Martin Pikaart, van huis uit wiskundige, is onafhankelijk pensioenstrateeg en medeoprichter van AVV, het Alternatief voor Vakbond. Namens het AVV heeft hij een jarenlange rechtszaak gevoerd tegen de oneerlijke verdeling van lasten en lusten in de VUT-overgangsregeling bij het ABP.

www.martinpikaart.nl

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten, Donald Kalff en Jack van Minden.

www.businesscontact.nl

@businessboek

Voor Carmen – op naar de honderd

Mythe komt van het Griekse woord μυθος en verwijst naar tragische verhalen waarin een persoon die eerst begiftigd was door de goden, gewaarschuwd wordt door een orakel dat hem iets ernstigs zal gebeuren als hij zijn leven niet betert. Hij misdraagt zich natuurlijk toch door een teveel aan hubris, arrogantie, en haalt zich daarmee de toorn en de straf van de goden op de hals. Een wreed aspect, voor de moderne mens vaak moeilijk te doorgronden, is het gegeven dat vaak de generaties erna moeten boeten voor de begane wandaden.

  Voorwoord
  Nu pensioen niet meer heel gewoon is...

Dit boek zal stof doen opwaaien, denk ik, omdat het een zeer realistische beschrijving en dito analyse geeft van het Nederlandse pensioensysteem. De auteur heeft er werk van gemaakt. Onder andere door veel betrokkenen te spreken en de vele publicaties te verwerken die er in de loop van de jaren – vooral de laatste – zijn verschenen. Het stof wordt veroorzaakt door de kritische toon die niet steeds op prijs gesteld wordt door de pensioenwereld, de sociale partners en de politici die zich met pensioenen bezighouden. De traditie van die wereld was er tot voor kort een waarin zelden openlijk gesproken werd over lastige problemen, laat staan dilemma’s inzake de verdeling van aanspraken over generaties. Aangenomen werd dat zoiets onnodige onrust zou veroorzaken bij de deelnemers, terwijl voetstoots aangenomen werd dat er voldoende mogelijkheden en instrumenten voorhanden waren om bij te sturen. De boodschap was altijd dat alles onder controle was en dat iedereen erop kon rekenen dat na pensionering zijn kostje gekocht was. Die tijd is nu definitief voorbij.

Juist omdat er sinds de financiële crisis die startte in 2008 haast geen dag voorbijgaat zonder dat er een of ander facet van het pensioenprobleem behandeld wordt in de media, is een boek als dit wenselijk. Pikaart verschaft de ingrediënten die geïnteresseerden helpen om hun eigen conclusies te trekken. Het aardige daarbij is dat het met name de wetgevers zijn die dit kunnen gebruiken. Enerzijds omdat de meerderheid van hen vaak de indruk wekt er geen snars van te snappen, wat voor een wettelijk verplicht pensioensysteem gerust een gotspe genoemd kan worden. Anderzijds omdat ze toch de kans moeten krijgen in balbezit te komen zodat er spoedig adequate wet- en regelgeving kan komen. Nu de sociale partners zich dankzij het overzicht dat dit boek verschaft niet langer kunnen hullen in stilzwijgen, kunnen ook zij actief deelnemen aan de dialoog die gericht moet zijn op een nieuwe fase in het Nederlandse pensioensysteem. Het boek geeft een raamwerk dat deze dialoog uitstekend kan faciliteren.

Ondertussen ben ik het met één conclusie van de auteur niet eens. Het Nederlandse pensioensysteem is zeker wel beter dan alle andere op dit gebied in de wereld. Al was het alleen maar omdat ons systeem – naast de bijzondere missie – ook een positief neveneffect heeft, namelijk dat we dankzij deze regeling toch behoorlijk precies weten hoe het staat met de evenwichten tussen generaties, de wisselvalligheden van de economie en de financiële markten en de risico’s van de monetaire unie. In geen enkel ander land in Europa weet het publiek op deze gebieden zoveel als in Nederland. Dat is weliswaar een meer dan zeshonderd jaar oude traditie, maar zij werkt nog altijd naar behoren. Of ons systeem ook voor iedere deelnemer het beste resultaat biedt, is een ander verhaal en daarover spreekt de burger natuurlijk het liefst. Het is niet gebruikelijk om in een voorwoord een opvatting die in het boek naar voren komt meteen ter discussie te stellen, maar als het om pensioenen gaat is dat prima. Het geeft ook meteen aan waarom dit boek interessant en nuttig is: het roept op tot bezinning en discussie. Precies de deugden die horen bij de polder en die we zo lang niet hebben kunnen waarnemen.

Martin Pikaart is niet de eerste auteur die kritische geluiden laat horen over de Nederlandse pensioenwereld, maar wel een die zich vastgebeten heeft in de materie en daarbij niemand spaart. Hij laat zien hoe het zo gekomen is, zowel de goede als de kwade kanten komen bij hem aan bod. Laten we eerlijk zijn: wie nog steeds denkt dat de pensioensaga alleen maar over helden en heiligen ging, moest zijn mening maar eens bijstellen. Maar ook: wie het goed voorheeft met de pensioenwereld moet harde kritiek accepteren, anders heeft hij geen rol in het debat over de toekomst van het stelsel.

Prof. dr. Jan van de Poel
Voormalig cfo van ABP

  Afkortingen

ABP | Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds
AC | Ambtenaren Centrum
ACOP | Algemene Centrale van Overheidspersoneel
AFM | Autoriteit Financiële Markten
ANBO | Algemene Nederlandse Bond voor Ouderen
AVV | Alternatief voor Vakbond
BPF | Bedrijfstakpensioenfonds
CCOOP | Christelijke Centrale van Overheids- en Onderwijs Personeel
CDC | Collective Defined Contribution
CMHF | Centrale van Middelbaar en Hogere Functionarissen
CNV | Christelijke Nederlandse Vakcentrale
CPB | Centraal Plan Bureau
CSO | Centrale Samenwerkende Ouderenorganisaties
DB | Defined Benefit
DC | Defined Contribution
DNB | De Nederlandsche Bank
FLO | Functioneel Leeftijdsontslag (overheidssector)
FNV | Federatie Nederlandse Vakverenigingen
FPU | Flexibel Pensioen en Uittreden (=VUT bij ABP)
FTK | Financieel Toetsingskader
FUR | Flexibele Uittreedregeling (energiesector)
FVP | Financiering Voortzetting Pensioenverzekering
IPE | International Pensions Europe
KPS | Kring Pensioen Specialisten
NBP | Nederlandse Bond Pensioenbelangen
NKV | Nederlands Katholiek Vakverbond
NVOG | Nederlandse Vereniging van Organisaties van Gepensioneerden
OBU | Overbruggingsuitkering (zorgsector)
OPF | Stichting Ondernemingspensioenfondsen
PCOB | Protestants Christelijke Ouderen Bond
PFZW | Pensioenfonds Zorg en Welzijn
PGGM | Pensioenfonds voor de Gezondheid, Geestelijke en Maatschappelijke belangen
PME | Pensioenfonds Metalektro
PMT | Pensioenfonds Metaal en Techniek
PVK | Pensioen- en Verzekeringskamer
SCP | Sociaal en Cultureel Planbureau
SER | Sociaal-Economische Raad
STAR | Stichting van de Arbeid
STiPP | Stichting Pensioenfonds voor Personeelsdiensten
SVB | Sociale Verzekeringsbank
SZW | Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Unie KBO | Unie Katholieke Ouderen Bonden
UPO | Uniform Pensioen Overzicht
VB | Vereniging van Bedrijfstakpensioenfondsen
VNO-NCW | Vereniging Nederlandse Ondernemers-Nederlands Christelijk Werkgeversverbond
VSO | Verbond Sectorwerkgevers Overheid
VUT | Vervroegd uittreden
WRR | Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

  Inleiding

Uw pensioenaanspraak is gebouwd op drijfzand. Al merkt u er nu nog weinig van, langzaam maar zeker zakt uw oudedagsvoorziening weg. Over een jaar of twintig is zij volledig verdwenen. Tenzij we nu ingrijpen en het hele pensioenstelsel op een steviger ondergrond bouwen.

Hoe heeft het zover kunnen komen?

De eerste wettelijke oudedagsvoorziening in Europa is in 1891 ingevoerd door de Duitse bondskanselier Bismarck, om te voorkomen dat 70-jarigen die niet meer konden werken zouden creperen van armoede. Later werd de pensioenleeftijd verlaagd naar 65. Dit model is uiteindelijk door heel Europa overgenomen. En nu, ruim honderd jaar later, heeft Nederland toch ‘het beste pensioenstelsel ter wereld’? Met een enorme spaarpot van honderden miljarden waaraan iedereen heeft meebetaald en waarmee Nederland in principe goed de vergrijzing aankan? Waar experts uit de hele wereld met lof en jaloezie naar kijken? Dat als nieuw exportproduct zou moeten worden uitgedragen om Nederland pensioenkampioen te maken?

Dit boek vertelt hoe dit drijfzand is ontstaan, waarom het de pensioenfondsen niet lukt zichzelf aan de haren eruit te trekken en wat er zou moeten gebeuren om ons stelsel duurzaam en toekomstbestendig te maken. In één zin is het volgende gebeurd: er is te veel beloofd, te weinig betaald en er zijn onverantwoorde risico’s genomen. Ondertussen is de deelnemers steeds verteld dat hun pensioen zeker was, dat het altijd of vrijwel altijd geïndexeerd zou worden (verhoogd met de prijs- of loonstijging).

Inderdaad, er is een pot met pensioengeld van honderden miljarden euro’s. Echter… de beloftes zijn veel groter dan de spaarpot. Bovendien zijn die beloftes verkocht als spijkerharde zekerheden. Degenen die de komende jaren met pensioen gaan, hebben de hoogste pensioenaanspraken en zij hopen de komende jaren hun pensioen te ontvangen. Dit zijn gemiddeld genomen de hoogste pensioenen ter wereld. Krijgen ze die beloofde pensioenen, dan zijn de generaties na hen de klos: voor hen is er dan geen geld meer. Jarenlang is ervoor gewaarschuwd, maar alle waarschuwingen zijn in de wind geslagen. Vakbonden, werkgevers, pensioenfondsbestuurders, politici, toezichthouders: ze zaten erbij en keken ernaar. Sterker nog, degenen die waarschuwden werden hun hok weer ingeknuppeld.

De architecten van het pensioenstelsel zijn de werkgevers en vakbonden. Hun rol is echter niet alleen die van architect, maar ook die van aannemer en interne toezichthouder. Hoewel ze al zeker twintig jaar gewaarschuwd zijn dat het bouwwerk wegzakt in het drijfzand, hebben ze zich doof gehouden. Waarschuwende studies van het Centraal Planbureau waren in hun ogen ‘te pessimistisch’. De weinige politici die kritiek hadden op het almaar oplopen van de pensioenkosten kregen te horen dat ze zich met hun eigen zaken moesten bemoeien. Deelnemers die klaagden dat ze hun regeling niet begrepen werd verteld dat dat kwam vanwege de solidariteit. Op toezichthouders die wilden ingrijpen werd sterke druk uitgeoefend om ‘soepel’ met de eisen om te gaan.

Vrijwel elke ingrijpende wijziging in het pensioenstelsel is van buitenaf opgelegd. Een enkele keer door de Nederlandse politiek, maar vaker nog door Europese regelgeving of uitspraken van het Europese Hof van Justitie, of gewoon door de economische realiteit. Met name vakbonden verzetten zich tot het uiterste tegen elke afgedwongen aanpassing van hun speeltje en komen vooral op voor de deelbelangen van hun eigen vergrijsde, grotendeels mannelijke achterban.

Politici hebben zich altijd maar weinig beziggehouden met pensioenen. De spelregels van de Nederlandse polder luiden namelijk dat de overheid zich niet bemoeit met arbeidsvoorwaarden. En dus ook niet met pensioenen. Vrijwel alle politici hielden zich daar keurig aan. Als ze al probeerden iets aan de pensioenen te doen, was het met een truc: via de belasting. Diezelfde spelregels zeggen namelijk dat de fiscus het terrein van de overheid is. Maar ook die truc werkte lang niet altijd.

Zo nu en dan waren de waarschuwingen vanuit de wetenschap, van onafhankelijke deskundigen of van een enkele insider die uit de school klapte niet meer te negeren voor de politiek. De enkele keer dat de politiek wel wat probeerde te doen aan de aldoor oplopende pensioenkosten, leidde dit steevast tot grote heibel in de polder. Meestal eindigde het ermee dat er maar een slap aftreksel overbleef van het oorspronkelijke idee, of dat vakbonden voor hun vergrijsde leden riante overgangsmaatregelen bedongen. Wezenlijk veranderde er weinig. Een van de weinige politici die consequent zijn nek uitstak en probeerde iets aan de oplopende kosten en de oneerlijkheden te doen was D66-Kamerlid Erwin Nypels, die het dan ook continu aan de stok had met de bonden. Zijn wetsvoorstellen werden getraineerd, tegengewerkt, geparkeerd bij de Sociaal-Economische Raad of de Stichting van de Arbeid, om ten slotte pas na jaren in afgezwakte vorm tot wet verheven te worden. Collega-Kamerleden deden wat lacherig over Nypels: pensioenen, wat is daar nou aan.

En oppervlakkig gezien hadden ze gelijk. Bij elk internationaal onderzoek kwam Nederland steevast als een van de beste pensioenlanden uit de bus, de laatste jaren zelfs als nummer één. Dan zal het wel goed zitten. In feite is hier sprake van het korfbalsyndroom: Nederland is het enige land waar op grote schaal en op enig niveau gekorfbald wordt, en wordt dus automatisch elk jaar wereldkampioen. Als per abuis België dit een keer wordt, is iedereen blij dat de schijn van internationale sport hooggehouden kan worden. Zo is het ook met de pensioenen: Nederland is een van de weinige landen met zowel een staatspensioen als een spaarpensioen. Er is veel pensioengeld gespaard en bovendien doet bijna iedereen hieraan mee.

Een zinkend schip

Ondertussen zijn de dekkingsgraden teruggelopen van 235% eind jaren tachtig tot 95% in 2008. De Nederlandsche Bank is de externe toezichthouder op de pensioensector en die doet sinds jaar en dag helemaal niets. De reden is dat hij niets mag doen. De regels zijn door lobbywerk vanuit werkgevers en vakbonden namelijk zo zacht, dat pensioenfondsen die in de problemen zitten ermee wegkomen door te beloven dat ze in de toekomst beter zullen opletten en meer rendement zullen maken. En door aan te dringen op een verdere versoepeling van het toezicht. Dit gebeurt elke keer als de toezichthouder, ondanks de soepele regels, dreigt met maatregelen: dan worden de eisen maar weer verder versoepeld.

De enigen die nog minder te zeggen hebben dan de toezichthouder zijn de deelnemers: u en ik. Wij zitten vastgeklonken in een gebouw dat onverbiddelijk wegzakt in het drijfzand. En net als bij de wegzinkende Titanic, waar de kapitein het orkest gewoon liet doorspelen, blijven de vakbonden die aan het roer staan roepen dat er geen vuiltje aan de lucht is en dat degenen die kritiek hebben het vertrouwen ondermijnen of zelfs onnodig paniek zaaien. Ondertussen zijn de ‘oplossingen’ die ze presenteren vergelijkbaar met het heen en weer schuiven van de tafels en stoelen op de Titanic. Voor het oog gebeurt er wat, maar effect heeft het niet. Zodra de overheid een poging doet om in te grijpen, wordt ze door bonden en werkgevers ogenblikkelijk weer teruggefloten.

Vergrijsde pensioenfondsen in onderdekking zijn technisch failliet en moeten als zodanig behandeld worden. Dat betekent dat er een curator aangesteld moet worden. Bij een failliete onderneming maakt de curator de stand van zaken op: hoeveel bezittingen zijn er nog en hoeveel schuldeisers. Als er bijvoorbeeld nog 8 euro in kas is en er zijn tien schuldeisers die elk 1 euro opeisen, krijgt iedereen 80 cent. Een failliet pensioenfonds gaat anders te werk. De tien schuldeisers moeten op een rij gaan staan, gerangschikt naar leeftijd. De oudste schuldeiser krijgt dan een euro uitgekeerd, vervolgens nummer twee enzovoort. Nummer negen en tien zijn de klos. Nummer acht moet ook opletten, want als er even niemand kijkt gaat het pensioenfonds ineens € 1,05 uitkeren om de inflatie te compenseren.

Dertigers en veertigers zijn bij ongewijzigd beleid het slechtst af. Zij zijn de nummers negen en tien in de rij. Zij betalen premie, maar zien er niets van terug. Als vakbonden hier eerlijk over zouden zijn, zouden deze deelnemers natuurlijk het liefst zo snel mogelijk weg willen. Daarom vertellen ze het u niet.

Wat betekent dit voor uw pensioen?

Als er niet wordt ingegrepen, is de kans erg groot dat de vergrijsde pensioenfondsen over twintig jaar leeg zijn en dat u uw verplicht ingelegde premie kwijt bent. Dat kan om flinke bedragen gaan: ABP berekent dat voor iemand die in 2007 op 25-jarige leeftijd deel gaat nemen er op zijn 65ste 1,6 miljoen euro klaarstaat. Dat bedrag wordt zeker veel en veel lager. Wordt er niet ingegrepen, dan is de kans zelfs groot dat u er niets meer van ziet. Wordt er een beetje ingegrepen, dan houdt u een beetje over.

Ook is het waarschijnlijk dat u moet doorwerken tot uw 70ste en dat u daarna aangewezen bent op de AOW. Daarmee crepeert u niet van de armoede, maar daar is ook alles mee gezegd. Dan zijn we terug bij de eerste oudedagsvoorziening die Bismarck in het leven riep: doorwerken tot je niet meer kunt en dan nog een paar sobere levensjaren. Hiermee worden de woorden van Volkskrant-columnist Frank Kalshoven bewaarheid: ‘Het “recht” op pensioen is dus een leugen. Het bestaat gewoon niet, al staat het wel op papier.’¹

Wat dit alles voor uw persoonlijke pensioen betekent, hangt van uw situatie af. Bent u een man tussen de 55 en 70 die voltijd heeft gewerkt bij één werkgever, dan is de kans groot dat u geniet van een van de hoogste pensioenuitkeringen ter wereld en dat u daar maar relatief weinig voor hebt betaald. In alle andere gevallen bent u vermoedelijk slechter af. Hoeveel slechter, dat hangt af van uw persoonlijke situatie en die van uw fonds.

Wordt er dan niets gedaan? Natuurlijk wel. De regels worden versoepeld en de regeling voor werknemers wordt beetje bij beetje versoberd. Niemand snapt er toch iets van, dus dat kan makkelijk. Sinds het klappen van de internetzeepbel in 2002 zijn er al drie forse versoberingen doorgevoerd op uw nieuw op te bouwen pensioen, vier zelfs als we het nog uit te werken en uiterst vage Pensioenakkoord van juni 2010 meetellen. De opgebouwde rechten bleven daarbij steeds intact, ook als daarvoor onvoldoende is betaald en de rechten automatisch en onbedoeld toenemen door de stijgende levensverwachting, waar de pensioenpremie niet in voorzag. Daardoor hebben degenen die de komende paar jaar met pensioen gaan nog torenhoge pensioenen en lijkt het alsof Nederland een fantastisch pensioenstelsel heeft.

Over dit boek

Ik laat in dit boek eerst in het kort zien hoe onze oudedagsvoorziening tot stand is gekomen, en vooral, door wie. Dit overzicht in hoofdstuk 1 eindigt rond de eeuwwisseling, als Nederland het absolute pensioenparadijs is, het ‘grijze pretpark’. Hoofdstuk 2 beschrijft de principes van het stelsel en introduceert de belangrijkste pensioenfondsen.

Dan volgen drie hoofdstukken over de pensioenaanspraken (wat wordt u als meebetaler aan het pensioen nu beloofd?) en hoe de pensioenfondsen die denken te financieren. Zonder enig begrip hiervan zijn de meeste discussies over pensioen maar half te volgen.

Daarna volgen twee hoofdstukken over de ontwikkelingen vanaf het klappen van de internetzeepbel en de ‘versoberingen’ die sinds die tijd zijn doorgevoerd in de pensioenregelingen. Bij al deze maatregelen worden de belangen van werknemers behartigd door gevestigde vakbonden. En bij elke maatregel worden de bestaande rechten zoveel mogelijk overeind gehouden, zodat de rekening vrijwel volledig terechtkomt bij de komende generaties.

Ten slotte eindig ik met een kort hoofdstukje over hoe je een eenvoudige, transparante, goedkope en duurzame regeling kunt opzetten. Ook geef ik aan wat er moet gebeuren met de verdeling van de enorme pensioenspaarpotten.

Twee voorbehouden wil ik maken. Het eerste betreft het grote aantal pensioenfondsen in Nederland. Anno 2010 zijn er ongeveer zeshonderd pensioenfondsen actief in ons land. Hoewel veruit de meerderheid daarvan gelieerd is aan één bepaalde onderneming, representeren ze slechts 15% van de werknemers. De overige 85% neemt deel in een van de ongeveer tachtig bedrijfstakfondsen. Het leeuwendeel hiervan is weer aangesloten bij een van de vijf grote bedrijfstakfondsen: ABP voor overheid en onderwijs, PFZW voor zorg en welzijn (voorheen PGGM), PME en PMT voor groot- respectievelijk kleinmetaal en BPF Bouw voor bouwnijverheid.

Het is lastig om een uitspraak te doen over álle fondsen. Dit boek behandelt dan ook met name de grote vijf, waar ruim 60% van de werknemers onder valt en die 60% van het totale pensioenvermogen beheren.

Het tweede voorbehoud betreft de verschillende pensioenvormen die Nederland kent. Een pensioenregeling kan ook in andere vormen van pensioen voorzien dan alleen het ouderdomspensioen. Twee bekende standaardvormen zijn het arbeidsongeschiktheidspensioen en het nabestaandenpensioen. Hoe interessant deze en andere pensioensoorten ook zijn, ik gebruik in dit boek de term pensioen voor ouderdomspensioen.

1
Van armoede tot pensioenparadijs

In den beginne

De zorg voor de oudedagvoorziening is grotendeels een twintigste-eeuws fenomeen. De reden is eenvoudig dat mensen voorheen niet oud genoeg werden om daar behoefte aan te hebben: mensen werkten door tot ze erbij neervielen. De gemiddelde levensverwachting ligt rond 1900 wereldwijd op 30 jaar. In Nederland is dat halverwege de negentiende eeuw ongeveer 35 jaar. Nu wordt dit cijfer sterk gekleurd door de hoge kindersterfte: de levensverwachting was een stuk hoger als je de kindertijd voorbij was.

Volgens een oude volkswijsheid vormen kinderen je oudedagsvoorziening. Als je te oud bent om te werken, zorgen je kinderen ervoor dat je niet omkomt van de honger. Hoe meer kinderen, hoe groter de kans dat je niet verkommert. Deze elementaire pensioenvoorziening, het kindertal, is hoog halverwege de twintigste eeuw. Maar ook de kindersterfte is hoog. Die daalt pas in de twintigste eeuw, door de sterk verbeterde hygiëne en geneeskunde, en daardoor stijgt de gemiddelde levensverwachting. Wanneer de kindersterfte op een zeer laag niveau is beland en nauwelijks meer afneemt, blijft de levensverwachting stijgen. Tegelijkertijd daalt het geboortecijfer sterk, na de uitvinding van de pil in de jaren zestig.

Figuur 1 Cijfers populaties onder 15 en boven 65¹

De zorg voor de oude dag in Nederland bestaat tot 1900, voor zover aanwezig, voornamelijk uit liefdadigheid, in de vorm van kerkelijke of burgerlijke armenzorg voor diegenen die niet meer kunnen werken². De enige vorm van bewust georganiseerde oudedagsvoorziening komt van de gilden. Enkele gilden organiseren zogeheten ‘kassen’ waar hun leden bijdragen in storten voor het levensonderhoud van oudere gildeleden, weduwen en wezen. De bijdragen zijn laag en de uitkeringen dus ook. De gilden worden in 1798 door de Franse bezetter verboden, waarna ook deze prille vorm van georganiseerde oudedagsvoorziening verdwijnt.

Het in 1811 in Nederland ingevoerde Franse Wetboek van Strafrecht houdt een organisatieverbod voor werknemers (en werkgevers) in, dat overigens pas in 1872 weer wordt ingetrokken. De zelforganisatie zoals bij de gilden is daarmee onmogelijk geworden. Dat verhindert echter niet dat militairen al vanaf 1814 een pensioenregeling krijgen, en civiele ambtenaren vanaf 1836. De Lageronderwijswet van 1857 kent ook onderwijzers een pensioen toe. Dit zijn echter incidentele maatregelen voor bepaalde categorieën ambtenaren, vaak met het karakter van administratieve richtlijnen. Dat wil zeggen dat de werkgever alleen vastlegt wie in welke gevallen recht heeft op een bepaalde uitkering. Die uitkering wordt als het zover is betaald door de werkgever zonder dat voorafgaand een financiële onderbouwing is opgesteld, laat staan dat er voor gespaard wordt. Het is dan ‘uitgesteld loon’ in de letterlijke zin van het woord: de werkgever betaalt door na pensionering.

In 1846 regelt de rijksoverheid het ouderdoms- en invaliditeitspensioen op een uniforme manier bij wet voor alle rijksambtenaren. Daarnaast kennen sommige gemeenten pensioenregelingen voor hun eigen ambtenaren, die in 1913 met de Pensioenwet voor gemeenteambtenaren worden gelijkgetrokken. In de Pensioenwet van 1922 wordt de verplichte pensioenregeling uitgestrekt tot alle ambtenaren met een aanstelling in vaste dienst, niet alleen die van Rijk en gemeente, maar ook van provincies, waterschappen enzovoort. Tijdelijke aanstellingen en arbeidscontracten (gebruikelijk in de private sector, waar de overheid aanstellingen kende) worden uitgesloten van de pensioenregeling om de kosten te drukken. Deze uitsluiting leidt er direct toe dat werkgevers aanstellingen omzetten in arbeidscontracten om op die manier onder de pensioenregeling en de kosten daarvan uit te komen. Pas in 1954 worden ook deze flexwerkers avant la lettre toegelaten tot de pensioenregeling.

Ontwikkelingen tot de Tweede Wereldoorlog

Vanaf eind negentiende eeuw beginnen arbeiders zich te verenigen om hun arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden te verbeteren, via de werkgever of via wetgeving. In 1886 doet zich iets voor wat een grote impact zou hebben op de sociale wetgeving in Nederland. In dat jaar doet namelijk een parlementaire enquêtecommissie onderzoek naar de arbeidsomstandigheden in Nederland. De resultaten zijn schokkend en geven aanleiding tot de instelling van een nieuwe commissie. Deze bevestigt in 1892 de resultaten van haar voorganger en adviseert een regeling voor invaliditeit ten gevolge van ouderdom in te stellen. Heftige discussies vinden vervolgens plaats tussen volksvertegenwoordigers over de vorm en inhoud van de oudedagsvoorziening, en wie ervoor verantwoordelijk zou moeten zijn.

Voor arbeidsovereenkomsten is dan nauwelijks iets geregeld in de wet. Tot 1907 is het hele arbeidsrecht geregeld onder ‘Huur van dienstboden en werklieden’, in drie artikelen: 1637-1639 van het Burgerlijk Wetboek uit 1838. Wat betreft de opzegging door dienst- en werkboden bepaalt artikel 1639 dat zij zonder wettige redenen ‘hunnen dienst’ niet mogen verlaten. ‘De meester is bevoegd om hen te allen tijde, zonder het aanvoeren van redenen, weg te zenden’, waarna hij het verschuldigde loon plus een schadeloosstelling van zes weken moest betalen. De wet bepaalt daarbij dat de ‘meester’ op zijn woord werd geloofd. In 1894 wordt de eerste officiële collectieve arbeidsovereenkomst (cao) gesloten, door de diamantbewerkers in Amsterdam. In 1907 worden met de Wet op de arbeidsovereenkomst bepalingen gesteld die de positie van de werknemer beschermen.

Werkgevers beginnen eind negentiende eeuw met de instelling van pensioenfondsen voor hun werknemers. Vermoedelijk de eerste is Van Marken, die voor de werknemers van zijn gistfabriek in Delft al in 1880 een pensioenfonds sticht.

Rond 1900 worden de eerste bedrijfstakpensioenfondsen opgericht. Regels voor de pensioenen zijn er dan nog niet. Tijdens de crisis in de jaren dertig blijkt dat veel pensioengeld door pensioenfondsen in de eigen moederonderneming is gestoken en dus verdampt is. Berucht is het faillissement van de Koninklijke Hollandse Lloyd in 1935, waarbij de werknemers zowel hun baan als hun pensioen kwijtraken. Dit faillissement is een van de redenen om in de latere Pensioen- en spaarfondsenwet strikte eisen op te nemen voor het veiligstellen van pensioengeld.

De eerste wettelijk afgedwongen algemene oudedagsvoorziening komt tot stand in de Invaliditeitswet, die in 1913 wordt aangenomen maar pas in 1919 wordt ingevoerd, waarin een (premievrij) minimuminkomen voor loonarbeiders vanaf 70-jarige leeftijd is opgenomen. In de jaren erna wordt gediscussieerd over opname van zelfstandigen in de regeling, tot de crisis van de jaren dertig die discussie smoort. In 1919 wordt nog wel de Ouderdomswet voor vrijwillige ouderdomsverzekering aangenomen, die als vroege voorloper van de AOW gezien kan worden.

Na de Eerste Wereldoorlog wordt in de voorstellen ook steeds een plaats ingeruimd voor de groeiende arbeidersbeweging. De reden hiervoor is in de eerste plaats angst voor eenzelfde soort revolutionair socialisme als in Rusland (1917) en in Duitsland (1918): men wil de arbeiders de wind uit de zeilen nemen door ze te betrekken in het zelfbestuur voor het bedrijfsleven.

In het interbellum komt een ware stortvloed van sociale wetgeving tot stand, waarmee sociale partners (vakbonden en werkgeversorganisaties) de touwtjes in handen krijgen. Hiertoe moet eerst (1922) de Grondwet gewijzigd worden, waarna de Bedrijfsradenwet in 1933 tot stand kan komen. Deze voorziet in de instelling van paritaire bedrijfsraden (dat wil zeggen met de sociale partners in het bestuur). Enkele jaren later worden de adviesbevoegdheden van deze raden uitgebreid met bestuurlijke taken. In 1927 komt de Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst (Wet CAO) tot stand, die in essentie nog in ongewijzigde vorm van kracht is. Deze wet, die de strekking en de gevolgen van de cao regelt, is een van de pijlers van ons poldermodel en een belangrijk machtsmiddel van werkgevers en bonden. Werkgevers worden verplicht de afgesloten cao toe te passen op al hun werknemers, vakbondslid of niet. Werknemers worden verplicht de cao te accepteren, vakbondslid of niet.

In 1930 worden werknemers wettelijk beschermd tegen loonderving en ziekte. Bovendien kunnen in een cao sommige wettelijke bepalingen buiten spel worden gezet en vervangen door andere. Enkele jaren later, in 1937, wordt een andere pijler onder de polder aangenomen, de Wet AVV, voluit Wet op het algemeen verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten. Met deze wet kunnen werkgevers en vakbonden de cao’s – en dus ook de pensioenregeling − die ze afspreken, opleggen aan alle werkgevers in een bepaalde sector. De intentie van de wet is om concurrentie op arbeidsvoorwaarden te voorkomen en daarmee de rust in de polder te bevorderen.

Na de Tweede Wereldoorlog: sociale partners aan zet

Na de Tweede Wereldoorlog wil de overheid weer een grotere sociaal-economische vinger in de pap en vormt zij het bipartiete model (met werkgevers en vakbonden) om tot een tripartiet model (met ook de overheid als overlegpartner). In brede kring bestaat er eensgezindheid over dat de overheid zich meer moet gaan bemoeien met economische groei, werkgelegenheid en sociale zekerheid.

Om de loonstijging binnen de perken te houden en zodoende de economische groei niet af te remmen, stelt de overheid eenzijdig de marges vast waarbinnen de lonen mogen groeien. Werkgevers en vakbonden moeten binnen deze marges tot overeenstemming zien te komen. Op de terreinen werkgelegenheid en sociale zekerheid wordt het bedrijfsleven nauwer bij het oplossen van sociaal-economische vraagstukken betrokken.

Deze grotere betrokkenheid van ondernemers en werknemers bij het sociaal-economisch beleid wordt in 1950 vastgelegd in de Wet op de bedrijfsorganisatie. Met deze wet wordt tegelijkertijd de Sociaal-Economische Raad (SER) opgericht. In de SER krijgt het bedrijfsleven (ondernemers en werknemers) zowel een adviserende taak als bestuurlijke bevoegdheden, zoals de mogelijkheid om product- en bedrijfschappen (PBO’s) op te richten. In deze schappen kunnen sociale partners gemeenschappelijke zaken regelen die zij belangrijk vinden voor hun eigen sector.

In 1945, dus enige jaren voor de oprichting van de SER, richten de sociale partners de Stichting van den Arbeid (STAR) op om invloed uit te kunnen oefenen op de overheid. De regering erkent de STAR ook al snel als adviesorgaan. In de preambule³ bij de oprichting van de STAR wordt gesteld: ‘Ervan uitgaande, dat medezeggenschap van de arbeiders in het beheer van de onderneming niet gevraagd wordt, werd eenheid van inzicht gekregen over de wenselijkheid van een ruime vertegenwoordiging van de arbeidersvakbeweging in het hoogste economische college, dat de Regering terzijde zal staan.’ In het tienpuntenurgentieprogram dat de STAR bij oprichting aan de regering meegeeft, luidt punt 8: ‘Directe verbetering van de uitkeringen aan ouden van dagen.’ Punt 8 is gerealiseerd ook, en hoe − niet alleen voor ouden van dagen, maar ook voor nog-niet-zo-ouden van dagen.

Het in de Tweede Wereldoorlog uitgebrachte rapport-Beveridge geeft het denken over sociale zekerheid een nieuwe richting⁴. Voor de oorlog zijn veel regelingen gericht op werknemers en is de uitkering gerelateerd aan de hoogte van het inkomen. Het plan-Beveridge introduceert regelingen die alleen een minimuminkomen bieden, maar wel aan alle burgers, niet alleen aan werknemers.

Dit vindt ook in Nederland bijval. Een aantal wetten (allemaal beginnend met de term algemeen, dat wil zeggen voor alle burgers) van na de oorlog volgt dit stramien: de Algemene Ouderdomswet (AOW) in 1957, de Algemene Weduwen- en Wezenwet (AWW) in 1959, de Algemene Kinderbijslagwet (AKW) in 1963, de Algemene bijstandswet (ABW) in 1965, de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) in 1967 en de Algemene Arbeidsongeschiktheidswet (AAW) in 1975.

In 1953 wordt de nieuwe Pensioen- en spaarfondsenwet (PSW) van kracht. Voor die tijd kon een werkgever het pensioengeld van zijn werknemers gebruiken om te investeren in de onderneming. Als de onderneming failliet gaat, is er een klein probleempje: arbeiders werkloos en pensioen verdwenen. Dit gebeurde met Koninklijke Hollandse Lloyd in 1935. De PSW verbiedt deze constructie en verschaft de deelnemer dus meer zekerheden over zijn pensioen. Kort ervoor, in 1949, had de Wet verplichte deelneming bedrijfspensioenfondsen, een broertje van de Wet AVV, het licht gezien. Hiermee krijgen sociale partners de macht om alle werkgevers in een bepaalde bedrijfstak te dwingen mee te doen aan de bedrijfstakpensioenregeling. Deze wet wordt in 2000 vervangen door de uitgebreidere Wet verplichte deelneming in een bedrijfstakpensioenfonds (Wet BPF). Door deze wet zijn werknemers verplicht aangesloten bij het bedrijfstakpensioenfonds in de sector waar ze werkzaam zijn. Dit is een juridisch verschil met een ondernemingspensioenfonds; daarvan is de pensioenregeling niet wettelijk verplicht, maar in de cao geregeld of via een convenant met de ondernemingsraad.

In 1952 wordt de macht van de sociale partners verder versterkt met de invoering van de Organisatiewet sociale verzekeringen (OSV). Deze wet regelt dat de sociale partners zelf de sociale verzekeringen mogen uitvoeren. Toezichthouder op de uitvoering is de Sociale Verzekeringsraad, waar dezelfde sociale partners twee derde van de bestuurszetels bekleden. Een comfortabele positie: zelf de regelingen bedenken, zelf uitvoeren en zelf toezicht houden. Een blinde kan zien dat dit op termijn fout moet gaan, en dat doet het dan ook. Deze machtspositie wordt natuurlijk met hand en tand verdedigd door de sociale partners: elke poging van de overheid om de macht in te perken, stuit op grote weerstand.

Jaren vijftig: de AOW

In 1957 wordt na veel discussie de Algemene Ouderdomswet aangenomen. Een van de grote discussiepunten betreft het onderliggende principe: moet er gespaard worden of gaan de werkenden rechtstreeks de gepensioneerden betalen (een zogeheten omslagstelsel). Uiteindelijk wint het omslagstelsel met glans. De werkenden betalen een inkomensafhankelijke premie (tot een bepaald maximum), en vanaf 65 ontvangt elke kostwinner een niet-inkomensafhankelijke uitkering. De AOW is daarmee gebouwd op solidariteit: werkenden betalen premies die direct als AOW-uitkering worden uitbetaald aan gepensioneerden. De uitkering is de eerste jaren karig, maar wordt al snel opgetrokken tot 70% van het minimumloon.

Figuur 2 Bevolkingsopbouw 1950

Figuur 3 Verwachte bevolkingsopbouw in 2050

In figuur 2 zien we de bevolkingspiramide uit 1950, met de bekende karakteristieken van toen: veel premiebetalers en weinig ontvangers. De verhouding 65-plussers ten opzichte van de beroepsbevolking (20-65) is 1 op 7. In figuur 3 zien we de verwachte bevolkingsopbouw uit 2050: de term piramide is niet meer van toepassing, het is meer een bevolkingspakhuis geworden. De verhouding 65-plussers ten opzichte van de beroepsbevolking (20-65) is 1 op 2. Daarmee worden de kosten van de AOW drieënhalf keer zo hoog⁵.

Oorspronkelijk komen alleen kostwinners in aanmerking voor een AOW-uitkering.

Al met al lijkt in 1977 met de invoering van de Algemene Arbeidsongeschiktheidswet (AAW) de sociale zekerheid voltooid. De klassieke risico’s zijn allemaal afgedekt: ziekte, ongevallen, invaliditeit, werkloosheid, ouderdom, overlijden, ziektekosten en kinderen.

Na de eerste oliecrisis (1973-1974) loopt de werkloosheid snel op. Daarvoor telde Nederland 55.000 werklozen, kort daarna zo’n 200.000. (Anno 2009 ligt de werkloosheid op circa 377.000.) In de jaren 1974-1975 bedraagt de inflatie ruim 20% bij een brutoloonstijging van 26%, en de werkloosheid stijgt in rap tempo.

Politiek en sociale partners zoeken naar maatregelen die de werkloosheid tegen moeten gaan. Werkgevers en vakbonden hebben allang een sluiproute ontdekt in de vorm van het wegsluizen van oudere werknemers naar de WAO, de Wet op de arbeidsongeschiktheid. Voor werkgevers is dit een aantrekkelijke optie, omdat ze op kosten van de premiebetaler hun oudere werknemers kunnen lozen. Voor werknemers pakt het eveneens gunstig uit, omdat de uitkering hoger is − en vooral blijft − dan de werkloosheidsuitkering. Vakbonden raden hun leden dan ook aan om zich arbeidsongeschikt te laten verklaren, omdat ze daarmee een uitkering krijgen die langer op een hoog niveau blijft dan de werkloosheidsuitkering, vaak zelfs tot aan het pensioen. Werkgevers en bedrijfsartsen werken onbekommerd mee aan deze grootschalige fraude. Naar schatting belandt ongeveer 50% van de werknemers van 57 jaar en ouder in de WAO. Het zou nog tot het kabinet-Lubbers III (1989-1994) duren voordat deze problematiek wordt aangepakt. De constatering dat er circa een miljoen mensen in de WAO zit, verleidt premier Lubbers tot de opmerking ‘Nederland is ziek’, hetgeen de versobering van de sociale zekerheid inluidt.

Kosten van de AOW

Bij de invoering van de AOW is al direct duidelijk dat de grens van 65 niet ongewijzigd kan blijven bij een stijgende levensverwachting. De AOW zou dan te duur worden. In 1950 is de gemiddelde levensverwachting van een pasgeborene nog ruim 74 jaar, in 2010 is dat opgelopen tot 80. Dit betekent dat een pasgeborene uit 2010 bij ongewijzigde AOW-leeftijd vijftien jaar AOW gaat ontvangen in plaats van negen jaar – een verhoging van de toekomstige kosten met 60%.

Oorspronkelijk was het de bedoeling dat de hoogte van de AOW-uitkering gekoppeld zou zijn aan de inflatie⁶. In de jaren 1982-1995 wordt deze koppeling echter vaak achterwege gelaten, zodat de koopkracht van de AOW is uitgehold, naar schatting zo’n 10%.

De vraag of de AOW betaalbaar blijft bij vergrijzing en ontgroening was al bij de instelling ervan een heikele kwestie en de koppeling van de AOW-leeftijd aan de stijgende levensverwachting werd toen al genoemd. In 1987 komt de onafhankelijke Commissie Financiering Oudedagsvoorziening onder leiding van Drees jr. tot de conclusie dat de AOW betaalbaar zou blijven onder bepaalde voorwaarden, zoals een verlaging van de alleenstaanden-AOW, premiebetaling door werkenden én AOW’ers, en een verhoging van de AOW-leeftijd naar 66.

De koppeling van de AOW-uitkering aan de loonstijging betekent dat de loonstijging extra inhakt op de rijksbegroting. Hierdoor is het voor de regering des te aantrekkelijker de loonstijging met de Loonwet binnen de perken te houden. Tussen 1968 en 1982 hanteert de overheid dit wapen vier keer en dreigt zij er enkele malen mee om de loon-prijsspiraal te doorbreken. In 1982 nemen werkgevers en vakbonden weer het heft in handen met het Akkoord van Wassenaar. Vakbonden stemmen in met loonmatiging en krijgen daar arbeidstijdverkorting voor terug.

In de oorspronkelijke AOW zijn gehuwde vrouwen uitgesloten van het ontvangen van een AOW-uitkering. Pas als de Europese Unie in 1985 de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen aanneemt, moet de overheid ook een uitkering verstrekken aan gehuwde vrouwen. Zij doet dit door de uitkeringen aan gehuwden te halveren en beide echtgenoten de helft toe te kennen vanaf hun 65ste. Omdat het kostwinnersprincipe nog voor veel gezinnen opgaat, en mannen bovendien gemiddeld een paar jaar ouder zijn dan hun vrouw, betekent dit een sterke achteruitgang van het inkomen op het moment dat de man met pensioen gaat. Om dit te repareren krijgen dergelijke gehuwden met een jongere vrouw een toeslag. Die toeslag gaat echter verdwijnen in 2015.