Paul van Gessel en Paul van Liempt zijn doorgewinterde journalisten (NOS, BNR). Van Gessel is hoofdredacteur en heeft stukje bij beetje de babyboomers uit zijn redactie weten te werken. Van Liempt voert met een dagelijks ochtendprogramma op BNR een waar schrikbewind op de radio.

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten, Donald Kalff en Jack van Minden.

www.businesscontact.nl

@businessboek

  Voorwoord

We zouden toch niet discrimineren?

Tijdens de vele discussies die we tussen het radiomaken door voerden, bleek dat we in ieder geval twee dingen gemeen hadden. We staan optimistisch in het leven en proberen negativisme, omdat het meestal nergens toe leidt, te vermijden. Maar toch dook in veel van die gesprekken telkens eenzelfde ergernis de kop op. Een ergernis die bij nadere beschouwing altijd betrekking had op het verschijnsel babyboomers. Op luidruchtige, zelfgenoegzame types, die het liefst in lange monologen spreken. Die vinden dat zij alles al bedacht hebben, dat ze het paradijs op aarde hebben gecreëerd en dat er na hen niets origineels meer tot stand kan komen. Die er ook van overtuigd zijn, het lijkt wel een dwanggedachte, dat de samenleving maakbaar is. Daartoe hebben ze de samenleving dichtgekit. Alles moest centraal geregeld worden, een onbetaalbare verzorgingsstaat werd opgetuigd. Het leidde tot een onstuitbare bureaucratie.

Als het niet zo’n beladen term was, zou je het bijna een uitverkoren generatie noemen. Een leeftijdscategorie waarvan de voorhoede er genoegen in schept anderen te bespotten, maar er slecht tegen kan zelf belachelijk te worden gemaakt. Met een spraakmakende gemeente die elk tegengeluid schuwt. In discussietempels en podia van grote steden preken ze altijd voor eigen parochie. Kritiek is per definitie benepen, goed en fout liggen bij voorbaat vast. Rotsvast van het eigen gelijk, overtuigde ideologen zijn het, zonder dat ze zichzelf zo zien uiteraard.

Natuurlijk begrijpen wij ook dat je een generatie niet over een kam kunt scheren, dat denken in generaties niet altijd opgaat en dat iedere generatie weer heel andersoortige denkers en doeners oplevert. Maar die relativering blijkt voor ons bij lange na niet sterk genoeg om over te gaan tot de orde van de dag en het fenomeen babyboomer voortaan ongemoeid te laten. Als we iets te bespreken hebben in een grand café kijken we als op afspraak vaak precies tegelijk naar de deur. Niet alleen als er een mooie vrouw binnenkomt, maar vooral als er een klant de drempel passeert die we onmiskenbaar als babyboomer herkennen. Lachend kijken we elkaar aan. Zou het zo erg zijn? We discrimineren toch hopelijk niet op uiterlijk, zoals we later in een artikel in het weekblad Elsevier lazen? Daarin werd kritiek op de babyboomer als ‘misplaatst’ afgedaan en leek het of het over een groep ernstige slachtoffers ging die je, in plaats van ze te bekritiseren, juist in bescherming moest nemen. Grapjes over mannen met baarden en snorren en over roodbekrulde vrouwen met te wijde enkellaarsjes waren minder onschuldig dan we dachten. We moesten ons schamen!

Hebben we het echt zo verkeerd gezien? Moet je over deze groep een boek willen schrijven? Nemen we het op tegen een geduchte tegenstander of zijn we zeehondjes aan het knuppelen? We weten in ieder geval dat door de zuurgraad van een grote groep babyboomers onze generatie, die van de veertigers, als generatie nix is afgeschilderd. Je zou bijna denken dat dat eerder in de buurt van discriminatie komt. Maar we zijn gewaarschuwd, wie aan de babyboomers komt is nog niet jarig. Daarom hielden we ons hart vast voor het Trimbosinstituut, dat het zomaar waagde de babyboomers als dorstige drinkers te omschrijven. Uit onderzoek van het instituut bleek dat er onder de babyboomers steeds meer probleemdrinkers voorkomen, omdat ze niet alleen geld maar ook tijd in overdaad hebben. Tjongejonge, dachten we, als dat instituut maar geen legertje advocaten op het dak krijgt.

We spraken informeel, om ons idee te toetsen, met babyboomers over ons boek en kregen vaak dezelfde twee reacties. Eerst volgde de ontkenning: ‘Hoe kom je erbij, wij zijn helemaal geen generatie, zo kun je niet denken.’ En na een paar lichte provocaties kwam de verdediging: ‘Nee, jullie generatie zeg! Weet je wat wij allemaal hebben voortgebracht?’ We wisten dat ons gevoel ons niet bedroog, maar waren benieuwd wat onze generatiegenoten te melden hadden over ‘de kwestie babyboom’. Al was het alleen maar om een stapje verder te komen dan ‘discrimineren op uiterlijk’.

Voor dit boek selecteerden wij een divers gezelschap uit de wereld van de economie, de sociologie, het bankwezen, de juristerij, de journalistiek en het onderwijs die allemaal geboren zijn na de babyboomgeneratie. We zochten daarbij vooral buiten het bekende kringetje van steeds weer dezelfde gezichten die de talkshows frequenteren. We vroegen ze een verhaal te schrijven waarin ze de erfenis van de babyboomgeneratie op waarde moesten schatten. De een koos voor een persoonlijke invalshoek, de ander maakte de keus voor een zakelijker essay. Bij elkaar schetsen de verhalen een krachtig beeld van een generatie die gelukkig geen oneindig leven heeft. Voorafgaand geven twee vooraanstaande sociologen, babyboomer Paul Schnabel en pre-babyboomer Anton Zijderveld, hun opmerkelijke visie weer. Alle auteurs, en wij ook in onze inleiding, probeerden aan te geven hoe het dan wel moet, maar we kunnen niet ontkennen dat we met evenveel plezier een vrolijk trapje na wilden geven. Waarom? Omdat wij weten dat ‘there ain’t no such thing as a free lunch’. Wij rekenen liever af: Bye Bye Babyboomers.

Amsterdam, herfst 2010
Paul van Gessel
Paul van Liempt

  Inleiding

Even afrekenen

De babyboom bracht de grootste en rijkste generatie uit de geschiedenis van Nederland voort. Tussen 1945 en 1955 werd ons land overspoeld door baby’s die vanaf hun prille volwassenheid de dienst zouden gaan uitmaken. Ze grepen de macht en waren vastbesloten die nooit meer af te staan. Dat hoefden ze ook niet, want oud zouden ze nooit worden. Dit was de generatie van ‘forever young’, dat hadden ze zichzelf vol overtuiging wijsgemaakt. Ook de confrontatie met een spiegelbeeld dat eerder associaties met verschraald bier dan met jeugdige schoonheid opriep, weerhield ze niet van die wereldvreemde gedachte.

De ambities van deze bijzondere generatie reikten ver, zo ver dat ze meenden dat je de samenleving kon inrichten op een manier die je zelf ideaal achtte. Gewoon een kwestie van de werkelijkheid naar je hand zetten. Het idee van de maakbare samenleving culmineerde in de tijd van het kabinet-Den Uyl (1973-1977). Sociaaldemocratische boomers dachten dat je dat voor elkaar kreeg door met behulp van overheidsingrijpen kennis, macht en inkomen te spreiden. Volstrekt naïef en navelstaarderig, alsof iedereen zich zomaar naar jouw gedachtegoed wilde schikken, maar dat mocht de pret niet drukken. Gedreven door het arrogante vertoon van het eigen gelijk hebben de babyboomers een treurige erfenis nagelaten in de vorm van mislukte schoolhervormingen, een mislukt multicultureel project, experimentele architectuur, hoogbetaalde directies in de non-profitsector, Vogelaarwijken en een tweedeling op de arbeidsmarkt. Om een paar voorbeelden te geven.

Zelf plukken ze daar geenszins de wrange vruchten van, becijferde het Centraal Bureau voor de Statistiek. Het CBS publiceerde eind mei 2010 cijfers over de generatie waarvan de eerste vertegenwoordigers in dat jaar (officieel) afscheid nemen van de arbeidsmarkt. Officieel, want het gros is met geld uit goudgerande regelingen al veel eerder het bos ingestuurd. Zonder enige scrupule, het komt ze toe, menen ze. Ze noemen het verworven rechten. En ze worden heel boos als je daarover in discussie gaat. Ze worden sowieso boos als je kritiek levert, waarbij het opvalt dat ook de oude hippies onder deze generatie zich meer opwinden als je aan hun geld komt dan aan hun idealen.

Terwijl het met dat geld wel goed zit. Het CBS berekende dat de groep tussen 55 en 65 jaar sterk oververtegenwoordigd is in de twee hoogste inkomensgroepen en meer dan gemiddeld over een groot vermogen beschikt. De kinderen zijn vaak de deur al uit, maar toch gaven ze 9 procent meer uit aan spullen en vakanties dan een gemiddeld huishouden. Het aandeel babyboomers met een eigen woning was met 65 procent het hoogst van alle huishoudens. En ze bezaten bijna drie op de tien obligaties en/of aandelen. Niet echt een verdienste, voegde het CBS aan de cijfers toe. ‘… ook speelt mee dat het merendeel van deze generatie in de economisch voorspoedige jaren zestig en zeventig op de arbeidsmarkt kwam en bovendien sterk profiteerde van de fors gestegen huizenprijzen.’

Hoed u voor hemelbestormers

Om nog meer inzicht te krijgen, waren we benieuwd naar het oordeel van twee ervaren, vooraanstaande sociologen, de hoogleraren Anton Zijderveld (pre-babyboom) en Paul Schnabel (babyboom). Zijderveld doet geen moeite zijn ergernis te verbergen. Bijvoorbeeld als hij terugdenkt aan ‘een heel linkse medewerker’ aan de universiteit waar hij werkte. Geliefd onder de studenten vanwege zijn politieke voorkeur, maar gehaat door Zijderveld omdat ‘deze man geen bal uitvoerde’. Hij publiceerde niets en gaf slecht college. Uit angst voor een bezetting bij een slechte beoordeling van deze medewerker mocht ‘ie gewoon blijven, om er in de jaren negentig met een riante regeling alsnog te worden uitgeknikkerd. Voor Zijderveld een typerend teken des tijds.

Paul Schnabel aarzelt eerst over de generatiekwestie, neemt de babyboomers vervolgens in bescherming, om daarna alsnog een paar kritische kanttekeningen te plaatsen. Hij noemt zijn generatie de eerste die van de onderwijsrevolutie profiteerde, maar beaamt dat er geen goed onderwijs werd genoten. Zijderveld gaf al aan hoe dat kwam. Voor Schnabel is met name ‘de moralisering van standpunten’ babyboomeigen geworden. Niet iemand willen bestrijden omdat je het niet met hem eens bent, maar de ander moreel fout noemen omdat hij anders denkt dan jij. Dan discussieer je niet, zegt Schnabel, maar dan zeg je belerend: ‘We gaan het u nog eens uitleggen.’

De oude Griekse wijsheid dat de beste critici zich vaak in eigen kring bevinden, heeft nog niets aan kracht ingeboet. Wij, van de generatie daarna, die geacht werden de babyboomagenda braaf uit te voeren, wisten het al langer, maar ook de slimsten van de klas uit de babyboomschool zelf hebben het door, zie Paul Schnabel. Daarom beginnen we graag met (scherpe) kritiek van babyboomers op hun eigen generatie. De generatie, grofweg geboren tussen 1945 en 1955, die langzamerhand zoveel sporen van verderf nalaat dat het ze zelf begint tegen te staan. Precies een jaar geleden, half november 2009, werd de bestuursvoorzitter van KPN Ad Scheepbouwer (65) door de Volkskrant geïnterviewd. Hem werd de vraag voorgelegd waarom mannen als Jan Hommen (66) bij ING en hij bij KPN, als exponenten van de babyboomgeneratie, nog steeds de kar moeten trekken. En daar werd op een knop gedrukt. Scheepbouwer ontstak in een prachtige boutade: ‘Nou, mijn generatie is voornamelijk de generatie die met zijn 55ste met de VUT is gegaan, dus dat valt heel erg mee. Nu wordt mijn generatie opnieuw ontzien met de AOW. Iedereen moet langer doorwerken, behalve wij. Heel merkwaardig. Waarom moet die generatie nou helemaal schadevrij worden gehouden? Ik snap daar werkelijk niets van. Volgens mij zou niemand hebben geklaagd als was besloten dat er de komende jaren ieder jaar twee maanden bij komen.’

En omdat hij zich er echt over opwindt, volgt nog een nastoot: ‘Mijn generatie is heel soft behandeld. Ze heeft geprofiteerd van alle excessen van WAO- en VUT-regelingen en nu krijgt ze de AOW-regeling er nog eens bovenop. Je vraagt je af waar ze het aan verdiend hebben. Het is niet de generatie van de wederopbouw van Nederland, want dat was de generatie daarvoor. Het is de generatie die actief was tijdens de Maagdenhuisbezetting. Daarna is het nooit meer goed gekomen.’

Die laatste zin is intrigerend. Er klinkt nog een restje babyboomgedachtegoed in door (dat na die generatie het leven ophoudt), maar Scheepbouwer doelt vooral op de kwalijke erfenis die zijn leeftijdgenoten nalaten. Al in 1998 deed Pim Fortuyn in Autobiografie van een babyboomer uit de doeken wat de met de gouden lepel in de mond geboren generatie met hun welvaren heeft gedaan. Een generatie die door historicus Hans Righart in De eindeloze jaren zestig bejubeld werd. Zijn conclusie kun je nu niet meer met droge ogen lezen: ‘Ongrijpbaar, maar meer dan wat ook karakteristiek voor de jaren zestig is de betovering, de waan, de droom, de luidkeels gezongen illusie van “we can change the world” (Graham Nash op de elpee Songs for Beginners uit 1971). Het is het blakende en overrompelende zelfvertrouwen van een generatie die ervan overtuigd was de wereld opnieuw te kunnen laten beginnen, zonder geschiedenis en zonder schuld. Een generatie die zocht naar het zand onder de stenen, naar de verbeelding en de macht.’ Toe maar, wat een ambitie. En wat een enorm bord moet je niet voor je kop gehad hebben om werkelijk in deze romantisch-utopische idealen te kunnen geloven.

Dat vond Pim Fortuyn ook, die een boek schreef waarvan je de kern op een T-shirt kunt laten afdrukken: ‘Hoed u voor hemelbestormers’. Hij constateert hoe de babyboomers als eersten profiteerden van de door hen ingezette democratisering, van het huizenbezit en het vliegverkeer. Ze reizen de wereld rond, genieten van waardevaste pensioenen en uitstekende verzekeringsuitkeringen. Fortuyn schreef dat de babyboomers niet alleen een beeldbepalende generatie zijn, maar ook een verwende generatie met blasétrekjes. Ze hebben de touwtjes stevig in handen, met als resultaat dat ze ‘met een schijn van democratie en inspraak de gesloten regentencultuur opnieuw hebben geïntroduceerd. Tot schade van maatschappij en economie en bovenal tot schade van de nieuwkomers, die behendig zo veel mogelijk buiten de deur worden gehouden.’ Tot de babyboomgeneratie rekent hij ook de groep (van vooral bestuurders) die gemiddeld een jaar of tien ouder is en als leider van die generatie kan worden gezien. Exponenten daarvan: Marcel van Dam, Wim Kok, Jos van Kemenade, Bram Peper, Ed van Thijn, Hedy D’Ancona. Op de voet gevolgd door ‘de jongere’ aanvoerders: Tineke Netelenbos, Jacques Wallage, Relus ter Beek en Hans Alders.

Zitkuil en letterbak

De invloed van de babyboomers reikt oneindig veel verder dan alleen het terrein van de economie. Ook schrijfster Nelleke Noordervliet, geboren in 1945, doet aan kritische zelfreflectie. In Het Parool vertelt ze eerst hoe de ideeën uit de jaren zestig in de jaren zeventig gestalte kregen: ‘Het liep allemaal vast in dwang, een dwang om “maatschappijkrities” te zijn. Ontzettend dogmatisch en tegelijkertijd van een ontstellende kneuterigheid. Iedereen had een eigen moestuintje.’ Waarna een ontboezeming volgt die de lulligheid van haar generatie onderstreept: ‘Ja natuurlijk, dat is het erge! Ik heb dus ook een moestuin gehad, maar de bonen schoten door en de sla stond torenhoog. Het was niet bij te oogsten en te eten. Echt vreselijk. Het waren de crisisjaren: de oliecrisis, crisis in de architectuur. Ik heb godzijdank nooit op een woonerf gewoond, dat was ook een dieptepunt in de wooncultuur net als de zitkuil en de letterbak. Daarna kwamen de jaren tachtig, ook van een somberheid. Wanneer was het eigenlijk leuk?’

Nelleke Noordervliet geeft in hetzelfde interview blijk van zelfinzicht als het gaat over ouder worden. ‘Dat is natuurlijk vervelend. Vrouwen zijn hun houdbaarheidsdatum gepasseerd als ze niet meer vruchtbaar zijn, zo zit de wereld nog steeds in elkaar. Een oudere vrouw moet zich bezighouden met de kinderen en de tuinclub. Ouderen worden een beetje afgeserveerd, worden minder serieus genomen.’ En hoe past ze het op zichzelf toe? ‘De mensen die je vroeger oud vond, ben je nu zelf. Dat blijft een schok, omdat je van binnen altijd jong bent. Forever young, dat is nu eenmaal de spreuk van de babyboomers. Maar dan kijk je in de spiegel en dan denk je: wat een oude kop.’

Ook schrijver, programmamaker en babyboomer Rik Zaal ziet, nu hij ouder wordt, wat zijn generatie heeft aangericht. In Het Parool keek hij terug op de prestaties van de architectuur in zijn tijd, tijdens een wandeling door Amsterdam. Hij geeft commentaar op de sociale woningbouw uit de jaren zeventig, die hij op een kleine gracht ontwaart. ‘Inspraakarchitectuur. Lelijk. Eén van de vele misverstanden van mijn generatie is dat je bewoners moet laten meebeslissen, dan krijg je dit. Naar een plan van Theo Bosch en Aldo van Eyck. Treurig. Veel erger is een populist als Max van Huut, een van de architecten van het ING-gebouw in Zuidoost. Die man is van het schots en scheef bouwen, heeft zeventien gemeentehuizen in Nederland mogen bouwen die allemaal even verschrikkelijk zijn. Hier in de binnenstad heeft hij gelukkig niets mogen neerzetten. Die man zouden ze eens een paar jaar in een van zijn eigen gebouwen moeten opsluiten.’

Veel gekker moet het niet worden, zullen veel babyboomers gedacht hebben toen zelfs Gerrit Komrij zijn eigen generatie hardhandig liet vallen. In zijn boek Morgen heten we allemaal Ali beklaagt hij zich over het verraad van zijn generatiegenoten (1944). Hij schrijft: ‘Ik ben in de steek gelaten. Ik ben verweesd. Ik sta in de kou. Al die pathetische sentimenten loeien door me heen als ik aan mijn leeftijdgenoten denk. Ik kan begrip opbrengen voor ouden van dagen en kijk vertederd naar kinderen – alleen mijn eigen generatie is me vreemd. Ik houd van ratten, muggen, piranha’s, neten – niet van mijn generatiegenoten.’ In een interview met het Belgische blad Knack vervolgde hij: ‘Wat is verraad anders dan dat je de idealen waar je mee begonnen bent één voor één dumpt? En aantal van mijn generatiegenoten – dan heb ik het over hoogleraren, ministers, universiteitsbestuurders – heeft de tent uitverkocht. Waarom zou je de deken van schaamte die ze om zich heen hebben geslagen niet een keer wegtrekken? Denk maar aan de ravage die ze in het onderwijs hebben aangericht. Hun verraad heeft de wereld een andere kant opgestuurd en een einde gemaakt aan de beschaving.’

De economie: geen interesse meer in dikdoenerij

De kosten van de gezondheidszorg rijzen de pan uit, maar de babyboomer hoor je niet; wie zijn huis volledig heeft afgelost, betaalt geen eigenwoningforfait. En als, in de (nabije) toekomst, de hypotheekrente wordt beperkt, heeft de babyboomer daar geen last meer van; jonge generaties moeten de pensioentekorten aanzuiveren; vakbonden zijn vooral solidair met de oudere leden; iedereen moet langer doorwerken, behalve de babyboomer.

Dan de hypotheekrente. Hoogleraar economie Pieter Gautier schrijft daarover: ‘In de tijd dat de babyboomers huizen kochten was de hypotheekschuld als percentage van het bbp ongeveer 40 procent. Inmiddels is dat opgelopen tot meer dan 100 procent.’ Ook hij klaagt de politiek aan: ‘Veel vermogende babyboomers bezaten huizen voor de grote toename van de huizenprijzenstijging. Aangezien deze generatie in omvang groot is en dus veel electorale macht heeft, durfde de politiek het niet aan om hier iets aan te doen. Hij ziet een oplossing in een geleidelijke afschaffing van de hypotheekrente. Die zal tot ‘een verhoging van de belastinginkomsten leiden en tot een verlaging van de huizenprijzen. Hier profiteren vooral de jongere generaties van en dit verhoogt de houdbaarheid van de overheidsfinanciën.’

Over de pensioenen komt in dit boek Martin Pikaart aan het woord. ‘In de vergrijsde fondsen, waarvan het grootste deel van het vermogen de komende jaren tot uitkering komt, en die nauwelijks nog herstelvermogen hebben, dragen jongeren de risico’s. Met grote waarschijnlijkheid zien zij bij ongewijzigd beleid over dertig jaar niets terug van hun ingelegde premies.’ Daar is wel wat aan te doen, weet Pikaart, maar één keer raden wie er dwarsligt. ‘Het kan voorkomen worden als ook de babyboomers inleveren. Maar die vinden dat niet eerlijk: ze hebben immers gewekte verwachtingen en verworven rechten.’ Het is onverantwoord de situatie op zijn beloop te laten, waarschuwt Pikaart, dat ‘staat garant voor maatschappelijke onrust’.

Maar de traditionele vakbonden lijken van geen wijken te willen weten. Die blijven de oude, vertrouwde koers varen, zonder zich druk te maken over een generatieclash. In Het Parool schreef journalist en schrijver Kees Tamboer (1939) over ‘de wonderbaarlijke bekering’ van Agnes Jongerius. Ze ging eerst tekeer tegen de plannen de AOW-leeftijdsgrens te verhogen naar 67 jaar, dat noemde ze ‘een platte bezuiniging’. Het werkgeversvoorstel meteen ook de leeftijdsgrens voor aanvullend pensioen te verhogen, vond ze zelfs ‘pure diefstal’. Tamboer: ‘Op beide punten is zij om. Sterker nog, de leeftijdsgrens kan nog wel op 68 jaar uitkomen en over uitzonderingsmaatregelen voor mensen die een zwaar beroep uitoefenen praat Jongerius ook niet meer.’ Heeft Jongerius het licht gezien? Nee, uiteindelijk worden we toch ‘bedot’, stelt Tamboer. ‘De AOW-leeftijd mag omhoog, zolang de rijke geluksvogels die vlak na de oorlog werden geboren maar worden ontzien.’ Hij stoort zich er hevig aan. ‘… het ergerlijkste van het pensioenakkoord is dat de babyboomers opnieuw – net als bij de ingreep in de VUT zes jaar geleden – worden ontzien. Wie vóór 1955 is geboren kan op zijn 65ste met pensioen zonder een korting van 6,5 procent. Maar hij profiteert wél van de extra verhogingen van de AOW, terwijl hij tegelijkertijd nauwelijks iets merkt van de verlaging van de fiscale kortingen en toeslagen voor ouderen, omdat die geleidelijk worden doorgevoerd.’

Onderwijs: eenheidsworst

In 1985 moest het onderwijs een loonsverlaging van ruim 10 procent accepteren, de babyboomdocent leverde niets in, zijn jongere of nieuwe collega werd geconfronteerd met een uitgekleed pakket aan loonvoorwaarden. Pieter Gautier merkt daarover op: ‘Vergelijk een huis dat een onderwijzer in de jaren tachtig kon kopen met een huis dat een onderwijzer nu kan kopen.’

Die maatregel werd berucht onder de naam HOS (Herstructurering Onderwijssalarissen). Het is moeilijk te verteren dat de idealisten uit de sixties, toen het erop aankwam, plat voor het eigen salaris kozen. Presley Bergen zegt in dit boek: ‘De babyboomers hoorde je niet klagen. Die hadden salarissen met uitzicht en daarnaast werden alle directiefuncties door deze mensen bezet.’ (…) ‘Het ging om hun eigen status en niet om die van de leraar in de toekomst.’ (…) ‘Wat door Van Kemenade in gang was gezet, werd voltooid door Deetman. Het was een babyboomoperatie die zijn weerga niet kende en aan de basis stond van de teloorgang van het onderwijs.’ Vanwege de goede salarissen bleven de babyboomers lesgeven, al waren ze uitgeblust en werden ze door geen leerling meer serieus genomen. Ook op universiteiten bleven ze bewegingloos zitten of ze vastgeplakt waren. Albert Jolink analyseert: ‘De babyboomers aan de universiteiten hebben zich naar binnen gewerkt, maar hebben daarmee voor decennia het slot op de deur gegooid.’ Dat leidde tot een ander probleem: ‘De democratiseringsgolf van 1968 heeft de leeftijdsopbouw aan universiteiten zodanig verstiert dat binnen enkele jaren de halve universiteit met pensioen gaat.’

Essentieel is ook dat we met het afscheid van de laatste babyboomer, die we graag uitzwaaien als hij met zijn busje naar Frankrijk rijdt, ook het maakbaarheidsideaal opzij kunnen schuiven. Dat werd vooral belichaamd door de eerder gememoreerde Jos van Kemenade met zijn middenschool. Hans Goslinga kan zich in Trouw de kritiek nog herinneren. ‘Die bezwaren kregen het karakter van een regelrechte Kulturkampf, toen het kabinet-Den Uyl in de jaren zeventig met het plan kwam voor een middenschool voor alle kinderen van twaalf tot zestien jaar. In dit uniforme onderwijstype moest het ideaal van gelijke kansen voor iedereen gestalte krijgen. Het plan was de bijna triomfantelijke uitdrukking van het gelijkheidsdenken van de sociaaldemocraten, alsmede van hun vaste geloof in de maakbare samenleving en het sturend vermogen van de centrale overheid.’

Die overheid moest van het kabinet niet alleen macht, bezit en inkomen spreiden, maar ook kennis. PvdA-minister van Onderwijs Van Kemenade zag in het bestaande onderwijsstelsel ‘de bevestiging van de sociale gelaagdheid van de samenleving’, die hij met de middenschool wilde doorbreken. Bij de liberalen maakte het plan de diepste emoties los. Haya van Someren-Downer, VVD-kopstuk in die dagen, kondigde in de senaat ten overstaan van het voltallige kabinet aan dat ze zou emigreren als de middenschool er zou komen. Met haar lage stem voegde ze daar met gevoel voor drama aan toe dat ze haar koffers al had klaargezet.

De inhoudelijke bezwaren waren dat de middenschool een eenheidsworst opleverde die de verschillen in begaafdheid miskende en de kwaliteit van het onderwijs zou verlagen. Deze nivellering zou niet alleen fnuikend zijn voor de knapste, maar ook voor de zeer moeilijk lerende kinderen. Het heeft een kleine dertig jaar geduurd voordat ook de PvdA tot dit inzicht kwam. ‘We hebben te veel gekozen voor gelijke behandeling van ongelijke kinderen’, erkende het kamerlid Depla volmondig. De middenschool leidde daarnaast tot een onaanvaardbare nivellering, betoogt Jurriaan Pröpper in dit boek. ‘Het heeft geresulteerd in een zesjescultuur. Van de middelbare scholen haalt 90 procent op het nationaal eindexamen ook een zes gemiddeld, 10 procent een vijf en slechts een enkele school een zeven. In de internationale PISA-ranglijsten voor excellente scholieren zakken wij langzaam weg ten opzichte van landen met ambitie. En een kwart van de mbo-leerlingen zegt onvoldoende uitgedaagd te worden.’

Feminisme: roodbekrulde vrouw met vaal enkellaarsje

Het is niet fijn om babyboomer te zijn. Voor je het weet glipt de tijd uit je handen en schrik je je een ongeluk als je in de spiegel kijkt. Spiegels die ruim voor handen zijn, daar hadden de babyboomers hun huizen als volbloed narcisten immers mee vol gehangen. Maar de energie van de jeugd had plaatsgemaakt voor vermoeide oude koppen die met een doffe blik de wereld in keken. En dat ze als ruime zestigers niet meer rebels waren, konden ze haast niet geloven. Ook niet dat die met luide stem gedebiteerde grappen op het terras behoorlijk gênant waren. En dat die flamboyante hoed op het hoofd tijdens een wandeling door de stad vooral een vertoon van zieligheid was. Zelfs de abonnementen op de VPRO-gids en Vrij Nederland verschaften niet meer dat imago van intellectuele almacht waar ze jaren op hadden geteerd.

Maar er waren toch ook vrouwelijke babyboomers? Lieten die dan geen ander geluid horen? Vijf jaar geleden, een groot deel van de babyboomers had al met goudgerande regelingen afscheid genomen van de arbeidsmarkt, formuleerde publicist Bart Jan Spruyt een aanklacht tegen die generatie, gericht aan Elsbeth Etty. ‘Uw generatie heeft er een potje van gemaakt – op vele manieren. Iets heeft u doen besluiten om met afkeer vervuld te zijn van onze westerse samenleving. Alles moest weg en anders. Een burgerlijke cultuur moest worden opgeruimd en vervangen. Wat er voor in de plaats moest komen, daarvan had u geen idee – of het moest een communistische heilstaat zijn waarvan u lang hebt gedroomd, en over het mislukken waarvan u nooit rekenschap hebt afgelegd. Dat onverantwoordelijke gedrag had u natuurlijk gemeen met uw generatiegenoten die elders in Europa de barricaden beklommen. Alles is immers macht. En waar macht is, is onderdrukking. En waar onderdrukking is, is het recht om te vernietigen. De vrijheid die u preekte is vrijblijvendheid geworden, de tolerantie onverschilligheid. Een nieuwe generatie – de komende – is opnieuw op zoek naar orde, omdat de uwe onze samenleving heeft opgezadeld met een gapende leegte. In een interview met uw krant – NRC Handelsblad – zei de filosoof Peter Sloterdijk dat zijn studenten heel goed begrepen dat de agenda van uw generatie alleen maar tot decadentie heeft geleid. Steeds meer mensen krijgen dat door. Nu u nog.’

In dit boek spitst journalist Mirjam van Immerzeel de vraag specifieker toe op de rol die de vrouwelijke babyboomer heeft gespeeld. Het staat haar nog haarscherp voor de geest welke lessen ze op school meekreeg, in een tijd waarin het verschil tussen goed en fout heel erg duidelijk leek en de babyboompropagandisten op zijn luidruchtigst waren. ‘Op mijn lagere school doken bebaarde leraren en behaarde leraressen met elkaar in de verkleedkist en sloten zij niet alleen het deksel, maar ook de ogen voor uitblinkers en rechtvaardigheid. Met die uitgekiende pedagogische aanpak leerden ze mij – geheel onbedoeld – waardevolle lessen over zelfredzaamheid, de macht van kennis en het recht van de sterkste – ook in hun gedroomde heilstaat.’ Maar toch zat het haar niet helemaal lekker, betoogt ze. ‘Er blijft altijd iets knagen als ik weer eens een roodgelakt nageltje op een opgeheven vingertje zie. Zo’n vingertje dat vastzit aan een roodbekrulde mevrouw in een wappergewaad van Cora Kemperman. Zo’n dame op een stel vale en te wijde enkellaarsjes. “Wij oudere vrouwen hebben maar mooi de weg geëffend voor jullie”, klinkt het niet zelden een tikkeltje te zelfgenoegzaam.’