René Lüchinger is redacteur van een groot aantal boeken en tijdschriften over economie en het zakenleven. Hij studeerde geschiedenis en Duitse taal- en letterkunde in Basel, Zwitserland.

Meer informatie over zijn werk en bedrijf vindt u hier.

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten, Donald Kalff en Jack van Minden.

www.businesscontact.nl

@businessboek

  Inleiding
  Hoe de economie een wetenschap werd

Aan het begin staat Adam Smith. Met zijn boek The Wealth of Nations schrijft de Schot als eerste een omvangrijk en op zichzelf staand boek over de economie. Daarmee mag Smith terecht de grondlegger van de economische wetenschap worden genoemd. Sindsdien geldt de economie als een zelfstandige discipline.

We schrijven het jaar 1776: de economie bloeit op, kolonisten verdelen de wereld onderling, de Britse koloniën in Noord-Amerika staan op de drempel van onafhankelijkheid. Het heeft lang geduurd, maar nu is er eindelijk het opus magnum van de nog jonge wetenschappelijke discipline. Andere wetenschappen, zoals de astronomie, geometrie, geneeskunde, rechtsgeleerdheid en filosofie, hebben het al eeuwen eerder tot meesterschap gebracht. De economie is achter geraakt in de wereldgeschiedenis. Met Adam Smith, de strijdvaardige man uit het kuststadje Kirkcaldy, maakt ze een inhaalslag.

Aan het begin staat dus Adam Smith, in zekere zin als oerknal van de economie als zelfstandige wetenschap. Maar wat was er voor de oerknal?

Al voor het midden van de achttiende eeuw houden knappe koppen zich bezig met vragen over de economie en analyseren kooplieden en filosofen, monniken en grootdoeners economische fenomenen. Werkgelegenheid, nationaal inkomen, handelsbalans, prijselasticiteit, staatshuishouding: dat zijn de thema’s die hun zeer nauw aan het hart liggen. Zelfs de eerste kringloopmodellen worden al voor Smith ontworpen met als doel de mechanismen van de economie te begrijpen en te systematiseren. Joachim Starbatty, professor economie in Tübingen en specialist in de dogmageschiedenis, ziet daarvoor aanwijzingen: voor hem begint de geschiedenis van de economische wetenschappen 350 jaar voor Christus in het oude Griekenland met de beide filosofen Plato en Aristoteles.

Starbattys mening wordt tegenwoordig door de meeste onderzoekers gedeeld en daar is veel voor te zeggen. Want feit is dat bij de Grieken voor het eerst het woord ‘oikonomia’ opduikt. Daarmee worden echter niet de economische wetenschappen in de huidige betekenis bedoeld, maar het op slimme wijze voeren van een huishouding of leiding geven aan een staat. In feite dat wat in de Helleense traditie de zeer beperkte kijk op de eigen wereld is. Het concept bewijst ook dat de economische analyse onder de Grieken een randdiscipline is, gekoppeld aan de leer van de staat.

Al geruime tijd voor de Grieken en in grote mate onopgemerkt door westerse onderzoekers houdt men zich ook elders bezig met economische vragen en wel 8000 km verderop, in China.

1. Het oude China: laisser faire

De eerste aanzetten dateren uit de zevende eeuw voor Christus. Het is verbazingwekkend wat de Chinezen over de rol van de staat of de conjunctuur ontdekken. Deze eerste ‘economen’ uit het oosten zijn het westen honderden jaren vooruit.

Twee denkers steken met kop en schouders boven hun tijdgenoten uit: Kuang Chung (ca. 715-645 v.C.) en Laotse (6de eeuw v.C.). Kuang Chung, die in de literatuur ook Kuan-Tzu of Guan Zhong wordt genoemd, is niet alleen een bedachtzame staatsman, maar ook een briljante theoreticus. Koning Huan benoemt hem tot premier van Qi, een rijk dat in de huidige provincie Shandong ten noorden van Shanghai ligt. Kuan is een hervormer. Hij zorgt voor een economische boom in Qi en brengt het rijk welvaart. Zijn gedachtegoed is overgeleverd via Guan Zi, een verzameling essays die in de derde eeuw voor Christus op schrift werd gesteld. De helft van deze 86 teksten wordt toegeschreven aan Kuan Chung. Ze gaan hoofdzakelijk over geld, prijzen en belasting.

Als vroeg-keynesiaan, die zich anticyclisch zorgen maakt om een stabiele conjunctuur, onderwijst hij: ‘Bij een graanoverschot wordt graan goedkoper. Dan moet de regering graan kopen en opslaan. Is er een tekort en is de prijs hoog, dan wordt het graan verdeeld. Zo kan de staat worden gestabiliseerd.’ Hij houdt zich ook bezig met een efficiënte en rechtvaardige belasting, want hij moet een dure staatshuishouding financieren.

Hij richt zich voor het eerst op het wezen van de homo economicus. ‘Worden huizen belast, dan laat men ze slopen. Wordt akkerland fiscaal belast, dan laat men het verwilderen. Wordt er een hoofdelijke belasting ingevoerd, dan daalt het aantal geboorten en van een vaste belasting per huishouden profiteren juist vooral de rijken.’ Daarom voert hij voor de staatsfinanciering een verbruiksbelasting en een lucratief zoutmonopolie in. Kuan Chung is niet alleen de beroemdste staatsman van de Chinese oudheid, hij is ook de eerste geleerde die zich in theorie en praktijk met de economie bezighoudt.

Honderd jaar later verschijnt de wijze Laotse ten tonele. Hij is de eerste die op coherente wijze beargumenteert waarom de staat zich indien mogelijk niet in de belangen van de economie moet mengen. Hij steekt de draak met de vloed aan wetten: ‘De richtlijnen’, zo schertst hij in zijn later overgeleverde geschrift Tao Te King, ‘overstijgen het aantal haren van een os’. Wetten zijn volgens hem voor de samenleving een veel grotere bedreiging dan een volwassen tijger. Het individu, zo concludeert de tijdgenoot van Confucius, kan alleen in harmonie met de samenleving leven als de regering zich passief opstelt.

De realiteit is volgens Laotse daarentegen meer dan triest. Om zichzelf en zijn wettenmachine op gang te houden perst de staat belastingen uit zijn onderdanen. ‘De mensen lijden honger, terwijl de heersers de belastinginkomsten verteren’, aldus Laotse 2500 jaar geleden. Zijn remedie: alleen laisser faire en een passieve staat die geen oorlog zoekt, zou een garantie voor welvaart zijn.

Laisser faire? Al bij Laotse hoort men Adam Smiths ‘onzichtbare hand’ van de markt doorklinken. Geen overheidsbemoeienis? Breekt Milton Friedman niet op vergelijkbare, wellicht verfijndere wijze een lans voor een radicale verlaging van de collectieve lastendruk?

Na Kuan Chung en Laotse hoort men in het westen nauwelijks nog nieuws uit China. Hovelingen leveren weliswaar steeds weer uitstekend werk voor het bedrijf van de keizerlijke huishouding, maar behalve dat is er weinig noemenswaardigs overgeleverd. Het stilzwijgen is begrijpelijk: handelaren en kooplieden staan de komende eeuwen in China bekend als dieven. In de samenleving hebben ze ondanks hun af en toe imposante vermogen een lage sociale status, die niet veel hoger is dan die van artiesten. Naast internationaal ingestelde filosofen zijn het echter juist nieuwsgierige kooplieden die de economische discipline steeds weer aan nieuwe inzichten helpen.

De discrepantie is verbazingwekkend: het Chinese keizerrijk produceert een tijd lang een kwart van het wereldwijde bruto nationaal product, maar aan de economische wetenschappen draagt dit reusachtige rijk nauwelijks iets blijvends bij. Het gravitatieveld van de economische wetenschappen ligt voortaan in het Westen, in Griekenland, later op het Europese vasteland, ten tijde van Adam Smith in Engeland, en tegenwoordig in de Verenigde Staten.

2. Het oude Griekenland: de rechtvaardige prijs

Het zijn denkers uit het oude Griekenland die de Chinese analyse voortzetten. Ze hebben geen weet van het onderzoek van hun voorgangers; daarmee maakt het westen via de sinologie pas in de twintigste eeuw kennis.

Ver voor de tv-show Prijzenslag weten de Griekse filosofen al: ‘the price is right’. Zij hebben vooral aandacht voor de productprijs die ‘rechtvaardig’ moet zijn. In elk geval: geen archaïsche ruilhandel van waren tegen waren, maar waren tegen geld. Geld, prijs en belasting zijn vermoedelijk de oudste fenomenen waarmee de mensheid zich stelselmatig bezighoudt. Weliswaar wordt de discussie tot ver in de middeleeuwen gekenmerkt door ethisch-religieuze waardeoordelen, toch wordt er vooral gezocht naar de rechtvaardige prijs, de ‘justum pretium’. De excessieve prijs, die dient voor winstbejag, is ontoelaatbaar. Conform dit wereldbeeld bevindt de mens zich op aarde, omdat dit de wil van de schepper is en niet om aardse goederen te verzamelen en vermogen op te bouwen. Prijzen mogen dus niet dienen ter verrijking. Ook rente, de prijs voor geleend geld, mag niet in rekening worden gebracht en geldt tot ver in de middeleeuwen als woeker en zonde. Kapitaal dient dus uitsluitend als ruilmiddel, heeft zelfs nog geen echte functie, zoals om te sparen of te investeren.

Tot de Atheense elite behoort Xenophon (426-355 v.C.), een denker, die opklimt tot generaal. Zijn werken Memorabilia en Oeconomicus zijn doorspekt met een milde, maar onmiskenbare minachting voor werk en handel, zoals in zijn kringen zeer gebruikelijk is. Hij houdt zich bezig met particulier vermogen en denkt na over efficiënte productie. Hij bedenkt het principe van de arbeidsdeling, dat hij uitlegt aan de hand van de productie van damesschoenen.

Xenophon houdt zich intensief bezig met het fenomeen vraag en aanbod. Hij merkt dat er een tendens naar evenwicht is. Door dalende prijzen stijgt de vraag en tegelijkertijd krimpt het aanbod. Toegepast op het beroep van kopersmid concludeert hij: bij een overaanbod aan smeden daalt de prijs bij de productie. Uiteindelijk is er nauwelijks werk voor iedereen, zodat de ambachtsman zich gedwongen ziet ander werk te zoeken. Hier klinkt bij de Griek voor het eerst de kracht van de creatieve vernietiging door, die Joseph Schumpeter in de twintigste eeuw beschrijft.

Xenophon staat in de schaduw van zijn tijdgenoot Plato (427-347 v.C.). Diens belangrijkste werk, Politeia, speelt in de Griekse stadstaat; het is echter geen eigenlijke analyse, maar de utopie van een perfecte staat met een stabiele machtsverdeling, gelijkblijvend inwoneraantal en een bloeiende nationale economie.

Iedere economische handeling wees Plato strikt aan bepaalde rangen en sociale standen toe: heersers, krijgers, boeren, ambachtslieden en slaven. Zijn rigide systeem zonder privébezit doet in hoofdlijnen denken aan de communistische planeconomie. Plato werkt het concept van arbeidsdeling verder uit, dat per saldo tot meer welvaart leidt. Bij hem staat, in tegenstelling tot bij Xenophon, echter niet de productiviteit op de voorgrond, maar de wens van het individu om zich met zijn talenten in te zetten voor de samenleving.

Belangrijk en baanbrekend zijn Plato’s gedachten over geld. Hij breekt met het idee van de klassieke ruilhandel en het principe dat de geldwaarde overeen moet komen met een equivalent aan goud of zilver. Plato wordt daarom beschouwd als eerste vertegenwoordiger van een fundamentele geldtheorie.

Een man met een nog veel grotere uitstraling dan Plato en Xenophon is Aristoteles (384-322 v.C.). Hij behoort net als Xenophon tot de Atheense elite. Voor hen is handel uit den boze en het uitlenen van geld verwerpelijk. Dan valt ook te begrijpen dat Hermes in het oude Griekenland de god van de kooplieden en de dieven is.

Aristoteles kan zich niet vinden in de gesloten utopie van Plato. Waar die gebaseerd is op autarkie, vindt Aristoteles: als zelfvoorziening niet uitvoerbaar is, moet warenruil, dus handel, uitkomst bieden. Deze mag echter alleen voor het eigen onderhoud dienen, winstbejag blijft ontoelaatbaar. Verdacht vindt hij ook het vragen van rente, omdat dat een teken van smadelijke verrijking en woeker is. Als reden hiervoor voert Aristoteles de onvruchtbaarheid van geld aan. ‘Deze manier van verrijking is de tegennatuurlijkste van allemaal.’ Tot in de middeleeuwen wordt rente als teken van uitbuiting en niet van de markt geïnterpreteerd.

De economische analyse van Aristoteles is echter zeer progressief. In tegenstelling tot Plato en de regerende Atheense elite pleit hij niet alleen voor handel, hij neemt ook het woord privébezit in de mond. Aristoteles betoogt daarmee scherp tegen Plato – een eerste principieel debat is een feit. Collectief bezit deugt in de ogen van Aristoteles niet: ‘Dat alles van iedereen is, is onuitvoerbaar.’ Ook staat het het wederzijdse voordeel dat ontstaat door koop en verkoop van privébezit in de weg. Verder concludeert Aristoteles: privébezit is productiever en genereert groei.

Aristoteles laat in zijn werk Topica ook zijn gedachten gaan over de theorie van de marginale baten. Hij is van mening dat de waarde van een product het best gemeten kan worden door één artikel op het totaal in mindering te brengen of aan het totaal toe te voegen en vervolgens de desbetreffende waardedaling of -stijging vast te stellen.

Ook uit zijn werken Politica en Ethica, waarin hij zijn visie op monopolies geeft, blijkt dat hij een briljant voorbereidend denker is. Volgens Aristoteles is er sprake van een monopolie als er slechts één aanbieder op de markt is. Een definitie die tot de dag van vandaag geldt. Voor Jürg Niehans, een oud-professor economie in Zürich, Bern en Rochester (VS), is Aristoteles de eerste die zich bezighoudt met het fenomeen marktconcentratie.

Aristoteles veroordeelt marktdominantie als onrechtvaardig. Geld is in zijn ogen een katalysator voor de productie en een formidabel ruilmiddel. Geld, zo betoogt hij, ‘houdt alle goederen bijeen’. Ook zou een abstracte waarde een einde maken aan het moeizame getouwtrek in de ruilhandel. Waar dus geen klassieke ruil van goederen tegen goederen mogelijk is, pleit hij voor een afgeleide in de vorm van geld. Daarbij lijkt een metalen ruilmiddel (munten) hem nuttig. Om zijn monetaire functie te kunnen vervullen moet geld zelf een ruilwaarde hebben. Hij stelt voor om afhankelijk van het gewicht en de kwaliteit een stempel op de munten te drukken. De ideeën van Aristoteles zijn een bruikbare poging om wezen en functie van geld te verklaren – een poging ook, die volgens de grote econoom Joseph A. Schumpeter, die in de Verenigde Staten doceerde, ‘niet wezenlijk verschilt van die van Adam Smith’.

Aristoteles ontwikkelt een verbazingwekkend inzicht in de klassieke waardeparadox: hij maakt onderscheid tussen de gebruiks- en ruilwaarde van een product. Een product waaraan een overschot is, verliest aan waarde, terwijl een schaars product waar veel vraag naar is, steeds duurder wordt. ‘Hoewel goud waardevoller is dan ijzer, is het veel minder nuttig’, concludeert hij. Bijna revolutionaire gedachten over het wezen van de economie.

Met de dood van Aristoteles komt er een abrupt einde aan de cyclus van de economische wetenschappen. De komende eeuwen blijven onontgonnen gebied voor de jonge wetenschap. Ook onder de Romeinen (tot in de zesde eeuw n.C.) leidt de discipline een slapend bestaan. Weliswaar drijven de Romeinen handel en persen ze wijn, maar hun energie steken de slimste koppen in de krijgskunst en de expansie van het Imperium Romanum. De staat wordt gefinancierd door uitbuiting van veroverde gebieden, belasting wordt er nauwelijks geïnd. Intensief nagedacht over de economische effecten van belasting, zoals de Chinees Kuan Chung dat deed, wordt er in de tijd van het Romeinse rijk niet.

Maar het Imperium Romanum beschikt wel over een functionerend ambtenarenapparaat en de geleerden uit die tijd houden zich intensief bezig met vragen over recht, handel en de landbouweconomie. Men zou er dus van uit mogen gaan dat er schriftelijke bronnen zouden zijn. Maar verre van dat: dergelijke stukken zijn niet overgeleverd. Een Romeinse economische theorie, concludeert Edgar Salin, oud-professor staathuishoudkunde in Basel, heeft simpelweg niet bestaan.

De Romeinse geleerden blinken niet uit in de economie, maar in de rechtsgeleerdheid. Desondanks zijn hun werken voor later geformuleerde economische theorieën van buitengewoon belang. Ze legden rechtsnormen vast, die internationaal werden overgenomen en nog steeds gelden. De Romeinen regelen het bezit en de aanschaf van grond. Ook het in erfpacht uitgeven van land wordt in de Romeinse Corpus Juris geregeld. Zo ontstaan er in die tijd centrale principes van het kapitalisme – privébezit en contractvrijheid. Verder dan basiseconomische verbanden, zoals de Grieken die voor het eerst formuleerden, komen de Romeinen echter niet.

Pas in de middeleeuwen komt er weer beweging in de leer. Dat is te danken aan een revival van Aristoteles, die op dat moment al 1500 jaar dood is. Zijn geschriften circuleren in de twaalfde eeuw in de intellectuele wereld van het christendom. Het zijn de scholastici, de geleerden aan de Europese universiteiten, die de theorieën van Aristoteles weer nieuw leven inblazen.

Terwijl in de oudheid de relatie tussen mens en gemeenschap het denken domineert, zien we in de middeleeuwen een radicale omslag: nu wordt de wereld gedefinieerd door de relatie tussen God en de mens. De blik is die van een legalistische economische ethiek en welvaartseconomie. De grootste denker uit die tijd, Thomas van Aquino (circa 1225-1274), is dan ook geen econoom, maar theoloog. In zijn belangrijkste werk, Summa Theologica, staat God centraal, de mens verschijnt als wezen dat zich moet onderwerpen aan de goddelijke orde.

Desondanks, en daarin ligt de verdienste van Thomas van Aquino, breidt hij de beperkte begrippenwereld van de oudheid uit. Zijn universum wordt niet begrensd door de staatshuishouding en de polis. Hij pleit voor arbeidsdeling en in uitzonderingsgevallen voor handel, hoewel het daarmee gepaard gaande winstbejag ook deze geestelijke tegenstaat: hij stelt ethische handel als voorwaarde en beschrijft uitvoerig in welke uitzonderingsgevallen deze met winst mag worden bedreven. Daaronder vallen bijvoorbeeld liefdadigheidsinstellingen. Thomas van Aquino streeft ook naar een versoepeling bij de prijsvorming. ‘Hij ziet dat deze enerzijds door het aanbod – arbeids- en grondstofkosten – en anderzijds door de vraag wordt bepaald’, aldus Peter Stolz, economiehistoricus uit Basel. Dat alles geeft de theoloog op zijn minst een zeker begrip voor winstdenken.

Thomas van Aquino kent de betekenis van het werk van Aristoteles en toch streeft hij ernaar het te moderniseren. Net als zijn voorbeeld is ook Thomas van Aquino in principe voor een renteverbod, maar ook hier maakt hij belangrijke uitzonderingen. Rente is toegestaan als de geldverstrekker bij het verlenen van het krediet risico’s aangaat of winst misloopt. De kerkgeleerde roert daarmee voor het eerst het probleem van opportuniteitskosten aan. Ongetwijfeld een precaire kwestie, want excessieve rentevorderingen gelden in de ogen van de curie nog steeds als woeker en zonde.

Desalniettemin vormen de stellingen van Thomas van Aquino een doorbraak, want het is eenvoudig genoeg om iets in te brengen tegen het bedrijfsrisico dat winst legitimeert. Plausibel is ook dat de aankoop van een schuldbekentenis onder pari, dat wil zeggen met een korting, niet gelijkgesteld kan worden aan woeker of uitbuiting. Daarmee keert een gerespecteerde theoloog zich voor het eerst tegen het renteverbod. Dat weliswaar tegen een achtergrond waarin kerken en kloosters als eigenaren van uitgestrekte landerijen deze rijkdom graag op een winstgevende manier willen exploiteren.

De breuk met het absolute renteverbod bereidt het theoretische veld voor op de introductie van de productiefactor kapitaal en opent de gedachtewereld voor investeringen in de toekomst – alle voorwaarden voor verdere economische vraagstukken, bijvoorbeeld voor dynamische kringloopmodellen.

Het is een roerige tijd waarin Thomas van Aquino leeft. Opticiens in Italië slijpen lenzen en goud lokt goudzoekers naar de meest afgelegen gebieden op aarde. Met het handelsvolume stijgt ook het kennisniveau, met name op het gebied van bedrijfsadministratie.

In de dertiende eeuw duikt het cijfer nul in Europa op. Leonardo van Pisa, een groot wiskundige uit de middeleeuwen, introduceert dit cijfer uit het Arabische rekenstelsel. De nul opent een nieuw universum van cijfers: hiermee wordt het mogelijk om complexe berekeningen uit te voeren en zich negatieve getallen voor te stellen. Het decimale stelsel en de moderne wiskunde ontwikkelen zich. Al snel wordt ook de dubbele boekhouding, de systematische registratie van de inkomsten en uitgaven van een onderneming, uit het Oosten ingevoerd: vanuit India komt deze financiële methode via de bazaars van Bagdad naar Genua. Luca Pacioli, een Italiaanse franciscaner monnik en tijdgenoot van Leonardo da Vinci, introduceert deze in Europa. In zijn wiskundige studies waagt hij zich aan speltheoretische principes, met gedachten over winkansen in het balspel. Het zijn deze principes die later uitgroeien tot kansrekening en in de werken van economen zoals John Forbes Nash (zie pagina 133) verder worden ontwikkeld.

Pacioli ordent in zijn belangrijkste werk Summa de Arithmetica, Geometria, Proportioni et Proportionalità de wiskundige kennis uit die tijd. In het hoofdstuk over de dubbele boekhouding legt hij de voorschriften vast waaraan kooplieden en wetenschappers zich voortaan dienen te houden. De invoering van de dubbele boekhouding in de vroege renaissance geldt als de geboorte van het kapitalisme.

In de tijd van de grote ontdekkingen vanaf de 16de eeuw herhaalt zich een bekend patroon: tijdgeest en wereldbeeld bepalen het economische denken. Columbus zet voet aan land in de Caraïben, Vasco da Gama doet datzelfde in India. Zwaar beladen koopvaardijschepen doorkruisen de zeeën, slaven zwoegen in de zilvermijnen. Spanje groeit dankzij de plundering van Midden-Amerika uit tot het rijkste land van Europa. Deze eerste mondialisering creëert winnaars en verliezers.

Vergeten is het gesloten systeem van Plato, achterhaald is de gedachte van Aristoteles dat handel alleen in uitzonderingsgevallen zinvol is. Het mercantilisme dient als theoretische rechtvaardiging van deze rooftochten in den vreemde. De gekroonde hoofden in Engeland, Frankrijk en Spanje staren gefascineerd naar hun handelsbalans. Het nieuwe principe is simpel: machtig is hij die goud en zilver oppot. De oorlog met andere middelen – winst door export, het creëren van nieuwe markten – is in volle gang.

Het mercantilisme vormt vanaf 1500 de reden voor de wereldwijde expansiedrang. Om hun staande legers te kunnen financieren hebben de heersers kapitaal nodig. Het doel van het mercantilisme is om via een positieve handelsbalans de financiering te garanderen. Populaire inkomstenbronnen zijn de verkoop van exportmonopolies (bijvoorbeeld aan de Oost-Indische Compagnie) of het uitgeven van concessies voor de zoutwinning, voor de productie van luxegoederen of kruit.

De Brit William Petty (1623-1687) wordt als invloedrijkste mercantilist beschouwd. Hij is net als Leonardo da Vinci een universeel geleerde: medicus, professor anatomie, musicus, parlementariër, grootgrondbezitter, medeoprichter van de Royal Society, botenbouwer en creatief econoom. Als klassieke mercantilist schrijft hij: ‘De rijkdom van een natie wordt bepaald door hoeveel een land met het buitenland handelt.’ Als arts begeleidt hij Oliver Cromwell tijdens de invasie van Ierland. Na de overwinning van het Britse leger geeft de zegevierende veldheer hem de opdracht de waarde van de Ierse economie te berekenen. Hij berekent ook die van Engeland. De som van nationaal inkomen, grondwaarde, infrastructuur, aandelenbezit en waarde van de bevolking levert in de totaalberekening van Petty een bedrag van 667 miljoen pond op. Deze werkzaamheden maken hem tot de eerste echte macro-econoom.

Later zet Petty zich in voor groei en volledige werkgelegenheid in Engeland. Daarbij kent hij geen compromissen: om de werklozen werk te verschaffen stelt hij de kroon uiterst avontuurlijke overheidsprogramma’s voor. Zo zouden de reusachtige bouwwerken van Stonehenge, overblijfselen uit de oertijd, afgebroken en naar Londen overgebracht moeten worden. Deze sisyfusarbeid zou de arbeiders immers, zo schrijft Petty, aan ‘discipline en gehoorzaamheid herinneren’. Hij heeft de moraal van de arbeiders niet al te hoog. Als ze te veel betaald krijgen, is er volgens hem maar lastig aan arbeidskrachten te komen: ‘Zo verdorven zijn de arbeiders, die het er alleen om gaat te kunnen eten of beter gezegd te drinken.’

Hij laat in zijn werk ook ruimte voor de behoefte aan laisser faire, dat hij ‘vadere sicut vult’ noemt. De arts vergelijkt dit met de werkzaamheden in een dokterspraktijk. In zijn ogen is het slecht als een arts te veel met een patiënt omdoktert, en is het even slecht als de staat zich te veel met de economie bemoeit. Hij wil alleen overheidsingrijpen bij het bestrijden van monopolies, de deviezencontrole en bij de goederenexport.

Voor een mercantilist zoals Petty mag verdieping in de economie geen saaie theorie zijn, maar moet deze ertoe dienen dat de financiële draagkracht van Engeland behouden blijft. Het eiland is in oorlog met Nederland. De beide zeevarende naties strijden om de heerschappij over de wereldzeeën. Daarom moet de financiering van de staatshuishouding op lange termijn gewaarborgd zijn, zoals Petty beschrijft in zijn boek Treatise of Taxes and Contributions.

Zijn brede kennis en zijn voorliefde voor de statistiek beïnvloeden de klassiekers van de economie, onder wie Adam Smith. Pettys belastingmodel krijgt nieuw leven ingeblazen in Smiths The Wealth of Nations. En dat concurrentie en vrijheid voor de grootst mogelijke welvaart zorgen, is precies ook hoe Smith het ziet.

Adam Smith zelf spreekt in zijn werk met geen woord zijn waardering uit voor zijn briljante voorganger. Alleen in een brief aan de bevriende lord Shelburne noemt hij de naam William Petty – en bewijst daarmee dat hij deze wel degelijk kent. Er is geen twijfel mogelijk: de preklassieke econoom William Petty is Adam Smith op veel gebieden voorgegaan en heeft de basis geleverd voor diens fantastische werk.

Stefan Barmettler

Achtergrondliteratuur
Aristoteles | Politik. DTV, München 2003.
Barry Gordon | Economic Analysis before Adam Smith. Barnes and Noble, New York 1975.
Otmar Issing | Geschichte der Nationalökonomie. Verlag Vahlen, München 2002.
Kung-Chuan Hsiao | A History of Chinese Political Thought. Deel I. Princeton University Press, Princeton 1954.
Jürg Niehans | A History of Economic Theory. Johns Hopkins University Press, Baltimore/Londen 1990.
August Oncken | Geschichte der Nationalökonomie. Hirschfeld, Leipzig 1902.
Plato | Politeia. Reclam, Stuttgart 2004.
Joseph Schumpeter | History of Economic Analysis. Oxford University Press, Oxford/New York 1954.
Joachim Starbatty | Klassiker des ökonomischen Denkens. C.H. Beck, München 1989.
Xenophon | Oeconomicus. Oxford University Press, Oxford 1995.

  Adam Smith
  1723-1790

Door Barbara Köhler

De grondlegger van de economische wetenschap

Hij geldt als grondlegger van de economische wetenschap. En terecht: tot de dag van vandaag heeft het merendeel van zijn baanbrekende theorieën niets aan actualiteit en relevantie ingeboet. Adam Smith, de eerste vertegenwoordiger van de mondialisering.

In kniebroek en met een breedgerande hoed op zijn hoofd wandelt professor Adam Smith door de straten van Glasgow. Verdiept in een gesprek met zichzelf. Zonder zijn omgeving waar te nemen. ‘Dat ze zo’n gek als hem alleen laten rondlopen’, mopperen de marktvrouwen. Smith worstelt met een intellectueel probleem. Misschien met de vrije handel? Of de gevolgen van arbeidsdeling? Zijn grote, grijze ogen blikken omhoog. Plotseling stapt hij met zijn voet in het niets. En terwijl voorbijgangers verschrikt toekijken, valt hij in een bouwput.

Adam Smith, de grondlegger van de moderne economie, voldoet exact aan het beeld van de verstrooide professor. Veel van zijn tijdgenoten houden deze man, die verstrooid, aarzelend en soms zelfs in ochtendjas door de stad loopt, voor gek. Dat de marktvrouwen over hem kletsen moet Smith ook zelf horen. Daarover vertelt hij ook later aan een vriend. Maar zoals zo vaak liggen genialiteit en waanzin vlak bij elkaar. En zo wordt Smith terecht de belangrijkste van alle economen genoemd. Zijn boek An inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (Een onderzoek naar de aard en oorzaken van de rijkdom der naties) dat in 1776 verschijnt, is het eerste systematische en absoluut ook invloedrijkste werk over de economie.

Het werk wordt de bijbel van de moderne economische wetenschap. De grote thema’s zoals vrije handel, kritiek op het protectionisme en zelfbeschikking, waren medio 18de eeuw nieuw en revolutionair. En toch hebben ze niets aan actualiteit verloren. Zo hangen veel economen, ondernemers en politici de ideeën van Smith aan. Over zijn theorieën worden op hogescholen en in vergaderzalen tot op de dag van vandaag verhitte discussies gevoerd.

De theorieën van Smith over de vrije handel, de economische kringloop en overheidsprotectionisme behoren tegenwoordig tot de economische basiskennis. Maar toen hij deze halverwege de achttiende eeuw bekendmaakte, waren ze revolutionair. Men moet zich realiseren in welke tijd deze grote econoom leefde. Een vrije markt, zoals we die nu kennen, bestond nog niet – zelfs echte bedrijven bestonden nog niet. Er heerste een semifeodale orde.

In de tijd waarin Smith leeft begint de industriële revolutie al wel, maar is de landbouw nog steeds de belangrijkste sector. De burgerij streeft naar de macht. Ondernemersgeest kiemt op, maar wordt door edellieden, politici en bevoorrechte klassen sceptisch beschouwd als een zelfzuchtige manier om ten koste van anderen winst te maken.

Maar, de voortschrijdende arbeidsdeling, het ontstaan van fabrieken en een geld- en financiële sector vergroten de complexiteit van het economische leven. Smith beseft dat er een economische theorie moet komen. Fenomenen als prijsvorming, groei en verdeling moeten worden verklaard. Met de publicatie van de Wealth of Nations, zoals het boek in het kort wordt genoemd, begint de geschiedenis van de economische wetenschap.

De bron van de welvaart is volgens Smith de factor werk. De arbeidsdeling is het middel om de productiviteit te vergroten. Als voorvechter van een vrije markt en tegenstander van rente en overheidsprotectionisme wordt Smith beschermheer van de aanhangers van de vrijemarkteconomie. Zijn streven naar internationale arbeidsdeling en een wereldwijde vrije handel maakt hem halverwege de achttiende eeuw tot de eerste vertegenwoordiger van de mondialisering.

Smith wordt op 5 juni 1723 geboren in het Schotse kuststadje Kirkcaldy. Zijn vader sterft nog voor zijn geboorte. En zo groeit Smith alleen op met zijn moeder, de dochter van een rijke landeigenaar. Het ziekelijke, aanhankelijke kind heeft veel aandacht nodig. De hechte relatie met zijn moeder duurt voort tot aan haar dood. De schuwe wetenschapper Smith blijft zijn leven lang vrijgezel. Bij vrouwen heeft de grote denker weinig geluk. Hij doet meerdere huwelijksaanzoeken, maar krijgt alleen maar afwijzingen. Na de dood van zijn moeder bekommert een ongehuwde nicht zich om Smith – iemand moet het doen, want de professor is notoir verstrooid.

Als kind gaat Smith naar de plaatselijke Latijnse school. Daarna gaat hij naar de universiteit van Glasgow, waar hij Latijn, Grieks, wiskunde en moraalfilosofie studeert. Een van zijn docenten is de filosoof Francis Hutcheson, die bekendstaat als een briljante redenaar en een uitstekende leraar. De stelling van Hutcheson dat de morele intuïtie van de mens naar het goede leidt, is bepalend voor de economische ideeën die Smith ontwikkelt.

Op 17-jarige leeftijd sluit Smith zijn studie in Glasgow met groot succes af. Hij wint een royale studiebeurs, die hem de mogelijkheid biedt om aan het Balliol College in Oxford te gaan studeren. Daar volgt hij colleges klassieke talen en filosofie. Maar Smith voelt zich niet op zijn gemak aan de beroemde hogeschool. Hij vindt dat Oxford, vergeleken met de universiteit van Glasgow, die op dat moment het centrum van de Schotse verlichting is, niet met zijn tijd meegaat. Zijn professoren bekritiseert hij als lui, incapabel en kleingeestig. Bovendien moet Smith de anti-Schotse vooroordelen van zijn studiegenoten aanhoren. Desondanks neemt hij het Engelse accent snel over en spreekt hij de rest van zijn leven Oxford-Engels, dat voor het maatschappelijk aanzien van zeer groot belang is. In 1747 studeert Smith af als Bachelor of Arts.