Michael Lewis is een zeer succesvol journalist die al vijftien bestsellers op zijn naam heeft staan. Hij begon zijn werkende leven op de aandelenmarkt van Wall Street maar merkte al snel dat erover schrijven leuker was dan erin verwikkeld zijn. Zijn eerste boek, Liar’s Poker, was meteen een groot succes: zijn stijl werd vergeleken met die van Tom Wolfe (Bonfire of the Vanities). Met humor, aandacht voor persoonlijke verhalen en een scherp oog voor absurde situaties schrijft hij over zijn ervaringen in de financiële wereld, over sport en over Silicon Valley.

Zijn artikelen verschenen onder meer in Vanity Fair, New York Times Magazine en The New Republic. Drie van zijn boeken, waaronder Moneyball, werden al verfilmd, een vierde staat voor 2013 op de rol: Liar’s Poker, dat ook in een Nederlandse vertaling bij Business Contact zal verschijnen.

Artikelen van Michael Lewis zijn onder meer te vinden in New York Times, Vanity Fair en Bloomberg.

Hier vertellen Brad Pitt en Jonah Hill over de verfilming van Moneyball.

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten en Donald Kalff.

www.businesscontact.nl

@businessboek

Van Michael Lewis:
Moneyball

Voor Doug Stumpf, talentvol redacteur en zachtmoedig mens, zonder wie ik nooit als financieel ramptoerist op reis zou zijn gegaan.

  Voorwoord
  De grootste shortspeculatie aller tijden

Dit boek ben ik per ongeluk begonnen toen ik bezig was met een ander boek, over Wall Street en de Amerikaanse financiële ramp van 2008. Ik was geïnteresseerd in een handjevol beleggers dat fortuin had gemaakt doordat de markt voor subprimehypotheken (hypotheken uit het laagste segment, met een groot wanbetalingsrisico) crashte. In 2004 hadden de grootste zakenbanken van Wall Street een kredietderivaat bedacht dat ze uiteindelijk zelf de kop zou kosten: de credit default swap op gebundelde, als obligaties verpakte subprimehypotheken. Met de credit default swap konden beleggers gokken op de dalende prijs van obligaties – ze konden ‘short gaan’. Het was een soort verzekering, maar dan anders: de koper hoefde de verzekerde activa niet zelf te bezitten. Geen verzekeringsmaatschappij kan u legaal een verzekering op andermans huis verkopen, maar financiële instellingen kunnen u wel een verzekering aan de hand doen tegen wanbetaling op andermans beleggingen – en dat doen ze ook. Honderden investeerders liefhebberden in de markt voor credit default swaps, want veel mensen dachten – althans in het voorbijgaan – dat de door schulden aangezwengelde hausse op de Amerikaanse huizenmarkt onhoudbaar zou zijn. Maar slechts vijftien waren er tot hun nek ingestapt en hadden massaal gegokt dat grote delen van de Amerikaanse financiële markt in vlammen zouden opgaan. De meesten van hen runden hedgefondsen in Londen of New York en vermeden gewoonlijk journalisten. Maar over dit onderwerp waren ze op dit moment verrassend open. Ze hadden allemaal het vreemde, eenzame gevoel de enige verstandige mens te zijn in een krankzinnige wereld. Als ze over hun ervaringen spraken, klonk het alsof ze in hun eentje in een bootje hadden zitten toekijken terwijl de Titanic op een ijsberg voer.

Een paar van deze mensen waren qua temperament niet erg tot eenzaamheid en stilte geneigd. Onder hen was Kyle Bass, directeur van het hedgefonds Hayman Capital uit Dallas. Bass was achter in de dertig en geboren en getogen in Texas; hij had in de eerste jaren van zijn carrière, waarvan hij er zeven bij Bear Stearns had gewerkt, obligaties verkocht voor financiële instellingen op Wall Street. Eind 2006 richtte hij een hedgefonds op met als kapitaal de helft van de 10 miljoen dollar die hij in zijn tijd op Wall Street had gespaard, plus nog eens 500 miljoen dollar die hij van anderen had losgekregen. Hij zette alles in op het instorten van de markt voor obligaties van subprimehypotheken. Vervolgens vloog hij naar New York om zijn oude vrienden te waarschuwen dat ze bezig waren massaal op het verkeerde paard te wedden. Bij Bear Stearns hadden de handelaren geen belangstelling voor wat hij te zeggen had. ‘Bekommer je maar om je eigen risico’s, dan maken wij ons zorgen over de onze’, had een van hen gezegd. Toen ik eind 2008 naar Dallas ging om Bass op te zoeken, was de markt voor subprimehypotheekobligaties ingestort en had deze Bear Stearns meegetrokken in de val. Bass was nu rijk en zelfs een beetje beroemd in investeringskringen. Maar na het debacle met de hypothecaire obligaties richtte hij zich op iets nieuws; nadat hij zijn winst had genomen, werd zijn allesoverheersende belangstelling gewekt door… overheden. De Amerikaanse overheid was op dat moment druk bezig de subprimehypotheken van Bear Stearns en andere Wall Street-banken over te nemen. De Federal Reserve (Amerikaanse centrale bank) zou uiteindelijk op verschillende manieren de risico’s opvangen van de onbetrouwbare effecten, voor een totaal van bijna 2 biljoen dollar. Andere overheden in de rijke, ontwikkelde wereld namen soortgelijke maatregelen: de slechte leningen, aangegaan door goedbetaalde bankiers uit de privésector, werden overal overgenomen door overheden en centrale banken.

Kyle Bass meende dat de financiële crisis nog niet voorbij was. Zij werd alleen verstikt door het volledige vertrouwen en krediet van rijke westerse regeringen. Ik heb een dag lang naar hem en zijn collega’s geluisterd en bijna duizelingwekkende gesprekken aangehoord over waar dit toe zou kunnen leiden. Ze hadden het niet langer over het kelderen van een paar obligaties. Ze hadden het over de financiële ineenstorting van complete landen.

En ze hadden een gloednieuwe beleggingstheorie. Deze luidde grofweg als volgt. Vanaf 2002 had zich een periode van schijnbloei voorgedaan in een groot deel van de rijke, ontwikkelde wereld. Wat leek op economische groei, was bedrijvigheid die werd gevoed door geld dat mensen leenden – geld dat ze waarschijnlijk niet konden terugbetalen. Volgens hun ruwe telling waren de schulden van bedrijven, consumenten en overheden over de hele wereld sinds 2002 meer dan verdubbeld, van 84 biljoen naar 195 biljoen dollar. ‘Een dergelijke accumulatie van schulden hebben we nog niet eerder meegemaakt in de wereldgeschiedenis’, aldus Bass. Heel belangrijk was het feit dat de grote banken die zo veel krediet hadden verleend, niet langer als privéondernemingen werden beschouwd, maar als verlengstukken van hun overheid, die in een crisissituatie zeker gered zouden worden. De schulden van rijke landen waren al gevaarlijk hoog en namen in reactie op de crisis snel toe. Maar de schulden van deze landen waren niet langer alleen de officiële overheidsschulden. In de praktijk hoorden er ook de bankschulden bij, die bij een volgende crisis aan de overheid zouden toevallen. ‘We probeerden er eerst achter te komen’, zei Bass, ‘hoe groot het bancaire systeem was, in het bijzonder in verhouding tot de inkomsten van de overheid. We hadden zo’n vier maanden nodig om deze gegevens te verzamelen. Die had niemand.’

Het optellen van de cijfers leverde verbazingwekkende totalen op: Ierland had met zijn grote, alsmaar toenemende tekorten bijvoorbeeld een totale schuldenlast van meer dan vijfentwintig keer de jaarlijkse belastinginkomsten. De schulden van Spanje en Frankrijk bedroegen meer dan tien keer hun jaarinkomsten. Historisch gezien gaan overheden van landen met zulke hoge schuldenlasten vaak failliet. ‘De enige manier waarop deze landen nog gered kunnen worden’, zei Bass, ‘is als ze echte begrotingsoverschotten tot stand brengen. Maar dat zie ik pas gebeuren tegen de tijd dat de hemel met een dreun naar beneden flikkert.’

Toch vroeg hij zich af of hij misschien iets miste. ‘Ik ging op zoek naar iemand, wie dan ook, die iets wist van de geschiedenis van failliete overheden’, zei hij. Hij kwam uit bij dé expert over het onderwerp, Harvard-professor Kenneth Rogoff, die toevallig net samen met zijn collega Carmen Reinhart een boek over de geschiedenis van de overheidsfaillissementen aan het schrijven was, This Time Is Different: Eight Centuries of Financial Folly. ‘We liepen met Rogoff de cijfers door’, zei Bass. ‘Hij keek er alleen naar, leunde achterover in zijn stoel en zei: “Niet te geloven dat het zo erg is.” Ik zei: “Wacht even. U bent de expert op het gebied van overheidsfinanciën. U bent de man bij wie iedereen aanklopt bij problemen met overheidsbegrotingen. U hebt samen met Ben Bernanke op Princeton gedoceerd, u hebt Larry Summers aan zijn tweede vrouw voorgesteld. Als u het niet weet, wie dan wel?” Ik dacht: holy shit, wie let er eigenlijk nog wel op?’

Vandaar zijn nieuwe beleggingstheorie: de subprimehypotheekcrisis was meer symptoom dan oorzaak. De diepere sociale en economische problemen die de aanleiding vormden, bestonden nog steeds. Als beleggers dit eenmaal doorhadden, zouden ze de grote westerse landen niet langer als risicovrij beschouwen en een hogere rente bedingen als ze geld aan deze landen leenden. Door de gestegen rente op hun leningen zouden deze landen dieper in hun schuldenlast wegzinken, waardoor de rentetarieven die ze moesten betalen, verder zouden stijgen. In een paar bijzonder alarmerende gevallen – Griekenland, Ierland, Japan – zou bij een geringe stijging van de rente de begroting al volledig worden opgeslokt door de rentebetalingen op de schulden. ‘Als Japan bijvoorbeeld tegen de Franse tarieven moest lenen’, zei Bas, ‘zou de overheid alleen al aan de rentelasten failliet gaan.’ Als de financiële markten dit beseften, zou het beleggerssentiment meteen veranderen. En als het beleggerssentiment veranderde, zouden deze regeringen meteen niet meer aan hun betalingsverplichting kunnen voldoen. (‘Als je het vertrouwen eenmaal kwijt bent, krijg je het niet meer terug. Dat gebeurt gewoon niet.’) En wat dan? De financiële crisis van 2008 werd uitsluitend opgeschort omdat beleggers meenden dat overheden de bedragen konden lenen die nodig waren om hun banken te redden. Wat zou er gebeuren als de regeringen zelf niet langer geloofwaardig waren?

Er zou nóg een financiële crisis uitbreken, een grotere – voor Kyle Bass was het alleen nog de vraag wanneer. Eind 2008 dacht hij dat Griekenland waarschijnlijk als eerste failliet zou gaan en misschien de ineenstorting van de euro zou veroorzaken. Hij meende dat dit binnen twee jaar zou gebeuren, maar was niet overtuigd van zijn timing. ‘Laten we zeggen dat het nog vijf jaar duurt in plaats van twee’, zei hij. ‘Of zeven jaar. Moet ik wachten tot ik hun hete adem voel voordat ik mijn positie inneem of moet ik mezelf nu meteen positioneren? Het antwoord luidt: nu meteen. Op het moment dat mensen denken dat een land echt failliet kan gaan, wordt het duur. Als je wacht, moet je betalen voor het risico.’

Toen we elkaar voor het eerst ontmoetten, had hij net zijn eerste credit default swaps gekocht op landen die volgens hem en zijn team van analisten de meeste kans maakten hun schulden niet te kunnen afbetalen: Griekenland, Ierland, Italië, Zwitserland, Portugal en Spanje. Hij kocht deze rechtstreeks bij grote firma’s op Wall Street waarvan hij het gevoel had dat men ze als laatste zou toestaan om failliet te gaan: Goldman Sachs, JP Morgan en Morgan Stanley. Maar omdat hij betwijfelde of ze in staat waren een ernstiger crisis te doorstaan, eiste hij dat ze dagelijks een onderpand op de transacties stortten. De prijzen die hij betaalde, lijken achteraf gezien laag. Een verzekering voor het faillissement van de Griekse regering kostte hem bijvoorbeeld 11 basispunten, wat wil zeggen dat Hayman Capital een premie van 1100 dollar per jaar betaalde om een miljoen dollar aan Griekse staatsobligaties te verzekeren tegen wanbetaling. Bass gokte dat als Griekenland in gebreke bleef, zoals onvermijdelijk zou gebeuren, het land gedwongen zou worden om ongeveer 70 procent van de schuld te betalen, dat wil zeggen dat elke 1100 dollar die hij inzette, 700.000 dollar zou opbrengen. ‘Mensen geloven niet dat een ontwikkeld land failliet kan gaan, omdat we zoiets nooit eerder hebben meegemaakt’, zei Bass. ‘En het is niet in iemands belang om er aandacht aan te besteden. Zelfs niet in dat van onze eigen beleggers. Ze zeggen tegen ons: “Ja, jullie hadden gelijk met die subprimes. Maar jullie zijn altijd op zoek naar uiterst zeldzame gebeurtenissen en jullie denken dat ze vaker voorkomen dan het geval is.” Maar ik ben niet op zoek gegaan naar deze positie. Ik probeerde te begrijpen hoe de wereld in elkaar zat en toen stuitte ik hierop.’ Nu hij doorhad hoe de wereld werkte, vervolgde hij, begreep hij niet dat een weldenkend mens nog iets anders kon doen dan zich voorbereiden op de volgende, nog grotere financiële catastrofe. ‘Het is misschien niet het einde van de wereld’, zei hij. ‘Maar een heleboel mensen gaan veel geld verliezen. Het is ons doel om niet tot die categorie te behoren.’

Hij was heel overtuigend. Maar ook totaal ongeloofwaardig. Een man in een kantoor in Dallas die beweert van alles te weten over de toekomst van landen waarin hij nauwelijks een voet heeft gezet… Hoe wist hij hoe een groep mensen die hij nooit had ontmoet, zich zou gedragen? Terwijl hij over zijn ideeën vertelde, had ik een ervaring die ik vaak heb als ik naar mensen luister die volkomen zeker lijken over gebeurtenissen die verre van zeker zijn. Ik werd enerzijds overtuigd door zijn betoog en begon me zorgen te maken dat de wereld op instorten stond, maar anderzijds vermoedde ik ook dat hij gek was. ‘Dat is geweldig’, zei ik, maar ik dacht tegelijk aan de vlucht die ik moest halen. ‘En toch, zelfs als je gelijk hebt, wat kan een normaal mens hieraan doen?’

Hij keek me aan alsof hem net een belangwekkend fenomeen was opgevallen: de domste man ter wereld.

‘Wat zeg je tegen je moeder als ze vraagt waar ze haar geld moet onderbrengen?’ vroeg ik.

‘Vuurwapens en goud’, zei hij eenvoudig.

‘Vuurwapens en goud’, herhaalde ik. Hij was dus inderdaad gek.

‘Geen futures goud’, zei hij, zonder een idee te hebben van wat ik ondertussen dacht. ‘Baar goud moet je hebben.’ Hij legde uit dat wanneer de volgende crisis toesloeg, de markt voor goudfutures waarschijnlijk zou vastlopen, omdat er meer openstaande futurescontracten waren dan er fysiek goud bestond. Mensen die dachten dat ze dit edelmetaal bezaten, zouden tot de ontdekking komen dat ze alleen velletjes papier in handen hadden. Hij opende zijn bureaulade, haalde er een reusachtige baar goud uit en liet hem op het bureau vallen. ‘We hebben hier een heleboel van ingekocht.’

Ik giechelde nerveus en wierp een blik op de deur. De toekomst is een stuk moeilijker te voorspellen dan mensen op Wall Street je willen doen geloven. Iemand die op zo’n spectaculaire manier gelijk had gekregen over het instorten van de markt voor subprimehypotheekobligaties, zou gemakkelijk het idee kunnen krijgen dat hij ook in andere ingewikkelde zaken op spectaculaire wijze gelijk had. Ik was hoe dan ook te geïnteresseerd in wat er net in Amerika was gebeurd om me druk te maken over wat er in de toekomst in de rest van de wereld ging gebeuren – dit leek in die tijd een triviale kwestie. En Bass had nog maar weinig belangstelling voor wat er net in Amerika gebeurd was omdat hij de ontwikkelingen in de rest van de wereld op dat moment belangrijker vond. Ik verontschuldigde me, vertrok uit Dallas en vergat hem min of meer. In de tijd dat ik het boek schreef, stond Kyle Bass dus in de ijskast.

Toen veranderde de financiële wereld nogmaals – en precies op de manier die Kyle Bass zich had voorgesteld. Hele landen dreigden failliet te gaan. Wat in eerste instantie vooral een verhaal over Wall Street leek, werd een verhaal over alle landen die in contact stonden met Wall Street. Ik schreef het boek over de Amerikaanse subprimehypotheekcrisis en de mensen die er rijk door werden, maar reisde ook naar die andere landen, gewoon om te zien wat er speelde. Maar ik reisde met een prangende vraag in mijn hoofd: hoe kon een hedgefondsmanager in Dallas zelfs maar op het idee komen dat dergelijke vreemde dingen gingen gebeuren?

Tweeënhalf jaar later, in de zomer van 2011, keerde ik terug naar Dallas om Kyle Bass die vraag te stellen. De Griekse credit default swaps waren van 11 basispunten gestegen naar 2300; Griekenland stond op het punt te bezwijken onder de nationale schuld. Voor Ierland en Portugal waren grootschalige reddingsoperaties nodig geweest; ook Spanje en Italië, die nog niet zo lang geleden als risicoloos werden beschouwd, stonden nu op de rand van de financiële ineenstorting. Bovendien wilde het Japanse ministerie van Financiën een delegatie naar de Verenigde Staten sturen om bij grote obligatiebeleggingsfondsen als Pimco en Blackrock te leuren met tienjarige Japanse staatsobligaties ter waarde van een half biljoen dollar. ‘Nooit eerder hebben mensen hun geld onder dergelijke omstandigheden hoeven te beleggen’, zei Bass. ‘Onze belangrijkste posities zijn nu Japan en Frankrijk. Als de dominostenen vallen, is Frankrijk er veruit het ergste aan toe. Ik hoop alleen dat de VS niet als eerste instort. Ik heb er al mijn geld op ingezet dat dit niet zal gebeuren. Dat is mijn grootste angst, dat ik me vergis in de volgorde van de gebeurtenissen. Maar van het uiteindelijke resultaat ben ik volkomen zeker.’

Hij bezat nog steeds baren gouden en platina, waarvan de waarde inmiddels ruwweg was verdubbeld, maar hij bleef zoeken naar andere objecten die hun waarde zouden behouden als fiduciair geld binnenkort veel minder waard zou worden, zoals volgens hem zou gebeuren. Amerikaanse stuivers (nickels) bijvoorbeeld.

‘Het metaal in een stuiver is 6,8 cent waard,’ zei hij. ‘Wist je dat?’

Dat wist ik niet.

‘Ik heb net voor een miljoen dollar stuivers gekocht’, zei hij en vervolgde, misschien omdat hij meende dat de rekensom te moeilijk voor me was: ‘Dat zijn 20 miljoen stuivers.’

‘Je hebt 20 miljoen stuivers gekocht?’

‘Uh-huh.’

‘Hoe koop je 20 miljoen stuivers?’

‘Dat is heel moeilijk’, zei hij en legde vervolgens uit dat hij zijn bank had gebeld en de medewerkers had moeten overhalen om 20 miljoen stuivers te bestellen. De bank had dit uiteindelijk gedaan, maar de Federal Reserve stelde vragen. ‘De Fed belde mijn man bij de bank’, zei hij. ‘Ze vroegen hem: “Waarom wilt u al die stuivers?” Dus belde mijn bankman mij en vroeg: “Waarom al die stuivers?” En ik zei: “Ik ben gewoon dol op stuivers.”’

Hij haalde een foto van zijn stuivers tevoorschijn en gaf hem aan mij. De munten lagen opgestapeld op grote houten pallets in een kluis van Brink’s in het centrum van Dallas.

‘Heus, binnen twee jaar veranderen ze de metaallegering van de stuiver’, zei hij. ‘Je moet echt je bank bellen en nu een voorraad kopen.’

Ik betwijfel of Kyle Bass ooit de soort figuur was die met plezier op een kantoor naar een computerscherm zat te staren. Hij genoot van zijn ontwortelde leven. We sprongen in zijn Hummer, die was volgeplakt met bumperstickers (‘God zegen onze troepen, vooral onze scherpschutters’) en vol speciale opties zat om er maximaal plezier uit te kunnen halen (door op een knop te drukken kon hij bijvoorbeeld net als James Bond de weg achter hem met reusachtige punaises besproeien). Met brullende motor reden we Texas Hill Country in, waar Kyle Bass met het vermogen dat hij met de subprimecrisis had verdiend, een soort fort had gekocht: een ranch met een woning van 3700 vierkante meter op duizenden hectare grond in the middle of nowhere, met een eigen watervoorziening en voldoende automatische wapens, scherpschuttergeweren en explosieven om een heel bataljon van bewapening te voorzien. Die avond scheurden we in een Amerikaanse legerjeep over zijn land en schoten we op bevers met de allernieuwste scherpschuttergeweren van het Amerikaanse leger, uitgerust met infraroodtelescopen. De bevers sloopten volgens hem zijn waterleidingsysteem. ‘Je kunt van die explosieven kopen op internet’, zei hij, terwijl we door de gele heuvels hotsten. ‘Ze veroorzaken een moleculaire reactie. Ik laat er honderden kilo’s van bezorgen door FedEx.’ De weinige bevers die de nachtelijke geweeraanval overleefden, zouden de volgende ochtend bij het ontwaken merken dat hun dammen min of meer waren verdampt.

‘Het lijkt niet echt een eerlijke strijd’, zei ik.

‘Bevers zijn knaagdieren’, zei hij, alsof de zaak daarmee was afgedaan.

Wat hij verder ook deed, hij vermaakte zich kostelijk. Hij had tweeënhalf jaar lang het internationale financiële systeem en de mensen die dit runnen, gevolgd en zijn negatieve indruk was er alleen maar door bevestigd. Maar hij liet zich niet ontmoedigen. Hij vond het opwindend inzicht te hebben gekregen in schijnbaar onbegrijpelijke gebeurtenissen. ‘Ik ben niet iemand die per se zijn leven lang negatief wil doen’, zei hij. ‘Ik denk dat we hier gewoon doorheen moeten. Het is een soort boetedoening, boetedoening voor de zonden van het verleden.’

Opnieuw had de hedgefondsmanager min of meer gelijk gehad en de rest van de wereld min of meer ongelijk. Het leek een geschikt moment om de vraag te stellen die me al meer dan twee jaar dwarszat. ‘Je bent eigenlijk gewoon maar een hedgefondsmanager uit de provincie’, zei ik tegen hem. ‘Je hebt je hele volwassen leven binnen een paar kilometer van deze plek in de buurt van Dallas gewoond. Je spreekt geen vreemde talen, reist zelden naar het buitenland. Je bent een echte patriot, je grootste liefdadigheidsproject is dat voor gewonde veteranen. Je kent nauwelijks iemand die niet Amerikaans is. Hoe kom je zelfs maar op het idee om theorieën te bedenken over de financiële toekomst van die verre landen?’

‘Het begon allemaal met IJsland’, zei hij. ‘Ik ben altijd in IJsland geïnteresseerd geweest.’

‘Maar waarom?’

‘Speelde jij als kind risk?’ vroeg hij. ‘Ik was er dol op. En ik zette altijd al mijn legers op IJsland. Omdat je van daaruit iedereen kan aanvallen.’

Vanwege het idee dat hij iedereen vanuit IJsland kon aanvallen, had Kyle Bass zoveel mogelijk geleerd over IJsland en besteedde hij aandacht aan alles wat er in dit land gebeurde. Hij leerde bijvoorbeeld dat IJsland volgens geografen een land is met een speciaal talent om te overleven in een vijandig klimaat. ‘We zeiden telkens: “Deze banken zijn failliet.” Maar de overheid bleef ze redden’, zei hij. ‘En plotseling ging IJsland zelf failliet. En ik dacht: wow, dat is interessant. Hoe konden ze het na duizend jaar waarin ze zo veel dingen goed deden en al die natuurlijke obstakels overwonnen, plotseling zo bij het verkeerde eind hebben?’

Hier was mijn antwoord. Zijn belangstelling was begonnen met een bordspel. En het was geëindigd met een ander soort bordspel. IJsland was ook nu weer een goede plek om te beginnen.

  Hoofdstuk I
  Wall Street op de toendra

Even nadat IJsland op 6 oktober 2008 in wezen failliet ging, sprak ik iemand van het Internationaal Monetair Fonds die naar Reykjavik was gehaald om te beoordelen of geld lenen aan zo’n spectaculair bankroete natie nog wel verantwoord was. Hij was nog nooit in IJsland geweest, wist niets van het land en zei dat hij op een kaart had moeten kijken om te weten waar het lag. Zijn leven lang had hij te maken gehad met beruchte noodlijdende landen, meestal in Afrika, die altijd en eeuwig in financiële problemen verkeerden. IJsland was een geheel nieuwe ervaring: een land met een extreem welgestelde bevolking (IJsland stond in 2008 op nummer 1 in de ontwikkelingsindex van de Verenigde Naties) van hoogopgeleide, vanouds nuchtere mensen, die samen de grootste, krankzinnigste blunder in de financiële geschiedenis hadden begaan. ‘U moet begrijpen dat IJsland niet langer een land is’, zei hij tegen me. ‘Het is een hedgefonds.’

Een complete natie, zonder recente of zelfs maar historische ervaring met haute finance, nam Wall Street als voorbeeld en zei: ‘Dat kunnen wij ook.’ Even leek het alsof ze dat inderdaad konden. In 2003 bedroegen de activa van de drie grootste IJslandse banken amper een paar miljard dollar, ongeveer 100 procent van het bruto binnenlands product. In de daaropvolgende drieënhalf jaar namen de activa van de banken toe tot meer dan 140 miljard dollar en waren ze zoveel groter dan het IJslandse bbp dat het geen zin had om het percentage te berekenen. Het was, zoals een econoom me voorhield, ‘de snelste expansie van een banksysteem in de geschiedenis van de mensheid’.

Deels omdat de banken ook geld aan de eigen bevolking leenden om aandelen en onroerend goed te kopen, rees de waarde van de IJslandse aandelen en huizen de pan uit. Terwijl de waarde van de Amerikaanse aandelenmarkt tussen 2003 en 2007 verdubbelde, nam die van de IJslandse aandelen toe met een factor negen. De prijzen van onroerend goed in Reykjavik verdrievoudigden. In 2006 was het gemiddelde IJslandse gezin drie keer zo rijk als in 2003 en bijna al deze nieuwe rijkdom had op de een of andere manier te maken met de nieuwe beleggingsindustrie. ‘Iedereen leerde de Black-Scholes-formule (om optieprijzen te berekenen)’, vertelde Ragnar Arnason, hoogleraar visserijeconomie aan de Universiteit van IJsland, die studenten de economie van de visserij zag verwaarlozen voor de economie van het geld. ‘Technische hogescholen en wiskundefaculteiten boden financiële cursussen aan. Honderden mensen studeerden opeens financiële economie.’ Dit in een land zo groot als Kentucky, maar met minder inwoners dan bijvoorbeeld de stad Peoria in de Amerikaanse staat Illinois. En toch nam de wereld IJsland serieus. (In maart 2006 kopte Bloomberg News: ‘IJslandse miljardair en tycoon “Thor” tart de VS met hedgefonds’.)

De mondiale financiële ambities bleken een keerzijde te hebben. De 300.000 inwoners van IJsland kwamen er na het bankroet van hun drie gloednieuwe banken van wereldformaat achter dat ze tot op zekere hoogte verantwoordelijk waren voor het verlies van 100 miljard dollar. Dit kwam ruwweg neer op 330.000 dollar per inwoner – man, vrouw of kind. Daarbovenop hadden ze tientallen miljarden dollars verloren doordat particulieren zich aan bizarre speculaties met buitenlandse valuta hadden gewaagd en nog meer doordat de IJslandse beurs crashte en meer dan 85 procent in waarde daalde. Hoe groot het IJslandse financiële gat precies in dollars was, viel moeilijk te zeggen omdat de omvang afhankelijk was van de waarde van de meestal stabiele IJslandse kroon, die ook was gekelderd en door de overheid van de markt was gehaald. Maar groot was het zeker.

IJsland was daarmee meteen het enige land ter wereld waarnaar de Amerikanen konden wijzen en zeggen: ‘Nou, zo bont hebben wij het in elk geval niet gemaakt.’ Uiteindelijk bouwden de IJslanders een schuld op van 850 procent van hun bbp (terwijl die van de met schulden overladen Verenigde Staten slechts 350 procent bedroeg). Hoe absurd groot en belangrijk Wall Street ook is in de Amerikaanse economie, de financiële instellingen konden in geval van nood nog altijd door de rest van de bevolking voor een faillissement worden behoed. De drie IJslandse banken leden elk verliezen die groter waren dan het land aankon; bij elkaar waren de verliezen zo buiten iedere proportie dat een derde van de bevolking enkele weken na de crash in een opinieonderzoek aangaf emigratie te overwegen.

In slechts drie of vier jaar tijd was er vanuit deze stabiele collectivistische samenleving een geheel nieuw soort economisch leven opgebloeid, dat als een parasiet zijn gastheer had verstikt. ‘Eigenlijk waren het nog kinderen’, zei de man van het IMF. ‘In deze egalitaire samenleving stonden ze plotseling in het zwart gekleed op het zakelijke toneel.’

Vijfhonderd kilometer ten noordwesten van Schotland landt het toestel van Icelandair en taxiet naar een terminal waarop de Landsbanki-logo’s nog te zien zijn. Landsbanki is een van de drie IJslandse banken die failliet zijn gegaan; de andere zijn Kaupthing en Glitnir. Ik probeer een metafoor te bedenken voor de toenemende hoeveelheid reclame van failliete financiële ondernemingen die je tegenwoordig ziet. Water dat in de tuinslang achterblijft nadat je de kraan hebt dichtgedraaid? Maar voordat ik klaar ben met denken, staat de man in de stoel achter me op, reikt naar zijn tas in het bagagecompartiment boven me en geeft me vervolgens een gigantische oplawaai. Ik ontdek al snel dat IJslandse kerels – net als elanden, schapen en andere hoorndragende zoogdiermannetjes – dergelijke botsingen als onderdeel van de strijd om het bestaan zien. Ik kom er later ook achter dat deze IJslander een hoge functionaris is op de IJslandse aandelenbeurs. Maar op dat moment weet ik alleen dat een man van middelbare leeftijd in een duur pak rücksichtslos tegen mensen op botst zonder zelfs maar sorry te zeggen. Helemaal tot aan de paspoortcontrole blijf ik kwaad over zijn schijnbaar moedwillige botheid.

Je kunt veel over een land zeggen door te kijken hoeveel beter het de eigen inwoners bij de douane behandelt dan de buitenlanders. Het mag gezegd worden dat de IJslanders op dat front geen enkel onderscheid maken. Boven het douanehokje hing een vriendelijk bord ALLE INGEZETENEN. Daarmee bedoelden ze niet ‘alle IJslandse ingezetenen’, maar ‘alle burgers-waar-ook-vandaan’. Iedereen komt ergens vandaan en dus stonden we allemaal in dezelfde rij die naar de man in het glazen hokje leidde. Voordat je ‘land van tegenstellingen’ kunt zeggen, doet hij al alsof hij je paspoort controleert en wuift hij je verder.

Vervolgens ga je door een donker landschap van met sneeuw bespikkeld zwart vulkanisch gesteente dat al dan niet van de maan afkomstig is, maar zo sterk lijkt op wat je op de maan zou verwachten dat NASA-wetenschappers er de astronauten voor de eerste maanmissie lieten trainen. Een uur later komen we aan bij het 101 Hotel, dat van de vrouw is van een van de beroemdste failliete IJslandse bankiers. De naam is cryptisch (101 is de postcode van de rijkste wijk in de stad), maar het hotel heel herkenbaar: gewoon een hip hotel als in Manhattan. In zwart gekleed personeel, onbegrijpelijke kunst aan de muren, ongelezen modeboeken op ongebruikte salontafels – alles om gewone boerenkinkels zich er niet op hun gemak te laten voelen. Het is de soort plek waar bankiers logeren omdat ze denken dat het een plek is waar kunstenaars logeren. Bear Stearns liet hier in januari 2008 zijn Britse en Amerikaanse hedgefondsmanagers vergaderen om na te gaan hoeveel geld er kon worden verdiend op de financiële ineenstorting van IJsland (veel). Het hotel, dat ooit tjokvol zat, is nu leeg; slechts zes van de achtendertig kamers zijn bezet. Ook het restaurant is leeg, evenals de kleine tafels en de kleine hoekjes waar ooit mensen zaten die verbazing opwekten bij de mensen die er niet zaten. Een failliete Holiday Inn is uitsluitend deprimerend; een failliet Ian Schrager-hotel is tragisch.

Nu de financiële top die hier ooit verbleef, voorgoed is verdwenen, krijg ik op de bovenste verdieping voor de halve prijs een grote kamer met uitzicht over de oude stad. Ik vlei me tussen de zijdezachte witte lakens, reik naar mijn boek over de IJslandse economie – geschreven in 1995, nog voor de financiële waanzin losbarstte, toen IJsland weinig anders dan verse vis aan de buitenwereld verkocht – en lees deze opmerkelijke zin: ‘IJslanders zijn nogal achterdochtig over het marktsysteem als hoeksteen van de economie, met name wat betreft de consequenties voor de distributie.’

Op dat moment beginnen de vreemde geluiden.

Eerst bonkt er een bed tegen de muur en hoor ik divers gekreun en hoge schreeuwende uithalen. Het paar in de kamer ernaast is thuisgekomen. De geluiden worden steeds harder, maar het vreemde is dat de woorden die er tussendoor klinken, volkomen onbegrijpelijk blijven, hoe goed ik ze ook kan horen. Ik heb moeite om me te concentreren op The Icelandic Fisheries en probeer daarom als afleiding de woorden na te zeggen die ik aan de andere kant van de muur hoor, maar als ik dat doe, moet ik mijn tong in mijn mond bewegen op manieren die ik nooit eerder heb geprobeerd. De woorden klinken ongeveer als die van de Stoor-Hobbit in de film Lord of the Rings. ‘Gollum… Gollum! Mordor… Mordor!’ Dan realiseer ik me dat het gewoon IJslands is.

Vervolgens hoor ik een luid geknars van de andere kant van de kamer. Ik kom uit bed om te kijken waar het vandaan komt. Het is de verwarming, die klinkt als een ketel die te lang op het fornuis heeft gestaan en zin heeft om te ontploffen. De verwarming in IJsland is anders dan die bij ons, want het kokendhete water komt rechtstreeks uit de aarde. Ook uit de kraan komt standaard gloeiendheet water. Bij wegwerkzaamheden sluiten ze vaak de koudwaterleiding af die het water aanvoert om met het kokendhete water uit de aarde te mengen, zodat sommige arme IJslanders letterlijk doodgekookt worden in hun douche. Er zit zo veel kracht achter de heetwaterstraal die vanuit de aarde mijn kamer in komt, dat er een grote knarsende, piepende machine nodig is om te voorkomen dat ik levend gepocheerd word.

Ten slotte hoor ik buiten een luide knal.

Beng!

En nog een.

Beng!

Omdat het half december is, komt de zon om 10:50 uur met moeite op en gaat hij om 15:44 uur schielijk weer onder. Dat is natuurlijk beter dan helemaal geen zon, maar tegelijk op een subtiele manier erger, want je komt in de verleiding om te denken dat je een normaal leven leidt. En wat deze plek verder ook voorstelt, normaal is hij zeker niet. Ik word in dit idee gesterkt door een zesentwintigjarige IJslander – laten we hem Magnus Olafsson noemen – die tot een paar weken daarvoor bijna een miljoen dollar per jaar verdiende als valutahandelaar bij een van de banken. Olafsson is lang, knap en heeft witblond haar, precies zoals je bij een IJslander zou verwachten – maar hij ziet er eigenlijk helemaal niet uit als de meeste IJslanders, want die zijn bol en hebben flets bruin haar. ‘Mijn moeder heeft zo veel voedsel gehamsterd dat ze er een supermarkt mee zou kunnen beginnen’, zegt hij en voegt eraan toe dat er sinds de crash een gespannen, ongemakkelijke sfeer heerst in Reykjavik. Toen twee maanden eerder, begin oktober, de handel in IJslandse kronen werd stilgelegd, was hij weggeslopen van zijn handelsdesk en had hij bij de betaaldesk zo veel contant buitenlands geld opgenomen als ze hem wilden geven en dit in een zak gestopt. ‘Overal in de binnenstad zag je die dag mensen met tassen lopen’, zegt hij. ‘Normaal gesproken hebben mensen in het centrum zelden een tas bij zich.’ Na het werk was hij naar huis gegaan met zijn zak geld en had hij de inhoud – ongeveer 30.000 dollar in yens, dollars, euro’s en Britse ponden – in een bordspel verborgen.

Voor oktober waren de grote bankiers helden, nu zitten ze in het buitenland of proberen ze zo min mogelijk op te vallen. Voor oktober dacht Magnus dat IJsland in wezen veilig was, nu beeldt hij zich in dat er hordes straatrovers uit andere landen zijn bordspel willen plunderen – en dus wil hij niet dat ik zijn echte naam gebruik. ‘Als ze er in New York van horen, komen er misschien vliegtuigladingen vol overvallers deze kant uit’, mijmert hij. ‘Bijna iedereen bewaart zijn spaargeld nu thuis.’ Omdat hij toch al zenuwachtig is, vertel ik hem van de zenuwslopende knallen bij mijn hotel. ‘Ja’, glimlacht hij, ‘er vliegen de laatste tijd een hoop Range Rovers in de fik.’ Hij legt dit uit. In de voorgaande jaren deed een groot aantal IJslanders aan een rampzalige manier van speculeren. Omdat de rente op leningen zo’n 15,5 procent bedroeg en de waarde van de kroon steeg, dachten ze dat het slim was om geen kronen, maar yens en Zwitserse franken te lenen om spullen te kopen die ze zich niet konden veroorloven. Ze betaalden maar 3 procent rente op de yens en verdienden bovendien dik op de valutahandel, omdat de kroon bleef stijgen. ‘De vissersjongens ontdekten deze truc, die daarna snel populair werd’, zegt Magnus. ‘Maar ze verdienden er zo veel mee dat het financiële gedoe uiteindelijk belangrijker werd dan de vis.’ En doordat ze er zo veel aan overhielden, begonnen al snel ook de vrienden van de vissersjongens te handelen.

Het moet kinderlijk eenvoudig hebben geleken: je koopt steeds duurdere huizen en auto’s door geld te lenen waar je in feite op verdient. Maar toen in oktober de kroon kelderde, waren de yens en Zwitserse franken die ze moesten terugbetalen, vele malen duurder geworden. Nu bezitten veel IJslanders – vooral jonge IJslanders – een huis dat 500.000 dollar waard is, terwijl ze een hypotheek van 1,5 miljoen dollar moeten afbetalen, of een Range Rover van 35.000 dollar, terwijl ze een lening van 100.000 dollar af te lossen hebben. Voor het Range Rover-probleem zijn er twee oplossingen. De ene is om de auto naar Europa te verschepen en hem te verkopen voor geld dat nog wel waarde heeft. De andere is om hem in brand te steken en het verzekeringsgeld op te strijken: beng!

De bodem onder Reykjavik bestaat dan misschien uit stollingsgesteente, maar de stad lijkt eerder te zijn gebouwd op enkele dikke lagen architectuur die je ‘noordelijk pragmatisch’ zou kunnen noemen, waarboven zich een dunne laag bevindt die vrijwel zeker op een dag bekend zal worden als ‘klootzak-kapitalistisch’. De gebouwen op Hobbit-schaal waarin de IJslandse overheid is gevestigd, zijn charmant en passen bij de stad. Dat geldt zeker niet voor de half afgebouwde glazen torens aan zee; ze waren bedoeld om de nieuwe rijke financiers te huisvesten en belemmeren voor iedereen het uitzicht op de witte rotsen aan de overkant van de haven.

De beste manier om een stad te zien is lopend, maar overal botsen IJslandse mannen tegen me op, zonder zich ook maar in het minst te verontschuldigen. Voor de lol loop ik de belangrijkste winkelstraat op en neer om te zien of er ook IJslandse mannen zijn die liever een stap opzij doen dan tegen me op te knallen, maar nee. Vooral op de uitgaansavonden (donderdag-, vrijdag- en zaterdagavond), wanneer de helft van het land het zijn zure plicht lijkt te vinden stomlazerus te worden en tot diep in de duistere morgen door de straten te dwalen, is het probleem acuut. De bars blijven open tot vijf uur in de ochtend en de razende energie waarmee men zich de vergetelheid in drinkt, lijkt meer op werk dan werk zelf. Ik ben pas enkele minuten in een nachtclub met de naam Boston of er knalt al iemand tegen me op, een trol met een baard, die, zo krijg ik te horen, ooit manager was bij een IJslands hedgefonds. Terwijl ik nog bezig ben van de eerste dreun te herstellen, botst er een dronken topman van de IJslandse centrale bank tegen me op. Omdat hij teut is, of misschien omdat we elkaar een paar uur eerder ook al hadden ontmoet, blijft hij staan en zegt met een zwaar IJslands accent: ‘We probeerden duidelijk te maken dat we geen solvabiliteitsprobleem hadden, maar een liquiditeitsprobleem, maar ze waren het er niet mee eens.’ Dan wankelt hij verder. Het is precies wat ze bij Lehman Brothers en Citigroup zeiden: als je ons het geld geeft om deze kleine dip te overbruggen, overleven we deze periode wel.

Een natie die zo klein en homogeen is dat vrijwel iedereen elkaar kent, is zo fundamenteel anders dan wat je bij het woord ‘natie’ verwacht dat er bijna een nieuwe categorie voor nodig is. Het is eigenlijk minder een natie dan een uitgebreide familie. Zo zijn de meeste IJslanders standaard lid van de lutherse kerk. Als ze geen lutheraan meer willen zijn, moeten ze dat de overheid laten weten. Ze kunnen ook een formulier invullen om een eigen cultus te beginnen en daar subsidie voor krijgen. Een ander voorbeeld: in het telefoonboek van Reykjavik staan ook alle voornamen van de abonnees vermeld omdat er maar ongeveer negen achternamen in IJsland zijn, die oorspronkelijk werden gevormd door ‘son’ of ‘dottir’ achter de naam van de vader te plakken. Veel duidelijker maakt dit het niet, want er bestaan geloof ik ook maar negen voornamen in IJsland. Maar als je in IJsland voor een groentje wil doorgaan, moet je iemand die Siggor Sigfusson heet, alleen ‘meneer Sigfusson’ noemen, of Kristin Pétursdóttir alleen ‘mevrouw Pétursdóttir’. In elk geval hoor je in een gesprek te weten over wie het gaat, zodat je nooit iemand hoort vragen: ‘Welke Siggor bedoel je eigenlijk?’