond ook FEM. De slotzinnen van het laatste hoofdredactionele commentaar van 1999 zeggen genoeg: ‘De angst voorbij en lekker openstaan voor die 21ste eeuw, dat zijn de belangrijkste voorwaarden voor een goede start. En de beste garantie voor een goed begin van de tweede Gouden Eeuw.’

Voetnoot

1
Bron: Persbericht KPMG Corporate Finance, 1999.

2000

  Waren we stoned of zo?

Waarin de Nederlandse economie met 3,9 procent groeit, de internetzeepbel haar hoogtepunt bereikt en kort daarop implodeert, de beursgang van World Online ontaardt in een van de eerste grote internetfiasco’s en de droom van een nieuwe economie op de vuilnisbelt van de geschiedenis belandt.

Toen de wereld wakker werd na de feesten waarmee de millenniumwisseling werd gevierd, bleek de schade mee te vallen. Er waren geen vliegtuigen neergestort, geen kerncentrales op hol geslagen en geldautomaten, liften en ziekenhuisapparaten van Albanië tot Zimbabwe functioneerden nog gewoon naar behoren.² Was die 20 miljard gulden (9 miljard euro) die in Nederlandse bedrijven was uitgegeven aan bestrijding van de beruchte millenniumbug opgegaan aan een digitaal monster van Loch Ness? Het leek erop, maar wie maalde erom. De angst voor rampen rond de jaarwisseling had ertoe geleid dat Nederlandse bedrijven hun oude software hadden vervangen door het nieuwste van het nieuwste en dus helemaal klaarstonden om de vruchten van de Nieuwe Economie te oogsten. De blik was hoopvol op de toekomst gericht. De nieuwe eeuw wachtte en de toekomst beloofde een nieuwe economische wereldorde, revolutionaire businessmodellen en ongekende, spectaculaire deals.

Een nieuw millennium, een nieuw tijdperk

Daar hoefde het publiek niet lang op te wachten. De 21ste eeuw was nog geen tien dagen oud toen het jonge, maar snelgroeiende internetbedrijf America Online (AOL) bekendmaakte uitgeefmoloch Time Warner over te willen nemen. De deal werd met applaus ontvangen als een perfect huwelijk van de huizenhoge belofte van internet met de enorme slagkracht van de gevestigde mediagigant. En het mooiste was: een jong internetbedrijf nam feitelijk de leiding over van het grootste mediabedrijf ter wereld, dat voortaan AOL Time Warner zou heten. Waarom ook niet? Als er één mogelijkheid bestond om met internet scheppen met geld te gaan verdienen, dan moest die wel liggen in de combinatie van de grootste schatkamer aan content ter wereld met het bereik van de grootste internetprovider van Amerika. AOL had 21 miljoen abonnees en groeide snel. Als er één type ondernemer was dat zou weten hoe die scheppen geld te verdienen, dan was dat wel de stropdasloze dotcomjongen die binnen de gevestigde orde nu de nieuwe wetten dicteerde. De 21ste eeuw was begonnen. Het Amerikaanse zakenblad BusinessWeek riep voor de eerste maand voorbij was AOL-topmannen Steve Case en Bob Pittman alvast maar uit tot ‘Men of the Century’.

De deal, een aandelenruil, was met een geschatte waarde van 164 miljard dollar de grootste overname ooit, waarbij de aandeelhouders van AOL 55 procent van de aandelen in het fusieproduct kregen, terwijl Time Warner in omzet gemeten drie keer zo groot was. De overname was een kolossale triomf van brein op spiermassa, van innovatief op traditioneel, van de Nieuwe Economie op de oude economie. Van de 21ste op de 20ste eeuw.

De gevestigde orde, die inmiddels doorging voor ‘de oude economie’, wist niet wat haar overkwam. Wist zij veel in welke garage er nu weer werd geknutseld aan een dotcombedrijfje dat binnen een paar jaar hun bedrijf zou opslokken? ‘Ze [de gevestigde orde] schroefden hun internetinvesteringen op. Want bedrijven die hun beleggers geen internetstrategie konden voorleggen, werden afgemaakt. Managers kwamen vertwijfeld in sessies op de hei bijeen om een internetstrategie te bepalen. Verschillende bedrijven zetten hun dotcomafdeling zelfs apart. Zo zouden ze de verlammende werking van de oude structuren kunnen omzeilen en mee kunnen doen in de nieuwe race. Bedoeld werd vooral een vluchtroute creëren met als nooduitgang een aparte beursgang’, vatte FEM/De Week aan het eind van het jaar 2000 de nieuwe opwinding in het bedrijfsleven goed samen.

De Nieuwe Economie

De ingrediënten van de internetbubbel waren achteraf gezien voor een groot deel dezelfde als bij elke andere bubbel. De investeringsgolf werd gevoed door overvloed aan goedkoop geld, de belofte van nieuwe onontgonnen markten en een flinke kwak psychologie. Natuurlijk waren er genoeg sceptici die waarschuwden dat bedrijven die nog nooit winst hadden gemaakt, nooit honderden miljoenen euro’s waard konden zijn. Maar die hadden het tot begin 2000 niet makkelijk als ze op verjaardagsfeestjes hun bedenkingen spuiden tegenover mensen die net weer een klapper hadden gemaakt met internetaandelen.

Dat zich aan het eind van de jaren negentig iets uitzonderlijks voltrok, viel niet te ontkennen. De Amerikaanse economie brak in februari 2000 een record door voor de 107de maand op rij te groeien, de werkloosheid stond op het laagste niveau in dertig jaar en de inflatie was stabiel rond een procent of twee.

Ondertussen kende de Amerikaanse economie een periode van relatief hoge productiviteitsgroei door grote investeringen in informatietechnologie: jaarlijks 2,65 procent in de Verenigde Staten tussen 1995 en 1999, terwijl dat cijfer sinds 1972 rond de 1 procent had gehangen. Outsourcing van veel productieprocessen naar lagelonenlanden had de inflatie laag gehouden.

Het was niet zo heel vreemd dat veel beleggers geloof hechtten aan de theorieën van sommige economen die beweerden dat oude economische wetten niet meer van toepassing waren. In 1995 had BusinessWeek de term ‘New Economy’ geïntroduceerd om de nieuwe staat van economische zaligheid te omschrijven waarbij de economie immuun was geworden voor conjuncturele schommelingen. In 1997 gaf zelfs Fed-voorzitter Alan Greenspan voeding aan die gedachte door zijn uitspraak dat de Amerikaanse economie dankzij de nieuwe technologieën blijvend een hogere productiviteitsgroei aan zou kunnen zonder veel gevaar voor inflatie.

De euforie duurde niet lang. Kort na de aankondiging van de AOL Time Warner-deal, tikte de Nasdaq-index op 10 maart 2000 zijn hoogtepunt van 5132,52 aan om die middag te sluiten op 5048,62 punten. Zo’n 2,5 jaar later, in oktober 2002, stond de index 78 procent lager. In 2009 zou Time Warner, zoals het bedrijf vanaf oktober 2003 weer was gaan heten na een boekhoudschandaal, zijn dochter AOL afstoten.

Dat de markten nerveus waren geworden, was zeven dagen na de recordstand van de Nasdaq-graadmeter ook te merken in Amsterdam, kort nadat een in Canada opgegroeide Nederlandse zakenvrouw opeens allebei haar duimen tot haar eigen verbazing vanzelf omhoog had zien gaan. De locatie: Beursplein 5. De gelegenheid: de beursgang van haar vijf jaar oude bedrijf World Online. De waarde die aan het bedrijf op de beurs werd toegekend: 12 miljard euro. En dat voor een internetaanbieder die nog geen maand eerder een ver-76-voudiging van zijn nettoverlies tot 91 miljoen euro bekend had gemaakt. De dame met de duimen was Nina Brink.

World Online (WOL)

Nina Brink, 47 jaar eerder in Amsterdam-Zuid geboren als Nina Vleeschdrager, gold in Nederland op dat moment al een paar jaar als de onbetwiste koningin van internet. Aardig werd de selfmade zakenvrouw met de Amerikaanse tongval in de publieke opinie niet gevonden, maar de bewondering was groot. Vriend en vijand waren het erover eens dat Brink visie had getoond door vanaf 1995 met heel haar ziel en zaligheid een internetprovider uit de grond te stampen die vijf jaar later ruim anderhalf miljoen abonnees had. Ze had eerst investeerders als de Nederlandse Spoorwegen, de TROS en Telfort over de brug weten te halen en later de Nederlandse investeerder Dik Wessels, chipmaker Intel en de Zwitserse farmafamilie Sandoz honderden miljoenen in haar droom laten steken. Met de beursgang van een kwart van de aandelen in WOL zou Brink miljardair worden, en dat was nog maar het begin.

De beursgang moest niet alleen Nina Brink en haar medeaandeelhouders rijk maken, het zou ook World Online in staat stellen zijn pan-Europese strategie te realiseren. Overnames werden niet met geld, maar met aandelen van het overnemende internetbedrijf afgerekend. Wie in de ogen van de markt het beste dotcomplan had, mocht de ander overnemen en voortaan de baas spelen. Zo werkte het bij AOL en Time Warner en zo zou ook World Online de grootste van Europa worden.

WorldOnline was niet onomstreden. Er moest nog heel veel goed gaan voordat het bedrijf bakken met geld kon gaan verdienen met zijn bedrijfsmodel. En moesten al die relatief onervaren commissarissen en bestuurders nu echt voor tientallen miljoenen worden volgeladen met opties en aandelen? In de Verenigde Staten stond de koers van driekwart van de genoteerde internetbedrijven inmiddels onder het introductieniveau en, omgerekend naar de waarde van het bedrijf per abonnee, was World Online veel duurder dan zijn concurrenten. Was de introductiekoers van WOL niet wat aan de hoge kant?

‘Begrijp me niet verkeerd’, schreef FEM-hoofdredacteur Jeroen Smit destijds in zijn column. ‘Ik geloof in de revolutie die zich nu voltrekt. Ik geloof in de voordelen van de enorme transparantie en efficiency, in de democratisering van kapitaalgoederen enzovoort. Maar 25.000 gulden per abonnee?’

Andere commentatoren waren minder terughoudend: ‘Als iemand nog twijfels mocht hebben over de aantrekkingskracht van de Nieuwe Economie, dan helpt de beursintroductie, morgen, van World Online hem waarschijnlijk over zijn bedenkingen heen’, schreef NRC in een commentaar. ‘De zorgen over oververhitting van de economie, bijvoorbeeld door extra belastingverlagingen nu sprake is van een begrotingsoverschot, horen thuis in het handboek van de oude economie. De hype zal voorbijgaan, en de hete lucht zal uit de opgeblazen beurskoersen verdwijnen, maar met Nina Brink is Nederland definitief het dot.com-tijdperk binnengestapt.’

Hoewel de door ABN AMRO en Goldman Sachs begeleide beursintroductie na een ongekende reclamecampagne 21 keer overtekend was, bleef de voor internet-ipo’s kenmerkende koersexplosie waar beleggers op geanticipeerd hadden uit, zo bleek op de eerste handelsdag. De koers kwam aan het eind van de dag uit op 43,20 euro: een schokkend magere 20 cent boven de introductiekoers. De volgende handelsdag, maandag 20 maart, ging het echt mis: de koers zakte naar 37,50 euro. Aan het eind van die week was de belegger op elke in WOL belegde euro 40 cent kwijtgeraakt.

Burnrates en eyeballs

De dotcombedrijven zouden de volgende impuls geven aan de groei van de productiviteit. Het goud waar beleggers en ondernemers naar groeven, zou gevonden worden in de netwerken. Het nut van een netwerk voor de gebruiker neemt exponentieel toe als zich meer gebruikers aansluiten. Omdat veel van de producten die via internet verspreid worden bijna kosteloos gedupliceerd kunnen worden, is er sprake van grote schaalvoordelen. Wie over het grootste netwerk beschikt, kan bovendien de standaard zetten voor zijn markt.

Dat zou een uiterst lucratieve, soms monopolieachtige positie opleveren, zo was de gedachte achter veel dotcombusinessmodellen. Geen wonder dat er grif werd betaald voor bedrijven die de belofte van een groot marktaandeel in hun eigen niche in zich droegen, of het nu kabelaars waren, telecombedrijven, verkopers van netwerkapparatuur, softwareontwikkelaars of onlineverkopers. Van hen werd in de eerste plaats geëist dat ze op enorme schaal investeerden om hun netwerk zo groot mogelijk te maken. Hoge ‘burnrates’ (tempo waarin geld erdoorheen werd gejast) waren een pre als dat maar massa’s ‘eyeballs’ (internetverkeer) opleverde. Of in de woorden van GorillaPark-oprichter Jeroen Mol: ‘Als je winst maakt, ben je een lul.’ De inkomsten zouden later komen.

Aanvankelijk hoopte men nog dat de koersval niet meer zou zijn dan een corrigerend tikje toen het sentiment vanaf het tweede kwartaal van 2000 ijziger werd, maar in de loop van het jaar bleek er een knock-out te zijn uitgedeeld. Tegen de tijd dat de Amerikaanse economie mede door de Al Qaida-aanslagen in een recessie was beland, waren de meeste nieuwe dotcombedrijven failliet, noodlijdend of tegen een bodemprijs overgenomen. Zodra het sentiment onder investeerders was verslechterd en de kapitaalstromen waren opgedroogd, hadden veel jonge dotcoms geen enkele cashflow waarop ze konden terugvallen. Het paradigma van de Nieuwe Economie kon weer worden afgeschreven.

Het duurde niet lang of er vielen aan alle kanten lijken uit kasten waarvan niemand het bestaan had durven vermoeden. AOL Time Warner bleek zijn inkomsten met 190 miljoen dollar te hebben opgepoetst. Telecombedrijf WorldCom bleek zijn aandeelhouders zelfs voor een bedrag van 11 miljard dollar te hebben voorgelogen, terwijl het ook het Nederlandse KPNQwest zijn omzet met honderden miljoenen euro’s bleek te hebben opgepompt.

Boekhoudfraude bleek echter geen fenomeen dat exclusief toebehoorde aan de interneteconomie. Dat zou in de jaren die volgden ook in de Nederlandse supermarkten pijnlijk duidelijk worden (zie hoofdstuk 2003).

‘Wat is er misgegaan?’ vroegen aandeelhouders zich af. Was het de schuld van Telefónica-ceo Juan Villalonga? De Spanjaard had precies op de dag van de WOL-beursgang bekendgemaakt Endemol over te nemen waardoor een door sommige beleggers gedroomde combinatie van Endemol en World Online niet kon doorgaan.

Zoekend naar verklaringen stuitten beleggers al snel op een zinsnede op pagina 99 van de prospectus die iedereen voor de beursgang blijkbaar over het hoofd had gezien. Daar viel te lezen dat Nina Brink drie maanden voor de beursgang een flink deel van haar belang aan drie partijen had ‘getransfereerd’ waaronder het Californische hedgefund BayStar Capital. De prijs die ze voor haar aandelen had ontvangen bleek een zevende van de koers waarvoor World Online naar de beurs was gegaan. Er kwamen meer vragen: waarom betaalden beleggers voor World Online een veelvoud per internetabonnee van wat er voor andere internetproviders per abonnee was neergeteld? Had Brink, die eerder betrokken was geweest bij het onder schimmige omstandigheden failliet gegane Newtron, beleggers een rad voor ogen gedraaid?