Dr. Hans J.C. Bakker is al 25 jaar (inter)nationaal adviseur op het terrein van strategie en samenwerking bij o.a. KPMG en Twynstra Gudde. Hij is directeur van Javelin Partners, oud-hoogleraar aan Nyenrode en auteur van diverse artikelen en boeken.

Dr. Ir. Michiel A.M. Boersma is voormalig ceo van Essent en voormalig President van Shell Global Solutions. Hij heeft in zijn internationale carrière aan Nederlandse en internationale ondernemingen leidinggegeven en is thans actief als (inter)nationaal commissaris en toezichthouder.

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten en Donald Kalff.

www.businesscontact.nl

@businessboek

The culture of dialogue finds its true meaning in participants learning from one another. Civilizations and individuals that are open to learning are the ones that develop. Those that refuse to learn from others, yet arrogantly try to teach others, invariably decline.

– Tu Weiming & Daisaku Ikeda, New Horizons in Eastern Humanism

Opgedragen aan
Maarten, Ele, Ype
Maarten, Marianne, Jeroen

* De wereld verandert, dus een bedrijf moet meeveranderen. Maar hoe pak je dat aan en wat zijn de opties voor strategieaanpassing? Dit overzichtelijke en inzichtelijke boek helpt: een TomTom voor strategieaanpassing en een waarschuwing voor knelpunten.

– Jeroen van der Veer, voormalig ceo Royal Dutch Shell

* Een vlot geschreven boek dat op heldere wijze een negental mondiale ontwikkelingen schetst, met aandacht voor twee relatief nog onderbelichte thema’s: wijzigende wereld- en zelfbeelden en sturende overheden. Daarnaast bieden de auteurs ondernemers een handvat om deze thema’s te vertalen naar hun eigen onderneming.

– Drs. Anja Montijn-Groenewoud, managing director Accenture Nederland

* Managementboeken komen op mij vaak als ‘for dummies’ over. Gezond verstand en ervaring laten zich moeilijk vatten in een breder, voor anderen toegankelijk perspectief. En goed schrijven is ook niet iedereen gegeven. Dit boek is de uitzondering die de regel bevestigt: toegankelijk, en voor iedereen die het Nederlandse bedrijfsleven een warm hart toedraagt is ’de Rotonde’ de moeite van het kennisnemen meer dan waard. Dit is het enige recente managementboek dat ik met echt plezier gelezen heb, terwijl ik er ook nog wat aan overgehouden heb.

– Floris Deckers, voorzitter raad van bestuur van Lanschot Bankiers

* De essentie van de veranderingen die een onderneming moet accommoderen is dat niet winst maar waarden de basis vormen voor continuïteit en ontwikkeling. Duurzaamheid is daarin een sleutelconcept en is primair ethisch gefundeerd, techniek en organisatie zijn instrumenteel – zoals het inspirerende Ster-ondernemingen laat zien.

– Prof. Dr. Cees Veerman, hoogleraar Duurzame plattelandsontwikkeling in Europees perspectief (Wageningen/Tilburg), oud-minister LNV, voorzitter Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel en voorzitter Delta Commissie

* Een goed en overzichtelijk boek voor de ster-ondernemingen van de toekomst. Lang leve ambitie, creativiteit, nieuwe partnerships en storytelling.

– Raymond Cloosterman, ceo Rituals Cosmetics

* Een boeiend en actueel boek over de ontwikkelingen en uitdagingen van het Nederlandse bedrijfsleven en zijn ‘ster-ondernemingen’. Met vele inspirerende lessen en aanbevelingen, in de eerste plaats voor het management van ondernemingen; zodat ze ook blijvend kunnen uitgroeien tot toppers. Maar daarmee ook een inspiratiebron voor het nieuwe Nederlandse industriebeleid, om de topsectoren waarin de Nederlandse economie internationaal sterspeler is te versterken.

– Bernard Wientjes, voorzitter VNO-NCW

  Inleiding
  Keuzes en kansen voor de toekomst van uw onderneming

Het idee voor het schrijven van dit boek werd geboren tijdens een lezing die een van ons gaf aan masterstudenten op Nyenrode van de ander. Deze lezing vond plaats in augustus 2009 en ging over de verkoop in het voorjaar van datzelfde jaar van Essent aan RWE. De kredietcrisis was juist in alle hevigheid losgebarsten. De verkoop kreeg veel aandacht in de Nederlandse en internationale pers, omdat het hier ging om de verkoop van weer een Nederlands bedrijf – vaak genoemd het Nederlands tafelzilver – aan een buitenlands bedrijf. Maar voor hen die aan de wieg stonden van de strategie om zo de toekomst van Essent zeker te stellen, was deze stap de enige reële uitweg om aan de wensen van alle stakeholders tegemoet te komen.
Tijdens onze discussies na die eerste gedachtewisseling en navraag bij collega’s en vrienden kwamen we tot de slotsom dat er behoefte was aan een boek over strategische opties voor Nederlandse ondernemingen in een tijd van een aantal cruciale en vergaande veranderingen. Dit sloot volledig aan bij de vele discussies die op Nyenrode zijn gevoerd met bestuurders, commissarissen, managers en studenten over de toekomst van Nederlandse ondernemingen.
In deze context is aansluiting van een Nederlandse onderneming bij een grote partner een van de opties. Maar welke andere opties zijn er ook nog? Uit deze discussies werd het concept van de strategische rotonde geboren. Toen de contouren van de richting waarin we dachten eenmaal waren uitgezet, besloten we onze ideeën te toetsen in een aantal interviews met (voormalig) bestuurders van Nederlandse ondernemingen. Het resultaat van ons initiatief heeft u thans in handen.
We willen een beeld schetsen van toekomstmogelijkheden en vooral van de kansen die Nederlandse ondernemingen hebben. Ons onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat er volop kansen zijn, maar dat die ook als bedreigingen kunnen worden gezien of volledig kunnen worden genegeerd. Voor ons heeft dit betekend dat we in dit boek proberen de harde werkelijkheid zonder veel vooringenomenheid onder ogen te zien. Hierbij hebben we ons laten leiden door de vraag: wat gebeurt er nu werkelijk op het speelveld van Nederlandse ondernemingen? Kansen onderkennen betekent immers ontwikkelingen kunnen signaleren, liefst in een vroeg stadium, zodat een onderneming daar gebruik van kan maken. Daarvoor is visie, lef en durf nodig. Dat zijn nu precies de zaken waar goede Nederlandse ondernemingen over beschikken.

Toekomst van Nederlandse ondernemingen

We lezen het de laatste tijd regelmatig: Nederland is uit de recessie – veroorzaakt door de economische crisis van 2008 en 2009! U kunt weer opgelucht ademhalen en doorgaan met waar u mee bezig was voor de crisis. Natuurlijk moet er nog wel het een en ander gebeuren, maar ondernemingen kunnen weer bouwen in plaats van afbreken. Of toch niet?
Welke analyse u ook maakt van de crisis,¹ de conclusie dat de dieperliggende oorzaken nog steeds volop aanwezig zijn is volgens ons onontkoombaar. Echt structurele maatregelen om de oorzaken van de crisis aan te pakken, zijn noch op Europese noch op wereldschaal genomen. Terwijl de herschikking in de wereldeconomie van ‘west naar oost’ onverminderd voortgaat en we steeds vaker zien dat protectionistische maatregelen de kop opsteken.

Amerika, Azië, Europa?

Banken hebben nog steeds grote (deels verborgen) problemen. Ze faciliteren economische groei onvoldoende. Een aantal van hen is gered door hun nationale overheden, die daardoor grote staatschulden hebben. Veel landen in Europa kampen met enorme overheidstekorten. De economische problemen van de PIIGS-landen vormen een grote bedreiging voor Europese banken, de betrokken staten en de samenwerking in Europa.
De problemen in de Verenigde Staten zijn mogelijk nog groter, gelet op de enorme staatsschuld waarmee men daar kampt, evenals meerdere geldverslindende, uitzichtloze oorlogen. Ook het tekort op de Amerikaanse handelsbalans creëert problemen. Terwijl China juist een groot overschot kent op zijn handelsbalans, dankzij zijn enorme export. Allerlei spanningen tussen het Westen en snel groeiende economieën als China zijn daarvan het gevolg. We verwijzen naar de crises in de WTO, de valutaoorlog tussen de dollar en de yuan en allerlei protectionistische maatregelen, die al dan niet openlijk worden genomen.
Als gevolg van de fundamentele verschuivingen in de wereldeconomie zijn allerlei nieuwe spelers op het wereldtoneel verschenen. Veelal ondernemingen uit opkomende economieën. Veel van deze bedrijven hebben vaak diepgaande crises in hun ontwikkeling doorgemaakt. En toch, of juist daardoor, zijn zij erin geslaagd hun achterstand op westerse bedrijven in de wereldmarkt in te lopen. Sommige van hen behoren inmiddels tot de wereldtop, en verslaan westerse bedrijven of nemen ze over. Hun benadering wordt gekenmerkt door een langetermijnvisie en zeer creatieve, onconventionele businessmodellen, die steeds worden aangepast aan de volatiele ontwikkelingen in de wereldeconomie.² Zij laten zien dat tegenslag en crises weliswaar tijdelijk grote nadelige gevolgen kunnen hebben, maar tegelijkertijd enorme kansen voor verdere ontwikkeling bieden. Als tenminste de structurele veranderingen en de daarmee samenhangende kansen onderkend worden! Oude recepten zijn vaak waardeloos om die kansen te benutten. Die vragen om een nieuwe creatieve en bij deze tijd en politiek-economische verhoudingen passende aanpak.

Nederland

In Nederland is de economische situatie zorgelijk. Nederland ontwikkelt zich naar een kenniseconomie, maar de manier waarop en het tempo waarin dat gebeurt, zijn niet de meest effectieve. Ondertussen gaat de afbraak van de oude economie (industrie) door. Daarnaast spelen er fundamentele problemen in bijvoorbeeld de bankensector, de woningmarkt (leidend tot hoge schulden in Nederland) en de arbeidsmarkt (in relatie tot flexibiliteit en vergrijzing); die worden niet of onvoldoende aangepakt.
Ook het vertrouwen in de overheid is naar een dieptepunt gedaald. Ondanks alle mooie woorden van de regering. Die is drukker met bezuinigingen, net als veel andere Europese regeringen, zonder dat daarachter een transparante en duidelijke langetermijnvisie ligt.
Dankzij de export van het Nederlandse bedrijfsleven is het gelukt om uit de recessie te komen, wat nu (tijdelijk) verlichting geeft. Maar de dieperliggende problemen veranderen daardoor niet.

Nederlandse ster-ondernemingen

Nederlandse bedrijven in alle soorten en maten zijn in het verleden zeer succesvol geweest in het identificeren van businesskansen en het benutten ervan. De enorme groei van de Nederlandse welvaart in de tweede helft van de 20ste eeuw is daar ook aan te danken. Maar veel van die aanpakken werken niet meer. De wet van de remmende voorsprong is hier van toepassing.
We zijn van mening dat de Nederlandse creativiteit, kennis en internationale oriëntatie fantastische kwaliteiten zijn om Nederlandse ondernemingen ook in de 21ste eeuw succesvol te doen zijn en zo de welvaart in Nederland te bestendigen. Hoe kunnen Nederlandse ondernemingen in verschillende sectoren en van verschillende omvang ster-ondernemingen worden en blijven in de komende periode?
Nederlandse ster-ondernemingen zijn ondernemingen die in hun marktsegment tot de top behoren, groeien door samenwerking en die dankzij kennis en innovatie waarde creëren voor de (top)klanten in hun markt. Ze concurreren niet op de laagste kosten, maar op het op duurzame wijze de hoogste waarde creëren voor hun klant. Ze worden gerespecteerd door die klanten, met wie ze nauw samenwerken, evenals met andere onmisbare partners. Nederlandse ster-ondernemingen zijn aantrekkelijke werkgevers en vinden zo hun medewerkers uit de hele wereld. Ze signaleren kansen in onze sterk veranderende wereld en vanuit hun langetermijnvisie benutten ze deze bij het creëren van waarde voor hun klanten. Ze ontwikkelen dynamische businessmodellen, waarbij niet het verleden maar de toekomstige kansen leidend zijn.

Opzet van het boek

Het signaleren en creëren van nieuwe kansen in de 21ste eeuw en het zich ontwikkelen tot een ster-onderneming door Nederlandse bedrijven van welke omvang en in welke marktsector dan ook, vergt een ondernemingspecifieke aanpak. Generieke succesrecepten om een ster-onderneming te worden en/of te blijven, bestaan niet.
Het startpunt voor het verder ontwikkelen van uw onderneming is de langetermijnvisie voor uw onderneming. Wat is die langetermijnvisie en waarmee moet u rekening houden bij het vaststellen ervan?
Om u daarbij te helpen, hebben we in hoofdstuk 1 negen structurele veranderingen die zich voltrekken in onze wereld beschreven. Deze bepalen het speelveld van uw onderneming. Om tot een gedegen langetermijnvisie te komen is kennis van en inzicht in de betekenis en de samenhang van deze negen veranderingen onmisbaar. Het ontdekken van kansen begint hier met het onder ogen zien van alle mogelijke ontwikkelingen en hun effecten voor het speelveld, waarop uw onderneming actief is of wil zijn.
In hoofdstuk 2 kijken we kort naar Nederland. Waar kwam uw en onze welvaart vandaan? In ons onderzoek hebben we samen met de geïnterviewde bestuurders vastgesteld wat de belangrijkste belemmeringen in Nederland zijn voor onze toekomstige economische ontwikkeling. En met hen hebben we vooruitgeblikt hoe Nederland zich op enkele hoofdlijnen economisch in de periode tot 2020 zou kunnen ontwikkelen.
Vervolgens beschrijven we in hoofdstuk 3 wat gevolgen kunnen zijn van de in hoofdstuk 1 geschetste ontwikkelingen voor diverse marktsectoren in Nederland. Want één ding is duidelijk: geen enkele sector ontkomt aan de effecten van al die ingrijpende veranderingen. Maar de ene heeft er meer en op een andere manier last van dan de andere marktsector. Ook hier liggen juist volop kansen. We hebben in kaart gebracht in welke sectoren Nederlandse bedrijven in de komende periode tot de wereldtop kunnen behoren. Waar wordt dat nu door bepaald? Zonder recepten te geven, schetsen we lessen en aanwijzingen voor uw en andere Nederlandse ondernemingen om zich op kansrijke wijze te ontwikkelen richting 2020.
Dat lukt alleen als u een bij uw langetermijnvisie passende strategie definieert. Ervan uitgaande dat u uw onderneming niet opnieuw uitvindt, zoals Nokia en DSM dat de laatste decennia hebben gedaan. In hoofdstuk 4 presenteren we vijf strategische opties, waar u voor uw onderneming uit kunt kiezen. Meer zijn er in feite niet, tenzij u het niet kiezen van een strategie als de zesde keuzemogelijkheid wilt beschouwen. We beschrijven elk van deze opties en geven voorbeelden van sterbedrijven, die bewust voor één strategische optie hebben gekozen om zo hun continuïteit te verzekeren in de periode naar 2020.
Hoe u uit deze opties kunt kiezen en waarmee u rekening moet houden, is het onderwerp van hoofdstuk 5. We laten zien welke factoren voor u relevant zijn om op effectieve wijze uw strategiekeuze te maken en deze vervolgens op professionele wijze uit te voeren.
Het succesvol realiseren van uw ondernemingsdoelen in de komende jaren wordt steeds meer afhankelijk van de partners van uw onderneming. Serieuze kansen in een dynamische wereldeconomie creëert u uitsluitend samen met de juiste partners. Daarom is hoofdstuk 6 gewijd aan samenwerkingsverbanden, die Nederlandse ondernemingen maximaal in staat stellen om businesskansen te creëren en succesvol te benutten. We noemen die samenwerkingsverbanden ondernemingsclusters, waarin op verschillende niveaus partners samenwerken bij het creëren van waarde. Innovatie speelt daarbij een cruciale rol. Belangrijke partners zijn dan ook kennisinstellingen, die kennis delen middels onderzoek en kenniswerkers die via onderwijs bijdragen aan ondernemingsclusters.
In hoofdstuk 7 schetsen we hoe onderwijs en onderzoek kunnen bijdragen aan het succes van ondernemingsclusters én de ontplooiing van Nederlanders. Het gaat hier om een onmisbare bijdrage.
De Nederlandse overheid wordt door de meeste ondernemingen niet als partner en facilitator ervaren, maar veel meer als een belemmering. Om een Nederlandse ster-onderneming te worden is ondersteuning van de overheid van belang, zeker in internationale competitie.
In hoofdstuk 8 schetsen we de noodzakelijke bijdragen van die overheid.
We sluiten het boek af met een vraag aan u: wordt uw onderneming in de komende jaren een Nederlandse ster-onderneming?

Dankbetuiging

We hebben met Nederlandse ondernemers, bestuurders, toezichthouders, managers van Nederlandse ondernemingen gesproken over hoe een Nederlandse onderneming een sterbedrijf kan worden.
Daarbij zijn bestuurders van bedrijven in allerlei marktsectoren, eigendomsvormen en fasen in de levenscyclus betrokken. Geen Amerikaanse tekstboekcases, maar succesvolle Nederlandse bedrijven en start-ups. Bedrijven die inspireren en dat in de komende jaren willen blijven doen.
We hebben onze ideeën, ontleend aan de internationale businesspraktijk van vandaag en literatuur hierover, ter toetsing aan de geïnterviewden voorgelegd. Tevens hebben we onze inzichten in colleges en bijeenkomsten gedeeld met commissarissen, managers en studenten. Vervolgens hebben we dit boek geschreven.
We zijn al onze gesprekspartners zeer erkentelijk voor hun bijdrage in de dialoog over de vraag hoe Nederlandse bedrijven ster-ondernemingen kunnen worden en blijven. Dit is voor bedrijven, maar ook voor Nederland een bijzonder belangrijke vraag. We willen hun voor hun inbreng veel dankzeggen.
Het is onmogelijk om alle gesprekspartners hier te noemen. We noemen wel de ondernemers, bestuurders en toezichthouders met wie we een uitvoerig persoonlijk interview hebben mogen hebben. Zij hebben ons zeer geïnspireerd en ons in alle openheid laten delen in hun inzichten en ervaringen. Ze zijn echter niet verantwoordelijk voor wat we geschreven hebben, omdat dit boek onze visie en ideeën weergeeft.
De geïnterviewden zijn in alfabetische volgorde genoemd. Daarbij is de functie aangegeven op grond waarvan wij hen hebben gevraagd mee te werken aan het onderzoek en die zij toen bekleedden. Ze hebben allen veel meer functies, maar die zijn hier niet vermeld.

• | Kees Arends, ceo van Albumprinter
• | Noud van den Boer, voorzitter van de raad van bestuur van Van den Boer Groep
• | Reynier van Bommel, algemeen directeur Schoenfabriek Wed. J.P. Van Bommel
• | Vincent van den Brekel, ceo van Darwind, onderdeel van XEMC
• | Jurgen van Breukelen, coo en vicevoorzitter van de raad van bestuur van KPMG
• | René van der Bruggen, ceo van Imtech
• | Lucas Covers, ceo van De Boer Structures Holding
• | Daan van Doorn, voormalig ceo van VION
• | Karel van Eerd, president-commissaris van Jumbo Groep Holding
• | Peter Hartman, ceo van KLM, onderdeel van Air France-KLM
• | Vincent Hoogsteder, ceo/medeoprichter van Distimo
• | Philip Houben, ceo van Wavin
• | Rokus van Iperen, voorzitter van de raad van bestuur van Océ, onderdeel van Canon
• | Igo Janssen, algemeen directeur van Horticoop
• | Pieter Jongstra, managing partner Nederland/België van Ernst & Young
• | Don Kaspers, directeur van Toerkoop
• | Raimo van der Klein, ceo/medeoprichter van Layar
• | Wim van der Leegte, voorzitter van de hoofddirectie van de VDL Groep
• | Piet Moerland, voorzitter van de raad van bestuur van de Rabobank Groep
• | Harrie Noy, ceo van ARCADIS
• | Pieter van Oord, ceo van Van Oord
• | Joop van Oosten, voorzitter van de raad van bestuur van de Koninklijke BAM Group
• | Cees van Rijn, cfo van Nutreco
• | Hans Smits, president en ceo van het Havenbedrijf Rotterdam
• | Ruud Sondag, ceo van de Van Gansewinkel Groep
• | Peter Terium, ceo en Rinse de Jong, cfo van Essent, onderdeel van RWE
• | Peter Wennink, cfo van ASML
• | Joop Wijn, lid van de raad van bestuur van ABN AMRO
• | Gerrit Witzel, voorzitter van de raad van bestuur van Heijmans
• | Jan van der Zouw, ceo van ERIKS

Naast deze geïnterviewden maken we één uitzondering en noemen we expliciet de bijdrage van Tjark de Boer (een vriend van Hans Bakker), die tijdens het schrijven van dit boek getroffen werd door een ernstige ziekte. Vanaf zijn ziekbed heeft hij de discussies over het boek voortgezet, en ondanks zijn snel verslechterende toestand bleef hij actief betrokken bij de ontwikkeling ervan. Veel te jong overleed hij in de zomer van 2010, een grote leegte achterlatend.

Dit boek kon tot stand komen dankzij de medewerking van Business Contact, we noemen met name Annemie Michels die het belang van dit boek onderkende, en de waardevolle reacties van Pim van Tol op het manuscript.
Het schrijven van een boek is een intensieve en inspirerende bezigheid, die ook een keerzijde heeft, namelijk het minder tijd beschikbaar hebben voor andere zaken in het leven. We danken daarom Karin en Rita, onze beide echtgenoten, voor hun geduld en steun bij de totstandkoming van dit boek. Zonder hen was dit een onmogelijke opgave geweest.

Amstelveen/Oosterbeek, zomer 2011
Hans Bakker en Michiel Boersma

1
Achterwaarts de toekomst in?³
  Structurele veranderingen, ander speelveld

Terugdenkend aan de eerste tien jaar van de 21ste eeuw zullen weinig gebeurtenissen bij zo veel mensen in het geheugen staan gegrift als de aanslagen op 11 september 2001 in New York en Washington. Als u even nadenkt, weet u vast ook nog wel hoeveel dodelijke slachtoffers daarbij zijn gevallen. De media stonden er vol van, en nog altijd wordt jaarlijks een indrukwekkende lijst met alle namen van de 3000 dodelijke slachtoffers voorgelezen. Toch is dit helaas niet het hele verhaal, integendeel: het grootste aantal secundaire doden naar aanleiding van de aanslagen is nooit als zodanig herkend en gepubliceerd.
Een van ons moest enkele dagen na 11 september 2001 met twee medewerkers naar Silicon Valley, in verband met een groot project. Vlak voor het vertrek bleek er een probleem te zijn. Beide medewerkers wilden eigenlijk niet vliegen naar de Verenigde Staten, omdat hun vrouwen niet wilden dat zij vertrokken. Overigens was er geen negatief reisadvies van Buitenlandse Zaken of KPMG, waarvoor we werkten. Beide medewerkers besloten niet mee te gaan, maar gelukkig bood een andere projectmedewerker zich spontaan aan en zo gingen we samen op weg. Na een vlucht als altijd kwamen we aan op het vliegveld van San Francisco, waar het erg rustig was. De afhandeling verliep voorspoedig, en een aantal dagen later gold hetzelfde bij het inchecken en de terugvlucht naar Amsterdam.
Nu waren die twee medewerkers helaas niet de enigen die zo reageerden op de gebeurtenissen van 11 september. Een kleine 20 procent van de Amerikanen die normaal gesproken het vliegtuig zouden pakken, besloot na de aanslagen met de auto te gaan omdat dit veiliger voelde. Het gevolg: 5000 extra verkeersdoden in het jaar na 11 september 2001 en 45.000 extra zwaargewonden.⁴ De media besteedden hier geen enkele aandacht aan, en al evenmin aan het feit dat er in 2002 in de VS geen enkele dode viel in de commerciële luchtvaart.

Mensen hebben maar een zeer beperkt beeld van de complexe realiteit waarin zij leven. Media laten incidenten zien en alles wat wel goed gaat, verdwijnt uit het zicht. Logica wordt niet gebruikt (vliegen is veel veiliger dan autorijden), maar men gaat af op zijn gevoel. Dat leidt tot de illusie van controle of grip hebben op je leven, terwijl dat in veel gevallen niet zo is. Met alle mogelijke gevolgen van dien, zoals de 5000 andere doden laten zien.
Voorspellen wat ons gaat overkomen, is buitengewoon moeilijk. Des te belangrijker wordt het om ons zelf goed en blijvend te informeren over wat er in de wereld gebeurt, in plaats van af te gaan op wat de media ons in het verleden hebben gepresenteerd, en wat ons vroeger is overkomen.
U wilt toch niet in de val trappen van achterwaarts de toekomst in te gaan door de toevalligheden van het verleden als maatstaf voor uw zakelijk handelen te hanteren? Om dat te voorkomen moet u in staat zijn onzekerheden en structurele veranderingen te (h)erkennen en te begrijpen, om zo gebruik te kunnen maken van de kracht van die veranderingen.

Structurele veranderingen

Voor ons zijn de uiterst dynamische ontwikkelingen in Zuid-Amerika en Azië een goede aanleiding om in kaart te brengen wat wij in het speelveld van Nederlandse ondernemingen zien gebeuren. Dit verandert snel en ingrijpend, zowel binnen als buiten Nederland. In dit hoofdstuk schetsen we uitsluitend structurele veranderingen die grote invloed hebben op het functioneren van Nederlandse ondernemingen. Het gaat om langlopende ontwikkelingen die leiden tot ingrijpende en onomkeerbare wijziging van hun speelveld.⁵
De meeste van deze veranderingen zijn al geruime tijd aan de gang, maar de werkelijke impact lijkt velen te ontgaan. Dit terwijl ze naar onze mening onstuitbaar zijn en steeds meer gevolgen hebben voor het speelveld en de Nederlandse ondernemingen die daarop actief zijn.⁶ Al deze ontwikkelingen zijn wereldomvattend en komen ook in Nederland voor. De vorm waarin kan echter sterk afwijken van wat zich in andere delen van de wereld voordoet.
Bij elke ontwikkeling schetsen we wat deze inhoudt. Aan het eind van dit hoofdstuk wijzen we op de onderlinge samenhang tussen de ontwikkeling en hun betekenis voor het speelveld van Nederlandse ondernemingen.

Aan de orde komen achtereenvolgens:

• | groeiende wereldbevolking en vergrijzing;
• | wereldgroeidilemma’s;
• | herordening van de wereldeconomie;
• | digitalisering van de wereld;
• | mondiger en veeleisender klanten;
• | groeien dankzij kennis en innovatie;
• | sturende overheden;
• | wijzigende wereld- en zelfbeelden;
• | verschuivende wereldmacht.

Figuur 1-1 Ontwikkelingen op het speelveld van Nederlandse ondernemingen

Groeiende wereldbevolking en vergrijzing

De wereldbevolking blijft verjongen en groeien maar tegelijkertijd ook vergrijzen. In de 21ste eeuw groeit de wereldbevolking van 6 naar 10 miljard mensen.⁷
Het bijzondere is dat in 2010 van de 6,5 miljard wereldburgers slechts een kleine 15 procent – zo’n 900 miljoen – in het Westen woont. De overige 85 procent – 5,6 miljard – woont in de ‘rest van de wereld’.

Figuur 1-2 Wereldbevolking 1950-2050

Tot 2020 zullen er 250 miljoen mensen bijkomen in Centraal- en Zuid-Azië. Maar ook ongeveer 38 miljoen mensen in Pakistan en 10 miljoen in Afghanistan, 9 miljoen in Irak en ook 9 miljoen in Iran. En bijvoorbeeld in Jemen zal de bevolking groeien van 17 naar 39 miljoen in 2025.⁸ Het aandeel van het Westen in de wereldbevolking zal in de komende jaren verder afnemen richting 10 procent.

Toenemende migratie en urbanisatie

Door de eeuwen heen heeft groei van de bevolking geleid tot migratie; vooral van het platteland naar concentraties van mensen in stedelijke gebieden. Ook in de 21ste eeuw zet deze urbanisatietrend zich onverminderd voort, alleen op veel grotere schaal dan voorheen. De migratie in China betreft honderden miljoenen mensen.⁹

De verwachting is dat in 2020 meer dan 4 miljard mensen in steden zullen wonen. Hiervan woont 80 procent in ontwikkelende economieën.

In China en India zullen naar verwachting elke dag 100.000 mensen naar stedelijke gebieden trekken in het komende decennium.¹⁰

Urbanisatie en migratie hebben grote consequenties zowel voor de zich ontwikkelende steden als voor de betrokken personen zelf. Economische groei wordt hierdoor mogelijk gemaakt, evenals het ontstaan van nieuwe consumentenmarkten. Deze urbanisatie in ontwikkelende economieën brengt enorme uitdagingen met zich mee die vragen om inventieve oplossingen. Het gaat hier om ruimtelijke ordening, vervuiling van lucht, water en bodem, toevoer van energie. Maar ook om sociale problemen die kunnen ontstaan als mensen van het platteland plotsklaps dicht op elkaar gaan wonen.
Ook in het Westen blijven migratiestromen zich voordoen; vooral in de vorm van (economische) vluchtelingen. Het gaat bijvoorbeeld om migranten die de VS vanuit Mexico binnenkomen, of Afrikanen die in Zuid-Europa proberen ‘vaste’ voet aan wal te zetten. Binnen Europa is migratie zichtbaar van het minder welvarende oosten naar het rijkere westelijk deel.

Waar zullen migratie en urbanisatie uiteindelijk toe leiden? Het is voor overheden maar ook voor ondernemingen van groot belang om te weten hoe migratie en urbanisatie zich zullen ontwikkelen. Overheden willen graag deze stromen beheersen en reguleren, om zo veel mogelijk een beheerste ontwikkeling door te maken. Ondernemingen zien kansen in het inspelen op nieuwe markten en nieuwe behoeften die het gevolg zijn van de groei en migratie van de wereldbevolking. Het is duidelijk dat de trend van de trek naar de stad zich voortzet. Wat voor soort steden zullen er dan ontstaan, welke soort stedelijke omgevingen zijn wenselijk vanuit verschillende gezichtspunten?
Het is voor ondernemingen van groot belang om in te schatten welke ontwikkelingen zich waar gaan voordoen, omdat dit hun grote kansen biedt voor het aanbieden van hun diensten.

Toenemende vergrijzing

Maar zeker niet overal in de wereld groeit de bevolking. De 15 procent van de huidige wereldbevolking in het Westen vergrijst vooral. Nederland is geen uitzondering; ook hier gaat de vergrijzing gestaag door. In het tweede decennium van de 21ste eeuw groeit het aantal 65-plussers van 2,5 naar 3 miljoen. Die trend houdt onomkeerbaar aan, en in 2040 zal Nederland 4,5 miljoen 65-plussers tellen.
Geconstateerd wordt dat deze vergrijzing een aanzienlijk effect op westerse landen zoals Nederland heeft. Hoewel demografische ontwikkelingen weinig aandacht kregen, is inmiddels een effect hiervan op de nationale agenda gezet: verhoging van de pensioenleeftijd. De daadwerkelijke invulling hiervan is nog onvoldoende uitgekristalliseerd. Minder aandacht is er voor het groeiende tekort aan arbeidskrachten in het komende decennium. De ‘ontgroening’ leidt immers automatisch tot minder aanbod op de arbeidsmarkt.

In de periode tot 2020 zullen gemiddeld 7 van de 10 mensen bij onderwijs- en overheid vertrokken zijn of van baan gewisseld. Dertig procent gaat met pensioen.

Rond 2014 ontstaan knelpunten in onderwijs, politie, defensie en openbaar bestuur.¹¹

Sector: Gezondheidszorg

Een van de verschillen tussen het Westen en andere landen bestaat uit de gezondheidsvoorzieningen. In het Westen bestaan veel goed ontwikkelde gezondheidsvoorzieningen, die, naast goed voedsel, bijdragen aan de verlenging van de gemiddelde leeftijd.
Het vergrijzen van de bevolking in het Westen heeft geleid tot een sterker beroep op deze voorzieningen, waardoor deze steeds kostbaarder zijn geworden. In de komende tien jaar wordt de vraag naar gezondheidsvoorzieningen in het Westen alleen maar groter. Daarbij komt dat medische innovatie volop doorgaat. Rijke ouderen stellen meer eisen aan hun gezondheidszorg, met als gevolg dat de zorgkosten daardoor sterk zullen stijgen: van 10 procent van het bruto binnenlands product (bbp) in 2010 naar 15 procent in 2030 voor de OECD-landen (naar verwachting). In geld betekent dat een toename met een factor 2,5: van 3,6 triljoen dollar naar 8,5 triljoen dollar voor de wereldgezondheidszorg.¹² Kostenbeheersing staat absoluut op nummer één in deze sector.
Recente cijfers laten zien dat we in Nederland nog ouder worden dan enige tijd geleden werd aangenomen.¹³ De gemiddelde leeftijd van mannen was 78,4 in 2008 en deze zal in 2030 81,1 zijn. Voor vrouwen stijgt de levensverwachting in dezelfde periode van 82,5 naar 85,3 jaar. In zo’n korte periode is dit een behoorlijke stijging.

Betekent dit nu dat we in Nederland langer van ons leven kunnen genieten? Ja en nee. Nederlanders leven langer en dus kunnen ze langer genieten – als ze tenminste niet ziek worden. Het CBS constateert namelijk dat de levensverwachting zonder chronische ziekte is afgenomen. Dat wil zeggen dat mensen steeds vroeger in hun leven een chronische ziekte zoals diabetes, hart- en vaatziekten en dergelijke hebben, wat de kwaliteit van hun leven zeker beïnvloedt. De toename in het aantal jaren dat mensen lijden aan chronische ziekten is het gevolg van vroegere diagnose en betere behandelmethodes, maar ook van veranderende eetgewoonten en minder lichaamsbeweging. Het resultaat is dat meer mensen een groter deel van hun leven doorbrengen in slechtere gezondheid en daardoor een mindere kwaliteit van leven (kunnen) hebben.
Opkomende landen hebben in dit tweede decennium van de 21ste eeuw een belangrijke uitdaging in het effectief organiseren van hun gezondheidsvoorzieningen. Daarbij bestaan grote verschillen tussen landen, die samenhangen met hun geschiedenis en cultuur, maar ook met de beschikbare financiële middelen. Steeds meer opkomende economieën slagen erin hun gezondheidsvoorzieningen te verbeteren. Het gevolg hiervan is dat de bevolkingsgroei verder afneemt in die landen.¹⁴ De besteding aan gezondheidszorg neemt in deze landen spectaculair toe. In China en India is de afgelopen tien jaar de besteding aan gezondheidszorg twee keer zo hard gegroeid als het bbp. Overigens zullen veel ontwikkelende economieën geconfronteerd worden met de achterstand van de infrastructuur in de gezondheidszorg.

Deze eerste structurele verandering in onze wereld – de groeiende wereldbevolking – heeft enorme gevolgen voor het speelveld waarop Nederlandse ondernemingen actief zijn. We zien bij de beschrijving van de volgende ontwikkeling (wereldgroeidilemma’s) al onmiddellijk dat hier bedreigende kanten aan zitten. Tegelijkertijd biedt deze bevolkingsgroei grote kansen aan ondernemingen die hier op een intelligente en adequate manier op inspelen. Van alle hierna te noemen structurele veranderingen in onze wereld is de bevolkingsgroei het meest voorspelbaar, zowel qua plek als qua omvang. Vanwege de enorme gevolgen die deze groei heeft op allerlei terreinen, is het ook de meest verontrustende.

Aandachtspunten voor Nederlandse ondernemingen

• | Wie zijn de klanten van uw bedrijf en waar bevinden die zich?
• | Groeit het aantal klanten in uw klantensegmenten of nemen ze af in aantal?
• | Heeft uw onderneming passende producten/diensten voor deze klantengroep(en)?
• | Wat ziet u als kansen voor uw onderneming in relatie tot de ontwikkeling van de (wereld)bevolking en in landen waarin u actief bent of wilt zijn?
• | Wat is de betekenis van de groeiende urbanisatie voor uw onderneming?
• | Hoe gaat u in het komend decennium om met het dalend aanbod van arbeidskrachten?

Wereldgroeidilemma’s

Een wereldwijde zoektocht zal gaan plaatsvinden naar oplossingen voor water-, voedsel-, grondstof-, energie- en klimaatvraagstukken die het gevolg zijn van een groeiende wereldbevolking en toenemende welvaart. We noemen deze vraagstukken wereldgroeidilemma’s.
We hebben voor de uitdagingen op deze vijf gebieden gekozen, omdat ze van mondiale aard zijn en omdat ze de grenzen van de biosfeer waarvan wij zelf deel uitmaken tot het uiterste op de proef stellen. Alle Nederlandse bedrijven krijgen hier dan ook de komende jaren in meer of mindere mate mee te maken. Deze wereldgroeidilemma’s doen zich daarbij voor in de vorm van mogelijke bedreigingen voor Nederlandse ondernemingen, maar evenzeer in de vorm van kansen op nieuwe business.
Hierna schetsen we de achtergronden van deze vijf vraagstukken en mogelijke oplossingsrichtingen. Tot slot gaan we in op de noodzaak voor een duurzame economie en samenleving. Met duurzaam bedoelen we het op verantwoorde wijze omgaan met hulpbronnen en grondstoffen waarmee welvaart wordt gecreëerd, zonder dat daarmee de ontwikkeling van toekomstige generaties in gevaar wordt gebracht.

Biodiversiteit

De mens is onderdeel van de biosfeer. De biosfeer omvat het globale ecologische systeem dat alle levende wezens op aarde en hun onderlinge relaties integreert, en ook hun interactie met de atmosfeer. De mens is een van de ongeveer twee miljoen soorten die thans op aarde leven.
Om te kunnen voortbestaan moet de mens in een aantal essentiële behoeften voorzien, namelijk: schoon water, schone lucht, gezond voedsel en een dak boven zijn hoofd.
In het laatste decennium is het besef ontstaan dat als gevolg van economische activiteit en groeiende wereldbevolking de wereld opwarmt (het broeikaseffect). Al Gore heeft met Een ongemakkelijke waarheid het klimaat in de wereld op de agenda gezet.¹⁵ In Nederland hebben zijn ideeën zeker bijgedragen aan de klimaatdoelen die door het derde kabinet Balkenende zijn gesteld.

Figuur 1-3 De mens in de biosfeer

De onmisbaarheid van biodiversiteit

Biodiversiteit is belangrijk voor het evenwicht in de natuur en het optimaal functioneren van ecosystemen. Biodiversiteit zorgt voor vruchtbare grond, een stabiel klimaat, voedsel, schoon drinkwater, brandstof, katoen, maar ook medicijnen. Zo komen 40 procent van de medicijnen tegen kanker voort uit de natuur. Ecosystemen en organismen zorgen voor de productie van zuurstof, de afbraak van dode dieren en planten, de bestuiving van bloemen, het zuiveren van water en het beheersen van plagen. De wereld – en dus de mens – kan niet zonder biodiversiteit.
Biodiversiteit is niet gelijkmatig over de aarde verdeeld. In sommige gebieden is de verscheidenheid groter dan in andere gebieden. Deze hotspots liggen in de tropen en rond koraalriffen; hoe meer we naar het noorden gaan, hoe meer de biodiversiteit afneemt.
Hoewel verhoogde landbouwproductie valt toe te juichen, gaat zij ook gepaard met een afname van de biodiversiteit. En verlies van soortenrijkdom betekent dat ecosystemen veranderen. Volgens een recente WWF-publicatie is de Living Planet Index (LPI), die de gezondheid van de ecosystemen op aarde weergeeft door het volgen van 8000 gewervelde soorten, in de periode 1970-2007 gedaald met bijna 30 procent!¹⁶ Hoe erg dit is, hangt af van de functie die de verdwijnende soort heeft in het ecosysteem, en of een andere soort die functie kan overnemen. De Ecologische Footprint, een maatstaf voor het oppervlak aan biologisch productief land en water dat vereist is om de mens te voorzien van hernieuwbare hulpbronnen, overschreed in 2007 de biocapaciteit van de aarde met 50 procent!¹⁷
Om het verlies van biodiversiteit tegen te gaan, zijn er sinds een aantal jaren afspraken gemaakt. In totaal 186 landen (inclusief Nederland) hebben het in 1992 opgestelde verdrag van Rio de Janeiro ondertekend. In dit verdrag hebben de ondertekenaars niet alleen verklaard naast het behoud van biodiversiteit ook het duurzaam gebruik van biodiversiteit na te streven, maar ook een eerlijke verdeling van de baten en lasten bij duurzaam gebruik. Ook in Nederland heeft men afspraken gemaakt, onder andere op het gebied van natuurbeleid (bescherming van een aantal gebieden in de Ecologische Hoofdstructuur), agrarisch natuurbeheer en duurzame visserij. Internationaal levert Nederland een bijdrage aan de mondiale voedselvoorziening, daar Nederlandse voedingsbedrijven een sterke mondiale positie hebben. Nederland fungeert vaak als kraamkamer voor innovaties in de landbouw en beïnvloedt daardoor relatief sterk de ontwikkelingen elders in de wereld.
Behoud van biodiversiteit staat niet op zichzelf, maar is nauw verbonden met beperking van klimaatverandering en de voedselvoorziening. Immers, een groeiende en meer welvarende wereldbevolking vraagt om meer voedsel, dus meer landbouwareaal, wat ten koste zal gaan van de biodiversiteit. Maar ook klimaatbeleidsmaatregelen vragen om uitbreiding van het landbouw- en bosareaal: hetzij voor de aanplant van bossen om meer CO₂ vast te leggen, hetzij voor de productie van biobrandstoffen.

De relaties tussen voedselvoorziening, biodiversiteit en klimaatverandering leiden tot een aantal klemmende dilemma’s. Om er een paar te noemen:¹⁸

• | Moeten we het landbouwareaal uitbreiden of de landbouwproductiviteit verhogen?
• | Moeten landbouwgronden worden ingezet voor de productie van biobrandstoffen?
• | Moeten we meer voedsel produceren of meer CO₂ vastleggen in bossen?
• | Moet klimaatverandering worden tegengegaan door de grootschalige teelt van biobrandstoffen, wat ten koste gaat van biodiversiteit?

Geen gemakkelijke vragen om een eenvoudig antwoord op te geven. Het doel moet echter zijn: genoeg voedsel voor iedereen, waarbij de negatieve invloed op biodiversiteit wordt beperkt en tegelijkertijd ook de klimaatdoelen worden gerespecteerd. Om dit te kunnen bereiken, is een integrale visie essentieel.

Water

In 2025 zullen twee van de drie bewoners op aarde leven in een gebied waar een tekort aan water is.
Hoe is dit mogelijk? Immers, 70 procent van het aardoppervlak bestaat uit water en er is dus op het eerste gezicht water in overvloed. Helaas is slechts 2,5 procent van al dat water zoet water en dus geschikt als drinkwater voor mens en dier en voor irrigatie van landbouwgronden. De rest is zout water van de oceanen.¹⁹ Het wereldgroeidilemma water bestaat uit drie deelproblemen:

• | te veel water;
• | te weinig water;
• | vervuild water.

Te veel water

Op sommige plaatsen in de wereld is er te veel water. Verschillende oorzaken liggen hieraan ten grondslag. Zo wordt het water soms versneld afgevoerd door ontbossing, kanalisaties van rivieren en beken, verstedelijking, wegenaanleg en veranderende landbouwmethoden. Afvoer van water in piektijden is vaak niet mogelijk doordat de overstromingsgebieden voor andere doeleinden zijn gebruikt.
Ook zien we dat door de klimaatverandering het op veel plaatsen meer en harder regent. Zo nam de afgelopen eeuw de neerslag wereldwijd gemiddeld met 2,8 procent toe, in Nederland zelfs met 12 procent. Bij hogere luchttemperaturen verdampt er immers meer water, met als resultaat meer neerslag.

Te weinig water

Het tweede deelprobleem is de steeds groter wordende waterschaarste. De jaarlijkse watervraag bedraagt ongeveer 7500 km³, tegenover een jaarlijks hernieuwbare zoetwatervolume op aarde van 45.000 km³. Wat niet wordt verbruikt, verdwijnt via rivieren in de oceanen. De waterconsumptie per inwoner wereldwijd varieert aanzienlijk. Een Amerikaan bijvoorbeeld gebruikt gemiddeld dagelijks 500 liter water, een West-Europeaan 150 liter en een Afrikaan 50 liter, terwijl in het hart van Afrika een Rwandees gemiddeld slechts 10 liter per dag gebruikt. Dit is eenzelfde hoeveelheid die in Nederland wordt weggespoeld bij het doortrekken van het toilet.
De grootste consument van zoet water is de intensieve landbouw met ongeveer 65 procent, gevolgd door de industrie met 25 procent en huishoudens met 10 procent. In sommige droge streken, bijvoorbeeld in China, waar zich veel industrie ontwikkelt, is de behoefte aan industriewater zo groot dat het verbouwen van voedsel moeilijk wordt. Verder is de toegang tot water oneerlijk verdeeld. Bovendien voorspelt de Verenigde Naties dat in 2025 de vraag naar water meer dan 50 procent groter zijn dan de beschikbare hoeveelheid.

Vervuild water

Dan is er nog een derde deelprobleem: de vervuiling van grond- en oppervlaktewater, die allerlei ziektes en gezondheidsklachten veroorzaakt. Hoewel in westerse landen wetgeving is geïntroduceerd die vervuiling aan banden legt op straffe van veelal hoge boetes, staat de aanpak van vervuiling in minder ontwikkelde landen nog in de kinderschoenen. Grote boosdoeners zijn de intensieve landbouw die grondwater onttrekt en grond- en oppervlaktewater verontreinigt met chemicaliën, de mijnbouwindustrie, en alle overige industrie waar water als koelmedium of als proces- en spoelwater wordt gebruikt. Deze waterproblemen hebben nare gevolgen voor de beschikbaarheid van schoon drinkwater, voor de wereldvoedselvoorziening (door gebrek aan irrigatiewater) en voor de natte ecosystemen – de wetlands.²⁰
In die landen waar verschillende sectoren een beroep doen op het schaarse water, is dit vaak een destabiliserende factor en zullen er tussen landen meer en meer conflicten om water plaatsvinden. Denk maar aan de conflicten tussen Turkije en Syrië over het Tweestromenland van de Eufraat en de Tigris, de conflicten tussen Israël en Libanon over de Jordaan, de strijd tussen Egypte en de Afrikaanse landen over de dammen in de Nijl, en het conflict tussen India en Bangladesh over de Farakka-dam in de Ganges.

Oplossingen voor het watervraagstuk

De conclusie van dit alles is dat de behoefte aan water op alle fronten zal blijven groeien, terwijl het aanbod op zijn best stabiel blijft. Duurzame winning en eerlijke verdeling van water worden dus steeds nijpender vraagstukken. Natuurlijk zijn er oplossingen om het waterprobleem te lijf te gaan, namelijk export van water van gebieden waar het beschikbare volume van hernieuwbaar zoet water groter is dan de behoefte aan zoet water, invoer van ‘virtueel water’ (dit is water dat nodig is om bijvoorbeeld voedsel te produceren) naar gebieden met waterschaarste, terugdringen van vervuiling, ontwikkeling van nieuwe, goedkopere technologieën voor de zuivering van gebruikt water (vooral voor het verwijderen van metalen en andere schadelijke elementen), bouwen van ontziltingsinstallaties en opslaan van neerslagwater in reservoirs en spaarbekkens.
Het merendeel van deze oplossingen vereist echter kapitaal en geschoold personeel dat niet gemakkelijk overal voorhanden is op de plaatsen waar het echt knelt.

Nederland: integraal waterbeheer

Klimaatverandering, bodemdaling en een toenemende druk op de schaars beschikbare ruimte zet ook Nederland voor uitdagingen. Denk maar aan het hoogwater in de Nederlandse rivieren in 1993 en 1995. Het KNMI heeft middels zijn klimaatprojecties duidelijk gemaakt dat ook in Nederland extremen in wateroverlast en watertekorten gaan toenemen. De aanpassingsstrategie (dit wil zeggen de manier waarop de samenleving zich kan aanpassen aan een veranderd klimaat) is voor Nederlandse waterbeheerders het meest relevant.
Integraal waterbeheer is hierbij een bewuste keuze geweest. Door alle betrokkenen wordt gezocht naar duurzame oplossingen, een omslag die wordt aangeduid als ‘watertransitie’. Omdat de waterwetgeving achterliep op deze ontwikkelingen, en de Europese regelgeving op het gebied van water geïntegreerd diende te worden in de Nederlandse wet, is er een nieuwe Waterwet opgesteld en in december 2009 in werking getreden.²¹ Ook is door de Tweede Kamer in 2008 een nieuwe Drinkwaterwet aangenomen, waarin kwaliteit en leveringszekerheid altijd centraal staan. In de Kamer is verder afgesproken dat Nederlandse drinkwaterbedrijven hun kennis en kunde ter beschikking zullen stellen aan landen in opkomende economieën.

Voedsel

Het tweede wereldgroeidilemma waar we in deze context naar kijken, is dat van het voedsel. U herinnert zich ongetwijfeld nog wel de voedselcrises van 2007 en 2008. De prijs van rijst steeg met 217 procent, die van tarwe met 136 procent en die van maïs met 107 procent. Waren de voedselcrises incidentele gebeurtenissen, of een voorbode van een nieuwe wereldwijde ontwikkeling? De koek is groot genoeg, maar slecht verdeeld. Gemiddeld is er voor iedereen op aarde 15 euro per dag beschikbaar voor voedsel. De realiteit is echter anders: bijna de helft moet rondkomen van 2 euro per dag en een vijfde van de wereldbevolking moet rondkomen met minder dan 1 euro per dag.
Er zijn veel cijfers die aantonen dat de rijkdom in de wereld vooral tussen Noord en Zuid ongelijk verdeeld is. Dit blijkt ook uit het wereldwijde consumptiepatroon: inwoners van Noord-Amerika en West-Europa vormen samen slechts 12 procent van de wereldbevolking, maar nemen meer dan 60 procent van de wereldwijde consumptie voor hun rekening, terwijl de Zuid-Aziatische regio – waar 22 procent van de wereldbevolking leeft – genoegen moet nemen met slechts 2 procent van de wereldconsumptie.
De vraag naar voedsel zal de komende jaren verder stijgen als gevolg van de bevolkingsgroei, een groter gemiddeld inkomen per capita, en een toenemende vraag naar biobrandstoffen. Deze groei zal naar verwachting groter zijn in de ontwikkelingslanden dan in de geïndustrialiseerde landen. Toch zijn er ook onzekerheden. Zullen er bijvoorbeeld dieetveranderingen optreden in de westerse wereld, waar men zich steeds meer laat leiden door de veiligheid van het voedsel, de gevolgen van de voedselproductie voor het milieu, het welzijn van de dieren en eerlijke handel? Niet alleen ideologische factoren spelen hier een rol, maar ook prijsfactoren. Stijgende graanprijzen betekenen immers relatief duur, op conventionele wijze geproduceerd, vlees (wat wil zeggen minder efficiënt omzetten van graan in vlees). Dit kan betekenen dat consumenten overschakelen op de consumptie van dieren die op een meer efficiënte wijze granen omzetten in proteïnen, zoals sprinkhanen en andere insecten. Hierdoor zal de vraag naar conventioneel vlees afnemen.
Een andere complicerende factor is de mogelijk stijgende vraag naar biobrandstoffen in de komende tien jaar en de gevolgen hiervan voor het voedselaanbod. Veel zal afhangen in welke mate de overheid het gebruik hiervan zal stimuleren. Bij de behandeling van energie komen we hier op terug.
De voedselproductie kan de komende tien jaar verhoogd worden, maar er is veel onzekerheid of dit praktisch uitvoerbaar is. Een belangrijke factor is bijvoorbeeld of het landbouwareaal in de wereld en vooral in Latijns-Amerika daadwerkelijk kan worden uitgebreid. Kunnen de hiervoor benodigde noodzakelijke investeringen worden vrijgemaakt? Kan de landbouwproductie worden verhoogd middels ontwikkeling van nieuwe, meer resistente en meer efficiënte (qua energie-, mest- en nutriëntengebruik) generaties landbouwgewassen?²²

Obesitas

Veranderende eetgewoonten kunnen ook negatieve gevolgen hebben, bijvoorbeeld overgewicht en obesitas. Dit kan resulteren in nare consequenties voor betrokkenen zelf, hun werkgevers en zorgverleners.²³
Deze aandoening, die nog niet zo lang geleden werd gezien als een ziekte van decadentie, verspreidt zich snel in zowel de opkomende (China, India, het Midden-Oosten en delen van Latijns-Amerika) als geïndustrialiseerde landen. Met name in Latijns-Amerika en Azië is obesitas sinds eind jaren tachtig van de vorige eeuw sterk in opmars. Wereldwijd waren er in 2010 1,6 miljard volwassenen met overgewicht, van wie er 400 miljoen obees zijn.²⁴ In Europa was meer dan 15 procent van de bevolking obees, een verdubbeling ten opzichte van de cijfers in 1988. De vermindering van fysieke activiteit en de trend naar hoogcaloriediëten in de moderne maatschappij worden overigens als belangrijkste factoren gezien.
De gevolgen van obesitas zijn onder andere: verhoogde bloeddruk, suikerziekte, hart- en vaatziekten en artrose. De medische kosten zijn zeer aanzienlijk. Een recente studie van McKinsey schat dat in 2010 door de Verenigde Staten 160 miljard dollar aan medische kosten voor obesitas is uitgegeven, een getal dat kan verdubbelen in 2018.²⁵ Het gaat hier om de directe medische kosten; de totale kosten gerelateerd aan obesitas werden in de McKinsey-studie geschat op 450 miljard dollar, waarvan 130 miljard dollar ten laste kwam van werkgevers en 160 miljard dollar ten laste van de personen die aan obesitas lijden.

Ook in Nederland is overgewicht aan het uitgroeien tot een ware epidemie. Ongeveer de helft van de Nederlanders van 18 tot 70 jaar heeft enige mate van overgewicht (BMI boven de 25). Onder vrouwen (42 procent) komt het minder voor dan bij mannen (57 procent). Ongeveer 12 procent van de Nederlanders heeft een BMI van boven de 30. De directe kosten als gevolg van obesitas worden in ons land geschat op 3 tot 5 procent van het gezondheidszorgbudget, wat neerkomt op 0,5 tot 1 miljard euro per jaar. Tellen we hier de indirecte kosten voor ziekteverzuim, verloren arbeidsjaren, uitkeringen en dergelijke bij op, dan komen we al gauw op 2,5 tot 3 miljard euro per jaar.

Voedsel: kansen en mogelijkheden voor Nederlandse ondernemingen

Het werelddilemma voedsel raakt Nederlandse ondernemingen op verschillende manieren. Kansen zijn er om in te spelen op de groeiende vraag, en de wijze waarop hierin kan worden voorzien. Ook de toenemende voedselhandel biedt nieuwe kansen en mogelijkheden. Dit alles natuurlijk wel op wereldschaal.

Grondstoffen

Het derde wereldgroeidilemma betreft de grondstoffen waarover we op aarde beschikken. Onder grondstoffen verstaan we natuurlijke materialen die worden gebruikt voor de productie van eindproducten. Deze onderscheiden we in drie groepen:

• | hernieuwbare grondstoffen zoals hout; zaden die worden omgezet in bijvoorbeeld vegetarische oliën, katoen, natuurlijke rubber;
• | fossiele brandstoffen zoals gas, olie en kolen;
• | mineralen en ertsen voor de productie van glas, baksteen en metalen.

Wij behandelen hier de laatste twee groepen: fossiele brandstoffen en mineralen en ertsen.

Fossiele brandstoffen

Fossiele brandstoffen worden toegepast voor elektriciteitsproductie, transport, (chemische) halffabricaten, verwarming en industrieel/huishoudelijk gebruik. Zij zijn beperkt aanwezig op aarde, en omdat het verbruik veel sneller gaat dan de vorming ervan in de aarde zijn ze eindig.²⁶ Aangezien de vraag naar fossiele brandstoffen rechtstreeks gecorreleerd is aan de mondiale economische groei, komt er een moment dat ze daadwerkelijk zijn uitgeput.
Fossiele brandstoffen worden gewonnen in een beperkt aantal, veelal politiek instabiele landen en regio’s (zoals het Midden-Oosten, Rusland, China, Nigeria, Venezuela), terwijl het grootste deel van de vraag afkomstig is uit andere delen van de wereld. Hier kunnen we dus spreken van geopolitieke schaarste.²⁷ Als gevolg van de stijgende wereldbevolking en de toegenomen welvaart stijgt de vraag naar fossiele brandstoffen nog steeds en dus ook de prijs. Enerzijds als gevolg van vraag-aanbodfactoren, anderzijds als gevolg van hogere productiekosten omdat de ‘goedkope’ fossiele brandstoffen schaars zijn geworden.

Bij de verbranding van de fossiele brandstoffen komen grote hoeveelheden CO₂ vrij die bijdragen aan de opwarming van de aarde en afname van de biodiversiteit. Als gevolg van in de toekomst optredende schaarste aan fossiele brandstoffen, en het effect van het gebruik van deze brandstoffen op het klimaat, is het noodzakelijk dat de wereld omkijkt naar alternatieve vormen van energiedragers. Hier komen we bij de behandeling van energie op terug.

Mineralen en ertsen

Het probleem van toekomstige schaarste zien we ook bij zeldzame mineralen en metalen. Uitgaande van de huidig bekende voorraden, en aangenomen dat er een 2 procent jaarlijkse productiegroei optreedt, zijn er veel metalen die binnen 50 jaar zullen opraken. Hieronder bevinden zich onder andere: goud (15 jaar), zilver (12 jaar), zink (15 jaar), tin (17 jaar), indium (18 jaar), zirkoon (19 jaar), lood (19 jaar), wolfraam (25 jaar), koper (25 jaar), mangaan (29 jaar), nikkel (30 jaar), yttrium (40 jaar) en niobium (40 jaar).²⁸ Veel van deze metalen worden gebruikt voor de productie van allerlei staalsoorten en legeringen, toegepast in allerlei producten.²⁹ Toch is er een belangrijk verschil met de fossiele brandstoffen. Als die worden ingezet, blijft er als belangrijkste product CO₂ over.³⁰ Bij metalen is dat anders, want het product dat het einde van zijn levensduur heeft bereikt bevat nog steeds het oorspronkelijke metaal. Dit kan worden teruggewonnen via een geschikt recycleproces.
Een groot deel van deze kritische mineralen en dus wereldwijde productie is afkomstig uit slechts een handjevol landen, namelijk: China (antimoon, fluoriet, gallium, germanium, grafiet, indium, magnesium, zeldzame aardmetalen, wolfraam), Rusland (platinametalen), Congo (kobalt, tantalium) en Brazilië (niobium en tantalium).³¹ Soms geeft dit aanleiding tot bezorgdheid, in het bijzonder als de producerende landen hun thuismarkt bevoordelen, bijvoorbeeld door het opleggen van exportrestricties. China besloot in 2010 eenzijdig tot een uitvoerban van zijn metalen. Terwijl die voor de elektronische (mobiele telefoons, lcd-schermen, geheugenkaartjes, ledverlichting en MRI-scanners) en batterij-industrie alsook voor het produceren van zonnecellen onontbeerlijk zijn. In Europa werd dit niet met enthousiasme ontvangen. De Europese Commissie kwam al snel met een aantal aanbevelingen dit probleem aan te pakken. De gedachten gaan hierbij uit naar stimulering van recycling, het identificeren van alternatieve materialen door middel van innovatie, bevordering van exploitatie en het inroepen van de hulp van de WTO, de Wereldhandelsorganisatie.

Kansen en mogelijkheden voor Nederlandse ondernemingen

Grondstofschaarste is voor menig Nederlandse productieonderneming een groter wordende zorg. Koperdiefstal laat zien tot welke idiote gevolgen en extra kosten gestegen grondstofprijzen kunnen leiden. De uitdagingen en de kansen vormen ook hier de keerzijde van de medaille. Schaarste vertalen in nieuwe producten is voor kennisintensieve Nederlandse ondernemingen een mooie kans op nieuwe business, waar gegarandeerd vraag naar zal zijn.
Het belang van recycling in de Nederlandse economie groeit, zoals tijdens ons onderzoek bijvoorbeeld bij Van Gansewinkel bleek. Nederlandse kennisintensieve bedrijven kunnen profiteren van de ontwikkelingen op dit gebied, zowel in Nederland als daarbuiten.

Energie en klimaat

Energie en klimaat zijn nauw met elkaar verweven. Het klimaatprobleem is immers grotendeels veroorzaakt door het vrijkomende kooldioxide (CO₂), dat ontstaat bij de verbranding van fossiele brandstoffen. Overigens speelt ook weglekken van aardgas (methaan) uit pijpleidingen een rol.
De komende jaren zal de vraag naar energie blijven stijgen. Enerzijds als gevolg van de toenemende wereldbevolking; anderzijds omdat de opkomende economieën een sterke economische ontwikkeling doormaken, met als gevolg een grotere vraag naar energie.
We hebben in tabel 1-1, gebaseerd op gegevens van het International Energy Agency (IEA) uit Parijs, weergegeven hoe de wereldvraag in 2007 aan ‘primaire energie’ (dit wil zeggen energie in zijn oorspronkelijke vorm) was opgebouwd, en hoe die er in 2030 uit zou kunnen zien in een tweetal scenario’s: het referentiescenario en het 450-scenario.
Het referentiescenario gaat ervan uit dat regeringen de bestaande wet- en regelgeving op het gebied van energie niet aanpassen. Het 450-scenario is gebaseerd op de aanname dat, om klimaateffecten binnen de perken te houden, de temperatuur van de atmosfeer niet meer dan 2 °C mag stijgen, met als gevolg een maximale kooldioxideconcentratie in de atmosfeer van 450 delen per miljoen (ppm).
We zien dat kolen, olie en gas thans de belangrijkste energiebronnen zijn en dat ook in beide scenario’s zullen blijven. Verder valt op dat in beide scenario’s de energievraag in de wereld aanzienlijk zal stijgen. In het 450-scenario nog altijd met 20 procent over een periode van twintig jaar. Verder blijkt dat ondanks alle stimuleringsmaatregelen van vele regeringen, wereldwijd de bijdrage van hernieuwbare energievormen in het 450-scenario nog slechts 5 procent bedraagt.³²

Energiebron
(percentage)
2007
2030
Referentiescenario
2030
450-scenario

Kolen
26,5
29,1
18,2

Olie
34,1
29,8
29,5

Gas
20,9
21,2
20,4

Kernenergie
5,9
5,7
9,9

Waterkracht
2,2
2,4
3,4

Biomassa/afval
9,8
9,6
13,6

Hernieuwbare energie (wind, zon, aardwarmte)
0,6
2,2
5,0

Totale vraag naar energie
(in miljoen ton olie-equivalenten)
12.013
16.790
14.389

Percentage toename vergeleken met 2007

40
20

Tabel 1-1 Vraag naar primaire energie per type energiebron

De boodschap is duidelijk: het transitieproces naar andere vormen van energie zal niet snel plaatsvinden. Het vereist namelijk nog veel technologische doorbraken en grote investeringen over een lange reeks van jaren. De energie-industrie is namelijk erg kapitaalintensief en vervanging kan dan ook niet van de ene op de andere dag plaatsvinden. Met het bouwen van een elektriciteitscentrale zijn – van idee tot inbedrijfname – vaak vijf tot tien jaar gemoeid. Gas zal als transitiebrandstof een belangrijke rol vervullen.
Eerder spraken we over toenemende migratie en urbanisatie. Dit verschijnsel heeft voor het energieverbruik door de transportsector, en dus het klimaat, grote gevolgen. Thans wordt op wereldschaal ongeveer een kwart van de energie gebruikt voor allerlei vormen van transport. Naarmate de welvaart stijgt, heeft de mens meer behoefte aan mobiliteit. We herinneren ons straatbeelden van Sjanghai en Beijing van twintig jaar geleden, waar de fiets het belangrijkste vervoermiddel was. Dat beeld is inmiddels drastisch gewijzigd. De fiets is vervangen door de (elektrische) scooter en de auto. Deze toenemende behoefte om mobiel te zijn, en om over steeds grotere afstanden te reizen, zal deze landen voor massale problemen stellen. Een voordeel in dit verband is dat opkomende economieën niet dezelfde ontwikkelingscyclus doormaken als de ontwikkelde economieën van het Westen. Zij kunnen meteen gebruikmaken van de nieuwste technologie en hebben niet te maken met een erfenis van ‘eerdere generatie’-producten.

We bespreken hierna kort de belangrijkste vormen van energieopwekking:

• | olie en gas;
• | kernenergie;
• | biobrandstoffen;
• | wind en zon;
• | waterkracht, aardwarmte en waterstof.

Olie en gas

Olie heeft een hoge energie-inhoud, is gemakkelijk transporteerbaar via pijpleiding of schip, kan goed worden opgeslagen, en kan via relatief eenvoudige processen worden omgezet in producten voor allerlei toepassingen: elektriciteitsopwekking, transport, verwarming, maar ook als grondstof voor de chemische industrie. Hetzelfde geldt voor gas, hoewel dat minder bewerking nodig heeft en als zodanig na een eenvoudige zuivering al kan worden toegepast als brandstof. Olie, en in mindere mate gas, worden dan ook terecht de brandstoffen van de 20ste eeuw genoemd.
Een nadeel is dat ook de grootste voorraden van deze brandstoffen zich vooral bevinden in gebieden die als politiek instabiel te boek staan. Verder zijn de voorraden aan olie en gas eindig en komt er bij hun verbranding het broeikasgas kooldioxide vrij. Dit alles heeft regeringsleiders doen inzien dat een overstap naar nieuwe (overvloedig beschikbare en hernieuwbare) energiebronnen onontkoombaar is.

Kernenergie