Sander Boon is politicoloog. Hij deed research en redactie voor Willem Middelkoops Als de dollar valt. Zijn artikelen verschijnen in Het Financieele Dagblad, deVolkskrant en diverse tijdschriften.

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten en Donald Kalff.

www.businesscontact.nl

@businessboek

Voor Ellen en Salomé

  Dankwoord

Dit boek kwam tot stand na bestudering van diverse vakgebieden en na vele gesprekken met zowel deskundigen als leken. Door integratie van monetaire, economische, (geo)politieke, historische, culturele en psychologische kennis werd mijn inzicht verruimd en verdiept. Door met zowel deskundigen als leken te praten realiseerde ik me dat de eersten nog wel wat van de laatsten kunnen leren. Met name nuchterheid en realisme zijn in onze tijd noodzakelijke deugden.

De afgelopen jaren heb ik dankbaar gebruik kunnen maken van de kennis en mogelijkheden die voor mij belangrijke personen mij hebben geboden. Het gaat te ver om in dit korte dankwoord iedereen te benoemen. Toch wil ik er een aantal uitlichten. Om te beginnen mijn vader. Hij is al jarenlang mijn politieke en economische klankbord. Ondanks dat hij niet in staat was nauw betrokken te zijn bij de totstandkoming van dit boek, zal hij veel van zijn kennis en ideeën er onmiskenbaar in terug kunnen vinden. Ook mijn lief Ellen wil ik naar voren halen en niet alleen omdat ze me altijd onvoorwaardelijk heeft gesteund. Zonder dat ze erom vroeg is zij al jarenlang, soms tot vervelens toe, als eerste deelgenoot geweest van mijn bevindingen en bedenkingen aangaande het functioneren van het politieke en financiële systeem. Dan Pim van Tol, mijn redacteur. Hij was vanaf het eerste gesprek dat wij hadden enthousiast over mijn verhaal en hij heeft zich beijverd het gepubliceerd te krijgen. Aanvankelijk was hij geen ingewijde in de werking van het monetaire en financiële systeem, maar zijn inzicht in de materie is inmiddels fenomenaal. Het maakte niet alleen onze samenwerking inspirerend, maar het heeft mij ook enorm geholpen mijn verhaal scherper te krijgen. Ook Jaco Schipper wil ik bedanken. Jaco is als geen ander in staat om dwars door alle dagelijkse ruis heen te kijken en gedecideerd tot een eigen conclusie te komen. Met name de laatste twee hoofdstukken hebben aan scherpte gewonnen door zijn commentaar en aanbevelingen. De ongetwijfeld nog in het boek voorkomende tekortkomingen of fouten zijn geheel voor mijn eigen rekening.

Ten slotte een diepe buiging voor een onpersoonlijke vraagbaak en verbinder: internet. Zonder de enorme hoeveelheid informatie en contacten die zijn te vinden via het elektronische superbrein, zat ik nog op mijn kamer in boeken te spitten. Het is mijn stellige overtuiging dat internet, mits ongefilterd, net zoals eertijds de boekdrukkunst de weg opent naar positieve maatschappelijke veranderingen en een meer transparante samenleving. Laten we dit koesteren en bewaken.

– Sander Boon, voorjaar 2012

  Inleiding

De kredietcrisis die begon in 2007, markeerde het begin van het leeglopen van een geldbubbel. Anno 2012 is dit proces nog in volle gang. Er zijn al veel groepen of ideologieën als schuldige voor aangewezen. Zo zijn daar de graaiende bankiers, de onkundige tussenpersonen, de bonuscultuur, de onzuivere kredietbeoordelaars, de falende toezichthouders en de veeleisende aandeelhouders, maar ook de ongebreidelde globalisering of het neoliberalisme. Aan zondebokken geen gebrek.

Toch is deze lijst niet compleet. Om werkelijk te begrijpen hoe de geld- of kredietbubbel is ontstaan, moeten we ons niet alleen richten op de financiële wereld. We moeten ook verder terugkijken dan de afgelopen zes jaar. We moeten kijken naar de honderd jaar waarin ons politiek-economische systeem evolueerde. Dit systeem is te bestempelen als gemanaged kapitalisme, waarbij overheden en centrale banken wereldwijd een steeds dominantere rol kregen bij het ordenen van sociale en economische verbanden. Deze rol is langzaam groter geworden, hij is anno 2012 wereldwijd de norm en is maatschappelijk algemeen aanvaard. In de ontwikkelde landen benadert het aandeel van de overheid in de nationale economie inmiddels 50 procent. Het is de politieke wens van een maakbare samenleving die, samen met de ontwikkeling van een internationale schuldeconomie, de huidige systeemcrisis mogelijk heeft gemaakt.

Binnen het Nederlandse parlementaire bestel is geen tegenstem meer te vinden die fundamentele vraagtekens zet bij deze verknoping van politiek en economie. Politieke partijen van links tot rechts houden zich in de regel meer bezig met het bestrijden van de ongewenste symptomen die dit systeem genereert, dan met het anders organiseren ervan. Dat is voor een klein land als Nederland ook bijna onmogelijk. Want hoe verschillend politieke en electorale systemen in andere landen ook mogen zijn, hun politiek-economische kijk is eveneens binnen dit systeem georganiseerd. En of we dit nu sociaaldemocratie of neoliberalisme noemen, of landen nu zijn gebaseerd op het Rijnlandse of het Amerikaanse model en of er nu sprake is van een autocratie, een dictatuur of een partijstelsel, al deze politieke organisatievormen volgen in verschillende mate de dominante mengvorm van staat en economie. We zitten als het ware allemaal in hetzelfde schuitje.

Dat het schuitje de verkeerde richting op is gezeild en zich inmiddels bevindt tussen Scylla en Charybdis, tussen ondergang door schulddeflatie of door hyperinflatie, wordt nog lang niet door iedereen gezien. We hebben te maken met een schuldencrisis die niet meer is op te lossen door bezuinigen of stimuleren. Gaan we bezuinigen, dan krimpt de economie, waardoor onze schuldenlast nog zwaarder gaat wegen. Stimuleren van de economie is niet meer mogelijk omdat de schuldenlast inmiddels te zwaar weegt om nog economische groei te kunnen genereren. We kunnen niet meer voor- of achteruit. Het is daarmee een existentiële crisis van het gemanagede kapitalisme.

Het is de politieke wens van een maakbare samenleving die, samen met de ontwikkeling van een internationale schuldeconomie, de huidige systeemcrisis mogelijk heeft gemaakt.

Dit boek poogt een beschrijving te geven van de opkomst, de bloei en het eindspel van de geldbubbel. Daartoe moeten we een bredere blik op de problemen hanteren dan doorgaans wordt gedaan. Die bredere blik stelt ons overigens wel in staat een aantal mogelijke uitkomsten van de bubbel te schetsen, en uiteindelijk ook drie mogelijke manieren om deze systeemcrisis te repareren.

In hoofdstuk 1 zal ik aantonen dat de politieke en maatschappelijke wens van een maakbare samenleving, hoe loffelijk dat streven ook was, het noodzakelijk maakte dat er steeds meer geld beschikbaar kwam waarmee overheden dit doel konden realiseren.

In hoofdstuk 2, 3 en 4 wordt een historisch perspectief gekozen en zullen we zien hoe de symbiotische relatie tussen overheden en de financiële wereld die aan de basis staat van de geldbubbel, vanaf 1918 tot ongeveer 1980 evolueerde.

In hoofdstuk 2 blijkt dat overheden na de Eerste Wereldoorlog gebruik gingen maken van de geldpers van de centrale banken om hun binnenlandse politieke wensen ten uitvoer te brengen. Hoewel dit politiek-economische systeem door onervarenheid en internationale onenigheid snel struikelde en verviel in een economische depressie en de daaropvolgende Tweede Wereldoorlog, werd het onder leiderschap van de Amerikanen na deze oorlog voortvarend weer opgetuigd. Hoe ze dat deden, lezen we in hoofdstuk 3. Hoofdstuk 4 maakt duidelijk hoe de Amerikanen meer en meer de dominantie op de financiële wereldmarkt claimden en daartoe ook politieke middelen niet schuwden. Ook dit systeem functioneerde niet naar behoren en kreeg te maken met bijeffecten, die weer moesten worden bestreden.

Hoofdstuk 5 onderbreekt het historische betoog en beschrijft de trekken van het financiële systeem zoals dat tot rond 2000 gefunctioneerd heeft. Waar na de wereldoorlogen nog alle energie werd gestoken in het controleren van de financiële sector om de maakbare samenleving te bekostigen, gingen westerse overheden er na 1980 toe over de bancaire en financiële sector te dereguleren. Dit gebeurde zowel uit onmacht als uit opportunisme: deze sectoren werden de bron waaruit bijna onbeperkt kon worden geleend. Dat moest misgaan. De financiële wereld was ontdaan van haar ketenen en wist dat ze te belangrijk was geworden om te laten vallen. Het werd een monster, dat steeds grotere risico’s nam en door overheden en centrale banken bij tijd en wijle moest worden gered.

Het is daarmee een existentiële crisis van het gemanagede kapitalisme.

Hoe dit monster in 2007 uiteindelijk in zijn eigen zwaard viel, wordt beschreven in hoofdstuk 6. Dit is het deel van het verhaal dat al vaker is beschreven, maar dat nu vanuit de voorgeschiedenis in een ander daglicht komt te staan. Wie het bredere perspectief in ogenschouw neemt, ziet dat de problemen niet hier begonnen, maar dat het proces dat vanaf 1918 was ingezet, hier zijn logische einde vond.

Wat de meest waarschijnlijke scenario’s zijn voor het verdere verloop van de crisis komt in het volgende hoofdstuk aan bod. Overheden en centrale banken, de kern van het gemanagede kapitalisme, zullen uit lijfsbehoud met man en macht proberen de crisis te bezweren. De geschiedenis leert dat zij daarbij waar nodig onorthodoxe methoden niet zullen schuwen. Feit is dat er onherroepelijk sprake zal zijn van een verdere koopkrachtdaling van ons spaargeld, mogelijk door versnelde schulddeflatie of zelfs hyperinflatie.

Schuld kan alleen afbetaald worden als de economie blijft groeien. Die groei heeft nu zijn plafond bereikt.

Een rode draad door dit boek is de afnemende intrinsieke waarde van geld (zoals die werd gegarandeerd door de goudstandaard) en de toename van schuld ofwel krediet als betaalmiddel in de economie. Schuld kan alleen afbetaald worden als de economie blijft groeien. Die groei heeft nu zijn plafond bereikt. Hoofdstuk 8 laat zien dat de terugval naar een realistische waarde van ons geld alleen mogelijk is door een herwaardering van fysiek goud en de terugkeer ervan in ons monetaire systeem. Op welke wijze goud een hernieuwde rol krijgt, is natuurlijk niet op voorhand te zeggen. Politieke en maatschappelijke omstandigheden zullen dicteren of er sprake zal zijn van een muntstandaard, een goudstandaard of een spaarstandaard. Wel zal in hoofdstuk 8 aan bod komen wat waarschijnlijk de meest functionele manier is die goud zou kunnen vervullen in onze moderne maatschappij.

1
Een politiek gemanagede economie

‘It is always wise to look ahead, but difficult to look further than you can see.’
*
‘The farther backward you can look, the farther forward you are likely to see.’
– Winston Churchill

De transformatie van de politieke wil

Het streven naar veiligheid en vooruitgang is iets wat ons mensen al eeuwenlang kenmerkt. Vanouds werd dit menselijke streven bevredigd binnen familiale banden of binnen de clan, maar naarmate de samenleving complexer werd en mensen in toenemende mate van het platteland naar de stad trokken, konden de gewenste veiligheid en de vooruitgang niet meer automatisch worden verkregen. De stad was daarvoor te groot en de banden tussen mensen te anoniem. Dit proces versnelde in de Industriële Revolutie.

Er leek een scheiding te ontstaan tussen de arbeiders, de eigenaren van de fabrieken en de eigenaren van het te investeren kapitaal. Het was het begin van de moderne economie. De belangen van de verschillende groeperingen liepen natuurlijk uiteen. Dat er op bepaalde momenten sprake kon zijn van uitbuiting is begrijpelijk; dat gebeurt in elke menselijke samenleving. Over het algemeen was er door de economische groei echter sprake van een voor de groep als geheel sterk toegenomen welvaart. Zowel de arbeiders als de eigenaren van fabrieken en het kapitaal gingen er in relatief korte tijd sterk op vooruit.

Toch werd er in intellectuele kringen aandacht gevraagd voor de achtergestelde positie van met name de arbeiders. Het was de tijd waarin de filosoof Karl Marx zijn invloedrijke werk Das Kapital publiceerde (1867). Het is dan ook niet verwonderlijk dat er langzaam maar zeker stemmen opgingen om de partij die zichtbaar minder welvarend was, de arbeiders, de helpende hand te bieden. Dat helpen kon op verschillende manieren. Sommigen pleitten voor directe hulp in de vorm van betere toegang tot gezondheidszorg, betere arbeidsomstandigheden en hogere beloning voor verrichte arbeid. Anderen schonken meer aandacht aan indirecte vormen van hulp, zoals sociale verheffing door kunst en door betere scholing.

Samenvallend met de wens om de arbeiders te helpen was er een ontwikkeling die in bredere zin de samenleving een richting wilden geven, gebaseerd op de laatste wetenschappelijke inzichten. Intellectuelen wensten vergaande hervormingen door grootschalige structuurveranderingen. Op steeds meer vlakken werd sturing als oplossing voor maatschappelijke problemen gezien. Uit deze beweging ontstond langzaam maar zeker een afgebakende politieke stroming, de sociaaldemocratie.

Een Nederlands voorbeeld: de Grondwet

Een voorbeeld waaraan goed te zien is hoe de politieke wil evolueerde van het bieden van veiligheid naar het verdelen van de welvaart is vervat in de Nederlandse Grondwet. Dat document is in de loop der tijd aangepast aan de politieke wensen en de veranderde kijk op de betekenis van vrijheid.

De versie uit 1848 is geschreven vanuit een klassiek-liberale visie. Die gaat uit van zogenoemde klassieke grondrechten, waarbij een overheid van beperkte omvang individuen beschermt tegen moord, diefstal, fraude en dergelijke door medeburgers. Ook waarborgt hij de vrijheid van godsdienst en meningsuiting. Daarnaast biedt deze grondwet waarborgen tegen de invloed van de overheid op het privéleven van burgers.

Waar aanvankelijk interventie werd geschuwd omdat het afbreuk zou doen aan de mate van individuele vrijheid, vond men later steeds meer dat de vrijheid van (groepen van) individuen kon worden bevorderd door het verlenen van rechten en subsidies. Hierachter school de wens om armoede op te heffen, arbeiders te verheffen en de ongelijkheid van kansen te elimineren. Door deze steun in de rug konden veel meer individuen genieten van de vrijheid, was het idee.

De visie die ten grondslag ligt aan de herziene Grondwet van 1983 is die van de sociaaldemocratie en de maakbare samenleving, waarbij de overheid sociale grondrechten verleent ter verbetering van het leven van verschillende (groepen) mensen. De gestage verandering van een liberale naar een sociaaldemocratische maatschappijvisie is daarmee in het document gevangen.

Door deze nieuwe grondrechten aan de Grondwet toe te voegen heeft onze overheid expliciet een opdracht gekregen om voor bepaalde zaken te zorgen. Denk bijvoorbeeld aan het verlenen van rechtsbijstand als men daar geen geld voor heeft, het bevorderen van werkgelegenheid, het verlenen van sociale zekerheid, de verbetering van het leefmilieu, het bevorderen van de volksgezondheid, zorg dragen voor maatschappelijke en culturele ontplooiing en het aanbieden van onderwijs en huisvesting.

Hoewel natuurlijk bijna niemand bezwaar zal maken tegen de wenselijkheid van deze rechten, heeft legitimatie wel zijn prijs. Ten eerste is het moeilijk om objectief vast te stellen hoeveel van deze ‘bepaalde zaken’ moeten worden vergeven. Een tweede belangrijk punt heeft te maken met de materiële en immateriële gevolgen. Deze rechten kunnen namelijk alleen worden verleend door inbreuk te maken op de vrijheid van andere burgers, want om de regels en wetten uit te voeren wordt hun gedrag beïnvloed en wordt een relatief groot beroep gedaan op een variabel deel van salaris en spaarvermogen, in de vorm van directe en indirecte belastingen.

Van algemeen belang naar deelbelang

De politieke en maatschappelijke wil om niet slechts veiligheid te bieden maar tot maakbaarheid en nivellering te komen, is langzaam tot enorme proporties gegroeid. Op zich is hier natuurlijk niets mis mee. Als interventie de panacee is voor ongelijkheid en onvrede en uiteindelijk alleen maar winnaars oplevert, dan houdt het boek hier op.

Maar interventie bleek ook onvoorziene en onwelkome gevolgen te hebben. De wens tot interveniëren mobiliseerde deelbelangen in de samenleving. Zo ontstonden eind negentiende en begin twintigste eeuw partijen die de belangen vertegenwoordigden van religieuze groepen, van boeren, van ondernemers en handelaren. De vertegenwoordigers van deze groepen hadden zo hun eigen wensen. Zo pleitten de voormannen van de religieuze stromingen voor vrijheid van onderwijs, boeren voor beter landbouwbeleid en ondernemers voor beter economisch beleid.¹

De afbakening van deelbelangen werd een probleem toen groepen mensen in de gaten kregen dat het apparaat van de overheid gebruikt kon worden om speciale wetgeving te gaan vragen om hun belangen veilig te stellen.

Wanneer het primaat van het algemeen belang wordt vervangen door kortzichtige deelbelangenpolitiek, staat de stabiliteit van de samenleving als geheel op het spel.

Vanaf dat moment werd het rekening houden met het algemeen belang op de langere termijn langzaam maar zeker ingeruild voor het bevredigen van een deelbelang op de korte termijn. En wanneer het primaat van het algemeen belang wordt vervangen door kortzichtige deelbelangenpolitiek, staat de stabiliteit van de samenleving als geheel op het spel. Mensen, ook degenen die overheidsfuncties bekleden, zijn namelijk wel in staat om effecten voor de eigen groep op korte termijn te zien, maar niet voor de samenleving als geheel op de langere termijn. Deze politieke en maatschappelijke ontwikkeling deed zich zowel voor in ons eigen land als in andere westerse democratieën.

De gevolgen

Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is deze politiek-economische visie op steeds grotere schaal toegepast. In Nederland liepen de collectieve lasten op naar 50 procent van het nationaal inkomen. Op Europees niveau dragen de lidstaten steeds meer bij aan de collectieve middelen van Brussel, in de vorm van structuurfondsen en landbouwsubsidies. Deze afdrachten aan de EU zijn in toenemende mate onderhevig aan politieke besluitvorming.

Bij de verdeling van collectieve middelen binnen het politieke besluitvormingsproces krijgen bepaalde belangen voorrang boven andere belangen. Er ontstaat hierdoor een heel circuit van belangenverenigingen, politieke organisaties en lobbyisten. Of nu het ene belang boven het andere wordt gesteld onder invloed van ideologie, lobbywerk of omkoping doet niet eens ter zake: er is sprake van een belangenstrijd waarin de politiek scheidsrechter speelt. Het algemeen belang, stabiele economische ontwikkeling en een gezond landbouwbedrijf, wordt hierdoor vervangen door deelbelangen. Een vrije economie, privé-eigendom, en dus ondernemerschap en innovatie, worden door deze belangenstrijd ondermijnd.

Ook het zogenoemde baken van het ongebreidelde kapitalisme, de Verenigde Staten, kent sinds de Tweede Wereldoorlog een gestaag uitdijende verzorgingsstaat. Eind 2011 werd bekend dat in 2010 meer dan 48 procent van de Amerikaanse bevolking op de een of andere manier gebruikmaakte van een overheidsuitkering. Dit was in 1980 nog 30 procent.² In alle westerse democratieën zijn grote delen van de samenleving afhankelijk geworden van collectieve middelen.

Van deelbelangenpolitiek naar democratisch gemanagede economie

We leven en werken anno 2012 in een politiek-economisch systeem waarin na de val van de Muur de oude tegenstellingen tussen het vrije Westen en het communisme zijn verdwenen. De euforie van de overwinning van sociaaldemocratisch en neoliberaal geregeerde kapitalistische landen was zo groot dat de filosoof Francis Fukuyama concludeerde dat het einde van de geschiedenis was aangebroken.³

Vanaf de val van het communisme leefden we in een wereld waarin grote keuzes en gebaren door politici niet meer nodig en gewenst waren. Iedereen was neoliberaal of sociaaldemocraat, elke partij was bezig de economische groei te faciliteren en de resultaten ervan op een hem welgevallige manier voor de samenleving te herverdelen. Het streven naar zo veel mogelijk gelijkheid en naar verdeling van rechten was de norm. De maakindustrie verdween naar het buitenland en wij in het Westen werden welvarender in een groeiende dienstensector, waarin weinig fysieke arbeid hoefde te worden verricht. We genoten collectief enkele decennia van ongekende welvaart en vrijheid.

Hoe deze vorm van politiek bestuur en vermenging van staat en economie ook wordt genoemd, neoliberalisme, sociaaldemocratie of pragmatisme, het is in het Westen de norm geworden. Het bleek de beste manier om groepen te binden en oppositie tegen politieke besluitvorming tegen te gaan. Door een groei van de collectieve middelen is het mogelijk gebleken om sociale geschillen en breuklijnen af te kopen.⁴ Zo kon in de afgelopen decennia elke sociale tegenstelling worden overbrugd.

Er kleeft een fundamenteel en vaak ongezien bezwaar aan deze vorm van politieke economie: hij is alleen vol te houden als de economische taart blijft groeien.

Toch kleeft er een fundamenteel en vaak ongezien bezwaar aan deze vorm van politieke economie: hij is alleen vol te houden als de economische taart blijft groeien. Als er sprake is van stagnatie of zelfs krimp, moeten de eerder uitgedeelde privileges weer worden teruggenomen. En dat doet pijn. De in de samenleving aanwezige stilzwijgende instemming met dit inefficiënte en ontransparante systeem komt dan al snel in gevaar.

De zucht naar geld

De politieke herverdeling van collectieve middelen kost veel geld. De verborgen sociale en economische kosten van dit politieke systeem zijn aanzienlijk. Zowel burgerlijke vrijheden als een ongestoorde werking van onze economie worden door de herverdeling noodzakelijk opgeofferd. Het geld wordt onder meer uitgegeven aan de groei van het takenpakket van de overheid, de bureaucratie, de regulering, de hoogtes en hoeveelheid van verstrekte uitkeringen en subsidies en aan vergaande internationale (militaire) samenwerking. De overheid is om dit te kunnen betalen in de loop der tijd steeds meer aanspraak gaan maken op het geld dat in de samenleving wordt verdiend. In 1900 waren de Nederlandse overheidsuitgaven als percentage van het nationale inkomen bijvoorbeeld nog maar 10 procent, in 1950 was dit 24 procent en in 2002 al 52 procent.⁵ Samen met de groei van het ambitieniveau en takenpakket van de overheid is het aantal ambtenaren en bestuurders de afgelopen decennia ook sterk gegroeid. De overheid en de door haar gesteunde belangengroepen zijn dus in steeds ruimere mate op de samenleving gaan teren.

Wie betaalt dat allemaal? In de marketing wordt wel gezegd dat de massa de kassa is. En dat klopt. De massa, dat is de belastingbetalende middenklasse. Uiteindelijk betaalt die zowel voor de kosten van het politieke bestuur als voor de uitkomsten van diens herverdelende politiek. De middenklasse vormt als het ware een vangnet voor onder meer de minder bedeelden, de minder validen, de minder geschoolden, de minder aangepasten, maar ook voor de hiervoor benodigde ambtenaren en politici.

Overheden hebben een keur aan maatregelen paraat om uit naam van het algemeen belang de deelbelangen tegemoet te komen: kostprijsverhogende belastingen, belastingen op inkomen, winst en vermogen, heffing van accijnzen en het verstrekken van subsidies, maar ook aftrekposten, heffingskortingen en wet- en regelgeving. Het vangnet is de afgelopen decennia verbreed en verdiept. Dat was mogelijk doordat de inkomens omhoog gingen en doordat steeds meer vrouwen hun weg vonden naar de arbeidsmarkt. Het was dus financierbaar uit inkomen. Maar dat was niet genoeg.

Het was niet alleen de belastingbetaler die het vangnet financierde met zijn of haar loonstrook. In Nederland werd de hulp ingeroepen van de opbrengsten van de aardgasbaten. Anno 2012 kunnen we concluderen dat de helft tot driekwart van het gas is verstookt en dat er van de opbrengsten nagenoeg niets over is.⁶ Andere landen hadden de beschikking over olie, goud of andere belangrijke grondstoffen om hun financieringsprobleem op te lossen.

Het wondermiddel: de geldpers en de ontkoppeling van goud en geld

Zelfs met de groeiende economie en de toegenomen rijkdom had de middenklasse nooit de voortdurend toenemende geldhonger van de overheid kunnen stillen, zelfs niet waar haar bijdrage aangevuld kon worden met baten uit aardgas of andere grondstoffen. Maar al na de Eerste Wereldoorlog werd nog een derde inkomstenbron gevonden, een oplossing die grensde aan tovenarij: de geldpers. Door het aanzetten van de geldpers kon de benodigde geldhoeveelheid worden verruimd. Het werkte voor de financiering van de Grote Oorlog, het zou daarna moeten werken voor de financiering van de maakbare samenleving. Het leek bijna alsof er een kraan was ontdekt die naar believen kon worden opengezet.

Verruiming van de geldvoorraad was alleen mogelijk door een eerst geleidelijke en daarna rigoureuze ontkoppeling van goud en geld.

Bijna – want verruiming van de geldvoorraad was alleen mogelijk door een eerst geleidelijke en daarna rigoureuze ontkoppeling van goud en geld. De goudstandaard begrensde de hoeveelheid geld die internationaal in omloop kon zijn. Ontkoppeling werd dus in de jaren na de Eerste Wereldoorlog het doel van de westerse politiek. Hoe dat ging, zullen we in het volgende hoofdstuk gaan zien.

Voetnoten

1
Uit deze deelbelangen ontstonden drie hoofdstromingen in de politiek: de sociaaldemocraten, de (sociaal) liberalen en de confessionelen. Deze stromingen zijn in de loop der tijd afgedreven van hun ideologische uitgangspunten. De sociaaldemocraten hebben de verheffing van het volk vervangen voor de wens tot het bereiken van gelijke uitkomsten, de liberalen hebben het streven naar vrijheid voor het individu aangevuld met de wens tot ontplooiing van het individu en de confessionelen hebben hun idee van goed rentmeesterschap en subsidiariteit ingewisseld voor actieve ondersteuning en herverdeling van middelen. Alle drie deze stromingen hebben zich toegelegd op het in toenemende mate interveniëren in de samenleving om de door hen gestelde doelen ten uitvoer te brengen.

2
Cijfers van U.S. Census Bureau.

3
The End of History and the Last Man, New York: Free Press, 1992.

4
In het volgende hoofdstuk komt aan de orde hoe in een gemanagede economie economische groei mogelijk is.

5
Bronnen: Adam Smith Institute en J.L. van Zanden en R.T. Griffiths, Economische geschiedenis van Nederland in de 20e eeuw, Utrecht: Aula, 1989. Dat de 52 procent in 2002 niet werd gehaald en de lasten ten opzichte van het nationale inkomen in de jaren negentig van de vorige eeuw snel daalden, komt alleen maar door de sterke groei van de productieve economie. De collectieve uitgaven groeiden in die tijd gewoon door, zij het minder sterk dan de productieve economie. Nu de productieve economie stagneert, zullen we de komende jaren bij ongewijzigd overheidsbeleid een omgekeerd proces zien.

6
In Noorwegen doen ze dat anders. Daar worden vanaf het begin de opbrengsten van de verkoop van olie in een apart fonds gestopt ter financiering van de vergrijzing.

2
De gelegenheid maakt de dief

‘De ware manier om in het Paradijs te komen is te leren wat de weg naar de Hel is en die te ontwijken.’
– Niccolò Machiavelli

Een bekend gezegde luidt: ‘De gelegenheid maakt de dief.’ Het klinkt misschien gek, maar de aanloop naar en de gevolgen van de Eerste Wereldoorlog zorgden ervoor dat de in hoofdstuk 1 beschreven ontwikkeling van de politieke wil kon worden gefaciliteerd. De politieke wil en unieke economische en maatschappelijke gebeurtenissen kwamen door de oorlog bij elkaar. Door gebruik te maken van de centrale bank werd een eerst geleidelijke en later rigoureuze ontkoppeling van geld en goud en daardoor de verruiming van de geldhoeveelheid mogelijk. Vanaf die ontkoppeling konden de diverse politieke stromingen en deelbelangen binnen het democratisch apparaat gebruik gaan maken van de nieuwe en steeds ruimere financieringsmogelijkheden.

De internationale goudstandaard

Tussen 1871 en 1914 was het papiergeld van landen die deelnamen aan de goudstandaard met een vaste waarde gekoppeld aan goud en kon het dus te allen tijde ingewisseld worden voor een vaste hoeveelheid fysiek goud of gouden muntgeld. Dat had de volgende voordelen. Omdat het voor overheden niet mogelijk was om bij begrotingstekorten geld bij te drukken en hun munt te devalueren, heerste er in de markt groot vertrouwen in het geldsysteem. Door de stabiliteit en de zekerheid die de goudstandaard bood, nam niet alleen de wereldhandel snel in omvang toe, maar voltrokken aanpassingen in de economie zich automatisch en was er evenwicht in de handelsbalansen door de werking van de goudstandaard, terwijl excessieve schuld- en kredietexpansie zich niet konden voordoen.

Nadelen waren er voor overheden echter ook. Door het automatische karakter van de standaard was het onmogelijk om economische ontwikkelingen te kunnen sturen, terwijl de wens om dat wel te kunnen in de aanloop naar de Grote Oorlog steeds dringender werd.¹ Arbeiders verenigden zich en streden collectief voor hoger loon, waardoor het moeilijk was om het loon in tijden van economische recessie naar beneden aan te passen. Ook boeren hadden zo hun wensen. Zij verenigden zich eveneens in hun zoektocht naar stabiele prijzen en afzetmarkten, omdat die als voorwaarde werden gezien voor hogere inkomsten en betere investeringsmogelijkheden. Ondersteuning van prijzen door de overheden kon alleen maar worden gehonoreerd als zij gebruikmaakten van inkomenssubsidies en prijspolitiek. Door deze interventies konden de prijzen zich niet meer naar beneden aanpassen als er sprake was van een economische recessie. Conservatieve politieke krachten gekoppeld aan een snelle industriële economische ontwikkeling maakten echter dat er aanvankelijk weinig druk was om de goudstandaard los te laten, de positieve aspecten voerden de boventoon.

In theorie werkte de klassieke goudstandaard automatisch en disciplinerend. Hij bracht florerende internationale handel en een groeiende wereldeconomie. Economische groei vond plaats op basis van kapitaalformatie, de aanwas van fysiek goud en de ontwikkeling van productiefactoren. Door die groei ontstond de mogelijkheid meer kredietverlening op gang te brengen – er was tenslotte meer kapitaal aanwezig dat kon dienen als onderpand voor leningen.

Economische groei en toenemende kredietverschaffing hadden als neveneffect dat mensen rijker werden en de prijzen van in eigen land geproduceerde goederen stegen ten opzichte van die in andere landen. Het groeiende land ging hierdoor meer producten importeren en exporteerde minder, omdat de eigen productie voor andere landen duurder was geworden. Door deze verstoorde handelsbalans moest de hoeveelheid goud in het rijke land wel verminderen. Het fysieke goud werd namelijk gebruikt om de importen te kunnen betalen en verdween dus naar het buitenland. Een oplopende uitvoer van goud zorgde vervolgens voor een contractie van kredietverlening door banken, waarvoor het goud namelijk als onderpand diende. Dit oplopende tekort aan goud, geld en krediet veroorzaakte dan weer een oplopende rente, de zogenoemde huurprijs van geld en kapitaal, gevolgd door een proces van economische krimp, afnemende vraag en dalende prijzen.

In de andere landen vond echter tegelijkertijd het omgekeerde proces plaats. Na verloop van tijd werd het rijke land minder welvarend, kon het minder importeren en om recessie te overleven en de winstgevendheid te vergroten ging het bedrijfsleven over tot saneren, met als resultaat het goedkoper worden van producten. De export kon hierdoor weer op gang komen en het goud dat eerst was weggevloeid naar het buitenland, stroomde nu langzamerhand weer het eigen land in, waardoor het proces weer van voren af aan begon.

In dit systeem van vrij bewegende goudhoeveelheden was inflatie of deflatie goed noch slecht; het was gewoon een feitelijk onderdeel van de economische cyclus. Als gevolg van inflatie werd een economie afgeremd en na de daaropvolgende deflatie kreeg die een impuls om weer te groeien. Producenten en consumenten hielden elkaar op deze wijze in dynamisch evenwicht.

In dit systeem was inflatie of deflatie goed noch slecht; het was gewoon een feitelijk onderdeel van de economische cyclus.

In de praktijk werkte de standaard overigens wat minder vloeiend; landen kozen er bijvoorbeeld vaak voor om het goud in eigen land te houden of inkomend goud te steriliseren, waardoor de invloed op de lokale geldhoeveelheid werd verminderd.² Grosso modo functioneerde het systeem echter naar behoren. Door het automatisme van deze standaard was de conjunctuur niet onderhevig aan grote schokken. De goudstandaard kon overigens niet voorkomen dat recessies voorkwamen of dat er bankfaillissementen waren als gevolg van te ruime kredietcreatie. Die recessies waren dan over het algemeen echter mild en kort van duur en de bankruns als gevolg van bankfaillissementen waren lokaal van aard en niet systeembedreigend.

Muntgeld in Nederland

De monetaire stabiliteit en de waardevastheid van de munt in de negentiende eeuw vonden hun weerspiegeling in de verschijningsvorm van de Nederlandse munten. Toen koning Willem I in 1813 voet aan wal had gezet, werden deze geslagen volgens het decimale stelsel, nadat in 1816 de nieuwe Muntwet van kracht werd. Na 1823 werden munten aangemaakt volgens de zogenoemde dubbele standaard, die bepaalde dat deze van zowel goud als zilver konden zijn. Veel oude munten uit de tijd van de Franse overheersing werden omgesmolten en ook Belgische munten verdwenen nadat dit land in 1830 zelfstandig verderging. De stijging van de zilverprijs noopte tot hermunting, waarna nieuwe guldenmunten verschenen met een lager zilvergehalte (1839). Onder het bewind van koning Willem II (1840-1849) werden oude (provinciale) munten buiten omloop gesteld en regelde de nieuwe Muntwet van 1847 dat werd voortgegaan onder de zilveren standaard. In 1846 verschenen de eerste muntbiljetten en later de bankbiljetten. De uitgever – de staat der Nederlanden – moest bij De Nederlandsche Bank de op elk biljet aangegeven waarde in zilver storten, zodat bij ‘verzilvering’ de houder of ‘toonder’ ervan zilveren guldens in ontvangst kon nemen. ‘De Nederlandsche Bank betaalt aan toonder’, stond tot medio jaren zeventig van de vorige eeuw op onze bankbiljetten vermeld bij wijze van garantiestelling voor de verkrijging van zilver. De opdruk verdween toen geleidelijk omdat sinds 1967 geen zilveren guldens meer werden aangemunt.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog steeg de zilverprijs snel. De bevolking potte de zilveren munten op, waardoor de geldcirculatie bijna vastliep. In 1919 was de intrinsieke waarde van zilveren munten hoger dan de nominale en kwam het opnieuw tot hermunting met een lager zilvergehalte om te voorkomen dat guldens en rijksdaalders werden omgesmolten. Deze versie, met de vierde beeldenaar van de koningin Wilhelmina op rij, hield het uit tot de nieuwe Muntwet van 1948 bepaalde dat alle zilveren munten zouden worden vervangen door nikkelen munten. Deze omschakeling voltrok zich zeer geleidelijk en tot circa 1970 waren daardoor vele muntsoorten in circulatie.

Gouden munten (5 en 10 gulden) werden tot 1875 (zeer) beperkt geslagen. In dat jaar ging Nederland onder koning Willem III over tot invoering van de internationaal gehanteerde goudstandaard en werd de (ook nu nog) bekende gouden tienguldenmunt op grotere schaal in omloop gebracht. In 1933 werd de laatste geslagen met de beeldenaar van koningin Wilhelmina, maar ook na het verlaten van de goudwisselstandaard in 1936 bleef het ‘gouden tientje’ wettig betaalmiddel (echter door velen verzameld), tot de Duitsers in 1941 alle Nederlandse betaalmiddelen introkken en vervingen door zinken munten en zogenoemde zilverbonnen.³

De goudstandaard onder vuur

Door verschillende factoren werd de klassieke goudstandaard echter steeds minder wenselijk en aantrekkelijk. Een mix van economische ontwikkelingen, de wensen van het bankwezen, de wensen van politieke deelbelangen en internationale geopolitieke spanningen knaagden aan de stoelpoten van het op zich prima functionerende geldsysteem. De economie groeide snel en beschikbare grondstoffen werden steeds efficiënter ingezet. Toen bovendien olie werd ontdekt als energiebron, werd het groeipotentieel van economieën nog sterk verhoogd. De uitvinding van de verbrandingsmotor rond 1880 luidde een nieuw tijdperk in. De calorische waarde van olie was vele malen groter dan die van alle eerder ontdekte en verbruikte grondstoffen. Olie was ook nog eens in grote hoeveelheden beschikbaar. Deze voorwaarden openden de mogelijkheid om fysieke arbeid steeds meer te mechaniseren. Door massaproductie was het vervolgens mogelijk om welvaart snel te verspreiden, maar de economische groei en de toename van de omvang van bedrijven leidden er vanzelfsprekend toe dat er steeds grotere bedragen nodig waren om handel te drijven. Daarbij vormden de fysieke eigenschappen van goud langzamerhand een hindernis in het dagelijkse betalingsverkeer tussen banken en landen.