Van Noud Köper verschenen eerder:

Tegenpolen. De liberalisering van de Nederlandse energiemarkt

Hoogspanning. Macht en onmacht in het Nederlandse energiebeleid

Woekeren met ruimte. Over de inrichting van Nederland

Noud Köper

Verslaafd aan energie

Waarom het Nederland niet lukt schoon, zuinig en duurzaam te worden

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek is mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van Energie-Nederland, Bouwend Nederland en Aedes. De organisaties hebben geen invloed gehad op de redactionele inhoud.

© 2012 Noud Köper

Omslagontwerp Het Vlakke Land, Rotterdam

Omslagbeeld © NOAA /SCIENCE PHOTO LIBRARY

Foto auteur Alexandra Stordiau

Foto’s binnenwerk © ANP Foto

NUR 740, 813

ISBN 978 90 470 0497 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2012 met ISBN 978 90 470 0483 7

www.businesscontact.nl

Inhoud

Inleiding

1. Het grootste gevaar dat de wereld ooit heeft bedreigd

2. Met de poten in de modder

3. De tucht van de markt

4. De wereld op zijn kop

5. Klimaatmoeheid

6. De Haagse slangenkuil

7. De nieuwe kleren van de keizer

Epiloog

Woord van dank

Illustraties

Over de auteur

Inleiding

Nederlanders milieubewust? Op het hoofdkantoor van Shell Nederland in Den Haag weten ze wel beter. Inspelend op het oplaaiende klimaatbewustzijn in de samenleving brengt de oliemaatschappij in 2000 het nieuwe merk Pura op de markt. De helderblauwe brandstof is een milieuvriendelijk alternatief voor Euro 95. Pura zorgt voor een betere verbranding, een betere werking van de katalysator en bevat minder verontreinigende stoffen. Beter voor het milieu en beter voor de motor, luidt de verkoopslogan. Het blauwe merk kost slechts 2 guldencent per liter meer dan gewone benzine.

‘Geen mens die het kocht,’ herinnert voormalig Shell-topman Rein Willems zich. ‘Toen zijn we precies dezelfde benzine gaan verkopen als V-Power. Die kostte 6 of 7 eurocent per liter meer. En 35 procent van de mensen ging daarop over.’

Nederlanders hebben een haat-liefdeverhouding met milieu en klimaat. Uit enquêtes blijkt dat een meerderheid van de bevolking het een belangrijk thema vindt en zich zorgen maakt over de dreigende klimaatverandering. We zijn niet te beroerd om op Warme Truiendag de verwarming een graadje lager te zetten. Een theezakje gaat keurig in drie gescheiden afvalbakken: het zakje in de groenafvalbak, het papiertje bij het oud papier, het touwtje en het nietje in de grijze afvalbak. Maar de foto van de flitsende rode Ferrari bij de benzinepomp maakt toch net even wat meer indruk dan het saaie blauw van het milieuvriendelijke merk. Eenzelfde tweeslachtige houding bestaat er tegenover windmolens: ze zijn leuk, zolang ze het uitzicht maar niet verpesten.

‘De mensen zijn niet gemotiveerd door het milieu,’ aldus Willems. ‘Ze zijn gemotiveerd door performance en power. In bijna heel de wereld is dat zo. De burger wil niet betalen voor het milieu. Hij vindt het een verantwoordelijkheid van de overheid, die dat moest reguleren. Weinig mensen willen extra betalen voor het milieu als hun buurman het ook niet hoeft te doen.’

Toch hebben Nederlanders alle reden om zuinig met energie en hun leefomgeving om te gaan. Ons dichtbevolkte land met een intensieve economie is – zoals de titel van dit boek al aangeeft – verslaafd aan energie. Ondanks de toenemende aandacht voor energiebesparing is het jaarlijks energieverbruik in Nederland tussen 1990 en 2011 met 20 tot 30 procent gestegen. Met een energievraag van circa 2865 Petajoule per jaar is ons land een absolute grootverbruiker. De coverfoto zegt genoeg: op de satellietfoto van Europa is Nederland ’s nachts een baken van licht. Als er ergens een proeftuin zou moeten zijn voor nieuwe, duurzame, efficiënte en schone vormen van energie, is het hier wel. Al is het niet omwille van het milieu, dan is het wel omdat er simpelweg geld mee te verdienen is.

Dit besef dringt bij tijd en wijle door tot de politiek. In de jaren tachtig, als de wetenschap alarm slaat over het ijzingwekkende probleem van de uitstoot van broeikasgassen die het klimaat beïnvloeden, is Nederland een van de eerste landen die initiatieven nemen. Het staat aan de basis van het mondiale klimaatbeleid en zet zelf een stevig nationaal milieuprogramma neer dat in het buitenland veel bewondering oogst. Nederlanders voeren het hoogste woord tijdens internationale conferenties over het klimaat en krijgen belangrijke diplomatieke posten toegewezen.

Maar tussen ambitie en werkelijkheid gaapt een kloof. Na pakweg vijfentwintig jaar klimaatbeleid heeft Nederland in vergelijking met het buitenland bitter weinig gerealiseerd. Bij een recente vergelijking van de milieuprestaties van negenentwintig Europese landen, eindigt Nederland op een magere twintigste plaats. Uit cijfers die door de Europese Commissie zijn gepubliceerd blijkt dat we ver achterblijven bij de realisatie van de Europese doelstellingen voor het terugbrengen van de CO2-uitstoot. Ook op het gebied van duurzame energie blijft Nederland met een aandeel van 3,8 procent hopeloos achter bij het Europese gemiddelde.

De eens zo goede internationale reputatie van Nederland op milieugebied ligt te grabbel. ‘Ondanks de goede bedoelingen, gaat het bij het Nederlandse klimaatbeleid meer om retoriek dan om daden,’ gniffelt de Amerikaanse ambassade in een tijdens Wikileaks uitgelekt ambtsbericht.

Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Op deze vraag zoekt dit boek een antwoord. Het is een kritische, journalistieke beschrijving van de inspanningen die Nederland verricht om te verduurzamen, met veel aandacht voor de wisselwerking tussen overheid en bedrijfsleven. Daarbij moet meteen worden aangetekend dat het geen totaalbeeld van het klimaatbeleid pretendeert te geven. De focus ligt op de Nederlandse inspanningen om de uitstoot van broeikasgassen – en dan met name CO2 – te beperken, enerzijds door strengere uitstootnormen voor industrie en energieproductie, anderzijds door het stimuleren van energiebesparing in de gebouwde omgeving en het ontwikkelen van duurzame energiebronnen als zon, wind en biomassa. Andere aspecten van het klimaatbeleid, zoals waterveiligheid (adaptatie) en CO2-emissies in de transportsector blijven buiten beschouwing omdat de scope van dit boek anders te breed en onoverzichtelijk zou worden. Er is voor gekozen om ambtelijk en technisch jargon te vermijden, zodat een toegankelijk beeld ontstaat van de manier waarop het beleid tot stand komt. De termen milieu, klimaat en duurzaam worden hierbij vrijmoedig door elkaar gebruikt.

Kortom, dit boek is geen wetenschappelijk werk of bestuurskundige studie, maar een politieke zedenschets. De basis wordt gevormd door interviews met een groot aantal hoofdspelers: (voormalige) politici, ambtenaren, wetenschappers en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, belangenorganisaties en de milieubeweging. Soms preken ze voor eigen parochie, soms zijn ze bijzonder openhartig. Al met al geven zij een intiem inkijkje in de machinekamer van de politiek en het krachtenveld daaromheen: de lobby die verschillende belanghebbenden uitoefenen, de politieke keuzes die worden gemaakt, de compromissen die eruit rollen en de weerbarstige – en soms absurde – resultaten die dit oplevert.

1. Het grootste gevaar dat de wereld ooit heeft bedreigd

Het is tegenwoordig nauwelijks nog voor te stellen, maar er zijn mensen die beweren dat de wieg van het internationale klimaatbeleid in Nederland staat. In Den Haag, om precies te zijn. Hier komen in maart 1989 staatshoofden, premiers en ministers van vierentwintig landen uit vijf werelddelen samen om in het Haagse Vredespaleis een oplossing te vinden voor – in de woorden van de congresorganisatie – ‘het grootste gevaar dat de wereld ooit heeft bedreigd’. Tot de aanwezigen behoren de leiders van industriële landen als Frankrijk, Duitsland, Italië, Japan en Canada, maar ook kleurrijke figuren als de Egyptische president Mubarak en koning Hoessein van Jordanië.

Aanleiding voor de internationale top is een telefoontje dat de toenmalige minister-president Ruud Lubbers enkele maanden daarvoor krijgt uit Parijs. Aan de lijn is zijn Franse ambtsgenoot, premier Michel Rocard. ‘Rocard was een socialist, een beetje een filosofisch type,’ vertelt Marius Enthoven, op dat moment topambtenaar op het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM). ‘De Franse regering maakte zich zorgen over de steeds luidere signalen van wetenschappers dat het klimaat wel eens een groot probleem zou kunnen worden. Ze vonden het te belangrijk om het alleen aan de ambtenarij over te laten en wilden een conferentie op topniveau.’

Dat juist Nederland door de Fransen wordt gevraagd om de top te organiseren, is niet toevallig. Het land is van oudsher internationaal georiënteerd en heeft een sterke diplomatieke traditie, bijvoorbeeld op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Daarbij komt dat het ministerie van VROM op dat moment werkt aan het eerste Nationaal Milieubeleidsplan (NMP), een ambitieus milieuplan dat internationaal de aandacht trekt. Ook de persoon Lubbers wekt vertrouwen: hij is inmiddels aan zijn tweede termijn als premier bezig en daarmee een van de meer ervaren regeringsleiders in West-Europa, met een uitstekende staat van dienst. Al hebben de Fransen ook praktische motieven: in 1989 vieren ze de tweehonderdste verjaardag van de Revolutie, en tussen alle festiviteiten door is er geen tijd voor het organiseren van een internationale conferentie.

Lubbers neemt het verzoek om de klimaattop te organiseren graag aan, maar stelt wel een voorwaarde: hij wil worden bijgestaan door Rocard zelf, en door de Noorse minister-president Gro Harlem Brundtland. De laatste heeft twee jaar daarvoor wereldfaam verworven met het zogenoemde Brundtland-rapport over duurzame ontwikkeling (‘Our Common Future’). Het klimaatprobleem wordt daarin nog niet expliciet genoemd, wel wordt een link gelegd tussen milieuvervuiling en armoede in de wereld. Het document heeft een heel andere toon dan het rapport van de Club van Rome (‘Grenzen aan de Groei’) uit 1972, dat een somber beeld schetst over de wereldwijde uitputting van grondstoffen. Brundtland daarentegen stelt duurzame ontwikkeling als oplossing voor de schaarste en ongelijkheid in de wereld, en heeft daarmee een veel positievere en praktischere insteek.

Met Brundtland en Rocard aan zijn zijde verzekert Lubbers zich van voldoende politieke slagkracht om de top te laten slagen en een potentiële blamage voor Nederland te vermijden. Daarbij hanteren de Nederlanders een selectief uitnodigingsbeleid voor de bijeenkomst: notoire dwarsliggers als Amerika, Groot-Brittannië en Rusland worden niet uitgenodigd, terwijl opkomende machten als China en Brazilië alsmede enkele Afrikaanse ontwikkelingslanden van harte welkom zijn. Zo wordt een breed draagvlak van gelijkgestemde geesten gecreëerd. ‘Heel slim, want tijdens zo’n internationale top gaan regeringsleiders altijd net even een stapje verder dan het thuisland eigenlijk wil,’ aldus toenmalig minister van VROM Ed Nijpels.

In krap drie maanden tijd organiseren de Nederlanders de internationale conferentie in Den Haag. Kosten noch moeite worden gespaard om de staatshoofden met alle egards te onthalen. De rijtuigen en limousines rijden af en aan tussen bijeenkomsten in het Vredespaleis, de Trêveszaal, Huis ten Bosch en het Catshuis. ’s Avonds zijn er uitgebreide diners in het bijzijn van koningin Beatrix. Dat laatste is nog een probleem, want Lubbers heeft weinig geduld voor lange maaltijden, herinnert Nijpels zich. ‘Je zit daar met zo’n honderd man te dineren, de staatshoofden en hun ambtenaren. Die Fransen zijn natuurlijk gewend om eindeloos te eten, maar Lubbers heeft zijn dessert al op als andere mensen nog bezig zijn aan het voorgerecht. Dus we kwamen daar om acht uur binnen en om vijf voor tien stonden we weer buiten. Gevoederd en al.’

Met eenzelfde voortvarendheid zit Lubbers de vergaderingen voor, geflankeerd door de intellectuele Rocard en de doortastende Brundtland. Na drie dagen ligt er een verklaring die door alle aanwezige regeringsleiders wordt ondertekend. In de zogenoemde The Hague Declaration roepen ze op tot concrete internationale actie om de dreigende klimaatverandering tegen te gaan. De verklaring legt de basis voor een officiële conferentie van de Verenigde Naties die geheel wordt gewijd aan het klimaat en pleit voor internationale samenwerking op milieugebied. Nederland speelt hierin een voortrekkersrol en verwerft wereldwijd aanzien met zijn doortastende aanpak.

De langste schoorsteen

De interesse die Nederland eind jaren tachtig toont voor het milieu, komt niet uit de lucht vallen. Al vanaf de jaren zestig, als de armoede en ellende van de oorlog uit de directe herinnering verdwijnen en de Nederlanders zich weer bezig kunnen houden met andere zaken dan hun dagelijks brood, groeien de zorgen over de leefomgeving. De snelle industrialisatie, economische groei en wederopbouw van het dichtbevolkte Nederland tonen hun keerzijde. Een treffend voorbeeld is de Botlek: van oudsher een rustiek plattelandsgebied ten zuiden van Rotterdam dat in krap tien jaar tijd onherkenbaar verandert in een sinistere, kilometerslange strook van chemische installaties en zwart rokende schoorstenen. Ook het gifschandaal in het dorp Lekkerkerk, begin jaren tachtig, waar blijkt dat een hele nieuwbouwwijk op zwaar verontreinigde grond is gebouwd, wakkert de zorgen om het milieu verder aan.

Een volwassen milieuministerie kent Den Haag op dat moment nog niet. De milieubeheerstaken die de overheid uitvoert, zijn ondergebracht bij het departement van Volksgezondheid. De meeste bewindslieden gaan nogal onwennig met het nieuwe dossier om. Van Irene Vorrink, minister van 1973 tot 1977, gaat het verhaal dat zij zich in Frankrijk voorstelt als ‘ministre du Milieu’. Wat in het Frans zoveel betekent als ‘minister van de onderwereld’.*

* Vorrink heeft dit verhaal zelf altijd ontkend. De uitspraak wordt ook toegeschreven aan de ministers Alders, Pronk dan wel Klompé.

Ook in 1982, bij de vorming van het eerste kabinet-Lubbers, een rechtse coalitie van VVD en CDA, is milieu zeker geen prioriteit. De kersverse premier heeft als taak de stagnerende economie, de enorme staatsschuld en de oplopende werkloosheid aan te pakken. Lubbers zet in op een no nonsense-beleid, met forse bezuinigingen op onder meer de ambtenarensalarissen. Ook wordt er nagedacht over een nieuw industriebeleid, om Nederland beter te laten concurreren met omringende landen.

Lubbers geeft toe dat het thema milieu bepaald niet hoog op de agenda staat in die jaren. ‘Het klinkt nu een beetje vreemd, maar het was toen niet zo belangrijk,’ aldus de oud-premier, terugblikkend. ‘De sleutelposten waren Financiën, Economische en Sociale Zaken. We zaten in de Koude Oorlog, de kernwapenproblematiek speelde, die lag bij Buitenlandse Zaken en Defensie. Milieu liet ik met genoegen over aan de VVD. Graag zelfs.’

De nieuwe, energieke fractievoorzitter van de VVD, Ed Nijpels, is echter handig genoeg om het onderwerp toch te agenderen. Als opvolger van Hans Wiegel weet hij zijn partij in de verkiezingen van 1982 een forse zege te bezorgen. Nijpels: ‘Wij hadden 36 zetels, het CDA had er 45. Het verschil was nog nooit zo klein geweest. We hadden dus relatief veel invloed bij de formatie en in heel dat politieke spel. Wij hadden een plan gemaakt om het aantal departementen flink terug te brengen. Dat plan lekte uit via het CDA, waardoor natuurlijk alles en iedereen in opstand kwam. Daar kwam dus weinig van terecht. Toen heb ik tegen Lubbers gezegd: “Jij bent zo stom geweest om dat plan aan jouw fractiegenoten te laten zien en daardoor is het uitgelekt, los jij het nu maar op. Zorg maar dat er één departement wordt opgeheven, je mag zelf kiezen welk.”’

De coalitiepartners besluiten het ministerie van Volksgezondheid op te heffen en onder te brengen bij Welzijn & Cultuur. Milieu gaat naar Volkshuisvesting & Ruimtelijke Ordening. Nijpels: ‘Zo is het ministerie van VROM ontstaan.’

Vervolgens moet fractievoorzitter Nijpels op zoek naar een geschikte minister, die tegenwicht kan bieden aan zware CDA-bewindslieden als Jan de Koning, Gerrit Braks en Hans van den Broek. Hij komt uit bij een volstrekt apolitiek figuur, genaamd Pieter Winsemius, een briljant en non-conformistisch denker, op dat moment werkzaam voor adviesbureau McKinsey. Nijpels: ‘Voor zo’n ministerspost circuleren natuurlijk allerlei lijstjes. Op een van die lijstjes stond Winsemius, die een verhaal had gehouden voor VNO-NCW over verstandig omgaan met het milieu. Die naam was me bijgebleven. Ik heb toen eerst wat research laten doen en hem vervolgens een keer uitgenodigd. Hij bleek geen lid te zijn van de VVD. Dus ik heb hem ter plekke lid gemaakt en hem vervolgens gevraagd als minister van Milieu.’

De onorthodox opererende Winsemius drukt al snel zijn stempel op het departement. Met zijn McKinsey-handigheid, kennis van het bedrijfsleven, overtuigingskracht en persoonlijke aanpak wordt hij – ook decennia na dato – op handen gedragen door zijn ambtelijke staf en collega-ministers. Hij introduceert het begrip van eigen verantwoordelijkheid – zowel van burgers als bedrijven – op het departement, dat tot dan toe vooral denkt in regels en normen. Een van de actuele onderwerpen is de zure regen, die ontstaat door uitlaatgassen van auto’s en de verbranding van zwavelhoudende en stikstofhoudende brandstoffen. Zure regen tast de bodem en het oppervlaktewater aan en krijgt begin jaren tachtig bekendheid bij het grote publiek doordat duidelijk wordt dat vele hectares Europese naaldbossen afsterven. Winsemius realiseert zich dat een streng verzuringsbeleid op de nodige maatschappelijke weerstand kan stuiten en lanceert een publiekscampagne met stickers, dassen en T-shirts met de boodschap ‘STOP ZURE REGEN’.

Hoewel de ernst van de verzuringsproblematiek in sommige wetenschappelijke kringen wordt betwist, draagt deze wel in belangrijke mate bij aan het milieubewustzijn bij politiek en samenleving. Terwijl andere departementen moeten bezuinigen en inkrimpen, neemt het aantal ambtenaren op VROM in gestaag tempo toe.

Ook wordt de basis gelegd voor een nieuw, gestructureerd milieubeleid dat wordt vastgelegd in het Nationaal Milieubeleidsplan (NMP). ‘Het verzuringsbeleid, waarbij je de mestproblematiek te lijf moest gaan en tegelijkertijd ook de uitstoot van de raffinaderijen, bracht ons tot het besef dat we een totaal andere weg moesten inslaan. Niet meer effectbestrijding of vermindering van de emissies aan de bron, maar de wijze van produceren diende centraal te staan. De kringlopen moesten gesloten worden,’ aldus oud-minister Ed Nijpels. ‘De oudste manier van milieuverontreiniging verhelpen, is de langste schoorsteen bouwen, zodat de troep bij je buren terechtkomt. Of in de grond stoppen, zodat de volgende generatie er last van heeft. Dat kon niet meer. Maatregelen bij de bron bleven nodig maar de kern was dat bedrijfsprocessen fundamenteel anders moesten worden ingericht. Zo discussiërend kwamen we tot de conclusie dat het milieubeleid op een totaal andere leest moest worden geschoeid. En dat is het NMP geworden.’

Daarbij wordt Europa in april 1986 keihard met de neus op de feiten gedrukt van de kwetsbaarheid van de leefomgeving als in het Oekraïense Tsjernobyl door een ontploffing in een kernreactor een gigantische onzichtbare, angstaanjagende radioactieve wolk naar het westen drijft. Ook Nederland is in opperste staat van alarm. Koeien moeten op stal blijven, spinazie wordt uit de handel genomen, zwangere vrouwen blijven uit voorzorg binnen, apotheken verstrekken op grote schaal jodiumtabletten. Een koelbloedige minister Winsemius weet in diverse tv-optredens de onrust onder de bevolking te beteugelen. ‘Hij bleek goud waard in de Tsjernobyl-crisis,’ blikt oud-premier Lubbers terug. ‘Hij heeft er een grote rol in gespeeld dat het politiek geen totale chaos werd.’

Champagnekurken

Mede door de internationale ramp, de herverdeling van ministeries en de gedreven Winsemius als bewindsman komt het milieu medio jaren tachtig hoog op de agenda in Nederland. De nucleaire catastrofe heeft tot gevolg dat het kabinet-Lubbers de plannen voor drie nieuwe kerncentrales in Nederland, die al tot in detail zijn uitgetekend, per direct moet laten varen. Het wakkert het toch al groeiende milieubewustzijn in Nederland verder aan.

In het tweede kabinet-Lubbers, dat in 1986 aantreedt, krijgt VROM dan ook een belangrijke rol. Ed Nijpels, die in de verkiezingen weliswaar flink wat zetels moet inleveren, treedt aan als opvolger van Winsemius. Nijpels: ‘Pieter wilde best nog een termijn als minister doen, maar dan op Economische Zaken. Dat was echter al vergeven aan Rudolf de Korte, die net even zwaarder telde binnen de VVD. Dus verdween Winsemius van het politieke toneel. En ik werd minister van Milieu.’

Hoewel Nijpels al eerder had getoond affiniteit met het onderwerp te hebben, herinnert hij zich dat het Brundtland-rapport van 1987 grote impact heeft op zijn denken. ‘Ik was op werkbezoek in een Noord-Spaanse kustplaats en zat op mijn hotelkamer naar de persconferentie te kijken. Zij kwam met het begrip duurzame ontwikkeling. Nu is dat het meest misbruikte woord ter wereld, maar zij gaf er een heel heldere invulling aan. Omgaan met de dingen die we nu hebben op een zodanige manier dat de volgende generaties daar ook nog van kunnen genieten. Het schudde mensen wakker. Maar het was ook een politieke boodschap. Wij waren bezig in Nederland met dat NMP en hebben heel snel besloten om het woord duurzame ontwikkeling als een centraal thema te laten functioneren in het eerste beleidsplan.’

Het milieu heeft in die jaren de wind in de rug. De economische vooruitzichten zijn in de tweede helft van de jaren tachtig een stuk zonniger en de Koude Oorlog nadert zijn einde. ‘Softere’ thema’s als het milieu krijgen meer aandacht. Ook het CDA, en premier Lubbers zelf, beginnen zich voor het onderwerp te interesseren. De partij die zich graag profileert als vertegenwoordiger van het ‘maatschappelijke middenveld’ staat doorgaans argwanend tegenover restrictieve overheidsmaatregelen die burgers – en de agrarische achterban – direct raken. Maar toch beginnen ook hier gevoelens op te spelen van rentmeesterschap en zorg voor een schone leefomgeving.

Een belangrijke vertolker van deze gevoelens is minister van Landbouw Gerrit Braks. De Brabantse boerenzoon, die op handen wordt gedragen binnen het CDA, laat zijn aanvankelijke scepsis tegen het milieubeleid varen. ‘Gerrit Braks is van Saulus Paulus geworden,’ aldus Lubbers. ‘Hij had grote bewondering voor Winsemius en zag hoe de VVD met het onderwerp bezig was. Hij voelde dat het politiek belangrijk was. Hij kwam naar me toe en vertelde, heel gemotiveerd, dat het de verkeerde kant op ging met de intensieve landbouw, de mestproblematiek en dergelijke. Hij wilde een nieuwe richting inslaan. Hij was een man met een grote invloed in de boerenwereld. Een echte CDA’er ook. Wij waren een team. We zijn er samen voor gegaan.’

Milieuminister Nijpels kan de steun van de coalitiegenoten goed gebruiken. ‘In het kabinet was de sfeer opperbest. Lubbers besloot dat het onderwerp zo belangrijk was, dat hij een vijfhoek maakte van alle betrokken ministers, te weten EZ, Landbouw, VROM, V&W en Financiën. In plaats van dat we het een paar keer plenair in de ministerraad zouden bespreken, waren we nu constant in overleg. Lubbers zat dat voor. Voor mij als vakminister was dat werkelijk ideaal. Het beste wat je kunt hebben, is dat de minister-president zich medeverantwoordelijk stelt voor jouw beleid. Het budget voor het NMP steeg dan ook snel van 1 naar 6 miljard.’

Het kabinet kan met het milieubeleid bovendien rekenen op brede steun van de Tweede Kamer. Niet alleen rechts van het politieke spectrum, ook aan linkerzijde is er grote eensgezindheid over de noodzaak van een ambitieus milieubeleid. De PvdA is vóór die tijd onder het leiderschap van Joop den Uyl vooral bezig met de tegenstelling tussen werkgevers en werknemers en heeft het milieu niet hoog in het vaandel staan – iedere arbeider heeft immers recht op zijn eigen autootje. Maar in de jaren tachtig maakt de partij met woordvoerders als Hans Alders een omslag door en wordt het een prominent thema. Ook D66 voert met Hans van Mierlo in die jaren een uiterst groene koers.

In dezelfde periode vormen de vier progressieve splinterpartijen PPR, PSP, EVP en de communistische CPN de nieuwe coalitie GroenLinks. ‘Helaas tien jaar te laat,’ vindt voormalig GroenLinks-Kamerlid Kees Vendrik. ‘Die partijen waren natuurlijk totaal versleten organisaties. Helaas hadden de vorige generaties het niet voor elkaar gekregen om de krachten te bundelen. Eind jaren tachtig lukte dat eindelijk. PPR en PSP hadden van oudsher al een sterk groen profiel. De CPN had dat niet, maar het was wel duidelijk dat dit de gezamenlijke identiteit zou worden.’

Overigens heeft GroenLinks in die tijd niet veel om zich tegen af te zetten, want het kabinet is milieugezind. Vendrik: ‘We hebben dat natuurlijk verwelkomd, omdat er eindelijk een brede politieke basis was voor een krachtig milieubeleid.’

Zelfs de relatie tussen overheid en milieubeweging is in die jaren opperbest. Na de zwaar activistische jaren zeventig en begin jaren tachtig kiest een deel van de milieubeweging voor een constructievere koers. Tot die groep behoort bijvoorbeeld Jacqueline Cramer, de latere minister van VROM, op dat moment bestuurslid van Milieudefensie. Cramer: ‘Begin jaren tachtig, toen ik in het bestuur kwam van Milieudefensie, waren we alleen nog maar bezig met het voeren van grote acties tegen kernenergie. Binnen die beweging ontstond ook een groep die zich fysiek ging verzetten tegen kerncentrales door zich vast te binden aan de hekken en dergelijke. Deze radicalere tak had nauwe banden met de harde kern van de kraakbeweging die soms zelfs gewelddadige acties niet schuwde. Dat was niet mijn stijl. Het was in die tijd dat de milieubeweging uit elkaar begon te vallen in twee groepen. Ik bepleitte een nieuwe koers en zei: “Eigenlijk moeten we zorgen dat we het bedrijfsleven er meer bij betrekken, want daar moet toch de verandering van komen. Laten we kijken of we hen met heel gerichte acties over de streep kunnen krijgen om hun producten te verbeteren.”’

Het nieuwe denken in de milieubeweging sluit naadloos aan bij het beleid van Winsemius, die zelf uit het bedrijfsleven komt en ook redeneert vanuit de filosofie dat bedrijven hun eigen verantwoordelijkheid moeten nemen. Cramer: ‘Voor de ministers – dat hebben ze ook later gezegd – was de milieubeweging in die tijd een bondgenoot.’

Een knap staaltje powerplay

Opvallend is dat in de eerste discussies over het NMP het woord klimaat nog amper voorkomt. In de wetenschap verschijnen er weliswaar al sinds de negentiende eeuw studies die een verband leggen tussen de uitstoot van zogenoemde ‘broeikasgassen’ en de opwarming van de aarde, maar concreet zijn de aanwijzingen nog niet. In de loop van de jaren tachtig, als de klimaatwetenschap pas echt tot wasdom komt, worden de signalen echter zo hardnekkig dat de internationale politiek ze niet meer kan negeren. Langzaam groeit het besef dat de problemen met bekende schadelijke substanties als fijnstof, natrium, cadmium en fosfaten kinderspel zijn vergeleken met de dreigende klimaatverandering. Tegen het smelten van de poolkappen is geen roetfilter opgewassen.

Hoewel met name koolstofdioxide (CO2) en waterdamp (H2O) volgens de wetenschappers verantwoordelijk zijn voor het opsluiten van hitte in de atmosfeer, is het ozon (O3) dat als eerste de krantenkoppen haalt. Uit metingen van de NASA blijkt in 1980 dat boven de Zuidpool jaarlijks een groot gat ontstaat in de ozonlaag in de dampkring, waardoor schadelijke uv-straling de aarde kan bereiken. Het gat ontstaat volgens de wetenschappers door grote hoeveelheden cfk’s in spuitbussen: chloorhoudende stoffen die de ozonlaag aantasten.

De aanwijzingen en oorzaken zijn zo concreet dat de internationale gemeenschap in de jaren tachtig redelijk snel tot actie overgaat. Op een topconferentie in het Canadese Montreal wordt in 1987 besloten tot een wereldwijde aanpak. ‘De oplossing was evident: die cfk’s mochten niet meer worden uitgestoten en moesten worden vervangen door een alternatief,’ aldus oud-topambtenaar Marius Enthoven. ‘Ze zaten bijvoorbeeld in koelkasten. Daarvoor konden saneringsprogramma’s worden opgezet. Het was een betrekkelijk eenvoudig op te lossen probleem, omdat er maar een handjevol internationaal opererende fabrikanten van die stoffen was. Aanvankelijk boden die natuurlijk grote weerstand en riepen ze dat hun stoffen niet de boosdoener waren. Maar in Montreal is toen afgesproken om cfk’s uit te faseren en te vervangen. Dat heeft amper vijf jaar geduurd. We hebben nog altijd te maken met een enorm na-ijleffect, maar het gat in de ozonlaag wordt aantoonbaar kleiner.’

Een ander concreet milieuprobleem vormen fosfaten, van oudsher een belangrijk ingrediënt van schoonmaak- en wasmiddelen. Volgens de milieuwetenschappers zorgen deze voor grote schade als ze in het oppervlaktewater terechtkomen doordat ze de groei van algen stimuleren en aldus zuurstoftekort veroorzaken. Ook dit probleem wordt in de jaren tachtig op internationale schaal aangepakt.

In Nederland bijt minister Nijpels zich gretig vast in het dossier. Hij haalt met genoegen herinneringen op aan een knap staaltje politieke powerplay. ‘Het was destijds een groot item. Ik onderhandelde met de wasmiddelenmaffia, die niet ophield te verkondigen dat een verbod het einde zou betekenen van hun industrie. Maar in Nederland was er toevallig al een klein fabriekje, Klok, dat fosfaatvrije wasmiddelen maakte. Het was dus best mogelijk. Helaas kreeg ik geen politieke meerderheid voor een verbod, want CDA en VVD waren tegen. Maar de fabrikanten waren daar niet geheel zeker van. Toen heb ik de heren om zes uur ’s ochtends, voorafgaand aan de Ministerraad bij een ontbijt voor het blok gezet: óf we komen tot een afspraak, óf ik kom straks met een ministeriële regeling. Om kwart over zeven gingen die jongens door de knieën. En kon ik de zaak gelijk afhandelen in de Ministerraad.’

Op de koop toe krijgt Nijpels nog gratis publiciteit voor zijn actie. ‘Wat gebeurt er vervolgens? Drie maanden later komt mijn vrouw op een zaterdagochtend met de kranten naar boven, ik lag nog op bed. Unilever, die het wasmiddel All maakte, had op de achterpagina’s van alle Nederlandse kranten een paginagrote advertentie laten zetten: “Mevrouw Nijpels, vanaf vandaag kunt u uw man om een boodschap sturen. All is vanaf heden fosfaatvrij.” Ik heb die advertentie nog. Hij hangt bij mij in de bijkeuken.’

Miljoenen bronnen

Aangemoedigd door het succes van de cfk- en fosfatenaanpak komt gaandeweg het CO2-probleem op de agenda. Dit gas komt van nature volop in de atmosfeer voor maar komt ook vrij bij de verbranding van fossiele brandstoffen als olie, gas en kolen. Volgens de klimaatwetenschappers is het een van de grootste veroorzakers van het broeikaseffect. Het probleem is echter dat CO2 niet wordt geproduceerd door een handvol internationale bedrijven maar door auto’s, energiecentrales en fabrieken over de hele wereld. Enthoven: ‘Het is een veel ingrijpendere kwestie. Er zijn miljoenen bronnen. Alle landen en heel veel sectoren zijn betrokken. Er zijn veel grotere belangen mee gemoeid waardoor er enorme weerstanden zijn.’

De Europese landen die het CO2-probleem willen aanpakken lopen ditmaal tegen een muur op. Enthoven: ‘Aan de ene kant had je Europa, dat wel wilde, maar aan de andere kant zaten landen als Japan, de Verenigde Staten, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland, die veel terughoudender waren, omdat ze grote olie- en kolenbelangen hadden. Daarnaast had je de tegenstelling tussen de geïndustrialiseerde landen en de derde wereld. En de opkomende economieën, die zeiden: “Jullie hebben tweehonderd jaar lang mogen uitstoten, nu zijn wij aan de beurt.” Dat soort spanningen maken de internationale onderhandelingen bijzonder moeilijk.’

Niettemin neemt de internationale gemeenschap voorzichtige stappen om het klimaatprobleem aan te pakken. De Verenigde Naties richten in 1988 het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) op. Het panel bestaat uit honderden experts uit heel de wereld die de opdracht krijgen om wetenschappelijke publicaties over klimaatverandering te toetsen.

Nederland speelt in de internationale onderhandelingen een belangrijke rol. Nijpels: ‘Er waren hoogstens vijf of zes landen die zich met het probleem bezighielden. Dat waren Nederland, Zweden, Oostenrijk, Duitsland, Finland, en de Denen deden af en toe ook mee. Wij zaten overal een beetje te drukken en porren. Het woord klimaat bestond nog amper.’

Een koninklijke rel

Uiteraard zorgt Nijpels ervoor dat ook in eigen land het klimaatprobleem voldoende aandacht krijgt. In opmaat naar de lancering van het NMP vormen CO2 en broeikasgassen een groeiende bron van zorg. De behendige liberaal houdt de politieke en publicitaire touwtjes stevig in handen, maar kan niet voorkomen dat het kabinet in september 1988 een pijnlijke uitglijder maakt. In weerwil van alle klimaatonrust verkondigt koningin Beatrix in haar Troonrede: ‘Het land is de afgelopen jaren schoner geworden. Dat geldt met name voor lucht en water.’

De uitspraak leidt bij de Algemene Beschouwingen tot een verhit debat in de Tweede Kamer. D66-voorman Hans van Mierlo verwijt de regering dat zij de majesteit een verhaal heeft laten houden waarin het klimaatprobleem wordt gebagatelliseerd. Het blijkt dat de bewuste passage vooraf sterk is afgeraden door Nijpels en de ambtelijke top van VROM. Klaas van Egmond, toenmalig directeur van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM): ‘Ik kan me herinneren dat wij voorinzage in de Troonrede kregen. Mijn toenmalige baas was erg alert op dat soort dingen, hij had in zijn dienstauto direct al die passages aangestreept. Nijpels heeft toen in Den Haag gezegd: “Dat kunnen jullie niet maken!” Maar ze hebben het er toch in laten staan.’

De koninklijke rel staat ook oud-premier Ruud Lubbers nog levendig voor de geest. ‘Tja, ik kan nu wel uitleggen hoe die zin erin is gekomen. Ed Nijpels had ons aangeraden de passage te schrappen, maar de koningin wilde het er zelf graag in hebben. Ze wilde niet alleen maar een somber verhaal. Ze zei: “We hebben toch ook wel een hoop bereikt. Kunnen we dat ook niet zeggen?” Vervolgens heb ik de verantwoordelijkheid voor de tekst genomen en het zo laten staan.’

‘Goh, dat is opvallend dat Lubbers dit zo zegt,’ reageert Nijpels op de versie van de oud-premier. ‘Het was natuurlijk een pijnlijk moment voor hem, dat hem op flinke kritiek in de Kamer kwam te staan. Maar de koningin schrijft uiteraard zelf geen letter van de Troonrede, dat doet de minister-president in overleg met zijn collega-ministers. En bij de koningin valt deze uitspraak uiteraard niet te verifiëren.’