Daniel Kahneman, een van belangrijkste psychologen ter wereld, ontving de Nobelprijs voor de Economie voor zijn invloedrijke werk dat het traditionele rationele beslissingsmodel ter discussie stelde. Zijn gedachtegoed heeft diepgaand effect gehad op vele terreinen – onder andere economie, geneeskunde en politiek – en nu brengt hij een overzicht van al die jaren onderzoek en wetenschap in één boek samen.

Daniel Kahneman is onder meer geïnterviewd door Time, @Google en The Guardian, en heeft gesproken op TED2010.

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten en Donald Kalff.

www.businesscontact.nl

@businessboek

‘Op bijna elke bladzijde getuigt het van een jaloersmakende hoeveelheid kennis, inzichten en ervaring. En dan is Kahnemans toon ook nog eens prettig relativerend - de genade van zelfspot viel hem goddank ruim toe. Geen wonder dat Ons feilbare denken in de Amerikaanse pers met veel gejuich en sterren werd begroet.’ Trouw

‘Een verbazingwekkend rijk boek: helder, diepgravend, vol verrassende inzichten en waardevolle zelfhulptips. Het is altijd vermakelijk en af en toe zelfs ontroerend, met name als Kahneman zijn samenwerking met Tversky memoreert. Vol zelfoverschatting roep ik: Iedereen moet dit kopen en lezen.’ New York Times Book Review

‘Het is natuurlijk fantastisch. Dit is zo’n rijk en fascinerend boek voor iedereen die ook maar een beetje in de werking van zijn denken geïnteresseerd is, dat iedere samenvatting absurd zou zijn.’ Michael Lewis, Vanity Fair

‘Verplicht huiswerk voor het kabinet. Lees het boek van Kahneman van A tot Z.’ Victor Lamme, NRC

‘Kahneman neemt de lezer mee op een ontdekkingsreis door de krochten van ons brein in dit zeer toegankelijke boek, dat leest als een trein. Hij presenteert theorieën, lepelt verrukkelijke anekdotes op, (en) onderwerpt de lezer aan testjes.’ ***** de Volkskrant

‘Er zijn al heel wat goede boeken over (ir)rationaliteit verschenen, maar er is maar één meesterwerk: dit boek. Het is een van de beste en boeiendste inzichten in de menselijke geest die ik ken.’ William Easterly, Financial Times

‘Een van de origineelste en boeiendste hedendaagse denkers.’ Steven D. Levitt, auteur van Freakonomics

‘Een indrukwekkende intellectuele prestatie van een van ’s werelds invloedrijkste psychologen.’ New York Times

‘Een monumentaal werk.’ Bloomberg Businessweek

‘Deze wijsheid wordt bescheiden maar briljant naar voren gebracht, zodanig dat je denken over denken voor altijd veranderd is.’ The Atlantic

‘Voor wie zijn luie hersenen eens goed wil laten kraken is Ons feilbare denken een waar genot. Met veel interessante, weldoorwrochte onderzoeken ontmaskert hij de mens als rationeel wezen.’ Psychologie Magazine

‘In ons denken gaat van alles fout, en er is geen auteur die deze ontnuchterende constatering op zo’n diepgravende, heldere en veelomvattende manier heeft uitgelegd (...) Zijn boek mag met recht een monument heten.’ Intermediair

‘In zijn magnum opus maakt de Israëlisch-Amerikaanse psycholoog de balans op van een leven lang denken over hoe de mens denkt. (…) diep, verrassend en tegenintuïtief.’ Vrij Nederland

  Inleiding

Elke schrijver heeft wel een omgeving in gedachten waarin lezers van zijn of haar werk iets aan die lectuur kunnen hebben. In mijn geval is dat het spreekwoordelijke koffieapparaat waar men meningen en roddels uitwisselt. Ik hoop dat ik de woordenschat van mensen kan verrijken wanneer ze het hebben over andermans oordelen en keuzen, of over de nieuwe beleidsplannen van hun bedrijf of de beleggingen van een collega. Waarom zouden we ons bezighouden met roddels? We doen dat omdat het veel gemakkelijker en plezieriger is de fouten van anderen te ontdekken dan die van jezelf. Jezelf vragen stellen over je opvattingen en wensen is altijd een moeilijke zaak, vooral wanneer dat het meest nodig is, maar we kunnen ons voordeel doen met gefundeerde opinies van anderen. Velen van ons bedenken al van tevoren hoe vrienden en collega’s onze keuzen zullen beoordelen; daarom zijn de kwaliteit en de inhoud van deze beoordelingen van belang. Het vooruitzicht van intelligente roddels is een krachtig motief voor serieuze zelfkritiek, krachtiger dan oudejaarsvoornemens om je besluitvorming op het werk en thuis te verbeteren.

Om goede diagnoses te kunnen stellen, moet een arts zich een grote verzameling namen van ziekten eigen maken, waarbij elke benaming verband legt tussen het idee van een ziekte met zijn symptomen, mogelijke achtergronden en oorzaken, mogelijke ontwikkelingen en gevolgen, en mogelijke ingrepen om die ziekte te genezen of te verlichten. Een van de dingen die een dokter moet leren, is de taal van de geneeskunde. Ook een dieper begrip van oordelen en keuzen vereist een rijkere woordenschat dan in de dagelijkse taal beschikbaar is. De hoop op gefundeerde roddels is gebaseerd op de veronderstelling dat er herkenbare patronen zijn in de fouten die mensen maken. Stelselmatige fouten komen onder bepaalde omstandigheden voorspelbaar terug. Wanneer een knappe en van zelfvertrouwen blakende spreker op het podium springt, mag je verwachten dat het publiek zijn uitspraken gunstiger zal beoordelen dan hij verdient. De beschikbaarheid van een diagnostische term voor deze neiging – het halo-effect – maakt het gemakkelijker dit effect te voorspellen, te herkennen en te begrijpen.

Wanneer iemand je vraagt waar je aan denkt, kun je die vraag normaal beantwoorden. Je gelooft dat je weet wat er in je hoofd omgaat, wat vaak inhoudt dat de ene bewuste gedachte op een ordelijke manier leidt tot de volgende. Maar dit is niet de enige manier waarop we denken en ook niet de meest gebruikelijke manier. De meeste indrukken en gedachten komen in de bewuste ervaring naar voren zonder dat je weet hoe ze daar terecht zijn gekomen. Je kunt niet nagaan hoe je erachter bent gekomen dat er een lamp op je bureau staat, hoe je een spoor van irritatie hebt opgemerkt in de stem van je vrouw over de telefoon, of hoe je een dreigend verkeersprobleem hebt omzeild voordat je je daarvan bewust was. De mentale arbeid die indrukken, intuïties en een groot aantal beslissingen voortbrengt, speelt zich af in stilte.

Veel van wat in dit boek wordt besproken, heeft te maken met intuïtieve vooringenomenheden (of korter: biases). Maar de nadruk op fouten houdt geen miskenning in van de menselijke intelligentie, evenmin als de aandacht voor ziekten in medische handboeken het bestaan van een goede gezondheid ontkent. De meeste mensen zijn meestal gezond, en de meeste van onze oordelen en handelingen zijn meestal passend. Bij het besturen van ons bestaan laten we ons normaliter leiden door indrukken en gevoelens, en het vertrouwen dat we stellen in onze intuïtieve opvattingen en voorkeuren is doorgaans gerechtvaardigd. Maar niet altijd. Niet zelden blaken we van zelfvertrouwen terwijl we het bij het verkeerde eind hebben, en een objectieve waarnemer zal onze fouten eerder waarnemen dan wijzelf.

Mijn doel met de gesprekken rond het koffieapparaat is dus het versterken van ons vermogen om beoordelings- en keuzefouten te herkennen en te begrijpen, bij anderen en uiteindelijk bij onszelf, door een rijkere en preciezere taal aan te bieden om deze fouten te bespreken. Minstens in een aantal gevallen kan een nauwkeurige diagnose leiden tot een tussenkomst die de schade van een verkeerd oordeel of keuze beperkt.

Hoe het begon

In dit boek presenteer ik mijn huidige inzichten in oordeelsvorming en besluitvorming, die ik ontwikkeld heb op basis van psychologische ontdekkingen in de laatste decennia. Maar de centrale ideeën in dit boek gaan terug tot de fortuinlijke dag in 1969 waarop ik een collega had uitgenodigd als gastspreker in een door mij geleid seminar aan de Psychologische Faculteit van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. Amos Tversky werd gezien als een rijzende ster op het gebied van onderzoek naar besluitvorming – eigenlijk blonk hij uit in alles wat hij deed – dus wist ik dat er heel wat interessants te beleven zou zijn. Veel mensen die Amos kenden, dachten dat hij de intelligentste persoon was die ze ooit ontmoet hadden. Hij was briljant, goed van de tongriem gesneden en charismatisch. Hij had ook een uitstekend geheugen voor grappen en wist ze uitzonderlijk goed te gebruiken om een punt in zijn betoog te verduidelijken. Als Amos erbij was, kon het nooit saai worden. Op dat moment was hij tweeëndertig en ik vijfendertig.

Amos vertelde het gezelschap over een lopend onderzoeksprogramma aan de Universiteit van Michigan om antwoord te krijgen op de vraag: hebben mensen goede intuïties op het punt van statistiek? We wisten al dat mensen gevoel hebben voor grammatica. Op vierjarige leeftijd past een kind in zijn spreken al moeiteloos grammaticale regels toe, hoewel hij er geen idee van heeft dat zulke regels bestaan. Hebben mensen ook zo’n intuïtief gevoel voor de basisprincipes van statistiek? Amos rapporteerde dat het antwoord een gematigd ‘ja’ was. We hadden een levendig debat in het seminar en kwamen uiteindelijk tot de conclusie dat een gematigd ‘nee’ toepasselijker was.

Amos en ik hadden de uitwisseling erg gewaardeerd en geconcludeerd dat intuïtieve statistiek een interessant onderwerp was en dat het leuk zou zijn het gezamenlijk te verkennen. Die vrijdag lunchten we samen in Café Rimon, de geliefkoosde pleisterplaats van bohemiens en hoogleraren in Jeruzalem, en maakten we een plan voor een onderzoek naar de statistische intuïties van hoogopgeleide onderzoekers. In het seminar waren we tot de conclusie gekomen dat onze eigen intuïties tekortschoten. Ondanks het feit dat we jarenlang statistiek hadden onderwezen en gebruikt, hadden we geen intuïtief gevoel ontwikkeld voor de betrouwbaarheid van statistische resultaten uit kleine steekproeven. Onze subjectieve beoordelingen waren bevooroordeeld: we waren veel te snel bereid om onderzoeksgegevens op grond van ontoereikend bewijs te accepteren, en in ons eigen onderzoek geneigd om te weinig waarnemingen te verzamelen.¹ Het doel van ons onderzoek was na te gaan of andere onderzoekers aan hetzelfde manco leden.

We stelden een enquête op met realistische scenario’s van statistische kwesties die zich in onderzoek voordoen. Amos verzamelde de reacties van een groep deskundige deelnemers tijdens een bijeenkomst van de Society of Mathematical Psychology, onder wie de auteurs van twee statistische handboeken. Zoals we verwachtten, bleken onze deskundige collega’s, net als wijzelf, veel te optimistisch over de kans dat het resultaat van een experiment met een kleine steekproef succesvol gerepliceerd kon worden. Ze gaven ook verkeerd advies aan een fictieve postdocstudent over het aantal waarnemingen dat ze zou moeten verzamelen. Zelfs statistici waren geen goede intuïtieve statistici.

Tijdens het schrijven van het artikel waarin deze gegevens gerapporteerd werden, ontdekten Amos en ik dat we goed en prettig samenwerkten. Amos was altijd heel grappig en zijn aanwezigheid maakte mij ook vrolijk, zodat we met plezier urenlang serieus aan het werk konden blijven. Het genoegen dat we aan de samenwerking ontleenden, maakte ons uitzonderlijk geduldig; het is veel gemakkelijker om naar perfectie te streven als je je nooit verveelt. En wat misschien het belangrijkste was: wanneer we samen bezig waren, legden we onze kritische wapens neer. Amos en ik waren allebei kritisch en gebrand op discussie, hij nog meer dan ik, maar in de jaren van onze samenwerking heeft geen van ons ooit iets zomaar van tafel geveegd wat de ander naar voren bracht. Een van mijn grote vreugden van de samenwerking met Amos was juist dat hij vaak een scherper zicht had op de waardevolle kern van mijn vage ideeën dan ikzelf. Amos dacht logischer dan ik, met een oriëntatie op theorie en een feilloos gevoel voor richting. Ik was intuïtiever en geworteld in de waarnemingspsychologie, waaraan we veel ideeën ontleenden. We stemden voldoende overeen om elkaar gemakkelijk te begrijpen en we waren voldoende verschillend om elkaar te verrassen. We ontwikkelden een werkwijze waarbij we veel van onze werkdagen met elkaar doorbrachten, vaak tijdens lange wandelingen. Veertien jaar vormde onze samenwerking het hart van ons bestaan, en het werk dat we in die jaren samen deden, was het beste dat elk van ons ooit tot stand heeft gebracht.

We kwamen al snel op werkvormen die we vele jaren lang in stand hebben gehouden. Ons onderzoek was een gesprek waarin we vragen bedachten en onze intuïtieve antwoorden samen onder de loep namen. Elke vraag was een klein experiment en we voerden een groot aantal experimenten uit op een enkele dag. We zochten niet doelbewust naar de juiste antwoorden op de statistische vragen die we stelden. Ons doel was het intuïtieve antwoord vast te stellen en te analyseren, het eerste antwoord dat ons te binnen schoot, het antwoord dat ons op de tong brandde, zelfs wanneer we wisten dat het verkeerd was. We geloofden – naar bleek terecht – dat elke intuïtie die wij tweeën gemeen hadden ook bij andere mensen zou leven, en dat het gemakkelijk zou zijn de effecten van die intuïties op oordelen aan te tonen.

Op een bepaald moment ontdekten we tot onze grote vreugde dat we dezelfde dwaze ideeën hadden over het toekomstige beroep van verschillende peuters die we allebei kenden: we konden de graag debatterende driejarige advocaat aanwijzen, de wereldvreemde professor en de empathische en licht bemoeizieke psychotherapeut. We wisten natuurlijk dat deze voorspellingen absurd waren, maar we vonden ze niettemin interessant. Het was ook duidelijk dat onze intuïties werden ingegeven door de gelijkenis van elk kind met het culturele stereotype van een beroep. Deze vermakelijke oefening hielp ons bij het ontwikkelen van een theorie waar we op dat moment mee rondliepen, over de rol van gelijkenis bij voorspellingen. Vervolgens hebben we deze theorie getoetst en verder ontwikkeld in tientallen experimenten, zoals in het volgende voorbeeld.

Bij het nadenken over de onderstaande vraag verzoeken we u ervan uit te gaan dat Steve willekeurig is gekozen uit een representatieve steekproef.

Iemand is door een buurman als volgt omschreven: ‘Steve is heel verlegen en teruggetrokken, onveranderlijk behulpzaam maar met weinig belangstelling voor mensen of voor wat er in de wereld gebeurt. Hij is zachtmoedig en ordelijk, met behoefte aan structuur en regelmaat en met een hartstocht voor details.’ Is Steve eerder een bibliothecaris of een boer?

Dat Steve’s persoonlijkheid gelijkenis vertoont met het stereotype van een bibliothecaris is iedereen direct duidelijk, maar even relevante statistische overwegingen worden bijna altijd over het hoofd gezien. Is het bij u opgekomen dat er in de Verenigde Staten meer dan twintig keer zoveel mannelijke boeren dan mannelijke bibliothecarissen zijn? Omdat er zoveel meer boeren zijn, is het bijna zeker dat er meer zachtmoedige en ordelijke figuren op een tractor zitten dan achter de informatiebalie van een bibliotheek. We hebben echter vastgesteld dat deelnemers aan onze experimenten de relevante statistische feiten negeerden en zich uitsluitend baseerden op gelijkenis. We kwamen tot de veronderstelling dat zij gelijkenis als een vereenvoudigende heuristiek (zoiets als een vuistregel) gebruikten om een moeilijk geval te beoordelen. Hun gebruik van de heuristiek veroorzaakte voorspelbare biases (stelselmatige fouten) in hun voorspellingen.

Bij een andere gelegenheid vroegen Amos en ik ons af hoeveel hoogleraren aan onze universiteit gescheiden waren. We merkten dat we in gedachten onze kennissenkring langsliepen op zoek naar gescheiden hoogleraren en dat we het percentage gescheiden hoogleraren beoordeelden op grond van het gemak waarmee we voorbeelden konden bedenken. We noemden ons beroep op een geheugenonderzoek de beschikbaarheidsheuristiek. In een van onze onderzoeken verzochten we deelnemers een eenvoudige vraag te beantwoorden over woorden in een alledaagse tekst:

Denk na over de letter K.

Komt K vaker voor als de eerste letter van een woord of als de derde letter van een woord?²

Zoals elke scrabblespeler weet, is het veel gemakkelijker om op woorden te komen die met een bepaalde letter beginnen dan woorden te vinden die diezelfde letter in de derde positie hebben. Dit geldt voor alle letters van het alfabet. Daarom was onze verwachting dat respondenten de frequentie van letters in de eerste positie zouden overdrijven, zelfs van letters (zoals K, L, N, R en V) die vaker in de derde positie voorkomen. Ook in een dergelijk geval leidt het gebruik van een heuristische procedure tot een voorspelbare bias bij de oordeelsvorming. Kortgeleden ben ik bijvoorbeeld gaan twijfelen aan mijn lang gevestigde indruk dat overspel vaker voorkomt bij politici dan bij natuurkundigen of juristen. Ik had voor dit ‘feit’ zelfs verklaringen opgesteld, waaronder het erotiserende effect van macht en de verleidingen van een leven weg van huis. Uiteindelijk besefte ik dat de uitstapjes van politici veel vaker gemeld worden dan die van juristen en artsen. Mijn intuïtieve indruk kon volledig veroorzaakt zijn door inhoudelijke voorkeuren van journalisten en door mijn gebruik van de beschikbaarheidsheuristiek.

Amos en ik hadden er verscheidene jaren voor nodig om de bias van intuïtief denken bij verschillende taken te onderzoeken en vast te leggen, zoals bij het toekennen van waarschijnlijkheden aan gebeurtenissen, het voorspellen van de toekomst, het beoordelen van hypotheses en het inschatten van frequenties. In het vijfde jaar van onze samenwerking presenteerden we onze uitkomsten in het tijdschrift Science, dat door wetenschappers van veel verschillende disciplines gelezen wordt. Dit artikel (dat aan het einde van dit boek integraal is opgenomen) was getiteld ‘Besluitvorming in onzekerheid: heuristiek en biases’. Het beschreef de kortsluitingen die we met intuïtief denken maken en gaf een verklaring voor een twintigtal vormen van biases waarin deze kortsluitingen tot uiting komen, om de rol van heuristieken bij onze besluitvorming te demonstreren.

Wetenschapshistorici hebben vaak opgemerkt dat wetenschappers binnen hetzelfde onderzoeksterrein in een bepaalde periode fundamentele opvattingen over hun discipline met elkaar delen. Sociale wetenschappers vormen hierop geen uitzondering omdat ze zich bij hun beschouwingen over specifiek gedrag baseren op een visie op de menselijke natuur die zelf maar zelden ter discussie wordt gesteld. In de jaren zeventig van de vorige eeuw accepteerden sociale wetenschappers breed genomen twee ideeën over de menselijke natuur. Ten eerste dat mensen over het algemeen rationeel zijn en dat hun denken normaliter deugdelijk verloopt. En ten tweede dat emoties als angst, liefde en haat de meeste situaties verklaren waarin mensen hun rationaliteit laten schieten. Ons artikel stelde beide veronderstellingen ter discussie zonder ze direct te bespreken: we gaven voorbeelden van stelselmatige fouten in het denken van normale mensen en we brachten deze fouten in verband met het ontwerp van onze cognitieve toerusting en niet met de aantasting van ons denken door emoties.

Ons artikel kreeg veel meer aandacht dan we verwacht hadden en is nog steeds een van de meest geciteerde publicaties in de sociale wetenschap (in 2010 werd er in meer dan driehonderd wetenschappelijke artikelen naar verwezen). Ook wetenschappers in andere disciplines vonden het artikel nuttig en de ideeën over heuristieken en biases zijn productief gebruikt in een groot aantal velden zoals medische diagnose, juridische oordelen, intelligentieanalyse, filosofie, financiën, statistiek en militaire strategie.

Studenten politicologie hebben bijvoorbeeld opgemerkt dat de beschikbaarheidsheuristiek helpt verklaren waarom bepaalde kwesties bij het publiek meer aandacht krijgen dan andere. Mensen beoordelen het relatieve belang van kwesties op grond van het gemak waarmee ze uit het geheugen kunnen worden teruggehaald – en dit wordt weer in hoofdzaak bepaald door de aandacht voor deze kwesties in de media. Veelvuldig genoemde onderwerpen nemen onze aandacht in beslag terwijl andere uit het zicht verdwijnen. En vice versa corresponderen de keuzen van media met hun idee van wat op een bepaald moment in de aandacht ligt bij het publiek. Het is geen toeval dat autoritaire regimes sterke druk uitoefenen op zelfstandige media. Omdat de belangstelling van het publiek het gemakkelijkst wordt opgewekt door dramatische gebeurtenissen en beroemdheden, komt het niet zelden voor dat we over deze thema’s door de media worden overspoeld. Een aantal weken na de dood van Michael Jackson was het bijvoorbeeld praktisch onmogelijk een televisiekanaal te vinden dat zijn zendtijd aan een ander onderwerp besteedde. Daarentegen komen kwesties van fundamenteel belang die weinig opwindend en dramatisch zijn, zoals een devaluatie van onderwijsstandaarden of een overinvestering van medische hulpmiddelen in het laatste levensjaar, maar mondjesmaat aan bod. (Nu ik dit schrijf, besef ik dat mijn keuze van onderbelichte voorbeelden berust op beschikbaarheid. De thema’s die ik als voorbeeld heb gekozen, worden vaak genoemd; even belangrijke kwesties die minder beschikbaar zijn, kwamen niet bij me op.)

Hoewel we ons dit aanvankelijk niet volledig realiseerden, was een doorslaggevende reden voor het brede aanslaan van ‘heuristiek en biases’ buiten de psychologie een ondergeschikt kenmerk van ons werk: in onze artikelen namen we bijna altijd de volledige tekst op van de vragen die we aan onszelf en onze respondenten gesteld hadden. Door deze vragen konden lezers nagaan hoe hun eigen denken door cognitieve biases werd verstoord. Ik hoop dat u zelf ook iets dergelijks hebt ervaren bij het lezen van de vraag over de bibliothecaris Steve, een vraag die bedoeld was om u te laten inzien welke belangrijke rol gelijkenis speelt in verband met waarschijnlijkheid en hoe gemakkelijk het is relevante statistische feiten uit het oog te verliezen.

Het gebruik van dergelijke voorbeelden gaf wetenschappers uit uiteenlopende disciplines – met name filosofen en economen – een ongebruikelijke kans om mogelijke fouten in hun eigen denken waar te nemen. Na zichzelf te zien falen waren ze sterker geneigd om vraagtekens te zetten bij de, op dat moment overheersende, dogmatische veronderstelling dat de menselijke geest rationeel en logisch werkzaam is. De keuze van een methode was allesbepalend: wanneer we alleen maar resultaten van conventionele experimenten hadden gerapporteerd, zou het artikel minder opmerkelijk zijn geweest en sneller in het vergeetboek zijn geraakt. Daarnaast zouden sceptische lezers zich van de resultaten hebben gedistantieerd door beoordelingsfouten toe te schrijven aan de algemeen bekende lamlendigheid van bachelorstudenten, de standaarddeelnemers aan psychologisch onderzoek. Natuurlijk gaven we niet de voorkeur aan demonstraties boven standaardexperimenten omdat we filosofen en economen wilden beïnvloeden. We gaven de voorkeur aan demonstraties omdat die leuker waren, en net als op andere punten hadden we geluk met onze keuze van een methode. Een steeds terugkerend thema van dit boek is dat geluk in elk succesverhaal een belangrijke rol speelt: het is bijna altijd eenvoudig een kleine verandering in het verhaal aan te brengen waardoor een opmerkelijke prestatie omslaat in een middelmatig resultaat. Ons verhaal was op die regel geen uitzondering.

De reactie op ons werk was niet onverdeeld positief. In het bijzonder werd onze nadruk op biases door talrijke auteurs aangevochten omdat we hiermee een al te negatief beeld van de menselijke geest zouden voorstellen.³ Een deel van deze kritiek was heel vijandig. Maar zoals in het normale wetenschappelijke verkeer verwacht mag worden, werden onze ideeën ook in sommige reacties verfijnd en kregen we in andere commentaren plausibele alternatieven aangeboden.⁴

Over het geheel genomen wordt het idee dat ons denken vatbaar is voor stelselmatige fouten op dit moment echter algemeen geaccepteerd. Ons onderzoek naar oordeelsvorming heeft een veel sterker effect gehad op de sociale wetenschap dan we voor mogelijk hielden toen we met dit onderzoek bezig waren.

Direct na het afsluiten van ons onderzoek naar oordeelsvorming richtten we onze aandacht op besluitvorming in onzekerheid. Ons doel was een psychologische theorie te ontwikkelen over de manier waarop mensen beslissingen nemen in eenvoudige goksituaties, zoals ‘zou je bereid zijn een weddenschap aan te gaan over het opgooien van een munt waarbij je met “kop” 130 dollar wint en met “munt” 100 dollar verliest?’ Dit soort elementaire keuzen is al lang in gebruik bij onderzoek naar algemene vragen over besluitvorming, zoals het relatieve gewicht dat mensen toekennen aan winst en verlies. Onze benadering bleef dezelfde: we besteedden veel tijd aan het bedenken van exemplarische problemen en het nagaan of onze intuïtieve voorkeuren met een logische keuze overeenstemden. Ook dit keer, net als op het punt van oordeelsvorming, stelden we stelselmatige biases in onze beslissingen vast, intuïtieve voorkeuren die volgens een vast patroon inbreuk maakten op de regels van een rationele keuze. Vijf jaar na het artikel in Science publiceerden we de prospecttheorie, een theorie over kiezen die in sommige opzichten nog invloedrijker is dan ons werk over oordeelsvorming en een van de grondslagen is geworden van de gedragseconomie.

Tot het moment waarop verhuizingen het moeilijk maakten om verder te gaan, profiteerden Amos en ik van de uitzonderlijk gelukkige omstandigheid van een gezamenlijk denkvermogen dat superieur was aan waarover ieder van ons afzonderlijk beschikte en van een omgang die ons werk zowel plezierig als productief maakte. Onze samenwerking op het punt van oordeels- en besluitvorming leidde tot de Nobelprijs die mij in 2002 werd toegekend en die Amos met mij gedeeld zou hebben als hij niet in 1996 op de leeftijd van 59 jaar was gestorven.⁵

Waar staan we nu?

Dit boek is niet bedoeld als een uiteenzetting over het vroege onderzoek dat Amos en ik samen hebben uitgevoerd; dat werk is in de loop van de jaren al door veel competente auteurs verricht. Mijn belangrijkste doel op dit moment is een beeld van de werking van onze geest te schetsen dat berust op recente ontwikkelingen in de cognitieve en sociale psychologie. Een van de belangrijkste van deze ontwikkelingen is dat we nu zowel de wonderbaarlijke prestaties als de gebreken van intuïtief denken beter begrijpen.

Amos en ik hebben ons niet beziggehouden met correcte intuïties, los van de terloopse opmerking dat heuristieken bij de oordeelsvorming ‘heel nuttig zijn, maar soms tot ernstige en stelselmatige fouten leiden’. We hebben ons geconcentreerd op biases, omdat we die op zich interessant vonden en omdat ze inzicht gaven in de heuristieken die mensen bij het beoordelen van situaties gebruiken. We hebben ons niet afgevraagd of alle intuïtieve oordelen onder onzekerheid het product zijn van de heuristieken die we onderzochten; het is nu duidelijk dat dit niet het geval is. In het bijzonder worden de correcte intuïties van experts beter verklaard door de effecten van een langdurige praktijk dan door heuristieken.⁶ We zijn nu in staat een rijker en evenwichtiger beeld van intuïtieve oordelen en keuzen te schetsen, waarin vaardigheid en heuristieken beide een rol spelen.

De psycholoog Gary Klein vertelt het verhaal van een ploeg brandweerlieden die een huis binnengingen waar de keuken in brand stond.⁷ Kort na het moment waarop de mannen de waterslangen op het vuur hadden gericht, hoorde de commandant zichzelf roepen: ‘Wegwezen allemaal!’, zonder te beseffen waarom. Bijna direct nadat de brandweerlieden zich hadden teruggetrokken, stortte de vloer in. Pas naderhand besefte de commandant dat het vuur ongebruikelijk rustig was geweest en zijn oren ongebruikelijk heet. Deze indrukken alarmeerden bij hem wat hij een ‘zesde zintuig voor gevaar’ noemde. Hij had geen idee wat er fout kon gaan, maar hij wist dat er iets niet klopte. De brandhaard bleek niet in de keuken te liggen maar in de kelder onder de plek waar de mannen gestaan hadden.

We hebben allemaal wel zulke verhalen gehoord over de intuïties van experts: de schaakmeester die op straat langs een partijtje schaak loopt en zonder zijn pas in te houden ‘mat in drie voor wit’ roept. Of de arts die een complexe diagnose stelt na één enkele blik op de patiënt. Intuïties van experts doen ons aan als wonderbaarlijk, maar dat zijn ze niet. Vele malen per dag halen we zelf ook zulke sterke staaltjes uit. De meesten van ons zijn meesters in het ontdekken van boosheid in de eerste woorden van een telefoongesprek, beseffen het wanneer we een kamer binnenlopen waar we net over de tong gaan, en reageren snel op subtiele aanwijzingen dat de automobilist op de rijstrook naast ons niet te vertrouwen is. Onze alledaagse intuïtieve vermogens zijn niet minder wonderbaarlijk dan de verbluffende inzichten van een ervaren brandweerman of arts; alleen zijn ze veel algemener aanwezig.

De psychologie van trefzekere intuïties doet geen beroep op magie. Misschien hebben we de beste korte omschrijving van deze intuïties te danken aan de grote Herbert Simon, die onderzoek deed bij schaakmeesters en aantoonde dat die na duizenden uren praktijk de stukken op het bord anders gaan zien dan de rest van ons.⁸ Je kunt meevoelen met Simons ongeduld over het mythologiseren van intuïties van experts als hij schrijft: ‘De situatie heeft een aanwijzing verschaft; deze aanwijzing heeft de expert toegang gegeven tot informatie in zijn geheugen, en die informatie verschaft het antwoord. Intuïtie is niets meer of minder dan herkenning.’⁹

We zijn niet verbaasd wanneer een tweejarig kind naar een dier kijkt en trefzeker ‘hondje!’ zegt omdat we gewend zijn aan het wonder dat kinderen dingen leren herkennen en benoemen. Het punt van Simon is dat wonderbaarlijke intuïties van experts hetzelfde karakter dragen. Geldige intuïties komen tot ontwikkeling wanneer experts geleerd hebben bekende elementen in een nieuwe situatie te herkennen en te handelen op een manier die in die situatie passend is. Goede intuïtieve oordelen komen net zo direct bij ons op als ‘hondje!’

Helaas komen de intuïties van deskundigen niet altijd voort uit werkelijke expertise. Ik heb ooit een bezoek gebracht aan de hoogste beleggingsadviseur van een grote financiële firma, die me vertelde dat hij juist enkele tientallen miljoenen dollars in aandelen van de Ford Motor Company had geïnvesteerd. Toen ik hem vroeg hoe hij tot dit besluit was gekomen, antwoordde hij dat hij kortgeleden een autoshow bezocht had en onder de indruk was geraakt. ‘Och man, als je ziet hoe ze zo’n auto kunnen maken!’ vertelde hij me bij wijze van verklaring. Hij maakte heel duidelijk dat hij op zijn onderbuikgevoel vertrouwde en dat hij tevreden was met zichzelf en zijn besluit. Ik vond het opmerkelijk dat hij kennelijk geen aandacht had geschonken aan de enige vraag die een econoom relevant zou vinden: zijn de aandelen Ford op dit moment ondergewaardeerd? In plaats daarvan had hij naar zijn intuïtie geluisterd; hij vond de auto’s aantrekkelijk, hij hield van het merk en hij vond het een prettig idee om daar aandelen van te bezitten. Op grond van wat we weten over beleggingskeuzen, is het redelijk om aan te nemen dat hij niet wist wat hij deed.

De specifieke heuristieken die Amos en ik onderzochten, droegen weinig bij aan een beter begrip van de man die de Ford-aandelen kocht, maar er bestaat op dit moment een bredere visie op heuristieken die wel een passende verklaring kan bieden. Een belangrijke verbetering is dat emotie nu een veel grotere rol speelt in ons begrip van intuïtieve oordelen en keuzen dan in het verleden. De beslissing van de beleggingsadviseur zou nu worden beschreven als een voorbeeld van de affectheuristiek, waarbij oordelen en beslissingen direct geleid worden door gevoelens van voorkeur of afkeer, zonder dat daar veel rationele overwegingen aan te pas komen.¹⁰

Wanneer we voor een probleem komen te staan, zoals het kiezen van een schaakzet of een beslissing over het kopen van aandelen, doet onze machinerie van intuïtief denken het beste wat in haar vermogen ligt. Als iemand relevante expertise heeft, zal hij de situatie herkennen en is de intuïtieve oplossing die bij hem in gedachten komt waarschijnlijk correct. Dit is wat er gebeurt als een schaakmeester naar een gecompliceerde stelling kijkt: de paar zetten die onmiddellijk bij hem opkomen, zijn allemaal sterk. Wanneer het gaat om een moeilijke vraag en de expertise voor een trefzekere oplossing niet voorhanden is, doet de intuïtie toch een gooi: er komt misschien wel snel een antwoord tevoorschijn, maar niet een antwoord op de oorspronkelijke vraag. De vraag die de beleggingsadviseur moest beantwoorden (Moet ik aandelen Ford kopen?) was moeilijk, maar het antwoord op een gemakkelijker en verwante vraag (Houd ik van Ford-auto’s?) kwam gemakkelijk bij hem op en was bepalend voor zijn keuze. Dit is de essentie van intuïtieve heuristieken: wanneer we geconfronteerd worden met een moeilijke vraag, geven we vaak antwoord op een vraag die gemakkelijker is, doorgaans zonder deze verwisseling op te merken.¹¹

Het spontane zoeken naar een intuïtieve oplossing lukt niet altijd; soms komt er noch een deskundige oplossing, noch een heuristisch antwoord bij ons op. In zulke gevallen merken we vaak dat we overschakelen op een langzamere, meer weloverwogen en moeizamere vorm van denken. Snel denken omvat beide varianten van intuïtief denken, op grond van expertise en met gebruik van een heuristiek, en daarnaast ook de volledig automatische mentale activiteiten van waarneming en geheugen – de operaties die je doen weten dat er een lamp op je bureau staat of die je de naam van de hoofdstad van Rusland in herinnering brengen.

Het onderscheid tussen snel en langzaam denken is in de laatste 25 jaar door vele psychologen onderzocht. Om redenen die ik uitvoeriger uiteen zal zetten in het volgende hoofdstuk, zal ik het mentale leven beschrijven aan de hand van een metafoor over twee operateurs, Systeem 1 en Systeem 2, die respectievelijk snel en langzaam denken tot stand brengen. Ik zal de kenmerken van intuïtief en weloverwogen denken bespreken alsof het kenmerken en disposities zijn van twee personen in je geest. In het beeld dat uit recent onderzoek naar voren komt, is het intuïtieve Systeem 1 invloedrijker dan men op grond van ervaring zou denken en is het de geheime auteur van veel van de keuzen en beoordelingen die we maken. Het grootste deel van het boek gaat over de werking van Systeem 1 en de wisselwerking tussen dit systeem en Systeem 2.

Wat volgt hierna?

Het boek bestaat uit vijf delen. Deel I beschrijft de basiselementen van een tweeledige benadering van oordelen en keuzen. Het geeft een nadere uitwerking van het onderscheid tussen de automatische operaties van Systeem 1 en de gecontroleerde operaties van Systeem 2 en laat zien hoe associatief geheugen, de kern van Systeem 1, voortdurend bezig is met het opbouwen van een samenhangende interpretatie van wat er op elk moment in onze wereld gaande is. Ik probeer een gevoel te geven van de complexiteit en de rijkdom van de automatische en vaak onbewuste processen die aan intuïtief denken ten grondslag liggen, en van de manier waarop deze automatische processen de heuristiek van beoordeling verklaren. Eén doel van deel I is een taal aan te bieden voor ons denken en spreken over mentale processen.

Deel II brengt het onderzoek naar beoordelingsheuristieken up-to-date en buigt zich over een belangrijk raadsel: waarom is het zo moeilijk om statistisch te denken? We denken gemakkelijk associatief, we denken metaforisch, we denken causaal, maar statistiek vereist dat we over veel verschillende dingen tegelijk nadenken en dat is iets waarvoor Systeem 1 niet ontworpen is.

De problemen met statistisch denken dragen bij aan het voornaamste thema van deel III, dat ingaat op een van de raadselachtige beperkingen van onze denkvermogen: ons buitensporige vertrouwen in wat we denken te weten en ons kennelijke onvermogen om de volle omvang van onze onwetendheid en onze onzekerheid over de wereld waarin we leven te erkennen. We zijn geneigd te overschatten hoeveel we van de wereld begrijpen en de rol van het toeval in gebeurtenissen te onderschatten. Dit overmatige vertrouwen wordt gevoed door de denkbeeldige zekerheid van achterafkennis. Mijn opvattingen over dit onderwerp zijn beïnvloed door Nassim Taleb, de schrijver van The Black Swan. Ik hoop op gesprekken rond het koffieapparaat waarbij intelligent lering wordt getrokken uit het verleden zonder dat we toegeven aan de verleiding van achterafkennis en de illusie van zekerheid.

Deel IV is een dialoog met de economie over de aard van besluitvorming en over het realisme van de veronderstelling dat economisch handelen rationeel is. Aan de hand van het tweesystemenmodel geeft dit deel van het boek een actuele beschrijving van de kernbegrippen van de prospecttheorie, het keuzemodel dat Amos en ik in 1979 hebben gepubliceerd. Latere hoofdstukken in dit deel bespreken verschillende manieren waarop menselijke keuzen afwijken van de regels van rationaliteit, zoals de ongelukkige neiging om besluitvormingsproblemen als opzichzelfstaand te benaderen, en kadereffecten, waarbij beslissingen tot stand komen op grond van irrelevante kenmerken van keuzeproblemen. Deze observaties, die goed te verklaren zijn aan de hand van de kenmerken van Systeem 1, zetten een groot vraagteken bij de vooronderstelling van rationaliteit die in de standaardeconomie de voorkeur geniet.

Deel V beschrijft recent onderzoek dat een onderscheid heeft ingevoerd tussen twee zelven, het ervarende zelf en het terugblikkende zelf, die niet dezelfde interesses hebben. We kunnen mensen bijvoorbeeld aan twee pijnlijke ervaringen blootstellen. Een van deze ervaringen is strikt genomen erger dan de andere omdat hij langer duurt. Maar de automatische vorming van herinneringen – die verzorgd wordt door Systeem 1 – heeft eigen regels die we zo kunnen toepassen dat de slechtste episode de beste herinnering achterlaat. Als mensen later kiezen welke episode ze willen herhalen, worden ze door hun terugblikkende zelf aangestuurd en stellen ze zichzelf (hun ervarende zelf) bloot aan onnodige pijn. Het onderscheid tussen deze twee zelven wordt toegepast op het meten van welzijn, waarbij we opnieuw kunnen vaststellen dat iets wat het ervarende zelf gelukkig maakt, niet precies hetzelfde is als wat het terugblikkende zelf tevredenstelt. Hoe twee zelven binnen één enkel lichaam geluk kunnen nastreven, roept enkele moeilijke vragen op, zowel voor individuen als voor samenlevingen die het welzijn van de bevolking als een beleidsdoel beschouwen.

Twee artikelen die door Amos Tversky en mijzelf als duo zijn geschreven, zijn als bijlagen in dit boek opgenomen. Het eerste betreft de besluitvorming in onzekerheid die ik in dit hoofdstuk beschreven heb. Het tweede, verschenen in 1984, geeft een samenvatting van de prospecttheorie en van ons onderzoek naar kadereffecten. Deze artikelen bevatten de bijdragen die door het comité van de Nobelprijs genoemd zijn en de eenvoud van deze bijdragen zal u misschien verbazen. Door ze te lezen kunt u een idee krijgen van hoeveel we lang geleden al wisten en ook van hoeveel we in de laatste decennia hebben bijgeleerd.

Deel I Twee systemen

1
De hoofdpersonages

Bekijk de volgende foto om uw eigen automatische modus te ervaren.

Figuur 1

Uw eerste indruk van dit vrouwengezicht is de perfecte combinatie van wat we normaal gesproken zien en intuïtief denken noemen. Waarschijnlijk viel meteen het donkere haar van de vrouw op en zag u direct dat ze boos kijkt. Wat u zag, vertelde u verder ook iets over de nabije toekomst. U kreeg het gevoel dat de vrouw op het punt staat iets onaardigs te zeggen, waarschijnlijk op luide, indringende toon. Dit voorgevoel ontstond als vanzelf, zonder dat u zich hoefde te concentreren. U was niet van plan om haar stemming in te schatten of haar handelen te voorspellen, en uw reactie op de foto had geen relatie tot uw eigen handelen. Het gevoel overviel u gewoon – een voorbeeld van snel denken.

Neem nu het volgende:

17 × 24

U ziet direct dat dit een vermenigvuldiging is. U weet ook dat de rekensom snel is op te lossen, met een papiertje of uit uw hoofd. U hebt waarschijnlijk ook een vaag idee van wat de uitkomst ongeveer is – niet 12.609 of 123. Maar zonder iets langer over de som na te denken kunt u niet met zekerheid zeggen of het antwoord 560 is. U heeft niet direct een exact antwoord klaar en u bent u bewust van uw keuze om de som wel of niet op te lossen. Als u de som nog niet hebt opgelost, kunt u dit nu alsnog doen, in elk geval deels.

U ervaart nu langzaam denken en doorloopt een reeks van stappen. Allereerst moet u uit uw geheugen het cognitieve programma voor vermenigvuldigen opdiepen, destijds op school geleerd, en op de som toepassen. De berekening verloopt niet al te gemakkelijk. U moet bepaalde gegevens in uw geheugen opslaan, omdat u moet bijhouden waar u bent in de berekening en wat u nog moet doen, en tegelijkertijd moet u bepaalde tussenuitkomsten onthouden. Het proces is een mentale taak: weloverwogen, inspannend en ordelijk – kenmerken van langzaam denken. De berekening vindt niet alleen in uw hersenen plaats, ook uw lichaam doet mee. Uw spieren spannen zich iets aan, uw bloeddruk stijgt en uw hartslag loopt op. Als iemand u nauwlettend in de gaten houdt, zal hij zien dat uw pupillen groter worden. Zodra u de juiste uitkomst (408 overigens) hebt gevonden of uw poging hebt gestaakt, krijgen uw pupillen weer hun normale omvang.

Twee systemen

Psychologen zijn al enkele tientallen jaren zeer geïnteresseerd in deze twee manieren van denken: de manier die wordt opgeroepen door de foto van de boze vrouw en de manier die we voor het vermenigvuldigingsprobleem gebruiken. Er worden diverse namen voor deze manieren van denken gebruikt.¹ Ikzelf kies voor de termen die bedacht zijn door de psychologen Keith Stanovich en Richard West: Systeem 1 en Systeem 2.

• | Systeem 1 werkt automatisch en snel, met weinig of geen inspanning en geen gevoel van controle.
• | Systeem 2 omvat bewuste aandacht voor de mentale inspanningen die worden verricht, waaronder ingewikkelde berekeningen. De werking van Systeem 2 wordt vaak gekoppeld aan de subjectieve ervaring van handelingsvermogen, keuze en concentratie.²

De termen Systeem 1 en Systeem 2 worden veel gebruikt in de psychologie, maar ik zal in dit boek een stapje verdergaan. Zie dit boek als een psychologisch verhaal met twee hoofdpersonen.

Mensen voelen zich vooral aangetrokken tot Systeem 2, het bewuste, rationele zelf dat meningen heeft, keuzen maakt en nadenkt over wat te doen en wat te denken. Hoewel Systeem 2 onze voorkeur heeft, is Systeem 1 de held van dit verhaal. Ik beschrijf Systeem 1 vaak als iets wat moeiteloos indrukken en gevoelens vormt, de voornaamste bron van de expliciete overtuigingen en keuzen van Systeem 2. De automatische werking van Systeem 1 genereert een verrassend complex patroon van ideeën, maar alleen het tragere Systeem 2 kan gedachten in een ordelijke reeks van stappen omzetten. Ik zal ook situaties beschrijven waarin Systeem 2 de overhand krijgt en de impulsen en vrije associaties van Systeem 1 naar de achtergrond drukt. Zie de twee systemen als instrumenten met eigen vaardigheden, beperkingen en functies.

In volgorde van complexiteit zijn dit enkele voorbeelden van de automatische activiteiten die we aan Systeem 1 toeschrijven:

• | zien dat een object zich op grotere afstand bevindt dan een ander object;
• | de bron van een bepaald geluid lokaliseren;
• | de uitdrukking ‘oorlog en ...’ aanvullen;
• | afkeer tonen bij het zien van een afschrikwekkend beeld;
• | vijandigheid in iemands stem detecteren;
• | de som 2 + 2 = ? oplossen;
• | tekst op billboards lezen;
• | een auto besturen op een lege weg;
• | een goede schaakzet bedenken (als u schaakgrootmeester bent);
• | eenvoudige zinnen begrijpen;
• | de beschrijving ‘een rustige en nette persoon met oog voor detail’ aan een bepaald beroep koppelen.

Al deze mentale activiteiten behoren tot dezelfde groep als het interpreteren van het beeld van de boze vrouw – ze vinden automatisch plaats, met weinig of geen inspanning. De vaardigheden van Systeem 1 omvatten de vaardigheden die we met dieren delen. We hebben allen het aangeboren vermogen de wereld om ons heen waar te nemen, objecten te herkennen, geluiden te lokaliseren en bang te zijn voor spinnen. Andere mentale activiteiten worden door oefening snel en automatisch uitgevoerd. Systeem 1 heeft aangeleerd associaties tussen ideeën (de hoofdstad van Frankrijk?) te maken en heeft vaardigheden als lezen en het interpreteren van subtiele lichaamstaal ontwikkeld. Sommige vaardigheden, zoals schaken op hoog niveau, zijn slechts voor een enkeling weggelegd; andere hebben we allemaal. Het herkennen van een bepaald beroepsstereotype in een satirische sketch vereist kennis van taal en cultuur, die velen van ons bezitten. Deze kennis is opgeslagen in ons geheugen en kan snel worden opgediept.

Sommige mentale activiteiten uit de lijst zijn volledig onvrijwillig. Het is onmogelijk om eenvoudige zinnen in de eigen taal niet te snappen of om niet te weten uit welke richting een bepaald geluid afkomstig is. Ook is het onmogelijk om de uitkomst van 2 + 2 niet te weten of om niet te denken aan Parijs als iemand het over de hoofdstad van Frankrijk heeft. Andere activiteiten, zoals kauwen, kunnen worden gecontroleerd, maar vinden normaal gesproken automatisch plaats. Het controleren van aandacht is iets wat in beide systemen gebeurt. Jezelf wenden tot de bron van een geluid is in Systeem 1 doorgaans een onvrijwillige reflex, die direct wordt gevolgd door de vrijwillige aandacht in Systeem 2. In een kamer met veel mensen kun je de neiging onderdrukken om te kijken naar iemand die zojuist op luide toon een krachtterm heeft gebruikt, maar zelfs als je je hoofd niet beweegt, zal je aandacht in elk geval eventjes op die persoon zijn gericht. Hierna kun je je aandacht weer verleggen door je op iets anders te concentreren.

De sterk verschillende processen van Systeem 2 hebben één ding gemeen: ze vereisen aandacht en worden onderbroken als onze aandacht wordt verlegd. Hieronder vindt u enkele voorbeelden:

• | je schrap zetten voor het startschot in een race;
• | de aandacht richten op de clowns in het circus;
• | in een rumoerige ruimte de aandacht op een bepaald iemand richten;
• | uitkijken naar een vrouw met grijs haar;
• | in je geheugen graven om een vreemd geluid te identificeren;
• | een sneller dan gebruikelijk looptempo onderhouden;
• | de gepastheid van je gedrag in een bepaalde sociale setting beoordelen;
• | tellen hoeveel keer de letter A voorkomt in een bepaalde tekst;
• | iemand je telefoonnummer geven;
• | in een krappe parkeerplek parkeren (voor de meeste mensen);
• | de prijs-kwaliteitverhouding van twee wasmachines vergelijken;
• | de validiteit van een complexe logische redenatie beoordelen.

In al deze situaties moet u aandachtig zijn – u zult de taken minder goed of helemaal niet kunnen volbrengen als u niet gefocust bent of zich op andere dingen concentreert. Systeem 2 heeft het vermogen om de manier waarop Systeem 1 werkt te veranderen door de normaal gesproken automatische functies van aandacht en geheugen te ‘programmeren’. Als u op het station op een familielid wacht, kunt u uitkijken naar een vrouw met grijs haar of een man met een baard, om de kans te vergroten dat u uw familielid op afstand in de mensenmenigte herkent. U kunt in uw geheugen zoeken naar Franse existentiële romans of hoofdsteden die beginnen met de letter N. Als u op vliegveld Heathrow een auto huurt, zal men u waarschijnlijk vertellen dat ‘we hier links rijden’. In al deze gevallen wordt u gevraagd iets te doen wat in principe onnatuurlijk is en zult u zien dat het goed uitvoeren van deze activiteiten enige aandacht vergt.

De beeldspraak van ‘aandacht besteden’ is treffend: u besteedt een bepaald deel van alle aandacht die u in totaal aan activiteiten kunt schenken en als u dit ‘budget’ overschrijdt, raakt u in de problemen. Kenmerkend voor aandacht vragende activiteiten is dat ze elkaar kunnen hinderen – wat ook de reden is dat het moeilijk is om verscheidene van dergelijke activiteiten tegelijkertijd uit te voeren. De kans is groot dat u de rekensom 17 × 24 niet kunt oplossen terwijl u in druk verkeer moet keren. (Probeer het maar niet!) U kunt meerdere dingen tegelijkertijd doen, maar alleen als ze eenvoudig zijn en weinig aandacht vergen. Een gesprek voeren met iemand op de bijrijdersstoel terwijl u over een lege snelweg rijdt, is zeker mogelijk, en veel jonge ouders weten dat je tijdens het voorlezen moeiteloos aan andere dingen kunt denken.

Iedereen heeft wel een besef van de beperkingen van onze aandacht, en daar gedragen we ons ook naar. De meeste bijrijders zullen bijvoorbeeld even stoppen met praten als de persoon aan het stuur op een smalle weg een vrachtwagen moet inhalen. Ze snappen dat afleiding niet handig is, en ook dat wat ze zeggen op dat moment toch niet tot hem doordringt.

Door je intensief op een taak te concentreren heb je geen oog meer voor andere zaken – zelfs niet voor zaken die je anders direct zouden opvallen. Het beste voorbeeld hiervan werd geleverd door Christopher Chabris en Daniel Simons, die in het boek The Invisible Gorilla over dit fenomeen schreven. Ze maakten een korte film over twee basketbalteams, één team gekleed in het wit en één in het zwart. Degenen die de film bekeken, werd gevraagd om te tellen hoe vaak de spelers van het witte team de bal naar elkaar overgooiden, waarbij het zwarte team geheel moest worden genegeerd: een lastige taak die veel aandacht vergt. Halverwege het filmpje verschijnt er een vrouw in een gorillapak, die vervolgens recht door het beeld loopt, op de borst roffelt en weer verder loopt. De gorilla is in totaal negen seconden in beeld. Duizenden hebben inmiddels de proef gedaan en ongeveer de helft zag niets vreemds. Het is het tellen, en vooral de instructie om een van de teams te negeren, die deze blinde vlek veroorzaakt. Als we het filmpje zonder deze instructies zouden bekijken, zouden we de gorilla direct zien. Zien en waarnemen zijn automatische functies van Systeem 1, maar vergen enige aandacht voor de relevante stimulus. Chabris en Simons stelden dat de opvallendste uitkomst van het onderzoek was dat de proefpersonen hogelijk verbaasd waren over de uitkomsten – men kon zich gewoonweg niet voorstellen zoiets vreemds niet te hebben opgemerkt. Het gorillaonderzoek onderstreept twee belangrijke aspecten van onze hersenen: we kunnen een blinde vlek hebben voor opvallende zaken, maar zijn ons ook niet altijd bewust van onze eigen blinde vlekken.

Een korte samenvatting van het verhaal

De interactie tussen de twee systemen zal in dit boek een terugkerend thema zijn en het is misschien verhelderend om een korte samenvatting te geven van het verhaal dat ik wil vertellen. Systeem 1 en Systeem 2 zijn beide actief, mits we niet aan het slapen zijn. Systeem 1 wordt automatisch uitgevoerd. Systeem 2 bevindt zich normaal gesproken in sluimerstand, waarin slechts een klein deel van de capaciteit wordt gebruikt. Systeem 1 genereert voortdurend suggesties voor Systeem 2: indrukken, ingevingen, intenties en gevoelens. Indien ze door Systeem 2 worden opgepikt, veranderen indrukken en ingevingen in overtuigingen. Impulsen veranderen in vrijwillig ondernomen handelingen. Als alles soepeltjes verloopt, wat meestal het geval is, pikt Systeem 2 de suggesties van Systeem 1 op met weinig of geen aanpassingen. U gelooft in de indrukken die u krijgt en handelt op basis van uw gevoelens. En dat is prima – meestal.

Zodra Systeem 1 in de problemen raakt, wordt Systeem 2 ingeschakeld om ondersteuning te bieden. Systeem 2 wordt gemobiliseerd wanneer Systeem 1 een bepaalde vraag niet kan beantwoorden, wat waarschijnlijk het geval was toen u de rekensom 17 × 24 moest oplossen. Wanneer u wordt verrast, bent u zich waarschijnlijk sterk bewust van uw oplettendheid. Systeem 2 wordt geactiveerd wanneer er iets plaatsvindt wat inbreuk doet op het wereldbeeld van Systeem 1. Volgens dat wereldbeeld kunnen lampen niet lopen, kunnen katten niet blaffen en zullen gorilla’s geen basketbalvelden oversteken. Het gorillaexperiment toont aan dat enige aandacht nodig is om de verrassende stimulus op te merken. De verrassing activeert en focust vervolgens uw aandacht: u gaat kijken en graaft uw geheugen af naar een verhaal of voorval dat het verrassende voorval kan verklaren. Systeem 2 is ook verantwoordelijk voor de controle over uw eigen gedrag – de controle die ervoor zorgt dat u beleefd blijft wanneer u boos bent en alert wanneer u ’s nachts autorijdt. Systeem 2 wordt ook geactiveerd wanneer u of iemand anders op het punt staat een fout te maken. Denk eens aan die momenten waarop u bijna een krachtterm uitte en de moeite die u moest doen om uzelf te beheersen. Samengevat: het meeste van wat u (uw Systeem 2) denkt en doet, vindt zijn oorsprong in Systeem 1, maar Systeem 2 neemt de zaken over wanneer een en ander ingewikkeld wordt en heeft meestal het laatste woord.

De scheiding van taken tussen Systeem 1 en Systeem 2 is uitermate efficiënt: te leveren inspanningen worden geminimaliseerd en de prestaties geoptimaliseerd. De regeling werkt meestal goed, aangezien Systeem 1 over het algemeen zeer goed functioneert: de modellering van bekende situaties is accuraat, de kortetermijnvoorspellingen zijn dat meestal ook en de eerste reactie op uitdagende kwesties is snel en relevant. Systeem 1 kent echter wel vooringenomenheden, of biases – systematische fouten die worden gemaakt in specifieke situaties. Zoals we zullen zien, beantwoordt Systeem 1 soms vragen die minder complex zijn dan de vragen die werden gesteld en heeft het weinig kaas gegeten van logica en statistiek. Een andere beperking van Systeem 1 is dat het niet kan worden uitgeschakeld. Als u op een beeldscherm een woord in een bekende taal ziet verschijnen, zult u dit woord lezen – tenzij uw aandacht geheel ergens anders ligt.³

Conflict

In figuur 2 vindt u een variant op een klassiek experiment, gericht op het creëren van een conflict tussen de twee systemen.⁴ Doe het experiment eerst zelf voordat u verder leest.

Uw eerste taak is om beide kolommen van boven naar beneden door te lopen en hardop aan te geven of de woorden in kleine of hoofdletters zijn afgedrukt. Zodra u dit hebt gedaan, doorloopt u nogmaals beide kolommen en geeft u aan of de woorden links of rechts van het midden zijn afgedrukt door hardop ‘links’ of ‘rechts’ te roepen.

Figuur 2

In beide gevallen zult u waarschijnlijk de juiste woorden hebben opgelezen en ongetwijfeld hebt u ontdekt dat sommige aspecten van de oefening gemakkelijker waren dan andere. Toen u moest aangeven of de woorden in hoofdletters of kleine letters zijn afgedrukt, had u weinig moeite met de linkerkolom en moest u bij de rechterkolom iets langer nadenken – misschien begon u zelfs een beetje te stotteren. Bij het benoemen van de positie van de woorden had u juist meer moeite met de linkerkolom.

Deze taken doen een beroep op Systeem 2, omdat het aangeven van ‘groot/klein’ of ‘links/rechts’ niet iets is wat u normaal gesproken bij het lezen van woorden doet. Een van de dingen die u voor deze taken deed, was het programmeren van uw geheugen, zodat de relevante woorden (‘groot’ en ‘klein’ in het eerste deel van het experiment) als het ware op het puntje van uw tong kwamen te liggen. Dit prioriteren van de gekozen woorden bleek effectief en u kon de lichte neiging om bij de eerste kolom andere woorden te lezen eenvoudig weerstaan. De tweede kolom was echter een ander verhaal, omdat ze de woorden bevat waarop u zich had ingesteld – u kon ze niet negeren. In de meeste gevallen kon u het juiste antwoord geven, maar het negeren van uw automatische reactie bleek lastig. U ervoer een conflict tussen een taak die u van plan was te volbrengen en een automatische, conflicterende reactie.

Conflicten tussen een automatische reactie en de intentie om deze reactie te negeren vinden in ons leven veelvuldig plaats. We kennen allemaal onze reactie op dat vreemd geklede stel aan het restauranttafeltje naast ons. We weten ook hoe het is als we een saai boek lezen en constant moeten terugkeren naar het punt waarop we stopten met het bewust opnemen van de tekst. Velen van ons weten hoe het is om in de winter in een slip te geraken en hoe moeilijk het is om dan te doen wat we moeten doen, handelingen die in tegenspraak lijken met wat we intuïtief willen doen: ‘stuur mee met de slip, en wat je ook doet, probeer niet te remmen!’ En iedereen heeft wel eens de neiging moeten onderdrukken om iemand de huid vol te schelden. Een van de taken van Systeem 2 is om de impulsen van Systeem 1 te onderdrukken. Met andere woorden, Systeem 2 is verantwoordelijk voor onze zelfbeheersing.

Illusies

Kijk eens goed naar figuur 3 om een betere indruk te krijgen van de autonomie van Systeem 1 en van het onderscheid tussen indrukken en overtuigingen.

Figuur 3

Als u dit plaatje nog niet eerder hebt gezien, lijkt er niets aan de hand: twee horizontale lijnen van verschillende lengten, met enkele diagonalen die verschillende richtingen oplopen. De onderste lijn is duidelijk langer dan de bovenste. Dit is wat u ziet en uiteraard gelooft u uw eigen ogen. Maar als u deze figuur al eens eerder hebt gezien, zult u ongetwijfeld de fameuze optische illusie van Müller-Lyer hebben herkend. Als u er een liniaal bij pakt, zult u zien dat beide horizontale lijnen exact even lang zijn.

Nu u de lijnen hebt opgemeten, hebt u – uw Systeem 2, het bewuste zelf dat u ‘Ik’ noemt – een nieuwe overtuiging: u weet dat de lijnen even lang zijn. Als men u naar de lengte van de lijnen vraagt, zult u zeggen wat u weet. Maar toch lijkt de onderste lijn langer dan de bovenste. U hebt ervoor gekozen de meting te geloven, maar u kunt niet voorkomen dat Systeem 1 zijn ding doet: u ziet de lijnen niet als gelijk in lengte, hoewel u weet dat ze dit wel zijn. Om de Müller-Lyer-illusie te weerstaan kunt u maar één ding doen: u moet leren om uw indruk van de lengte van lijnen mét diagonalen te wantrouwen. Om dit te doen moet u de optische illusie kunnen doorzien en uw kennis over de illusie uit uw geheugen opdiepen. Als u dit kunt, zult u nooit meer misleid worden. Maar de ene lijn zal nog steeds langer lijken dan de andere!

Niet alle illusies zijn optisch. Er zijn gedachte-illusies, die we cognitieve illusies noemen. Als student volgde ik enkele vakken over de kunst en wetenschap van psychotherapie. Tijdens een van deze colleges deelde een docent een stukje klinische wijsheid met ons. Dit is wat hij zei: ‘Zo nu en dan krijg je te maken met een patiënt die met een meelijwekkend verhaal over fouten in zijn vorige behandeling komt. Hij heeft diverse therapeuten bezocht maar geen van hen heeft hem kunnen helpen. De patiënt beschrijft op heldere toon hoe hij in het verleden verkeerd is begrepen, maar dat jij anders bent. Jij denkt hetzelfde en bent ervan overtuigd dat je hem begrijpt en kunt helpen.’ De docent verhief hierop zijn stem: ‘Overweeg geen moment om deze patiënt in behandeling te nemen! Stuur hem direct weg! Hij is hoogstwaarschijnlijk een psychopaat, die door niemand kan worden geholpen!’

Jaren later begreep ik dat mijn docent ons probeerde te waarschuwen voor de charme van de psychopaat. Een toonaangevend onderzoeker op het gebied van psychotherapie bevestigde dat mijn docent ons het juiste advies had gegeven.⁵ De overeenkomst met de Müller-Lyer-illusie is duidelijk. Wat mij geleerd werd, was niet hoe ik over die patiënt moest denken. Mijn docent ging ervan uit dat ik de sympathie die ik voor de patiënt zou voelen niet kon sturen – deze sympathie vloeide immers voort uit Systeem 1. Bovendien werd mij niet geleerd om over het algemeen argwanend te zijn over mijn gevoelens ten opzichte van bepaalde patiënten. Mij werd verteld dat affectie voor een patiënt met een lange geschiedenis van mislukte behandelingen een signaal is om alert te zijn, zoals de diagonale lijnen aan de parallelle. Het is en blijft een illusie, een cognitieve illusie, en mij (Systeem 2) werd geleerd hoe ik dit signaal moest herkennen.

Een vraag die vaak wordt gesteld over cognitieve illusies, is of men ze kan negeren. De voortekenen zijn niet bemoedigend. Omdat Systeem 1 automatisch werkt en niet naar goeddunken kan worden in- of uitgeschakeld, zijn fouten in ons intuïtieve denken vaak lastig te voorkomen. Biases kunnen niet altijd worden vermeden, omdat Systeem 2 zich eenvoudigweg niet van de fout bewust is. Zelfs als er signalen zijn dat er iets misgaat, kunnen fouten alleen door extra controle en inspanning van Systeem 2 worden voorkomen. In het dagelijkse leven is een dergelijke onophoudelijke waakzaamheid onpraktisch, laat staan wenselijk. Ons denken voortdurend in twijfel trekken is vermoeiend en Systeem 2 is veel te traag en te inefficiënt om in routineuze beslissingen als substituut voor Systeem 1 te dienen. Het beste wat we kunnen doen, is compromissen sluiten: leren situaties te herkennen waarin fouten zich kunnen voordoen en ons best doen om fouten te voorkomen wanneer er veel op het spel staat. Een thema van dit boek is dat het over het algemeen gemakkelijker is om fouten van anderen te herkennen dan die van onszelf.

Een nuttige personificatie

Ik probeer u steeds over te halen de twee systemen als individuen in onze hersenen te zien, met eigen persoonlijkheden, vermogens en beperkingen. Vaak gebruik ik zinnen waarin de systemen de hoofdpersoon zijn, zoals ‘Systeem 2 berekent de vermenigvuldiging’.

Dergelijk taalgebruik wordt in professionele kringen als doodzonde gezien, aangezien de gedachten en handelingen van een persoon beschreven worden aan de hand van gedachten en handelingen van kleine mannetjes in ons hoofd.⁶ Grammaticaal is de zin over Systeem 2 vergelijkbaar met: ‘De butler steelt het kleingeld.’ Mijn collega’s zouden erop wijzen dat de handelingen van de butler het verdwijnen van het kleingeld verklaart en dat de zin over Systeem 2 niet direct aangeeft hoe vermenigvuldigingen worden berekend. Mijn antwoord zou dan zijn dat de korte personificatie waarmee de berekening aan Systeem 2 wordt toegeschreven als beschrijving moet worden opgevat, en niet als verklaring. De zin heeft enkel betekenis omdat we al het een en ander over Systeem 2 weten. De zin is een korte versie van het volgende: ‘Hoofdrekenen is een vrijwillige activiteit die enige inspanning vergt, die niet moet worden uitgevoerd tijdens het keren in druk verkeer en die vergezeld gaat van verwijde pupillen en een snellere hartslag.’

De uitspraak ‘autorijden in normale omstandigheden wordt geregeld door Systeem 1’ betekent dat het besturen van een auto bijna automatisch gaat, zonder veel moeite. De uitspraak impliceert ook dat een ervaren bestuurder op een lege weg gewoon een gesprek met zijn bijrijder kan voeren. Tot slot betekent ‘Systeem 2 voorkwam dat James verkeerd op de belediging reageerde’ dat James agressiever zou hebben gereageerd als zijn zelfbeheersing verstoord zou zijn geweest (bijvoorbeeld door alcoholgebruik).

Systeem 1 en Systeem 2 nemen in dit boek zo’n belangrijke plaats in, dat ik absoluut duidelijk wil maken dat het fictieve personages zijn. Systeem 1 en 2 zijn geen systemen in de zin van entiteiten die een bepaalde wisselwerking hebben. Bovendien er is geen aanwijsbaar deel in onze hersenen waarin de systemen zijn gezeteld. U kunt zich nu met recht afvragen, wat voor nut heeft het om in een serieus boek fictieve personages met gekunstelde namen te introduceren? Het antwoord is dat de personages handig zijn, vanwege bepaalde eigenaardigheden in onze hersenen. Een zin wordt eerder begrepen als beschreven wordt wat een actor (Systeem 2) doet, en niet wat een actor is of welke kenmerken een actor heeft. Met andere woorden, ‘Systeem 2’ is een beter onderwerp van een zin dan ‘hoofdrekenen’. Ons brein, en vooral Systeem 1, lijkt uitermate goed geschikt te zijn voor het vertellen en interpreteren van verhalen over actieve actoren, met persoonlijkheden, gewoonten en vermogens. Waarschijnlijk kreeg u direct een negatief beeld over onze butler; u verwacht nu meer ondeugdelijk gedrag van hem en zult hem langer onthouden. Ik hoop dat hetzelfde gebeurt met mijn fictieve personages.

Waarom dan Systeem 1 en Systeem 2 gebruiken in plaats van het meer beschrijvende ‘automatische systeem’ en ‘weloverwogen systeem’? De reden is eenvoudig: ‘automatisch systeem’ kost meer tijd om uit te spreken en neemt dus meer plaats in ons werkgeheugen in beslag.⁷ Dit is belangrijk, omdat alles wat werkgeheugen in beslag neemt ons denkvermogen beperkt. Zie ‘Systeem 1’ en ‘Systeem 2’ als bijnamen, zoals Bob en Joe – personages die u tijdens het lezen van dit boek beter zult leren kennen. Deze fictieve personages maken het gemakkelijker voor mij om beoordelingsvermogen en besluitvorming te bespreken en maakt het voor u gemakkelijker om de informatie te verwerken.

Over Systeem 1 en 2

‘Hij kreeg een bepaalde indruk, maar zou hier niet te veel geloof aan moeten hechten. Sommige indrukken zijn illusies.’

‘Dit was een onvervalst Systeem 1-antwoord. Ze reageerde op de bedreiging zonder erover na te denken.’

‘Ik hoor nu alleen Systeem 1 praten. Doe wat rustiger aan en laat Systeem 2 het voortouw nemen.’

2
Aandacht en inspanning

Voor het onwaarschijnlijke geval dat dit boek wordt verfilmd: Systeem 2 zou een bijrol krijgen, iemand die zichzelf de held waant. De kenmerkende eigenschap van Systeem 2 in dit verhaal is dat zijn activiteiten inspanning vergen. Een andere karaktereigenschap is luiheid, de weerzin om meer inspanning te verrichten dan strikt noodzakelijk is. De gedachten en handelingen die Systeem 2 meent gekozen te hebben, worden dan ook meestal ingefluisterd door de echte held van het verhaal: Systeem 1. Toch zijn er enkele belangrijke taken die alleen Systeem 2 kan uitvoeren, omdat ze inspanning en zelfbeheersing vereisen, voor het weerstaan van de intuïtieve ingevingen en impulsen van Systeem 1.

Mentale inspanning¹

Als u uw eigen Systeem 2 in actie wilt zien, doe dan de volgende oefening. Deze oefening zal binnen vijf seconden al uw cognitieve vermogens activeren. Kies allereerst meerdere getallen bestaande uit vier cijfers en schrijf elk getal op een kaartje. Leg boven op de stapel een leeg kaartje. De oefening heet Plus-1 en gaat als volgt:

Sla met uw hand een strak ritme (of beter nog, gebruik een metronoom, ingesteld op één tik per seconde). Leg het lege kaartje opzij en lees de cijfers op het eerste kaartje hardop. Wacht twee tellen en noem een getal waarin elk cijfer van het getal op het kaartje met 1 is verhoogd. Als het getal op het kaartje dus 5294 is, noemt u 6305. Het ritme houden is belangrijk.

Slechts weinigen kunnen in deze oefening langere getallenreeksen dan vier aan, maar als u een echte uitdaging wilt, probeer dan eens Plus-3.

Als u wilt weten wat u lichaam precies doet terwijl u uw hersenen pijnigt, leg dan twee stevige stapels boeken op tafel. Positioneer een videocamera op de ene stapel en leg uw kin op de andere. Begin op te nemen en kijk in de lens terwijl u de oefening Plus-1 of Plus-3 doet. Aan de hand van de grootte van uw pupillen kunt u nu zien hoe intensief u bezig bent geweest.

Ik leerde deze oefening al vroeg in mijn carrière kennen. Jaren geleden werkte ik enige tijd aan de University of Michigan, in een lab waarin onderzoek naar hypnose werd verricht. Zoekend naar een geschikt onderzoeksonderwerp vond ik een artikel in Scientific American waarin de psycholoog Eckhardt Hess de pupil als ‘spiegel van de ziel’ beschreef.² Recentelijk las ik het artikel opnieuw, en wederom werd mijn interesse geprikkeld. Hess vertelt dat zijn vrouw merkte dat zijn pupillen groter werden wanneer hij fraaie natuurfoto’s bekeek. Het artikel wordt afgesloten met twee foto’s van dezelfde, aantrekkelijke vrouw, die er op de ene foto om een of andere reden aantrekkelijker uitziet dan op de andere. Er is maar één verschil: de pupillen zijn in de ‘aantrekkelijke’ foto groter dan in de andere. Hess schrijft verder over belladonna, een pupilverwijdend stofje dat als cosmeticamiddeltje wordt gebruikt, en over winkelende mensen op de markt die een zonnebril dragen om hun belangstelling voor de aangeboden producten te verbergen.

Met name één ontdekking van Hess trok mijn aandacht. Hess kreeg het vermoeden dat de pupil een goede indicator is voor mentale inspanning. Zo wordt de pupil groter als mensen uit twee cijfers bestaande getallen moeten vermenigvuldigen en is de verwijding bij een lastige som groter dan bij een gemakkelijke. Op basis van zijn observaties concludeerde hij dat de reactie op mentale inspanning los staat van emotionele prikkeling. Hess’ onderzoek had weinig te maken met hypnose, maar ik vond dat deze zichtbare indicatie van mentale inspanning een veelbelovend onderzoeksonderwerp was. Een postdocstudent in het lab, Jackson Beatty, deelde mijn enthousiasme en gezamenlijk gingen we aan het werk.

Beatty en ik ontwierpen een opstelling die vergelijkbaar was met de behandelkamer van een oogarts. De proefpersoon moest haar hoofd tegen een kin- en voorhoofdsteun laten rusten en in een camera kijken terwijl ze naar van tevoren opgenomen instructies luisterde en op de maat van een metronoom vragen beantwoordde. Elke tik van de metronoom, één per seconde, activeerde een infraroodflits die ervoor zorgde dat er een foto werd gemaakt. Aan het einde van de sessie lieten we de film ontwikkelen, projecteerden we de foto’s van de pupillen op een scherm en gingen we aan de slag met een liniaal. Deze methode bleek uitermate geschikt voor ons, jonge en ongeduldige onderzoekers: direct resultaat en een duidelijke uitkomst.

We richtten ons op afgemeten taken, zoals Plus-1, waarbij we precies wisten waar de proefpersoon op elk moment aan dacht.³ We spraken de getallen in op band, op de maat van de metronoom, en instrueerden de proefpersonen om de getallen een voor een te herhalen of te manipuleren, in hetzelfde ritme. We ontdekten al snel dat de grootte van de pupillen van seconde tot seconde veranderde, afhankelijk van de zwaarte van de taak. De responscurve zag eruit als een omgekeerde V. Zoals u zelf hebt gemerkt met de oefening Plus-1 of Plus-3, wordt de taak lastiger naarmate je meer cijfers toevoegt. De vereiste mentale inspanning wordt bijna te veel wanneer u tijdens en direct na de korte pauze de gemanipuleerde string moet opzeggen en neemt weer af terwijl u uw kortetermijngeheugen ‘leegt’. De pupilgegevens corresponderen exact met uw subjectieve ervaring: langere reeksen leiden tot meer verwijding, de rekentaak vergt extra inspanning en de maximale pupilgrootte valt samen met de maximale inspanning. De oefening Plus-1 met vier cijfers leidde tot meer verwijding dan het direct nazeggen van een reeks van zeven cijfers. De oefening Plus-3 bleek nog veel lastiger. In de eerste vijf seconden werden de pupillen bijna 50 procent groter en nam de hartslag toe met zeven slagen.⁴ Dit is de maximale inspanning die mensen kunnen leveren – hierna geven ze het gewoon op. Toen we onze proefpersonen meer cijfers gaven dan ze konden onthouden, werden hun pupillen niet groter. (Soms werden de pupillen zelfs kleiner.)

Gedurende enkele maanden werkten we in een ruime kelder, met een camera- en projectiesysteem waarmee we beelden van de pupillen van de proefpersonen op een scherm in de gang konden afbeelden; bovendien konden we horen wat er in het laboratorium gaande was. De grootte van de geprojecteerde pupil bedroeg ongeveer dertig centimeter. Het was fascinerend om te zien hoe de pupil groter en kleiner werd tijdens de test. We amuseerden onszelf en verbaasden bezoekers door te ‘weten’ wanneer de proefpersoon de rekentaak opgaf. Tijdens een vermenigvuldiging werden de pupillen normaal gesproken binnen enkele seconden aanzienlijk groter. Nadat de proefpersoon het antwoord had gevonden of de taak had opgegeven, werden ze direct weer kleiner. We bekeken de beelden in de gang en verbaasden soms de proefpersoon met de vraag: ‘Waarom heb je het opgegeven?’ Het antwoord vanuit het lab was dan: ‘Hoe wist je dat ik het heb opgegeven?’, waarop we antwoordden: ‘We kunnen direct in je ziel kijken!’

De toevallige observaties in de gang waren soms net zo verhelderend als het formele experiment. Ik deed een belangrijke ontdekking toen ik toevallig de pupillen bekeek van een vrouwelijke proefpersoon die tussen twee opgaven in zat. Ze leunde nog steeds tegen de hoofdsteun, dus ik kon haar ogen goed bekijken terwijl ze een praatje met de onderzoeker maakte. Ik merkte dat de pupil klein bleef en tijdens het praten en luisteren niet echt van grootte veranderde. In tegenstelling tot de taken van het experiment vereiste een gesprek over koetjes en kalfjes kennelijk weinig tot geen mentale inspanning – niet méér dan het onthouden van twee tot drie cijfers. Een echt eurekamoment: ik besefte dat de taken die we voor het experiment hadden bedacht, uitzonderlijk veel inspanning vereisen. Er begon zich een beeld in mijn hoofd te vormen: mentale inspanning (vandaag de dag zou ik dit Systeem 2 noemen) wordt normaal gesproken op wandeltempo uitgevoerd, soms onderbroken door looppas en zeer zelden door een snelle sprint. De oefeningen Plus-1 en Plus-3 zijn sprints, een gesprekje om de tijd te verdrijven is een rustige wandeling.

We ontdekten dat mensen die een mentaal sprintje trekken, in wezen een blinde vlek ontwikkelen. De schrijvers van The Invisible Gorilla maakten de gorilla ‘onzichtbaar’ door de proefpersonen een veeleisende mentale taak te laten verrichten. In het experiment Plus-1 ontdekten we ook een blinde vlek, hoewel minder ingrijpend. Onze proefpersonen werden tijdens het manipuleren van de cijferreeksen aan een reeks van snel flikkerende letters blootgesteld.⁵ We gaven de proefpersonen de instructie om de taak Plus-1 prioriteit te geven, maar ook om na elke cijferreeks aan te geven of ze de letter K hadden zien verschijnen. De voornaamste ontdekking was dat het vermogen om de letter K waar te nemen en te noemen in de loop van de tien seconden van de proef veranderde. De proefpersonen misten de letter nooit aan het begin of het einde van de taak, maar slechts de helft merkte de letter op halverwege de proef, toen de mentale inspanning het intensiefst was (hoewel uit onze beelden bleek dat ze direct naar de letter keken). Dit (on)vermogen om de letter te detecteren volgde hetzelfde omgekeerde V-patroon als de pupilverwijding. Deze correlatie was geruststellend: de pupil bleek een goede maatstaf voor de fysieke prikkel die gepaard gaat met mentale inspanning. We konden de pupil nu gebruiken als instrument om processen in onze hersenen in kaart te brengen.

Net zoals de elektriciteitsmeter in de gangkast geeft de pupil ons een indicatie van de snelheid waarmee mentale energie wordt opgebruikt.⁶ En we kunnen deze analogie nog doortrekken. Uw elektriciteitsgebruik is afhankelijk van wat u doet, of u een lamp aandoet of een boterham roostert. Als u het licht aandoet of de broodrooster aanzet, kost dit een bepaalde hoeveelheid energie. Op soortgelijke wijze besluiten we om iets te doen, maar hebben we verder weinig controle over de inspanningen die dit vergt. Stel, u krijgt vier cijfers te zien: 9462. Vervolgens krijgt u te horen dat uw leven afhangt van het feit of u deze cijfers gedurende tien seconden kunt onthouden. Uw leven is u lief, maar u kunt eenvoudigweg niet dezelfde hoeveelheid energie besteden aan het onthouden van deze vier cijfers als de hoeveelheid die u nodig hebt om met dezelfde cijfers een Plus-3-oefening te doen.

Systeem 2 en de elektrische installatie in uw huis hebben beide een beperkte capaciteit, maar reageren anders op dreigende overbelasting. Als de stroomvraag te groot wordt, slaat er een stop door, zodat alle elektrische apparaten in die groep uitgaan. De reactie op mentale overbelasting is echter selectief en precies: Systeem 2 beschermt de belangrijkste activiteit, zodat deze uitgevoerd kan worden; eventuele extra capaciteit wordt van seconde tot seconde voor andere taken gebruikt. In onze versie van het gorillaexperiment instrueerden we de proefpersonen om de cijferreeks prioriteit te geven. We weten dat ze die instructie opvolgden, aangezien de timing van de letter K geen invloed had op de kerntaak zelf. Toen de letter K werd weergegeven op momenten van intensieve mentale inspanning, werd ze niet opgemerkt. Toen de mentale taak minder lastig was, werd de letter vaker opgemerkt.

Dit geavanceerde focussysteem is het resultaat van duizenden jaren van evolutie. Het detecteren van en reageren op bedreigingen en mogelijkheden verbeterde onze overlevingskansen en dit vermogen geldt zeker niet alleen voor mensen. Ook bij de moderne mens neemt Systeem 1 in noodsituaties de controle over, om de prioriteit aan zelfbescherming te kunnen geven. Stel, u bestuurt een auto die door een olievlek in een slip raakt. U zult zien dat u al tot handelen overgaat nog voordat u zich volledig van het gevaar bewust bent.

Beatty en ik werkten slechts een jaar samen, maar onze samenwerking had veel invloed op het verdere verloop van onze carrières. Beatty werd uiteindelijk een autoriteit op het gebied van ‘cognitieve pupilmeting’ en ik schreef het boek Attention and Effort, dat voor een groot deel gebaseerd was op ons gezamenlijke onderzoek en een vervolgonderzoek dat ik een jaar later aan Harvard zou verrichten. We leerden veel over het werkende brein (dat ik nu Systeem 2 zou noemen) door tijdens verschillende taken de pupillen op te meten.

Naarmate we beter worden in een bepaalde taak, wordt de behoefte aan energie minder. Uit onderzoek naar hersenactiviteit blijkt dat het bij een bepaalde activiteit horende activiteitspatroon verandert naarmate de bekendheid met de activiteit toeneemt – minder gebieden in de hersenen worden ingeschakeld.⁷ Talent heeft een vergelijkbaar effect. Zeer intelligente mensen hoeven zich mentaal minder in te spannen om mentale vraagstukken op te lossen, wat te zien is aan zowel pupilomvang als hersenactiviteit.⁸ Voor zowel fysieke als mentale inspanning geldt een soort van universele ‘wet van minste weerstand’.⁹ Volgens deze wet zullen mensen, als er verschillende manieren zijn om een bepaalde taak uit te voeren, altijd voor de minst inspannende weg kiezen. In economische zin is inspanning een kostenpost en wordt het verbeteren van vaardigheden door een kosten-batenanalyse bepaald.¹⁰ Luiheid is in onze aard verankerd.

De taken die we onderzochten, verschilden aanzienlijk wat betreft hun invloed op de pupilgrootte. In de basis waren onze proefpersonen wakker, scherp en klaar om met de taak te beginnen – waarschijnlijk iets scherper en alerter dan gebruikelijk. Het onthouden van een of twee cijfers of het associëren van een woord met een cijfer (3 = DEUR) resulteerde in een tijdelijke verhoging van de mentale activiteit boven de basislijn, maar het effect was beperkt en bedroeg slechts 5 procent van de pupilverwijding die met een Plus-3-taak wordt geassocieerd. (Een taak waarbij de proefpersoon twee toonhoogten moest onderscheiden, leverde al aanzienlijk grotere pupillen op.) Recent onderzoek heeft aangetoond dat het tegenwerken van de neiging om afleidende woorden op te lezen (zoals in figuur 2 in het vorige hoofdstuk) ook enige extra inspanning vergt.¹¹ Het opslaan van zes of zeven cijfers in het kortetermijngeheugen vereist meer inspanning. Ook het oplezen van uw eigen telefoonnummer of de geboortedatum van uw partner vereist een kort moment van significante inspanning, omdat u voor het geven van het antwoord een hele reeks van cijfers moet onthouden. De Plus-3-taak en het uit het hoofd vermenigvuldigen van twee uit twee cijfers bestaande getallen vormen voor de meeste mensen de bovenste limiet van hun kunnen.

Wat maakt sommige cognitieve taken nu intensiever dan andere? Wat levert extra aandacht ons nu direct op? Wat kan Systeem 2 wel wat Systeem 1 niet kan? We kunnen nu proberen een antwoord op deze vragen te geven.

Er is inspanning voor nodig om verschillende ideeën die verschillende acties vereisen of die op basis van een bepaalde regel moeten worden gecombineerd gelijktijdig in ons geheugen te houden. Voorbeelden zijn het doorlezen van een boodschappenlijstje terwijl je de supermarkt binnenloopt, kiezen tussen vlees en vis in een restaurant of het rijmen van een verrassende enquête-uitkomst met het besef dat de steekproef klein was. Systeem 2 is de enige die regels volgt, objecten op basis van verschillende kenmerken vergelijkt en een weloverwogen keuze tussen diverse alternatieven kan maken. Het automatische Systeem 1 kan dit niet. Systeem 1 detecteert eenvoudige relaties (‘ze lijken op elkaar’, ‘de zoon is langer dan de vader’) en blinkt uit in het integreren van informatie over één ding. Systeem 1 kan niet omgaan met meerdere, gelijktijdige onderwerpen en kan niet met puur statistische informatie omgaan. Systeem 1 meent bijvoorbeeld dat iemand die beschreven wordt als ‘zachtmoedig en ordelijk, met behoefte aan structuur en regelmaat en een hartstocht voor details’ overeenkomsten vertoont met het archetype van de bibliothecaris. Het combineren van deze ingeving met de kennis over het statistisch kleine aantal bibliothecarissen is echter een taak die alleen Systeem 2 kan uitvoeren – mits Systeem 2 weet hoe het dit moet doen, wat niet vaak het geval is.

Een belangrijke capaciteit van Systeem 2 is het gebruiken van ‘takensets’ – het kan het geheugen programmeren om een instructie uit te voeren die conflicteert met gebruikelijke reacties. Neem bijvoorbeeld het volgende: tel hoe vaak de letter F op deze bladzijde voorkomt. Dit is waarschijnlijk geen taak die u eerder hebt uitgevoerd, maar Systeem 2 is hiertoe in staat. Het vergt enige inspanning om uzelf op de taak voor te bereiden en de taak zelf uit te voeren, maar met oefening zult u beter worden. Psychologen gebruiken de term ‘coördinerende processen’ voor het initiëren en beëindigen van takensets. Neurowetenschappers hebben inmiddels de gebieden van de hersenen aangewezen die verantwoordelijk zijn voor deze coördinerende processen. Een van deze gebieden wordt actief zodra een conflict moet worden opgelost. Een ander gebied is de prefrontale cortex, een gebied dat bij mensen aanzienlijk sterker is ontwikkeld dan bij andere primaten en die een rol speelt in de processen die we met intelligentie associëren.¹²

Stel nu dat u aan het einde van de bladzijde een andere instructie krijgt: tel alle komma’s op de volgende bladzijde. Dit is lastiger, omdat u nu de zojuist ontwikkelde neiging om op de letter F te letten moet weerstaan. Een van de belangrijkste ontdekkingen van cognitief psychologen in de afgelopen decennia is dat het overschakelen van de ene op de andere taak, vooral onder tijdsdruk, inspanning vergt.¹³ De noodzaak van snelle overschakeling is een van de redenen dat Plus-3 en vermenigvuldigingen zo lastig zijn. Voor Plus-3 moet u tegelijkertijd verschillende cijfers in uw geheugen opslaan en elk cijfer aan een bepaalde bewerking koppelen: sommige cijfers moeten nog worden bewerkt, één cijfer wordt op dit moment bewerkt en het reeds bewerkte cijfer moet worden onthouden. In moderne experimenten over het werkgeheugen moet de proefpersoon regelmatig schakelen tussen twee complexe taken – de uitkomst van de ene taak onthouden en tegelijkertijd de andere taak uitvoeren.¹⁴ Mensen die goed presteren in dergelijke experimenten, scoren over het algemeen ook goed op intelligentietests.¹⁵ Het vermogen om de aandacht te controleren is echter méér dan een maatstaf voor intelligentie; de prestaties van luchtverkeerleiders en straaljagerpiloten worden niet alleen door intelligentie bepaald, maar ook door efficiëntie.¹⁶

Tijdsdruk is een andere drijfveer voor inspanning. Toen u de Plus-3-proef deed, werd de belasting deels door uw geheugen en deels door de metronoom bepaald. Net als een jongleur die meerdere balletjes in de lucht moet houden, kon u niet vertragen: de snelheid waarmee informatie uit het geheugen lekt, bepaalt de snelheid en dwingt u om informatie tijdig te verversen en te repeteren. Elke taak waarbij u gelijktijdig verschillende gegevens moet verwerken, heeft hetzelfde gehaaste aspect. Tenzij u gezegend bent met een ruim werkgeheugen, zult u gedwongen worden om alle zeilen bij te zetten. De meest inspannende vormen van langzaam denken zijn de vormen die snel denken vereisen.

Tijdens de Plus-3-oefening hebt u ongetwijfeld gemerkt hoe ongewoon het is voor uw hersenen om zo hard te werken. Zelfs als u met denken uw geld verdient, zullen slechts weinig mentale taken zo inspannend zijn als Plus-3, of zelfs het onthouden van zes cijfers. Meestal vermijden we mentale overbelasting door taken in meerdere eenvoudige stappen onder te verdelen en tussentijdse uitkomsten in het langetermijngeheugen op te slaan of op papier te zetten. We kunnen langdurige taken voltooien door het rustig aan te doen – ook hier geldt dus de wet van minste weerstand.

Over aandacht en inspanning

‘Ik zal dit probleem niet tijdens het rijden oplossen. Deze taak vergroot mijn pupillen. Het vergt mentale inspanning!’

‘De wet van minste weerstand is hier van kracht. Hij zal zo min mogelijk proberen na te denken.’

‘Ze is de vergadering niet vergeten. Ze was gefocust op iets anders en heeft gewoon niet gehoord wat je zei.’

‘Ik hoop dat hij gereed is om Systeem 2 te activeren. Dit is een lastige vergelijking en vereist enige overschakeling.’

‘Ik kreeg direct een ingeving, een suggestie van Systeem 1. Ik zal opnieuw moeten beginnen en mijn geheugen grondig afgraven.’

  3 De luie controleur

Elk jaar vertoef ik enkele maanden in Berkeley en elke keer geniet ik weer van mijn dagelijkse, zes kilometer lange wandeling door de omringende heuvels. Meestal hou ik mijn tijd bij en inmiddels heb ik veel geleerd over inspanning, zowel fysieke als cognitieve. Als ik een snelheid van ongeveer twaalf minuten per kilometer aanhoud, is dat voor mij een rustig tempo. Ik span mij dan in en verbrand meer calorieën dan wanneer ik in een luie stoel zou zitten, maar ik raak niet buiten adem en hoef mezelf niet te forceren. Met die snelheid kan ik ook nadenken, werken. Ik begin zelfs te vermoeden dat de gematigde inspanning mijn mentale vermogens verbetert!

Ook Systeem 2 heeft een natuurlijke snelheid. We besteden enige mentale energie aan willekeurige gedachten en het in de gaten houden van wat er om ons heen gebeurt, maar we hoeven niets te forceren. Tenzij we ons in een situatie bevinden die ons bijzonder alert of zelfbewust maakt, vereist het monitoren van de omgeving of innerlijke gedachtegang weinig inspanning. Tijdens het besturen van een auto maken we vele kleine beslissingen, bij het lezen van de krant nemen we informatie in ons op, en met partners of collega’s voeren we plezierige gesprekjes – alles zonder al te veel moeite, net als een rustige wandeling.

Normaal gesproken is het niet moeilijk, aangenaam zelfs, om tijdens het wandelen na te denken, maar in extreme vorm moeten deze activiteiten vechten voor de beperkte middelen van Systeem 2. U kunt dit met een eenvoudig experiment zelf ontdekken. Ga wandelen met een vriend en vraag hem om in zijn hoofd 23 met 78 te vermenigvuldigen, en wel direct. De kans is groot dat hij stil zal gaan staan. Mijn eigen ervaring is dat ik tijdens het wandelen kan nadenken, maar niet als de belasting op het kortetermijngeheugen te groot wordt. Als ik snel een ingewikkelde argumentatie moet bedenken, sta ik liever stil, en zit ik liever dan dat ik sta. Uiteraard vereisen niet alle vormen van langzaam denken dergelijke concentratie en bedachtzame berekeningen – mijn beste ideeën kreeg ik tijdens mijn ontspannende wandelingen met Amos.

Door sneller te gaan lopen dan mijn gebruikelijke wandeltempo wordt de ervaring geheel anders, aangezien de overstap op een sneller tempo mijn vermogen om samenhangende gedachten te vormen aanzienlijk beperkt. Als ik sneller ga lopen, wordt mijn aandacht verlegd naar de loopervaring zelf en het onderhouden van het hogere tempo. Mijn vermogen om een bepaalde gedachtegang tot een goed einde te brengen, wordt navenant minder. Op mijn hoogst mogelijke wandeltempo, ongeveer negen minuten per kilometer, probeer ik zelfs niet meer aan andere dingen te denken. Behalve de fysieke inspanning van het zo snel mogelijk voortbewegen van mijn lichaam moet ik cognitieve inspanning verrichten om de neiging tot vertragen te weerstaan. Zelfbeheersing en weloverwogen gedachten putten blijkbaar uit dezelfde (beperkte) bron.

Het onderhouden van een coherente gedachtegang en incidentele inspannende gedachten omvat voor de meesten van ons dikwijls ook enige zelfbeheersing. Hoewel ik hier geen systematisch onderzoek naar heb gedaan, vermoed ik dat frequente afwisseling van taken en snelle mentale processen niet direct plezierig zijn en dat mensen ze indien mogelijk proberen te vermijden. Dit is waarom de wet van de minste weerstand een wet is geworden. Zelfs zonder tijdsdruk vereist een samenhangende gedachtegang discipline. Als u zou zien hoe vaak ik tijdens mijn werk e-mailberichten lees of naar de koelkast loop, zou u de indruk krijgen dat ik werkvermijdend gedrag vertoon en concluderen dat werk meer zelfbeheersing vereist dan we dikwijls kunnen oproepen.

Gelukkig is cognitieve inspanning niet altijd onplezierig en kunnen sommige mensen gedurende langere tijd intensief nadenken zonder dat ze zich hiertoe hoeven te zetten. De psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi heeft deze staat van moeiteloze focus uitvoerig onderzocht. De naam die hij voor deze staat verzon, flow, is inmiddels onderdeel geworden van het dagelijks taalgebruik. Mensen die flow ervaren ‘spreken over een staat van moeiteloze concentratie die zo diep gaat dat ze het besef van tijd, van zichzelf en van hun problemen geheel verliezen’. De vreugde die ze hierbij ervaren, is zo groot dat Csikszentmihalyi spreekt van een ‘optimale ervaring’.¹ Er zijn veel activiteiten die flow kunnen oproepen, van schilderen tot motorracen. (Zelfs het schrijven van een boek is voor sommigen een optimale ervaring!) Flow zorgt voor een keurig onderscheid tussen de twee vormen van inspanning: concentratie op de uit te voeren taak en het welbewust focussen van aandacht. Met tweehonderd kilometer per uur op een motorfiets rijden en op hoog niveau een potje schaak spelen vereisen zeker enige aandacht. Als u echter flow ervaart, vereist het focussen op deze activiteiten geen enkele zelfbeheersing, zodat alle resources aan de taak zelf kunnen worden besteed.

Het drukke en uitgeputte Systeem 2

Het lijdt inmiddels geen twijfel meer dat zowel zelfbeheersing als cognitieve inspanning een vorm van mentale arbeid is. Diverse psychologische onderzoeken hebben duidelijk gemaakt dat mensen die worden uitgedaagd door zowel een veeleisende cognitieve taak als een bepaalde verleiding die verleiding waarschijnlijk niet kunnen weerstaan. Stel, u wordt gevraagd om gedurende twee minuten een reeks van zeven cijfers te onthouden. Het onthouden van die zeven cijfers is uw eerste prioriteit, zo vertelt men u. Terwijl u uw aandacht op de cijferreeks probeert te houden, krijgt u de keuze tussen twee desserts: een verleidelijk stuk chocoladetaart en een verstandige fruitsalade. Terwijl u aan de cijferreeks denkt, is de kans nu groter dat u voor de chocoladetaart kiest. Systeem 1 heeft meer invloed op gedrag wanneer Systeem 2 drukbezet is, en is kennelijk ook een zoetekauw.²

Mensen die ‘cognitief bezet’ zijn, zullen ook eerder zelfzuchtige keuzen maken, seksistische taal gebruiken en in sociale situaties oppervlakkige oordelen vellen.³ Door cijferreeksen te onthouden en te reproduceren wordt de controle van Systeem 2 over gedrag minder, maar uiteraard is cognitieve belasting niet de enige oorzaak van minder zelfbeheersing: een paar alcoholische drankjes hebben hetzelfde effect, evenals een slapeloze nacht. Te veel zorgen over de eigen prestaties bij het uitvoeren van een taak kan de prestaties ook echt verminderen, doordat het kortetermijngeheugen met zinloze spanningen wordt beziggehouden.⁴ De conclusie is duidelijk: zelfbeheersing vereist aandacht en inspanning. Een andere manier om hetzelfde te zeggen is dat controlerende gedachten en gedragingen tot het takenpakket van Systeem 2 behoren.

Een reeks van verrassende experimenten van psycholoog Roy Baumeister en zijn collega’s heeft nieuwe bewijzen opgeleverd voor het idee dat alle varianten van vrijwillige inspanning (cognitief, emotioneel, fysiek) ten minste deels op een gezamenlijke bron van mentale energie zijn gebaseerd. De experimenten omvatten geen gelijktijdige taken, maar opeenvolgende.

Baumeisters onderzoekers hebben diverse keren aangetoond dat mentale inspanning of zelfbeheersing vermoeiend is: als u uzelf moet dwingen om iets te doen, bent u minder snel bereid of minder goed in staat om uw zelfbeheersing te behouden wanneer de volgende taak zich aandient. Dit verschijnsel wordt ook wel egodepletie genoemd. Proefpersonen die de opdracht kregen om hun emotionele reactie op een emotioneel beladen film te onderdrukken, presteerden minder goed bij een latere, fysieke taak – hoelang ze een dynamometer stevig konden vastpakken, ondanks het toenemende ongemak. De emotionele inspanning gedurende het eerste deel van het experiment verminderde hun vermogen om de pijn van een langdurige spiersamentrekking te weerstaan. Mensen met egodepletie zullen sneller toegeven aan de neiging om op te geven. In een ander experiment moesten de proefpersonen gezonde voeding tot zich nemen, zoals radijsjes en selderij, terwijl ze de verleiding van koekjes en chocolade moesten weerstaan. Later, toen ze een cognitieve taak moesten verrichten, gaven ze eerder toe aan deze verleiding dan mensen zonder egodepletie.

De lijst van situaties en taken die de zelfbeheersing uitputten, is lang en divers. Alle situaties omvatten een conflict en de noodzaak om een natuurlijke neiging te onderdrukken. Enkele voorbeelden zijn:

• | expres niet aan ijsberen denken;
• | de emotionele reactie op een emotionele film onderdrukken;
• | een reeks keuzen in conflictsituaties maken;
• | indruk op anderen proberen te maken;
• | vriendelijk reageren op een misstap van de partner;
• | sociale omgang met iemand van een ander ras (voor racistisch ingestelde mensen).

Ook de lijst met tekenen van egodepletie is afwisselend:

• | afstappen van een dieet;
• | te veel geld uitgeven aan impulsaankopen;
• | agressief reageren op provocaties;
• | het vastgrijpen van een dynamometer vroegtijdig opgeven;
• | slecht presteren tijdens cognitieve taken en logische besluitvorming.

De aanwijzingen zijn overtuigend. Activiteiten die Systeem 2 activeren, vereisen zelfbeheersing en het tonen van zelfbeheersing is uitputtend en onplezierig.⁵ In tegenstelling tot cognitieve belasting omvat egodepletie ten minste deels een verlies van motivatie. Nadat u in één taak zelfbeheersing hebt getoond, hebt u weinig zin meer om uzelf in een andere taak nogmaals te beheersen (hoewel u dit wel kunt, indien dit echt nodig is: in verschillende experimenten konden mensen het effect van egodepletie weerstaan indien ze hiertoe een sterke prikkel kregen).⁶ Daarentegen is het leveren van extra inspanning geen optie wanneer u tijdens het uitvoeren van een bepaalde taak zes cijfers moet onthouden. Egodepletie is niet hetzelfde als cognitieve belasting.

De meest verrassende ontdekking van Baumeister en zijn onderzoekers toont aan dat het concept van mentale energie méér is dan een metafoor.⁷ Het zenuwstelsel verbruikt glucose, meer nog dan de meeste andere cellen in het menselijk lichaam, en met name weloverwogen cognitieve activiteiten blijken veel glucose te verbruiken. Als u een zeer lastige cognitieve taak uitvoert of veel zelfbeheersing moet vertonen, daalt de glucosespiegel van het bloed aanzienlijk. Dit effect is vergelijkbaar met een atleet die tijdens fysieke inspanning de glucosevoorraden in zijn spieren verbruikt. De implicatie van dit alles is dat het effect van egodepletie ongedaan kan worden gemaakt door glucose in te nemen. Baumeister heeft deze hypothese in verscheidene experimenten bevestigd.

De deelnemers aan een van deze experimenten werd gevraagd een korte, geluidloze film te bekijken over een vrouw die werd geïnterviewd. Tijdens deze taak verscheen er een reeks van woorden op het scherm. De deelnemers werd opgedragen deze woorden te negeren. Zodra ze merkten dat ze werden afgeleid, moesten ze zich weer op de vrouw concentreren. Het was bekend dat deze vorm van zelfbeheersing egodepletie veroorzaakt.⁸ Alle deelnemers kregen vervolgens wat limonade te drinken en gingen verder met een tweede taak. De helft van de glazen was gezoet met glucose, de andere helft met een gewone zoetstof. Alle deelnemers kregen vervolgens een vraag voorgelegd waarbij ze hun intuïtieve antwoord moesten onderdrukken om het juiste antwoord te kunnen geven. Mensen met egodepletie geven veel vaker intuïtieve, foute antwoorden en de drinkers van de limonade met de gewone zoetstof bevestigden dit. Opmerkelijk genoeg vertoonden de glucosedrinkers geen egodepletie; doordat de goede suikers in hun hersenen werden aangevuld, konden ze weer optimaal presteren. Verder onderzoek zal nodig zijn om te kijken of taken die de glucosevoorraden uitputten, ook die tijdelijke prikkel veroorzaken die verantwoordelijk is voor pupilverwijding en een hogere hartslag.

Een verontrustend voorbeeld van dit uitputtingseffect werd recentelijk beschreven in de Proceedings of the National Academy of Sciences.⁹ De onwetende deelnemers aan het betreffende onderzoek waren acht Israëlische rechters. De rechters waren de hele dag bezig met aanvragen voor vervroegde vrijlating. De zaken werden willekeurig aan de rechters gepresenteerd en men besteedde weinig tijd aan elke aanvraag (gemiddeld zes minuten). Het standaardbesluit was afwijzing; slechts 35 procent werd goedgekeurd. De exacte tijd van elke beslissing werd genoteerd, evenals de ochtend-, lunch- en middagpauzes die de rechters namen, waarin er iets gegeten werd. De onderzoekers tekenden de goedgekeurde aanvragen en de tijd sinds de laatste snackpauze in in een grafiek. Het aantal goedgekeurde gevallen piekte na elke snack, toen ongeveer 65 procent werd goedgekeurd. Hierna daalde het percentage goedgekeurde aanvragen geleidelijk tot nul, tot de volgende snackpauze van de rechters. Het moge duidelijk zijn dat dit resultaat verontrustend is; de onderzoekers zochten dan ook naar verschillende verklaringen. De beste verklaring schetste echter geen positief beeld: vermoeide en hongerige rechters vallen eerder terug op hun standaardreactie, het afwijzen van een verzoek tot vervroegde vrijlating. Zowel honger als vermoeidheid spelen vermoedelijk een rol.

Het luie Systeem 2

Een van de belangrijkste taken van Systeem 2 is het monitoren en controleren van gedachten en handelingen die door Systeem 1 worden ‘aangedragen’. Sommige worden goedgekeurd, andere onderdrukt en weer andere aangepast.

Het volgende eenvoudige raadsel is een goed voorbeeld. Probeer niet meteen het juiste antwoord te bedenken; ga eerst af op uw intuïtie.

Een honkbalknuppel met bal kost $ 1,10.

De knuppel kost één dollar meer dan de bal.

Hoe duur is de bal?

Waarschijnlijk dacht u direct aan tien. Tien dollarcent. Het kenmerkende van dit eenvoudige raadsel is dat het een sterk intuïtief, logisch klinkend antwoord ontlokt – het verkeerde antwoord. Reken maar na: als de bal tien dollarcent zou kosten, zouden de totale kosten $ 1,20 bedragen (tien cent voor de bal en $ 1,10 voor de knuppel) en niet $ 1,10. Het juiste antwoord is vijf dollarcent. Toch is het voorstelbaar dat het intuïtieve antwoord ook opkwam bij degenen die het juiste antwoord wisten; alleen zagen zij de kans dit antwoord te onderdrukken.

Samen met Shane Frederick werkte ik aan een beslissingstheorie op basis van de twee systemen. Shane gebruikte het voorgaande raadsel om de volgende vraag te beantwoorden: hoe goed monitort Systeem 2 de suggesties van Systeem 1? Zijn redenatie was dat we iets belangrijks te weten komen over iemand die denkt dat het antwoord tien cent is: namelijk dat die persoon niet actief controleert of het antwoord juist is. Zijn Systeem 2 keurt een intuïtief antwoord goed dat met een klein beetje extra moeite als fout kan worden aangemerkt. Bovendien weten we dat mensen die afgaan op hun eerste ingeving een overduidelijk sociaal waarschuwingssignaal missen: waarom zou iemand een vraag met een zo voor de hand liggend antwoord in een vragenlijst willen opnemen? Deze gebrekkige controle is opmerkelijk, omdat extra controle zo gemakkelijk is: enkele seconden mentale inspanning (het raadsel is niet al te lastig), met iets aangespannen spieren en iets verwijde pupillen, zou een beschamend antwoord hebben kunnen voorkomen. Mensen die ‘tien cent’ zeggen, zijn volgers van de wet van de minste weerstand. Mensen die dat antwoord onderdrukken, hebben een actiever brein.

Duizenden studenten beantwoordden het raadsel met de knuppel en de bal en de uitkomsten waren opzienbarend. Meer dan 50 procent van de studenten van Harvard, MIT en Princeton gaf het intuïtieve maar incorrecte antwoord.¹⁰ In minder prestigieuze universiteiten was het percentage dat de eerste ingeving niet probeerde te controleren meer dan 80 procent. Het knuppel-balraadsel brengt ons voor het eerst bij een terugkerend thema in dit boek: dat veel mensen te veel zelfvertrouwen hebben en te veel geloof hechten aan hun intuïtie. Men vindt cognitieve inspanning kennelijk ietwat onplezierig en men zal deze inspanning zo mogelijk proberen te vermijden.

Neem nu de volgende logische beredenering – twee stellingen en één conclusie. Probeer zo snel mogelijk te bepalen of de beredenering logisch valide is. Volgt de conclusie echt uit de gegeven stellingen?

Alle rozen zijn bloemen.

Sommige bloemen verwelken snel.

Sommige rozen verwelken dus snel.

Een overgrote meerderheid van de respondenten gaf aan dat dit syllogisme valide was.¹¹ Toch klopt het niet, aangezien het mogelijk is dat er zich geen rozen bevinden tussen de bloemen die snel verwelken. Net als bij het knuppel-balraadsel dient zich direct een plausibel antwoord aan. Dit antwoord in twijfel trekken vergt inspanning. Het idee dat onze eerste ingeving het juiste antwoord is, bemoeilijkt het volgen van de logica en de meeste mensen zullen niet de moeite nemen om dóór te denken.

Dit experiment schetst een negatief beeld van beredenering in het dagelijks leven. De suggestie is dat als mensen denken dat een bepaalde conclusie waar is, ze ook argumenten die die conclusie ondersteunen valide achten, zelfs als ze niet valide zijn. Als Systeem 1 een rol speelt, komt de conclusie eerst en de argumenten pas daarna.

Neem nu de volgende vraag en beantwoord hem snel voordat u verder leest:

Hoeveel moorden worden er in één jaar in de staat Michigan gepleegd?

De vraag, ook gebruikt door Shane Frederick, doet wederom een beroep op Systeem 2. De vraag is of respondenten eraan denken dat Detroit, een stad met veel misdaad, in de staat Michigan ligt. Amerikaanse studenten weten dit, en ook dat Detroit de grootste stad in die staat is. Maar kennis van een feit is niet altijd een gegeven. Bekende feiten hoeven zich niet altijd aan te dienen als we ze nodig hebben. Mensen die zich herinneren dat Detroit in Michigan ligt, geven een hogere schatting van de moordcijfers in die staat dan mensen zich dit feit niet voor de geest halen, maar de meesten van Fredericks respondenten dachten niet aan de stad toen ze de vraag over de staat kregen voorgelegd. De gemiddelde schatting bleek inderdaad lager te zijn dan de schatting van een vergelijkbare groep respondenten die expliciet gevraagd werd naar de moordcijfers in Detroit.

Het niet denken aan Detroit kan toegeschreven worden aan zowel Systeem 1 als Systeem 2. Of u aan de stad denkt als u naar de staat wordt gevraagd, is deels afhankelijk van de automatische functie van het geheugen. Mensen verschillen wat dit betreft. Het beeld van de staat Michigan is bij sommige mensen zeer uitgebreid. Inwoners van de staat zullen direct aan veel meer zaken denken dan mensen die elders wonen, liefhebbers van topografie zullen meer feiten kennen dan sportfanaten en intelligente mensen zullen zich een breder beeld van Michigan vormen dan hun minder intelligente medemens. Intelligentie omvat niet alleen het vermogen tot redenatie, maar ook het vermogen om relevante kennis uit het geheugen op te diepen en om deze kennis waar nodig toe te passen. De geheugenfunctie is een kenmerk van Systeem 1. Toch heeft iedereen de mogelijkheid om alle relevante feitjes uit het geheugen op te halen – net zoals men de keuze heeft om iets langer na te denken over het knuppel-balraadsel. De mate waarin dit controleren en zoeken gebeurt, is een kenmerk van Systeem 2.

Het knuppel-balraadsel, het rozensyllogisme en de Michigan/Detroit-vraag hebben iets gemeen. Het niet-slagen in deze tests lijkt, in elk geval tot op zekere hoogte, een kwestie van gebrekkige motivatie te zijn, van het niet goed je best doen. Iedereen die tot een goede universiteit wordt toegelaten, is in staat om de eerste twee kwesties door te beredeneren en om lang genoeg aan Michigan te denken om zich te herinneren dat de misdaadstad Detroit in die staat ligt. We weten dat dezelfde studenten veel ingewikkeldere vraagstukken kunnen oplossen als ze de neiging om af te gaan op hun eerste ingeving kunnen onderdrukken. Maar het gemak waarmee ze genoegen nemen met hun eerste ingeving is verontrustend. ‘Lui’ lijkt een harde kwalificatie van de zelfcontrole van deze jonge mensen en hun Systeem 2, maar is toch passend. De mensen die de zonde van intellectuele luiheid kunnen weerstaan, kunnen we meer ‘betrokken’ noemen. Deze individuen zijn alerter, intellectueel actiever, minder snel bereid om genoegen te nemen met op het eerste gezicht aanlokkelijke antwoorden, sceptischer ten opzichte van hun eigen ingevingen. De psycholoog Keith Stanovich zou ze rationeler noemen.¹²

Intelligentie, controle, rationaliteit

Onderzoekers gebruiken verschillende methoden om het verband tussen denken en zelfcontrole te onderzoeken. Sommigen stellen zichzelf de correlatievraag: als mensen gerangschikt worden op basis van zelfcontrole én cognitieve vermogens, zouden ze dan in beide lijstjes ruwweg dezelfde positie bekleden?

In een van de meest fameuze experimenten in de geschiedenis van de psychologie creëerden Walter Mischel en zijn studenten een wreed dilemma voor een groep van vierjarigen.¹³ De kinderen kregen de keuze tussen een kleine beloning (een Oreo-koekje), waarvoor ze op elk moment konden kiezen, en een grotere beloning (twee koekjes), waar ze vijftien minuten op moesten wachten, in lastige omstandigheden – ze moesten in hun eentje in een kamer zitten, aan een tafel met twee objecten: een enkel koekje en een belletje dat ze op elk moment konden gebruiken om de onderzoeker met het koekje bij zich te roepen. Mischel beschreef het experiment als volgt: ‘De kamer bevatte geen speelgoed, boeken, plaatjes of andere afleidende objecten. De onderzoeker verliet de kamer en keerde pas terug nadat de vijftien minuten verstreken waren of als het kind het belletje had geluid, het koekje had opgegeten, was opgestaan of tekenen van angst vertoonde.’¹⁴

De kinderen werden door een doorkijkspiegel geobserveerd. De opname die van het experiment werd gemaakt, zorgt nog altijd voor veel hilariteit. Ongeveer de helft van de kinderen slaagde erin de wachttijd van vijftien minuten uit te zitten, vooral door de aandacht op alles behalve het koekje te vestigen. De andere helft faalde jammerlijk. Tien tot vijftien jaar later was er een duidelijk verschil merkbaar tussen de kinderen die hun geduld hadden weten te bewaren en de kinderen die aan hun begeerte hadden toegegeven. De geduldige kinderen hadden sterkere coördinerende processen in cognitieve taken ontwikkeld, en vooral in hun vermogen om hun aandacht effectief te doseren. Als jongvolwassenen hadden ze een kleinere kans om drugs te gebruiken. Er ontstond een significant verschil in intellectuele vermogens: de jongvolwassenen die als kinderen meer zelfbeheersing aan de dag hadden gelegd, scoorden aanzienlijk hoger in intelligentietests.¹⁵

Onderzoekers van de University of Oregon keken naar het verband tussen cognitieve controle en intelligentie. Ze deden dit op verschillende manieren, onder andere door te proberen de intelligentie te verhogen door het doseren van aandacht. In sessies van veertig minuten moesten kinderen in de leeftijd van vier tot zes jaar diverse computerspelletjes spelen, specifiek gericht op aandacht en controle. In een van de spelletjes gebruikten de kinderen een joystick om een kat over een grasveld met modderplassen te leiden. Het gras werd steeds kleiner en de modderplassen groter, zodat ze steeds preciezer te werk moesten gaan. De onderzoekers ontdekten dat het trainen van aandacht niet alleen de coördinerende processen verbeterde, ook de prestaties bij niet-verbale intelligentietests werden beter en deze verbetering werd enkele maanden vastgehouden.¹⁶ Uit ander onderzoek (van dezelfde onderzoekers) bleek dat bij het doseren van aandacht specifieke genen een rol spelen, maar dat ook opvoeding belangrijk is. Verder bleek er een verband te bestaan tussen het vermogen van kinderen om aandacht te doseren en hun vermogen om hun emoties te beheersen.

Shane Frederick stelde de Cognitive Reflection Test op, bestaande uit drie raadsels: het knuppel-balraadsel en twee andere raadsels die een intuïtief maar incorrect antwoord ontlokken. (Deze raadsels zijn in hoofdstuk 5 beschreven.) Hij onderzocht de kenmerken van studenten die zeer laag scoorden op deze test. Het Systeem 2 van deze studenten bleek een zwakke leidinggevende functie te hebben – men ging direct af op de eerste ingeving en bleek niet bereid om de juistheid van deze ingeving verder te onderzoeken. Mensen die kritiekloos afgaan op hun eerste ingeving, zullen ook eerder andere suggesties van Systeem 1 accepteren. Ze zijn impulsief, ongeduldig en gericht op directe bevrediging. Zo gaf 63 procent van de intuïtief ingestelde studenten aan liever deze maand 3400 dollar te ontvangen dan 3800 dollar de volgende maand. Slechts 37 procent van de respondenten die alle drie de raadsels correct beantwoordden, gaf de voorkeur aan de directe, lagere beloning. Toen men vroeg naar de bezorgkosten die ze bereid waren te betalen voor een besteld boek, bleken degenen die laag scoorden op de Cognitive Relfection Test, bereid twee keer zoveel te betalen dan degenen die hoge scores haalden. Het onderzoek van Frederick impliceert dat de hoofdpersonages van ons verhaal verschillende persoonlijkheden hebben. Systeem 1 is impulsief en intuïtief; Systeem 2 is in staat tot beredenering, is voorzichtig, maar ook lui, in elk geval bij sommige mensen. Bij mensen zien we vergelijkbare verschillen: sommige mensen lijken op hun Systeem 2, andere op hun Systeem 1.

Keith Stanovich en zijn onderzoekspartner Richard West waren de eersten die de begrippen Systeem 1 en Systeem 2 introduceerden. (Ze geven nu de voorkeur aan Type 1- en Type 2-processen.) Stanovich en zijn collega’s hebben tientallen jaren besteed aan het onderzoeken van de individuele verschillen waar we het in dit boek over hebben. Ze hebben zich met name op één elementaire vraag gericht: waarom zijn sommige mensen ontvankelijker voor vooringenomenheid dan andere? Stanovich publiceerde zijn conclusies in het boek Rationality and the Reflective Mind, waarin hij voor een gedurfde benadering op het onderwerp van dit hoofdstuk koos. Stanovich maakt duidelijk onderscheid tussen twee delen van Systeem 2; het onderscheid is zelfs zo duidelijk dat hij spreekt van aparte ‘breinen’. Een van deze breinen (het ‘algoritmische’ brein) is verantwoordelijk voor langzaam denken en veeleisende berekeningen. Sommige mensen zijn hier beter in dan andere. Dit zijn de mensen die hoog scoren op intelligentietests en snel en efficiënt van de ene op de andere taak kunnen overspringen. Volgens Stanovich betekent een hoge intelligentie echter niet dat men immuun is voor vooringenomenheid. Ook een ander vermogen speelt een rol, dat hij ‘rationaliteit’ noemt. Stanovich’ concept van een rationeel persoon lijkt op wat ik eerder ‘betrokken’ heb genoemd. De kern van zijn stelling is dat rationaliteit van intelligentie moet worden onderscheiden. Volgens Stanovich is oppervlakkig of ‘lui’ denken een foutje van de beschouwende geest, een gebrekkige rationaliteit. Een aanlokkelijk en gedurfd concept! Stanovich en zijn collega’s hebben geconcludeerd dat het knuppel-balraadsel en vergelijkbare raadsels ietwat betere indicatoren zijn van cognitieve gebreken dan conventionele intelligentiemaatstaven, zoals IQ-tests.¹⁷ De tijd zal ons leren of het onderscheid tussen intelligentie en rationaliteit tot nieuwe inzichten kan leiden.

Over controle

‘Ze had er geen enkele moeite mee om die taak vol te houden. Ze zat in een flow.’

‘Zijn ego was na een lange dag van vergaderen uitgeput. Hij schakelde dus over op normale operationele procedures om over het probleem na te denken.’

‘Een feit kennen biedt nog geen garantie dat dat feit zich in je gedachten aandient wanneer je het nodig hebt. Misschien moet je je geheugen even afspeuren, of iets langer de tijd nemen.’

‘Hij nam niet de moeite om te controleren of wat hij gezegd had ook echt hout sneed. Heeft hij een lui Systeem 2 of was hij gewoon wat moe? Er is een actieve geest voor nodig om niet alles wat Systeem 1 aandraagt ook echt uit te spreken.’

‘Hij is zeker slim genoeg, maar dat betekent nog niet dat hij rationeel is. Volgens Stanovich is rationaliteit niet hetzelfde als intelligentie. Rationaliteit heeft betrekking op de bereidheid om je hersenen te gebruiken, en de zorg waarmee je dit doet.’

‘Helaas zegt ze meestal het eerste wat in haar opkomt. Ze heeft waarschijnlijk ook moeite met het weerstaan van verleiding.’

4
De associatieve machine¹

We beginnen onze verkenning van het fascinerende Systeem 1 met het volgende:

Bananen
Braaksel

De afgelopen seconden gebeurde er veel. U kreeg enkele onplezierige beelden en herinneringen. Uw gezicht vertrok ietwat en misschien hield u het boek iets verder van u af. Uw hartslag nam toe, de haartjes op uw armen gingen iets rechtop staan en uw zweetklieren werden actiever. Kort gezegd, u reageerde op het onsmakelijke woord met een milde versie van uw reactie op de werkelijke gebeurtenis. Dit alles gebeurde geheel automatisch, buiten uw controle.²

Hoewel er geen specifieke reden voor was, zetten uw hersenen een tijdelijk proces in gang en werd er een causaal verband tussen de twee woorden gelegd: bananen en braaksel. In uw hoofd vormde zich een vaag scenario waarin bananen geassocieerd werden met overgeven. U ervoer een tijdelijke aversie tegen bananen. (Maakt u zich geen zorgen: dit zal uiteindelijk overgaan.) Uw geheugen is ook op andere manieren veranderd: u bent nu meer dan anders gereed om met ‘braaksel’ geassocieerde objecten en concepten te herkennen, zoals ziekte, stank, duizeligheid, evenals met ‘bananen’ geassocieerde woorden, zoals geel en fruit, en misschien zelfs appels en bessen.

Braaksel is doorgaans aan specifieke omstandigheden gekoppeld, zoals katers en voedselvergiftiging. U bent nu dan ook gereed om woorden te herkennen die geassocieerd worden met andere oorzaken van deze onplezierige uitkomst. Bovendien detecteerde uw Systeem 1 het feit dat de combinatie van de twee woorden ongebruikelijk is; waarschijnlijk had u dit verband niet eerder gelegd. U ervoer een lichte verbazing.

Deze complexe samenloop van reacties vond snel, automatisch en moeiteloos plaats. U was het niet van plan en kon er niets tegen doen – allemaal dankzij Systeem 1. Datgene wat zich in uw hoofd afspeelde, vond plaats dankzij een proces van associatieve activering: opgeroepen beelden activeren andere beelden, resulterend in een kettingreactie van associaties. Een essentieel kenmerk van dit complexe proces is samenhang. Elk element is gerelateerd aan andere elementen en elementen ondersteunen en versterken elkaar. Een woord roept herinneringen op, deze herinneringen ontlokken bepaalde gevoelens, en deze gevoelens veroorzaken weer gelaatsuitdrukkingen en andere reacties, zoals gespannen spieren en vermijdende gebaren. Deze gebaren versterken weer de gevoelens waaraan ze gerelateerd zijn en de gevoelens versterken weer gerelateerde concepten. Dit alles gebeurt snel en tegelijkertijd, resulterend in een zichzelf versterkend patroon van cognitieve, emotionele en fysieke reacties dat zowel divers als coherent is – associërend coherent.

In enkele seconden presteerde u iets opmerkelijks, geheel automatisch en onbewust. Op basis van volledig onverwachte input probeerde Systeem 1 de situatie zo verklaarbaar mogelijk te maken. Twee simpele, op het eerste gezicht niet-gerelateerde woorden werden in een causaal verhaal aan elkaar gekoppeld. De mogelijke dreiging werd ingeschat (zwak tot gemiddeld) en er werd een context voor toekomstige input gegenereerd door u voor te bereiden op gebeurtenissen die ineens een stuk waarschijnlijker werden. Ook werd er een context voor de huidige input gegenereerd doordat er een inschatting werd gemaakt van hoe verrassend deze input was. Het resultaat was dat u geïnformeerd werd over wat gebeurd is en voorbereid voor wat komen gaat.

Er gebeurde ook iets vreemds: uw Systeem 1 behandelde de koppeling van twee woorden als vertegenwoordiging van de realiteit. Uw lichaam reageerde zoals het zou doen op het echte verschijnsel, zij het in afgezwakte vorm. De emotionele en fysieke respons waren onderdeel van de interpretatie. Cognitief wetenschappers benadrukken dat cognitie fysiek is: we denken met ons lichaam, niet met onze hersenen.³

Het mechanisme dat deze mentale gebeurtenissen in gang zet, is al lange tijd bekend: de associatie tussen ideeën. Uit eigen ervaring weten we dat ideeën in ons bewuste denkproces elkaar redelijk geordend opvolgen. De Britse filosofen uit de zeventiende en achttiende eeuw zochten naar regels om dit proces te verklaren. In An Enquiry Concerning Human Understanding, verschenen in 1748, bracht de Schotse filosoof David Hume de principes van associatie terug tot drie: overeenkomstigheid, samenhang van tijd en plaats, en causaliteit. De opvattingen over associatie zijn sindsdien flink veranderd, maar de drie principes van Hume vormen nog steeds een goed startpunt.

Ik zal nu een wat uitgebreider plaatje schetsen van wat een idee precies is. Een idee kan concreet of abstract zijn en op verschillende manieren tot uitdrukking worden gebracht: als werkwoord, zelfstandig naamwoord, adjectief of gebalde vuist. Psychologen zien ideeën als knooppunten in een uitgebreid netwerk, het associatieve geheugen genoemd, waarin elk idee aan vele andere ideeën is gekoppeld. Er zijn verschillende soorten verbanden: oorzaken zijn gekoppeld aan gevolgen (virus – verkoudheid); objecten aan eigenschappen (appel – groen); en voorwerpen aan categorieën waartoe ze behoren (bananen – fruit). Iets wat we nu beter begrijpen dan Hume is dat de hersenen niet één voor één een opeenvolging van bewuste ideeën doorlopen. Het huidige inzicht is dat veel gelijktijdig plaatsvindt. Een idee dat is geactiveerd, roept niet eenvoudigweg een ander idee op. Een idee activeert veel andere ideeën, die op hun beurt weer ideeën activeren. Slechts een klein aantal van die geactiveerde ideeën komt in ons bewustzijn terecht; associatief denken vindt vooral op de achtergrond plaats, verborgen voor ons bewuste ik. Het idee dat we slechts beperkte toegang hebben tot de werking van onze geest is moeilijk te bevatten, aangezien het zo onnatuurlijk overkomt, maar toch is het zo. We weten veel minder van onszelf dan we denken te weten.

Het wonder van priming

Zoals gebruikelijk is in wetenschap was de eerste doorbraak in ons begrip van het associatiemechanisme te danken aan een betere meetmethode. Tot enkele decennia geleden konden we associatie alleen bestuderen door mensen vragen te stellen als: ‘Wat is het eerste woord dat in je opkomt als je het woord DAG hoort?’ De onderzoekers telden vervolgens het aantal keer dat de antwoorden ‘nacht’, ‘zon’ of ‘lang’ werden gegeven. In de jaren tachtig ontdekten psychologen dat blootstelling aan een woord leidt tot directe en meetbare veranderingen in het gemak waarmee gerelateerde woorden in de gedachten van de respondent opkomen. Als u recentelijk het woord ETEN hebt gehoord of gezien, bent u tijdelijk beter in staat om het woordfragment SOP in SOEP te veranderen in plaats van STOP. Het tegenovergestelde gebeurt uiteraard wanneer u LICHT had gelezen of gehoord. We noemen dit priming: het idee is dat ETEN het idee van SOEP sneller oproepbaar maakt en dat LICHT dit met STOP doet.⁴

Priming kan diverse vormen aannemen. Als u op dit moment aan ETEN denkt (of u zich hier nu bewust van bent of niet), zult u het woord SOEP sneller herkennen als dit door iemand wordt gemompeld of in een klein lettertype is afgedrukt. Uiteraard bent u niet alleen mentaal voorbereid op soep, maar ook op talloze andere, aan voedsel gerelateerde zaken, waaronder vork, hongerig, vet, dieet enzovoort. Als u tijdens uw laatste restaurantbezoek op een wiebelende stoel hebt gezeten, zult u ook mentaal voorbereid zijn op wiebelen. Deze ideeën kunnen u ook weer op andere ideeën brengen, hoewel minder sterk. De activering verspreidt zich door een klein gedeelte van het uitgebreide netwerk van geassocieerde ideeën, als rimpels in een vijver. Het in kaart brengen van deze rimpels is vandaag de dag een van de spannendste onderzoekterreinen in de psychologie.

Een andere belangrijke ontwikkeling in onze kennis over het geheugen was de ontdekking dat priming niet voorbehouden is aan concepten en woorden. Een en ander speelt zich uiteraard in ons onderbewuste af, maar het is zo dat onze acties en emoties door gebeurtenissen kunnen worden voorbereid. In een inmiddels beroemd geworden experiment vroegen psycholoog John Bargh en zijn collega’s aan studenten van New York University (in de leeftijd van 18 tot 22 jaar) om uit vijf woorden een zin van vier woorden samen te stellen (bijvoorbeeld ‘vindt hij geel het direct’).⁵ Voor de ene groep studenten bevatte de helft van de door elkaar gehusselde zinnen woorden die gerelateerd waren aan bejaarden, zoals Florida (waar veel Amerikaanse ouderen zich vestigen), vergeetachtig, kaal, grijs en rimpels. Toen ze de taak hadden volbracht, moesten de jonge proefpersonen in een andere ruimte, aan het einde van de gang, een andere experiment doen. En dat korte loopje was het eigenlijke experiment: de onderzoekers maten de tijd die de studenten nodig hadden om van de ene naar de andere ruimte te lopen. Zoals Bargh al had voorspeld, liepen de studenten die zinnen hadden moeten maken van de aan ouderdom gerelateerde woorden aanzienlijk langzamer dan de overige studenten.