Over de auteur en de uitgeverij

==

==

David Graeber is een internationaal gerespecteerd wetenschapper en juridisch en sociaal activist. Hij was eerder verbonden aan Yale; momenteel doceert hij aan de Goldsmiths-universiteit in Londen. Artikelen van zijn hand zijn onder meer te lezen in The Guardian. Hij was in Nederland te zien in de tv-programma’s Labyrint en Tegenlicht. Graeber was een van de drijvende krachten achter de Occupy Wall Street-beweging.

==

==

==

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jaap van Ginneken en Michael Lewis.

www.businesscontact.nl

Inhoud

1. Over het ervaren van morele verwarring

2. De mythe van de ruilhandel

3. Oerschulden

4. Wreedheid en verlossing

5. Een korte verhandeling over de morele grondslagen van economische relaties

6. Spelen met seks en dood

7. Eer en degradatie Of: over de grondslagen van hedendaagse beschaving

8. Krediet versus goud

9. De Axiale Periode (800 v.C.-600 n.C.)

10. De Middeleeuwen (600-1450)

11. Het tijdperk van de grote kapitalistische wereldrijken (1450-1971)

12. (1971) – Het begin van iets wat nog nader vastgesteld moet worden

==

Bibliografie

[1] Over het ervaren van morele verwarring

Schuld: verplichting van een partij om datgene te voldoen waartoe zij jegens een andere partij gehouden is, m.n. geldsom die men betalen moet wegens ontvangen dienst of levering.

– Van Dale, Groot woordenboek van de Nederlandse taal

==

Als je de bank honderdduizend dollar schuldig bent, bezit de bank jou. Als je de bank honderd miljoen dollar schuldig bent, bezit jij de bank.

– Amerikaans spreekwoord

==

Twee jaar geleden bevond ik me door een reeks van toevallige omstandigheden op een tuinfeest in Westminster Abbey. Ik voelde me niet erg op mijn gemak. Het lag er niet aan dat de andere gasten onvriendelijk waren en Father Graeme, die het feest georganiseerd had, was een bijzonder hartelijke en charmante gastheer. Maar ik voelde me totaal niet op mijn plaats. Op een bepaald moment kwam Father Graeme naar me toe om te zeggen dat er iemand in de buurt bij een fontein stond die ik zeker zou willen ontmoeten. Het bleek een elegante jonge vrouw te zijn die hij me voorstelde als advocaat – ‘maar meer van het activistische type. Ze werkt voor een stichting die juridische steun geeft aan anti-armoedegroepen in Londen. Jullie hebben vast een heleboel te bespreken.’

We raakten in gesprek. Ze vertelde me over haar werk. Ik vertelde haar dat ik al vele jaren betrokken was bij de beweging voor mondiale gerechtigheid, de ‘antiglobaliseringsbeweging’ zoals hij doorgaans in de media werd aangeduid. Ze was nieuwsgierig: ze had natuurlijk veel gelezen over Seattle, Genua, het traangas en de straatgevechten, maar... hadden we door dit alles ook iets tot stand gebracht?

‘Eigenlijk,’ zei ik, ‘denk ik dat het verbazingwekkend is hoeveel we die eerste paar jaar bereikt hebben.’

‘Wat dan bijvoorbeeld?’

‘Nou, het is ons bijvoorbeeld gelukt om het IMF bijna volledig te vernietigen.’

Ze bleek niet te weten wat het IMF was en daarom legde ik uit dat het Internationaal Monetair Fonds in de wereld optrad als een soort deurwaarder: ‘Je zou kunnen zeggen als iets wat in de haute finance gelijkstaat aan de jongens die je in elkaar komen slaan.’ Ik begaf me in een historisch exposé en legde haar uit hoe de OPEC-landen tijdens de oliecrisis van de jaren zeventig ten slotte zoveel van hun pas verworven rijkdom naar westerse banken overhevelden dat deze niet meer wisten waar ze het geld moesten investeren; hoe Citibank en Chase daarom over de hele wereld agenten uitstuurden om dictators en politici in de derde wereld ervan te overtuigen dat ze geld moesten lenen (toentertijd bekend als ‘go-go banking’); hoe ze begonnen met een uitzonderlijk lage rente die bijna direct opliep tot zo’n 20 procent vanwege het strakke financiële beleid van de VS aan het begin van de jaren tachtig; hoe dit in de jaren tachtig en negentig leidde tot de schuldencrisis in de derde wereld; hoe het IMF zich ermee bemoeide door arme landen duidelijk te maken dat zij, om voor herfinanciering in aanmerking te komen, verplicht zouden worden om te stoppen met de prijsbeheersing van basale voedingsmiddelen of zelfs met het aanleggen van strategische voedselreserves, en een eind moesten maken aan kosteloze gezondheidszorg en kosteloos onderwijs; hoe dit alles geleid had tot de instorting van de meest basale vormen van ondersteuning van de armste en kwetsbaarste mensen op aarde. Ik sprak over armoede, over het plunderen van openbare middelen, het instorten van samenlevingen, endemisch geweld, ondervoeding, wanhoop en gebroken levens.

‘Maar wat was uw eigen standpunt?’ vroeg de advocate.

‘Over het IMF? We wilden het afschaffen.’

‘Nee, ik bedoel over de schuld van de derde wereld.’

‘O, die wilden we ook afschaffen. De onmiddellijke eis was dat het IMF moest stoppen met het opleggen van structurele beleidsaanpassingen, die alle directe schade veroorzaakten, maar dat kregen we al verrassend snel voor elkaar. Het doel op langere termijn was kwijtschelding van schuld. Zoiets als het Jubileum uit de Bijbel. Wat ons betrof,’ zei ik tegen haar, ‘was er in dertig jaar al genoeg geld van de armste naar de rijkste landen doorgesluisd.’

‘Maar,’ wierp ze tegen, alsof dit vanzelfsprekend was, ‘ze hadden dat geld toch geleend! Je moet je schulden toch terugbetalen?’

Op dit moment besefte ik dat het een heel ander soort gesprek zou worden dan ik aanvankelijk had gedacht.

Waar moest ik beginnen? Ik had kunnen beginnen met uit te leggen dat deze leningen oorspronkelijk waren aangegaan door niet-verkozen dictators die het grootste deel ervan direct overboekten naar hun Zwitserse bankrekeningen, en ik had haar kunnen vragen of het rechtvaardig was om te eisen dat de geldschieters niet door de dictator of zijn trawanten zouden worden terugbetaald, maar letterlijk door voedsel uit de mond van hongerige kinderen weg te halen. Of ik had haar kunnen vragen te bedenken hoeveel van deze arme landen het geleende bedrag in feite al in drie- of viervoud terug hadden betaald, terwijl dit door het wonder van de samengestelde interest nog maar weinig had uitgemaakt voor de hoofdsom. Ik kon ook opmerken dat er verschil was tussen het herfinancieren van leningen en de eis dat landen om voor herfinanciering in aanmerking te komen een rechtlijnig vrijemarktbeleid moesten volgen dat in Washington of Zürich was uitgedacht en waarmee hun ingezetenen nooit hadden ingestemd en ook nooit zouden instemmen, en dat het een beetje oneerlijk was om erop aan te dringen dat landen een democratische grondwet zouden invoeren en vervolgens te benadrukken dat wie er ook gekozen werd geen zeggenschap zou hebben over het beleid van zijn eigen land. Of dat de economische maatregelen die door het IMF werden opgelegd niet eens werkten. Maar er was nog een onderliggend probleem: de aanname dat schulden terugbetaald moeten worden.

Het opmerkelijke aan de uitspraak dat je je schulden moet terugbetalen is dat dit zelfs volgens de economische standaardtheorie niet klopt. Van een geldschieter wordt verondersteld dat hij een zekere mate van risico moet accepteren. Als alle leningen, hoe krankzinnig ook, afgelost zouden worden – als er bijvoorbeeld geen faillissementswetten waren –, zouden de gevolgen rampzalig zijn. Welke reden zouden geldschieters dan nog hebben om geen domme lening te verstrekken?

‘Ik weet dat dit aannemelijk klinkt,’ zei ik, ‘maar vanuit een economisch gezichtspunt wordt er niet zo tegen leningen aangekeken. Van financiële instellingen wordt aangenomen dat ze middelen verstrekken om winstgevende investeringen mogelijk te maken. Als een bank gegarandeerd zijn geld met rente terug zou krijgen, ongeacht wat hij deed, zou het hele systeem niet werken. Stel dat ik bij het dichtstbijzijnde filiaal van de Bank of Scotland zou binnenlopen met de mededeling dat ik net een fantastische tip heb gekregen voor de paardenrennen, met het verzoek om me een paar miljoen pond te lenen. Natuurlijk zou ik worden uitgelachen. Maar dat is omdat ze weten dat ze, als mijn paard niet wint, nooit hun geld terug zullen krijgen. Maar stel je nu voor dat er een wet bestaat die zegt dat ze altijd hun geld terugkrijgen, zelfs als dat betekent dat ik mijn dochter als slavin moet verkopen of mijn organen moet verhandelen. In dat geval hoeft een bank niet te aarzelen. Waarom zou je dan nog wachten op iemand die aankomt met een geloofwaardig plan om een wasserette op te zetten of iets dergelijks? In feite is dit de situatie die het IMF op wereldwijde schaal in het leven heeft geroepen en die ertoe geleid heeft dat al die banken bereid waren om miljarden dollars uit te delen aan een gezelschap evidente schurken.’

Ik kon dit betoog niet afronden omdat er ongeveer op datzelfde moment een dronken financier verscheen die in de gaten had gekregen dat we het over geld hadden en grappige verhalen begon te vertellen over moreel risico, verhalen die al snel afgleden naar een lang en niet bijzonder boeiend verslag van een seksuele verovering. Ik liep weg.

Toch bleef die ene zin nog verscheidene dagen in mijn hoofd rondzingen: ‘Je moet je schulden toch terugbetalen?’

Dat dit zo’n krachtige uitspraak is, komt doordat het in feite geen economische stelling is, maar een morele stelling. Het terugbetalen van je schulden is toch waar het in het moralisme om gaat? Je geeft mensen wat hun toekomt. Je accepteert je verantwoordelijkheden. Je voldoet aan je verplichtingen jegens anderen, net zoals je van hen verwacht dat ze voldoen aan hun verplichtingen jegens jou. Is er een duidelijker voorbeeld van je onttrekken aan je verantwoordelijkheden dan terug te komen op een belofte, of weigeren een schuld te betalen?

Ik bedacht dat juist die schijnbare vanzelfsprekendheid deze uitspraak zo verraderlijk maakte. Dit was het soort mantra dat verschrikkelijke dingen volstrekt alledaags en acceptabel kon doen lijken. Dat kan overdreven klinken, maar het is moeilijk om je over deze zaken niet op te winden als je er ooit de effecten van hebt waargenomen. En dat had ik. Ik had bijna twee jaar in de hooglanden van Madagaskar doorgebracht. Kort voor mijn aankomst was daar malaria uitgebroken. Het was een bijzonder kwaadaardige uitbraak omdat de malaria al sinds jaren uit de hoge gebieden van Madagaskar was verdreven, zodat de meeste mensen na enkele generaties hun immuniteit verloren hadden. Het probleem was dat er geld voor nodig was om de bestrijding van de muggen in stand te houden, omdat er op gezette tijden tests moesten worden uitgevoerd om er zeker van te zijn dat de muggen zich niet opnieuw gingen voortplanten, en het land bespoten moest worden als dit het geval bleek te zijn. Niet veel geld. Maar vanwege de door het IMF opgelegde bezuinigingsmaatregelen moest de regering het bestrijdingsprogramma opgeven. Er stierven tienduizend mensen. Ik kwam in contact met jonge moeders die hun kind verloren hadden. Je kunt je voorstellen dat het moeilijk te rechtvaardigen is dat tienduizend mensenlevens nodig waren om te voorkomen dat Citibank zijn verlies moest accepteren op een onverantwoordelijke lening die toch al weinig uitmaakte voor zijn balans. Maar nu had ik te maken met een door en door fatsoenlijke vrouw – die ook nog werkzaam was voor een menslievende instelling – die het vanzelfsprekend vond dat schulden terugbetaald moeten worden.

==

* * *

==

In de loop van de volgende weken kwam haar uitspraak steeds weer in mijn gedachten terug. Waarom schuld? Wat geeft dit begrip zo’n vreemde kracht? Consumptieve schuld is de levensader van onze economie. Alle moderne staten berusten op uitgaven met geleend geld. Schuld is het centrale thema van de internationale politiek geworden. Maar niemand lijkt precies te weten wat het is, of hoe je erover moet denken.

Juist onze onwetendheid over schuld, de rekbaarheid van het begrip, geeft het zijn kracht. Eén ding dat we uit de geschiedenis kunnen leren is dat er geen betere manier is om op geweld gestoelde relaties te rechtvaardigen, om zulke relaties moreel verantwoord te doen lijken, dan door ze in de taal van schuld in te kleden – vooral omdat dit direct lijkt duidelijk te maken dat het slachtoffer iets verkeerd doet. Maffialeden en aanvoerders van zegevierende legers begrijpen dit. Al duizenden jaren hebben gewelddadige mensen hun slachtoffers voorgehouden dat die hun iets verschuldigd zijn. In elk geval hebben de slachtoffers aan hun overwinnaars ‘hun leven te danken’ omdat ze niet zijn omgebracht.

Een voorbeeld uit onze tijd is dat militaire agressie wordt omschreven als een misdaad tegen de menselijkheid en dat internationale gerechtshoven, wanneer die zich daarover uitspreken, doorgaans eisen dat agressors een schadevergoeding betalen. Na de Eerste Wereldoorlog werd Duitsland verplicht tot enorme herstelbetalingen, en Irak betaalt nog steeds aan Koeweit voor de invasie door Saddam Hoessein in 1990. Maar de derdewereldschuld, de schuld van landen als Madagaskar, Bolivia en de Filipijnen, lijkt precies andersom te werken. Met schuld belaste landen in de derde wereld zijn bijna uitsluitend landen die op een bepaald moment door Europese landen zijn aangevallen en veroverd, vaak de landen waaraan ze nu geld schuldig zijn. In 1895 viel Frankrijk Madagaskar binnen, ontbond de regering van de toenmalige koningin Ranavalona III en verklaarde het land tot een Franse kolonie. Een van de eerste dingen die generaal Gallieni deed na deze ‘pacificatie’, zoals de actie toentertijd werd aangeduid, was de bevolking hoge belastingen op te leggen, voor een deel om de kosten van de invasie vergoed te krijgen, maar ook, aangezien Franse koloniën geacht werden fiscaal op eigen benen te staan, ter bestrijding van de bouwkosten van de spoorwegen, wegen, bruggen, plantages en dergelijke die het Franse regime wilde aanleggen. Aan de belastingbetalers is nooit gevraagd of ze deze spoorwegen, wegen, bruggen en plantages wilden hebben en evenmin is hun veel inspraak gegeven over waar en hoe deze tot stand moesten komen.[1] Integendeel: in de volgende vijftig jaar maakten het Franse leger en de Franse politie nog een groot aantal inwoners af die tegen de maatregelen in verzet kwamen; tijdens een opstand in 1947 alleen al volgens sommige meldingen meer dan een half miljoen. Niet dat Madagaskar ooit enige vergelijkbare schade aan Frankrijk had toegebracht. Desondanks kreeg de bevolking van meet af aan te horen dat zij Frankrijk geld verschuldigd was en is ze dit geld tot op de huidige dag aan Frankrijk schuldig, terwijl de rest van de wereld de rechtmatigheid van deze situatie accepteert. Wanneer de ‘internationale gemeenschap’ hier een morele kwestie bespeurt, is dit doorgaans wanneer ze het gevoel krijgt dat de regering van Madagaskar niet tijdig haar schulden betaalt.

Maar schuld is niet alleen het recht van de overwinnaar; het kan ook een manier zijn om winnaars te straffen die niet hadden mogen winnen. Het meest spectaculaire voorbeeld is de geschiedenis van de republiek Haïti, het eerste arme land dat in een permanente positie van schuldhorigheid is gebracht. De staat Haïti is gesticht door voormalige plantageslaven die zo stoutmoedig waren om niet alleen in opstand te komen, met indrukwekkende verklaringen van universele rechten en vrijheden, maar ook om de legers van Napoleon te verslaan die eropaf waren gestuurd om hen opnieuw tot slaaf te maken. Frankrijk verklaarde onmiddellijk dat de nieuwe republiek haar honderdvijftig miljoen franc schuldig was als schadevergoeding voor de onteigende plantages en de uitrustingskosten van de mislukte militaire expedities, en alle andere landen, met inbegrip van de Verenigde Staten, legden Haïti een embargo op tot deze schadevergoeding betaald zou zijn. Het bedrag, ter waarde van ongeveer achttien miljard dollar, was met opzet zo gekozen dat het niet opgebracht kon worden en het embargo zorgde ervoor dat de naam ‘Haïti’ sindsdien voorgoed gelijkstaat aan schuld, armoede en menselijke ellende.[2]

Soms lijkt schuld echter het omgekeerde te betekenen. Vanaf de jaren tachtig zijn de Verenigde Staten, die strikte voorwaarden stelden aan de terugbetaling van schulden door de derde wereld, zelf schulden aangegaan die de totale schuld van de derde wereld ver overtreffen, in hoofdzaak vanwege militaire uitgaven. De buitenlandse schuld van de VS bestaat echter uit schatkistcertificaten die in het bezit zijn van institutionele beleggers in landen (Duitsland, Japan, Zuid-Korea, Taiwan, Thailand en de golfstaten) die in de meeste gevallen militaire protectoraten van de VS zijn en gastvrijheid bieden aan VS-bases met wapens en uitrusting die met datzelfde geleende geld bekostigd zijn. Dit is iets veranderd nu China op het toneel is verschenen – China is een bijzonder geval, om redenen die later verklaard zullen worden –, maar niet heel sterk: zelfs China is van mening dat het bezit van zoveel schatkistcertificaten van de VS het in zekere mate medeverantwoordelijk maakt voor de belangen van de VS, in plaats van andersom.

Wat is de status van al dit geld dat voortdurend naar de schatkist van de VS wordt gesluisd? Zijn dit leningen? Of is het schatting? In het verleden werden militaire mogendheden die honderden militaire bases buiten hun eigen grondgebied in stand hielden doorgaans aangeduid als ‘imperiums’, en imperiums eisten regelmatig schatting van de door hen onderdrukte volkeren. Natuurlijk verklaart de regering van de VS dat dit land geen imperium is, maar het is niet moeilijk om plausibel te maken dat deze betalingen alleen maar worden aangemerkt als leningen in plaats van schatting om te verdoezelen wat er in werkelijkheid gaande is.

Nu klopt het dat sommige soorten schuld en sommige soorten schuldenaren door de hele geschiedenis heen altijd anders behandeld zijn dan andere. Aan het begin van de achttiende eeuw, toen de toestanden in gevangenissen voor schuldenaren in de populaire pers aan de kaak werden gesteld, was een van de dingen die het Britse publiek het meest choqueerden het feit dat deze gevangenissen uit twee afdelingen bestonden. Aristocraten, die een kort verblijf in Fleet of Marshalsea vaak als een soort pr beschouwden, werden door dienaren in livrei van het goede der aarde voorzien en mochten geregeld bezoek van prostituees ontvangen. In de afdeling voor de ‘gewone man’ werden verarmde schuldenaren in benauwde cellen aan elkaar geketend, ‘bedekt met vuil en ongedierte’, zoals een rapport vermeldt, ‘en aan hun lot overgelaten om, zonder mededogen, aan honger of tyfus te sterven’.[3]

Met enige dichterlijke vrijheid kun je de mondiale economische verhoudingen op dit moment als een grootschaliger versie van hetzelfde beschouwen: met de Verenigde Staten als de schuldenaar met een gouden randje en Madagaskar als de pauper die in de cel daarnaast wordt uitgehongerd, terwijl de dienaren van de verwende schuldenaar hem voorhouden dat zijn problemen aan zijn eigen onverantwoordelijkheid te wijten zijn.

Hier is trouwens nog iets gaande dat dieper ligt, een filosofische vraag zelfs, die we onder ogen moeten zien. Wat is het verschil tussen een gangster die een pistool trekt en van je eist dat je hem duizend dollar voor ‘bescherming’ geeft, of diezelfde gangster die een pistool trekt en van je eist dat je hem duizend dollar leent? In de meeste opzichten is er natuurlijk geen verschil. Maar in sommige opzichten wel. In het geval van de schuld van de VS aan Korea of Japan zou deze lening, als het machtsevenwicht op een bepaald moment zou verschuiven, als Amerika zijn militaire suprematie zou verliezen, als de gangster zijn trawanten zou verliezen, misschien heel anders behandeld worden. Hij zou een echte verplichting kunnen worden. Maar het pistool zou nog steeds het doorslaggevende element lijken te zijn.

Er is een oude variétégrap die hetzelfde nog treffender naar voren brengt, hieronder in de verbeterde versie van Steve Wright:

==

Laatst loop ik met een vriend over straat en springt er een man uit een steegje die zegt: ‘Handen omhoog!’

Terwijl ik mijn portemonnee trek, denk ik: misschien is de schade nog te beperken. Dus ik haal wat geld uit mijn portemonnee, richt me tot mijn vriend en zeg: ‘Hé Fred, hier is die vijftig dollar die je nog van me te goed hebt.’

De rover is zo beledigd dat hij duizend dollar van zijn eigen geld tevoorschijn haalt, Fred met het pistool op de borst dwingt om me dit te lenen, en het geld vervolgens weer terugneemt.

==

Uiteindelijk hoeft de man met het pistool niets te doen wat hij niet wil. Maar om zelfs een op geweld gebaseerd regime effectief te laten functioneren, moet je een soort regelsysteem instellen. De regels kunnen volstrekt willekeurig zijn. Het maakt zelfs niet uit welke regels het zijn. Of tenminste, het maakt aanvankelijk niets uit. Het probleem is dat mensen, vanaf het moment dat je de zaken in termen van schuld gaat inkleden, onvermijdelijk vragen wie er eigenlijk wat verschuldigd is aan wie.

Schuld is al minstens vijfduizend jaar onderwerp van discussie. In het grootste deel van de menselijke geschiedenis – in ieder geval de geschiedenis van staten en imperiums – hebben de meeste mensen te horen gekregen dat ze schuldenaren waren.[4] Historici, en vooral degenen die zich bezighouden met ideeëngeschiedenis, hebben zich merkwaardig terughoudend getoond om de menselijke gevolgen van dit feit onder ogen te zien, hoewel het – meer dan enig ander gegeven – voortdurend verontwaardiging en wrok heeft opgeroepen. Als je mensen vertelt dat ze minderwaardig zijn, zullen ze dit waarschijnlijk niet prettig vinden, maar het leidt verrassend zelden tot een gewapende opstand. Maar als je mensen vertelt dat ze in aanleg gelijken zijn die het niet gehaald hebben, en dat ze daarom zelfs datgene wat ze bezitten niet verdienen, dat het hun niet rechtmatig toekomt, zul je hen veel eerder tot razernij brengen. Dit is in ieder geval wat de geschiedenis ons lijkt te leren. Duizenden jaren lang heeft de strijd tussen rijk en arm voornamelijk de vorm van conflicten tussen schuldeisers en schuldenaren aangenomen, in de vorm van discussies over recht en onrecht van rentebetaling, schuldhorigheid, kwijtschelding, terugneming, restitutie, sekwestratie van schapen en beslaglegging op wijngaarden, en het als slaaf verkopen van de kinderen van schuldenaren. En in de afgelopen vijfduizend jaar zijn ook, met een opmerkelijke regelmaat, volksopstanden steeds op dezelfde manier begonnen: met de rituele vernietiging van de tabletten, papyri, grootboeken of andere schuldbewijzen die op een bepaald moment en een bepaalde plaats in gebruik waren. Daarna richtten de opstandelingen zich doorgaans op de administratie van landbezit en belastingen. Zoals de grote classicus Moses Finley het uitdrukte, hadden alle revolutionaire bewegingen in de antieke wereld hetzelfde doel voor ogen: ‘Scheld de schulden kwijt en herverdeel het land.’[5]

Onze neiging om dit over het hoofd te zien is nog merkwaardiger wanneer je bedenkt hoeveel van ons huidige morele en godsdienstige taalgebruik direct uit deze conflicten voortvloeit. Termen als ‘rekenschap’ en ‘verlossing’ springen het meest in het oog omdat ze direct uit de taal van de antieke financiële wereld zijn overgenomen. Maar hetzelfde kan gezegd worden van (morele) ‘schuld’, ‘vrijheid’, ‘vergeving’ en zelfs van ‘zonde’. Discussies over wie wat schuldig is aan wie hebben een centrale rol gespeeld in de ontwikkeling van ons basisvocabulaire over goed en kwaad.

Dat zo’n groot deel van ons morele taalgebruik rond de discussie over schuld is ontstaan, heeft ons zicht op de inhoud van dit begrip verduisterd. Als je met de koning in discussie gaat moet je de taal van de koning gebruiken, ongeacht of je het met zijn uitgangspunten eens bent of niet.

Als je je verdiept in de geschiedenis van schuld ontdek je dan ook als eerste punt een diepgaande morele verwarring. Deze komt het duidelijkst naar voren uit het feit dat bijna overal ter wereld de meeste mensen er zowel van overtuigd zijn (1) dat het vanzelfsprekend moreel is om geleend geld terug te betalen, en (2) dat iedereen die er een gewoonte van maakt om geld uit te lenen een slecht mens is.

Nu is het wel zo dat de meningen over dit tweede punt veranderlijk zijn. Een uiterste mogelijkheid is misschien de situatie die de Franse antropoloog Jean-Claude Galey aantrof in een gebied in de oostelijke Himalaya, waar de lage kasten – aangeduid als ‘de overwonnenen’ omdat men aannam dat ze afstamden van een volk dat ooit door de huidige kaste van landeigenaars overwonnen was – nog in de jaren zeventig in een toestand van permanente schuldafhankelijkheid werden gehouden. Deze mensen zonder land of geld waren verplicht om bij de landeigenaren te lenen om zich in leven te houden, niet voor het geld, want het ging om nietige bedragen, maar omdat de arme schuldenaren de rente in de vorm van arbeid moesten terugbetalen, wat erop neerkwam dat ze voedsel en onderdak kregen als ze de bijgebouwen van hun schuldeisers schoonmaakten en hun schuurtjes van nieuwe daken voorzagen. Voor deze ‘overwonnenen’ – zoals ook voor de meeste andere aardbewoners – waren de kostbaarste evenementen in hun bestaan bruiloften en begrafenissen. Daar was veel geld voor nodig, dat altijd geleend moest worden. Galey vermeldt dat het in zulke gevallen gebruikelijk was dat geldschieters uit een hoge kaste een van de dochters van de lener als onderpand eisten. Wanneer een arme man geld moest lenen voor het huwelijk van zijn dochter was dit onderpand vaak de bruid zelf. Zij moest zich na haar huwelijksnacht bij het huis van de geldschieter melden en daar enkele maanden doorbrengen als zijn concubine. Wanneer hij genoeg van haar had werd ze doorgestuurd naar een nabijgelegen houtkap waar ze een jaar of twee als prostituee moest werken om de schuld van haar vader af te lossen. Wanneer de schuld was afgelost keerde ze terug naar haar echtgenoot en begon haar huwelijksleven.[6]

Dit lijkt schokkend, zelfs misdadig, maar Galey vermeldt geen algemeen gevoel van onrechtvaardigheid. Iedereen leek het gevoel te hebben dat dit de normale gang van zaken was. En ook de plaatselijke brahmanen gaven weinig blijk van bezorgdheid, terwijl zij toch de uiteindelijke arbiters waren in morele kwesties. Dit is echter niet verrassend omdat de meest prominente geldschieters vaak zelf brahmanen waren.

Zelfs in dit geval is het natuurlijk moeilijk om te weten te komen wat mensen achter gesloten deuren zeggen. Als een groep maoïstische rebellen – die in dit deel van het Indiase platteland actief zijn – zich plotseling van deze streek meester zou maken en de plaatselijke woekeraars zou berechten, zouden de tongen over deze praktijk waarschijnlijk loskomen.

Maar wat Galey beschrijft is, zoals ik al zei, een uiterste mogelijkheid, waarbij de woekeraars zelf de uiteindelijke morele autoriteiten zijn. Vergelijk dit bijvoorbeeld met het middeleeuwse Frankrijk, waar de morele status van geldschieters sterk omstreden was. De katholieke kerk had de praktijk van geld lenen tegen rente altijd verboden, maar dit verbod raakte vaak in onbruik, waardoor de kerkelijke hiërarchie genoodzaakt werd predikcampagnes op te zetten en bedelmonniken langs de steden te sturen om woekeraars te waarschuwen dat zij, tenzij ze berouw toonden en alle rentes aan hun slachtoffers terugbetaalden, in de hel terecht zouden komen.

De betreffende preken, waarvan er veel bewaard zijn gebleven, staan vol met gruwelverhalen over Gods behandeling van onboetvaardige geldschieters: verhalen van rijkaards die door krankzinnigheid of vreselijke ziekten worden getroffen en die nachtmerries hebben over hun doodsbed met slangen of duivels die hen komen verscheuren of verslinden. In de twaalfde eeuw, toen deze campagnes op hun hoogtepunt waren, werden er directere sancties ingevoerd. Het pausdom instrueerde plaatselijke parochies om alle bekende woekeraars te excommuniceren; zij mochten geen sacramenten ontvangen en hun lichaam mocht onder geen voorwaarde in heilige grond begraven worden. Een Franse kardinaal, Jacques de Vitry, beschreef rond 1210 het verhaal van een bijzonder invloedrijke geldschieter, wiens vrienden de dorpspastoor onder druk zetten om de regels te verwaarlozen en hem op het plaatselijke kerkhof te laten begraven:

==

Omdat de vrienden van de overleden woekeraar sterk aandrongen, gaf de pastoor toe en zei: ‘Laten we zijn lichaam op een ezel leggen om te zien wat Gods wil is en wat Hij met het lichaam zal doen. Ongeacht waar de ezel het brengen zal, zij het een kerk, een begraafplaats of iets anders, daar zal ik hem begraven.’ Het lichaam werd op de ezel gelegd en deze bracht het, zonder naar rechts of links uit te wijken, direct de stad uit naar de plek waar dieven werden opgehangen en wierp het lijk met een krachtige beweging in de mesthoop onder de galg.[7]

==

In de hele wereldliteratuur is het bijna onmogelijk één enkele sympathieke geldschieter te vinden, of preciezer gezegd: één sympathieke persoon die dit beroepsmatig doet, wat per definitie betekent dat hij rente vraagt. Ik weet niet of er een ander beroep bestaat – misschien dat van beul? – met zo’n onveranderlijk slecht imago. Dit is vooral opmerkelijk als je bedenkt dat woekeraars, in tegenstelling tot beulen, vaak tot de rijkste en machtigste mensen van hun gemeenschap behoren. Toch roept zelfs de naam ‘woekeraar’ al meteen voorstellingen op van geldwolven, bloedgeld, ponden vlees en het verkopen van zielen, en achter al deze voorstellingen staat de duivel, die zelf ook vaak wordt voorgesteld als een soort woekeraar, een boosaardige rekenmeester met zijn kasboeken, of als de figuur die oprijst achter de woekeraar, in afwachting van het moment waarop hij zich meester kan maken van de ziel van een schurk die louter door zijn beroep een pact met de hel heeft gesloten.

Historisch gesproken zijn er voor een geldschieter maar twee effectieve manieren geweest om zich aan schande te onttrekken: ofwel de verantwoordelijkheid doorschuiven naar een derde partij, of benadrukken dat de lener nog slechter is dan hijzelf. In het middeleeuwse Europa kozen grote heren vaak voor de eerste benadering door joden als plaatsvervangers in te schakelen. Velen van hen spraken zelfs van ‘onze’ joden – joden die onder hun persoonlijke bescherming stonden –, hoewel dit in de praktijk meestal betekende dat zij de joden op hun grondgebied eerst elke mogelijkheid ontzegden om in hun bestaan te voorzien behalve door woeker, met de zekerheid dat zij door iedereen gehaat zouden worden, en zich vervolgens van tijd tot tijd tegen hen keerden omdat joden nu eenmaal verachtelijk waren, zodat ze het geld zelf konden inpikken. De tweede benadering is natuurlijk gebruikelijker. Maar deze leidt doorgaans tot de conclusie dat bij een lening beide partijen in gelijke mate schuldig zijn, dat er aan de hele zaak een luchtje zit en dat er alle kans is dat beide partijen verdoemd zijn.

Andere godsdienstige tradities gaan uit van andere gezichtspunten. In de middeleeuwse hindoewetgeving waren rentedragende leningen niet alleen toegestaan – de belangrijkste regel was dat de rente nooit de hoofdsom mocht overtreffen –, maar werd vaak benadrukt dat een schuldenaar die niet betaalde zou reïncarneren als slaaf in het huishouden van zijn schuldeiser, of in latere wetboeken als zijn paard of os. Dezelfde verdraagzame houding tegenover geldschieters en dezelfde waarschuwingen voor karmische vergelding tegen leners komen terug in allerlei stromingen van het boeddhisme. Maar op het moment dat men vond dat woekeraars te ver gingen, kwam er precies hetzelfde soort verhalen voor de dag als in Europa. Een middeleeuwse Japanse auteur beschrijft een – volgens hem waargebeurd – verhaal over het verschrikkelijke lot van Hiromushime, de vrouw van een rijke districtsbestuurder rond het jaar 776 n.C. Zij was een uitzonderlijk hebzuchtige vrouw die

==

water toevoegde aan de rijstwijn die ze verkocht en zo op haar zwaar verdunde sake een enorme winst maakte. Op de dag dat ze iemand iets uitleende gebruikte ze een kleine maatbeker, maar op de dag van de terugbetaling gebruikte ze een grote. Als ze rijst uitleende woog haar schaal kleine porties af, maar als ze werd uitbetaald was dit in grote hoeveelheden. De hoeveelheid rente die ze onder dwang inde was ontzagwekkend, vaak wel tien- of zelfs honderdmaal zo groot als de oorspronkelijke lening. Ze was onbuigzaam over het terugvorderen van schulden en legde geen enkel medegevoel aan de dag. Daarom werden veel mensen bevangen door angst; zij verlieten hun huis om uit haar omgeving te ontsnappen en zwierven door andere provincies rond.[8]

==

Nadat ze was gestorven, baden monniken zeven dagen lang boven haar verzegelde doodkist. Op de zevende dag kwam haar lichaam op geheimzinnige wijze weer tot leven:

==

Wie haar kwam bekijken stuitte op een onbeschrijflijke stank. Vanaf haar middel omhoog was ze al een os geworden, met hoorns van tien centimeter die uit haar voorhoofd omhoogstaken. Haar twee handen waren in de hoeven van een os veranderd en haar nagels waren gebarsten, zodat ze leken op de wreef van een ossenhoef. Maar vanaf haar middel omlaag had ze het lichaam van een mens. Ze hield niet van rijst en gaf de voorkeur aan het eten van gras. Ze at als een herkauwend dier. En ze lag naakt in haar eigen uitwerpselen.[9]

==

Er kwamen sensatiezoekers op af. De schuldbewuste en beschaamde familie deed wanhopige pogingen om vergeving te kopen door alle schulden kwijt te schelden en veel van haar rijkdom aan godsdienstige instellingen te schenken. Uiteindelijk werd deze in een monster veranderde vrouw door de dood uit haar lijden verlost.

De auteur, zelf een monnik, had het gevoel dat het verhaal een duidelijk geval van voortijdige reïncarnatie vertelde, dat de vrouw door de wet van karma gestraft werd voor haar schendingen van ‘wat zowel redelijk als rechtvaardig is’. Zijn probleem was dat boeddhistische geschriften, voor zover deze expliciet op de zaak ingingen, geen precedent opleverden. Normaliter waren het de schuldenaren van wie men aannam dat ze als ossen wedergeboren zouden worden, niet de schuldeisers. Toen het moment gekomen was om de moraal van het verhaal uit de doeken te doen, werd zijn uiteenzetting dan ook beslist verwarrend:

==

Zoals een soetra zegt: ‘Wanneer we onze leningen niet terugbetalen is onze straf dat we als een paard of os worden wedergeboren.’ ‘De schuldenaar is als een slaaf, de schuldeiser als een meester.’ Of op een andere plaats: ‘Een schuldenaar is een fazant en zijn schuldeiser een havik.’ Als je een lening hebt verstrekt, leg dan geen onredelijke druk op je schuldenaar om terugbetaald te worden. Als je dit wel doet zul je worden wedergeboren als een paard of een os en tewerk worden gesteld voor degene die je schuldenaar was, zodat je een veelvoud zult boeten.[10]

==

Maar hoe pakt het dan uit? Ze kunnen toch niet allebei als dieren in elkaars stal eindigen?

Alle grote godsdienstige tradities lijken op de een of andere manier tegen deze moeilijkheid aan te lopen. Aan de ene kant brengen alle menselijke betrekkingen schuld met zich mee en blijft niemand dus vrij van morele smetten. Beide partijen hebben zich waarschijnlijk al ergens schuldig aan gemaakt door een leenrelatie aan te gaan; op zijn minst lopen ze een duidelijk risico van schuld als de terugbetaling wordt uitgesteld. Maar daartegenover staat dat we iemand die zegt dat hij of zij ‘aan niemand iets verschuldigd is’ niet direct als een toonbeeld van deugd beschouwen. In de seculiere wereld bestaat moraal voornamelijk uit het voldoen aan onze verplichtingen jegens anderen en hebben we een hardnekkige neiging om ons deze verplichtingen als schulden voor te stellen. Misschien kunnen monniken dit dilemma omzeilen door zich geheel uit de seculiere wereld terug te trekken, maar alle anderen lijken gedoemd te zijn om in een heelal te leven dat zich niet gemakkelijk laat begrijpen.

==

* * *

==

Het verhaal van Hiromushime is een schoolvoorbeeld van de impuls om de beschuldiging op de beschuldiger terug te werpen: net als in het verhaal over de dode woekeraar en de ezel is de nadruk op uitwerpselen, dieren en vernedering duidelijk bedoeld als de ultieme rechtvaardigheid, waarbij de schuldeiser gedwongen wordt om dezelfde gevoelens van schande en vernedering door te maken die altijd bij schuldenaren worden teweeggebracht. Dit is een levensechtere en directere manier om diezelfde vraag te stellen: ‘Wie is eigenlijk wat verschuldigd aan wie?’

Het is ook een uitstekend voorbeeld van hoe je, vanaf het moment dat je deze vraag stelt, de taal van de schuldeiser overneemt. Net zoals onze betaling, wanneer we onze schulden niet betalen, ‘de vorm aanneemt van een wedergeboorte als een paard of een os’, zo zul je ook, als je een onredelijke schuldeiser bent, moeten ‘terugbetalen’. Op deze manier wordt zelfs karmische gerechtigheid teruggebracht tot de taal van een zakelijke transactie.

Hier komen we bij de centrale vraag van dit boek: wat betekent het precies om te zeggen dat ons besef van moraal en rechtvaardigheid wordt teruggebracht tot de taal van een zakelijke transactie? Wat betekent het wanneer we morele verplichtingen terugbrengen tot financiële schulden? Wat verandert er wanneer het ene in het andere wordt omgezet? En hoe spreken we erover wanneer onze taal zo sterk door de markt is gevormd? Op een bepaald niveau is het verschil tussen een verplichting en een schuld eenvoudig en duidelijk. Een schuld is de verplichting om een bepaalde som geld te betalen. Als gevolg hiervan kan een schuld, in tegenstelling tot elke andere vorm van verplichting, nauwkeurig gekwantificeerd worden. Dit maakt schulden eenvoudig, kil en onpersoonlijk, en dat maakt het weer mogelijk om schulden overdraagbaar te maken. Als je iemand een wederdienst schuldig bent, of je leven aan hem of haar te danken hebt, betreft die verplichting een specifieke persoon. Maar als je veertigduizend dollar met een rente van 12 procent verschuldigd bent, maakt het niet uit wie de schuldeiser is en hoeft geen van beide partijen zich het hoofd te breken over wat de andere partij nodig heeft, wil, of in staat is te doen, iets wat ze zeker wél zouden doen als ze iemand een gunst, respect of dankbaarheid schuldig waren. Je hoeft met menselijke effecten geen rekening te houden; je hoeft alleen maar op een hoofdsom, balansen, boetes en rentevoeten te letten. Als je ten slotte je huis moet opgeven en naar andere streken moet vertrekken, als je dochter in een mijnwerkerskamp als prostituee moet gaan werken, is dat voor de schuldeiser een ongelukkige bijkomstigheid. Geld is geld en zaken zijn zaken.

Vanuit dit gezichtspunt is de cruciale factor, en een thema dat in deze bladzijden uitvoerig verkend zal worden, het vermogen van geld om moraal om te zetten in een zaak van onpersoonlijke rekenkunst en door dit te doen dingen te rechtvaardigen die anders misdadig of obsceen zouden lijken. De factor geweld, waarop ik tot nu toe de nadruk heb gelegd, lijkt dan op de tweede plaats te komen. Het verschil tussen een schuld en een louter morele verplichting is niet de aan- of afwezigheid van gewapende mannen die deze verplichting kunnen afdwingen door zich van de bezittingen van de schuldenaar meester te maken of door te dreigen hem de benen te breken. Het verschil bestaat er alleen uit dat een schuldeiser over de middelen beschikt om precies, getalsmatig, aan te geven hoeveel de schuldenaar verschuldigd is.

Maar bij nader inzien ontdek je dat deze twee elementen, geweld en kwantificering, nauw met elkaar verbonden zijn. Het is bijna onmogelijk om het ene te vinden los van het andere. Franse woekeraars hadden machtige vrienden en handlangers, die zelfs kerkelijke gezagsdragers onder druk konden zetten. Hoe hadden ze anders schulden uitbetaald kunnen krijgen die technisch gesproken onwettig waren? Hiromushime was tegenover haar schuldenaren niet bereid tot enig compromis – ‘toonde geen enkel mededogen’ –, maar ze was dan ook de vrouw van de gouverneur. Ze hoefde zich niet genadig te tonen. Mensen zonder gewapende achterban kunnen zich niet veroorloven om zo veeleisend te zijn.

De manier waarop geweld, of de dreiging met geweld, menselijke relaties omzet in rekenkunde, zal in de loop van dit boek steeds opnieuw aan de orde komen. Het is de uiteindelijke bron van de morele verwarring die zich aan alles rond het onderwerp schuld meedeelt. De resulterende dilemma’s lijken net zo oud te zijn als de beschaving zelf. We kunnen het proces uit de allereerste geschriften uit het antieke Mesopotamië aflezen; het vindt zijn eerste filosofische uitdrukking in de Veda’s, komt in een eindeloze verscheidenheid in de hele geschreven geschiedenis terug en ligt nog steeds ten grondslag aan het weefsel van onze huidige instellingen – de staat en de markt – en aan onze meest basale opvattingen over de aard van vrijheid, moraal en sociale betrekkingen, die alle gevormd zijn door een geschiedenis van oorlog, verovering en slavernij, op manieren die we zelfs niet langer kunnen waarnemen omdat we ons de dingen niet langer op enige andere wijze kunnen voorstellen.

==

* * *

==

Er zijn voor de hand liggende redenen waarom dit een bijzonder belangrijk moment is om de geschiedenis van schuld opnieuw in ogenschouw te nemen. In september 2008 begon er een financiële crisis die de hele wereldeconomie bijna met gierende remmen tot stilstand bracht. In vele opzichten wás er ook sprake van stilstand: schepen bevoeren de oceanen niet langer en er werden er duizenden uit de vaart genomen. Bouwkranen werden ontmanteld omdat er geen nieuwbouw meer plaatsvond. Banken verstrekten bijna geen leningen meer. De crisis leidde niet alleen tot woede en verbijstering bij het publiek, maar ook tot de aanzet van een openbare discussie over de aard van schuld en geld en over de financiële instellingen die over het lot van naties waren gaan beschikken.

Maar het bleef bij een moment. De discussie kwam niet serieus op gang.

Mensen waren toe aan een dergelijke discussie omdat het verhaal dat zij de laatste tien jaar te horen hadden gekregen zojuist was ontmaskerd als een kolossale leugen. Er is echt geen vriendelijker manier om dit uit te drukken. Jarenlang had iedereen gehoord over een hele verzameling buitengewoon vernuftige financiële innovaties: krediet- en productderivaten, gecollateraliseerde hypotheekobligaties, hybride effecten, interestruil en dergelijke. De nieuwe derivatenmarkten waren zo ongelooflijk geavanceerd dat een prominente beleggingsfirma – volgens een hardnekkig verhaal – astrofysici moest inhuren om programma’s te draaien die zo complex waren dat zelfs de financiers ze niet konden begrijpen. De boodschap was duidelijk: die dingen moet je aan professionals overlaten. Je kon er met je verstand eenvoudig niet bij. Zelfs als je niet erg op financiers gesteld was – en maar weinig mensen leken bereid het voor hun menslievendheid op te nemen –, moest je erkennen dat ze buitengewoon capabel waren, en zelfs zo bovennatuurlijk capabel dat democratisch toezicht op financiële markten eenvoudigweg onvoorstelbaar was. (Zelfs een groot aantal academici ging hierin mee. Ik herinner me nog goed conferenties in 2006 en 2007 waar modieuze sociale wetenschappers betoogden dat deze nieuwe beleggingsvormen, in combinatie met nieuwe informatietechnologieën, een transformatie aankondigden in de essentie van tijd en mogelijkheden, en zelfs van de hele werkelijkheid. Ik herinner me dat ik toen al dacht dat het idioten waren. En dat waren ze ook.)

Toen de stofwolken waren opgetrokken bleken de meeste, zo niet al deze innovaties niets meer te zijn geweest dan een zwaar opgetuigde zwendel. Het ging om operaties als het aan arme gezinnen verkopen van hypotheken die zo waren opgesteld dat de kopers uiteindelijk onmogelijk aan hun verplichtingen konden voldoen, waarbij weddenschappen werden afgesloten over hoe lang het zou duren tot dat moment aanbrak; het ging om het samenbundelen van hypotheek en weddenschap teneinde deze combinatie aan institutionele beleggers te verkopen – die misschien wel de zorg droegen voor het pensioenkapitaal van de hypotheekgever –, met als argument dat dit in alle gevallen geld zou opleveren. Het ging ook om het verlenen van toestemming aan deze beleggers om hun pakketjes te laten circuleren alsof het geld was, en om het overdragen van de verantwoordelijkheid voor het uitbetalen van de weddenschap aan een gigantisch verzekeringsconglomeraat dat, als het onder het gewicht van zijn uiteindelijke schuld zou bezwijken – iets wat met zekerheid zou gebeuren –, door belastingbetalers gered zou moeten worden, zoals dergelijke conglomeraten ook inderdaad gered zijn.[11] Dit lijkt sterk op een veel verder uitgewerkte versie van wat banken deden toen ze tegen het eind van de jaren zeventig geld leenden aan dictators in Bolivia en Gabon: het verstrekken van volstrekt onverantwoordelijke leningen in het volle besef dat politici en bureaucraten, zodra dit bekend was geworden, razendsnel aan de gang zouden gaan om ze toch afgelost te krijgen, ongeacht het aantal mensenlevens dat verwoest en vernietigd zou moeten worden om dit doel te bereiken.

Het enige verschil was dat de bankiers het deze keer op een onvoorstelbaar grote schaal deden: de totale hoeveelheid schuld die ze hadden opgebouwd was groter dan het gecombineerde bbp van alle landen op aarde. Deze operatie bracht de wereld in een vrije val en vernietigde bijna het systeem zelf.

Leger en politie stonden paraat om de verwachte rellen en onrust te bestrijden, maar deze reacties bleven uit. En evenmin kwamen er ingrijpende veranderingen tot stand in de werkwijze van het systeem. Op dat moment ging iedereen ervan uit dat er, nu boegbeelden van het kapitalisme als Lehman Brothers, Citibank en General Motors het begaven en alle aanspraken op hogere wijsheid waren doorgeprikt, ten minste een bredere discussie zou worden hervat over de aard van schuld en kredietverlenende instellingen. En niet alleen een discussie.

De meeste Amerikanen bleken open te staan voor radicale oplossingen. Peilingen toonden aan dat een overweldigende meerderheid van de Amerikanen het gevoel had dat de banken, ongeacht de economische consequenties, niet gered moesten worden, maar dat gewone burgers die met slechte hypotheken opgezadeld waren daarvan afgeholpen moesten worden. In de Verenigde Staten is dit iets heel bijzonders. Al vanaf hun koloniale verleden hebben Amerikanen van alle naties de minste sympathie opgebracht voor schuldenaren. In zekere zin is dit merkwaardig omdat Amerika in hoofdzaak gekoloniseerd is door uitgeweken schuldenaren, maar het is wel een land waarin het idee dat moraal gelijkstaat met het betalen van schulden dieper geworteld is dan in bijna elk ander land. In de koloniale tijd werd het oor van een wanbetaler vaak aan een paal gespijkerd. De Verenigde Staten waren een van de laatste landen ter wereld die een faillissementswet aannamen: ondanks het feit dat de Amerikaanse grondwet in 1787 aan de nieuwe regering een specifieke opdracht gaf om een dergelijke wet op te stellen, werden alle pogingen tot 1898 op ‘morele gronden’ verworpen.[12] De totstandkoming van deze wet was van historische betekenis. Misschien was het juist om die reden dat degenen die belang hadden bij een matiging van de discussie in de media en in wetgevende lichamen besloten dat dit niet het goede moment was. De regering van de Verenigde Staten dekte het probleem af met een pleister van drie biljoen dollar en veranderde niets. De bankiers werden gered, maar kleine schuldenaren – met slechts enkele uitzonderingen – werden dat niet.[13] Midden in de grootste economische recessie sinds de jaren dertig kwam er zelfs al een reactie tegen deze kleine wanbetalers op gang, aangestuurd door financiële ondernemingen die er nu bij dezelfde regering die hun gered heeft op aandringen dat de wetgeving tegen gewone burgers in financiële moeilijkheden streng moet worden gehandhaafd. De Star Tribune van Minneapolis-St.Paul merkt op dat ‘het geen misdaad is om geld schuldig te zijn’, maar dat ‘mensen wel routinematig gevangen worden gezet als ze hun schulden niet betalen’. In Minnesota ‘is het gebruik van arrestatiebevelen tegen schuldenaren in de afgelopen vier jaar met 60 procent gestegen, met 845 gevallen in 2009... In Illinois en Zuidwest-Indiana leggen sommige rechters celstraf op aan schuldenaren die geen gevolg geven aan een gerechtelijk bevel tot betaling. In het uiterste geval zitten mensen gevangen tot ze een minimale betaling gedaan hebben. In januari [2010] veroordeelde een rechter een inwoner van Kenney, Illinois, tot “een celstraf voor onbepaalde tijd”, zolang hij niet met driehonderd dollar voldeed aan een schuld bij een houtwerf.’[14]

Met andere woorden: we komen in de buurt van een herinvoering van de vroegere gevangenissen voor schuldenaren. Intussen is de discussie stilgevallen, is de volkswoede tegen reddingsoperaties voor banken geluwd tot onduidelijk gepruttel en lijken we onverbiddelijk af te stevenen op de volgende grote financiële catastrofe, met als enige vraag hoe lang deze nog op zich zal laten wachten.

We hebben het punt bereikt waarop het IMF zelf, in een poging zijn status als geweten van het mondiale kapitalisme terug te winnen, gewaarschuwd heeft dat we, als de huidige koers zich voortzet, de volgende keer niet langer op redding hoeven te rekenen. Het publiek zal dit niet accepteren en het gevolg zal zijn dat de hele zaak dan werkelijk instort. Een recente krantenkop luidt: ‘IMF waarschuwt dat tweede reddingsoperatie de democratie zou bedreigen’.[15] Met democratie wordt hier gedoeld op kapitalisme. Het zegt wel iets dat zelfs degenen die het gevoel hebben dat zij verantwoordelijk zijn voor de instandhouding van de huidige wereldeconomie, en die nog maar enkele jaren geleden optraden alsof het huidige systeem het eeuwige leven had, nu overal een einde der tijden waarnemen.

==

* * *

==

In dit geval heeft het IMF een punt. We hebben alle reden om aan te nemen dat we inderdaad aan de vooravond staan van historische veranderingen.

Natuurlijk is iedereen geneigd alles om zich heen als fonkelnieuw te beschouwen. En dit gaat zeker op voor geld. Hoe vaak is ons niet verteld dat de komst van virtueel geld, de dematerialisatie van muntgeld tot plastic en van dollars tot bliepjes elektronische informatie, ons in een ongekend nieuwe financiële wereld heeft gebracht? En natuurlijk was de veronderstelling dat we ons op dit maagdelijke terrein bevonden een van de dingen die het zo gemakkelijk maakten voor Goldman Sachs en consorten om mensen ervan te overtuigen dat niemand hun oogverblindende nieuwe financiële constructies kon begrijpen. Maar wanneer je deze zaken op een brede historische schaal projecteert, is de eerste ontdekking dat virtueel geld niets nieuws is. In feite was dit de oorspronkelijke vorm van geld. Kredietsystemen, rekeningen en zelfs kostendeclaraties bestonden allang voor muntgeld. Deze zaken zijn net zo oud als de beschaving zelf. Natuurlijk ontdekken we ook dat de geschiedenis heen en weer lijkt te pendelen tussen perioden die worden overheerst door ongemunt edelmetaal – waarbij wordt aangenomen dat goud en zilver geld zíjn – en perioden waarin geld wordt beschouwd als een abstractie, een virtuele rekeneenheid. Maar historisch gesproken komt krediet op de eerste plaats en is datgene waar we op dit moment getuige van zijn een terugkeer van opvattingen die in de Middeleeuwen, of zelfs in het oude Mesopotamië, als vanzelfsprekend werden beschouwd.

Maar de geschiedenis biedt ons fascinerende suggesties over wat we zouden kunnen verwachten. Bijvoorbeeld: in het verleden hebben tijdperken van virtueel krediet bijna onveranderlijk geleid tot instellingen die erop moesten toezien dat niet alles in het honderd liep – die moesten voorkomen dat geldschieters zich verbonden met bureaucraten en politici om iedereen uit te persen, zoals nu het geval lijkt te zijn. Deze tijdperken werden gekenmerkt door het creëren van instellingen die schuldenaars moesten beschermen. Het nieuwe tijdperk van krediet waarin we ons thans bevinden, lijkt precies andersom begonnen te zijn. Het begon met de schepping van mondiale instellingen als het IMF, die niet ontworpen waren om schuldenaren maar om schuldeisers te beschermen. Tegelijkertijd stelt een periode van twintig jaar op de historische schaal die hier wordt besproken niets voor. We hebben er maar heel weinig idee van wat we mogen verwachten.

==

* * *

==

Dit boek gaat over de geschiedenis van schuld, maar het gebruikt deze geschiedenis ook als een manier om fundamentele vragen te stellen over wat mensen en de menselijke samenleving zijn of zouden kunnen worden – over wat we werkelijk aan elkaar verschuldigd zijn, en zelfs wat het betekent om deze vraag te stellen. Daarom begint het boek met een poging om een reeks mythen door te prikken, niet alleen de mythe van de ruilhandel, die in het eerste hoofdstuk aan de orde wordt gesteld, maar ook daarmee concurrerende mythen over oerschulden aan de goden of aan de staat – mythen die op de een of andere manier de grondslag leggen voor onze ingeburgerde opvattingen over economie en over de samenleving. In dat ingeburgerde gezichtspunt verheffen de Staat en de Markt zich boven al het andere als diametraal tegengestelde principes. De historische werkelijkheid laat echter zien dat deze twee instellingen tegelijk geboren zijn en altijd met elkaar vervlochten zijn gebleven. Het enige wat al deze misvattingen met elkaar gemeen hebben is dat zij ertoe neigen alle menselijke betrekkingen te reduceren tot een uitwisseling, alsof onze banden met de samenleving, en zelfs met de kosmos, kunnen worden voorgesteld als een zakelijke overeenkomst. Dit leidt tot een volgende vraag: als het niet gaat om een uitwisseling, waar gaat het dan wel om? In hoofdstuk 5 begin ik deze vraag te beantwoorden door, op basis van antropologisch onderzoek, een gezichtspunt te ontvouwen over de morele grondslag van het economisch leven. Daarna keer ik terug naar de vraag over de oorsprong van geld om aan te tonen hoe het principe van uitwisseling in hoofdzaak als een effect van geweld is ontstaan – dat de werkelijke oorsprong van geld gelegen is in misdaad en schadeloosstelling, oorlog en slavernij, eer, schuld en verlossing. Op zijn beurt geeft dit, vanaf hoofdstuk 8, toegang tot een geschiedenis van schuld en krediet in de afgelopen vijfduizend jaar, met een sterke afwisseling tussen periodes met virtueel en met fysiek geld. Veel van de ontdekkingen over dit onderwerp komen volstrekt onverwacht: van de oorsprong van moderne opvattingen over rechten en vrijheden in de antieke slavenwet, via de oorsprong van investeringskapitaal in het middeleeuwse Chinese boeddhisme, tot het feit dat veel van de beroemdste argumenten van Adam Smith gekopieerd lijken te zijn uit het werk van vrijemarkttheoretici in het middeleeuwse Perzië – een ontdekking die trouwens ook interessante implicaties heeft voor het begrip van de huidige aantrekkingskracht van de politieke islam. Dit alles ter voorbereiding op een nieuwe benadering van de laatste vijfhonderd jaar, die door kapitalistische imperiums zijn gedomineerd, en om een begin te maken met een onderzoek naar wat op dit moment werkelijk op het spel staat.

Het heeft er heel lang op geleken dat we niet langer Grote Vragen kunnen stellen. Maar langzamerhand ziet het ernaar uit dat we geen andere keuze hebben.

[1] Met het voorspelbare resultaat dat deze verbindingen niet werden aangelegd om het de inwoners gemakkelijker te maken zich in hun eigen land te verplaatsen, maar vooral om producten van de plantages naar havens te brengen teneinde aan buitenlands geld te komen om deze verbindingen te bekostigen.

[2] De Verenigde Staten erkenden de republiek Haïti bijvoorbeeld pas in 1860. Frankrijk hield hardnekkig vast aan de eis en de republiek Haïti werd uiteindelijk gedwongen om het equivalent van 21 miljard dollar tussen 1925 en 1946 terug te betalen. Voor het grootste deel van deze periode stond dit land onder militair gezag van de vs.

[3] Hallam 1866 v:269-270. Omdat de regering het niet passend vond in het onderhoud van spilzieke mensen te voorzien, moesten gevangenen de volledige kosten van hun eigen gevangenschap opbrengen. Als ze daartoe niet in staat waren, verhongerden ze gewoon.

[4] Als we belastingverplichtingen als schulden beschouwen, vormen deze verplichtingen de overgrote meerderheid van de schuldenlast. In ieder geval is er een nauw verband tussen beide, omdat de behoefte om geld voor belastingen bijeen te brengen in de loop van de geschiedenis altijd de belangrijkste reden is geweest om in de schulden te raken.

[5] Finley 1960:63; 1963:24; 1974:80; 1981:106; 1983:108. En dat zijn alleen maar degene die ik op het spoor ben gekomen. Wat hij zegt over Griekenland en Rome lijkt evenzeer te gelden voor Japan, India of China.

[6] Galey 1983.

[7] Jacques de Vitry, in Le Goff 1990:64.

[8] Kyokai, Record of Miraculous Events in Japan (omstreeks 822 n.C.), verhaal 26, genoemd in LaFleur 1986:36. Ook Nakamura 1996:257-259.

[9] Ibid.:36.

[10] Ibid.:37.

[11] Simon Johnson, toentertijd de hoofdeconoom van het imf, heeft dit in een recent artikel in The Atlantic als volgt samengevat: ‘Toezichthouders, wetgevers en academici gingen er bijna allemaal van uit dat de managers van deze banken wisten wat ze deden. Achteraf gezien was dat niet het geval. De Financial Products-divisie van aig maakte in 2005 bijvoorbeeld tweeënhalf miljard dollar winst vóór belasting, vooral door de verkoop van goedkope verzekeringen op complexe, slecht begrepen fondsen. Deze strategie, die vaak wordt omschreven als “stuivers weghalen voor een stoomwals”, is in normale tijden winstgevend maar in slechte tijden rampzalig. Vanaf de vorige herfst had aig verzekeringen uitstaan op meer dan 400 miljard dollar aan fondsen. Op dit moment heeft de regering van de vs, in een poging om de onderneming te redden, ongeveer 180 miljard dollar aan investeringen en leningen uitgegeven om verliezen te bestrijden waarvan het verfijnde risicoberekeningsmodel van aig had gezegd dat deze praktisch onmogelijk waren.’ (Johnson 2010) Natuurlijk gaat Johnson voorbij aan de mogelijkheid dat aig heel goed wist wat er uiteindelijk zou gebeuren, maar zich daar geen zorgen over maakte omdat men daar wel wist dat de stoomwals iemand anders zou platrijden.

[12] Daarentegen had Engeland al een nationale faillissementswet in 1571. Een poging om in 1801 een federale faillissementswet in de Verenigde Staten in te voeren mislukte; een dergelijke wet was van kracht tussen 1867 en 1878, om steun te bieden aan armlastige veteranen uit de Burgeroorlog, maar werd uiteindelijk op morele gronden afgeschaft (zie Mann 2000 voor een goed recent historisch overzicht). Hervorming van het faillissement in Amerika zal eerder een verharding met zich meebrengen dan het omgekeerde, zoals de hervormingen van 2005 die het Congres op aandrang van het bedrijfsleven net voor de grote kredietcrisis goedkeurde.

[13] Het steunfonds voor hypotheken dat kort na de reddingsoperatie was ingesteld heeft bijvoorbeeld slechts hulp geboden aan een heel klein percentage gegadigden, en er zijn geen stappen ondernomen naar een liberalisering van de faillissementswetten die in 2005, net twee jaar voor het uitbreken van de crisis, onder druk van de financiële wereld juist waren aangescherpt.

[14] ‘In Jail for Being in Debt’, Chris Serres & Glenin Howatt, Minneapolis-St.Paul Star Tribune, 9 juni 2010, www.startribune.com/local/95692619.html.

[15] ‘imf Warns Second Bailout Would “Threaten Democracy”’. Angela Jameson & Elizabeth Judge, business.timesonline.co.uk/tol/business/economics/article6928147.ece#cid=otc-rss&attr=1185799, bezocht op 25 november 2009.

[2] De mythe van de ruilhandel

==

Voor elke subtiele en gecompliceerde vraag is er een volstrekt eenvoudig en duidelijk antwoord, dat fout is.

– H.L. Mencken

==

Wat is het verschil tussen een loutere verplichting, het gevoel dat je je op een bepaalde manier moet gedragen, of zelfs dat je iemand iets verschuldigd bent, en een schuld in de eigenlijke zin van het woord? Het antwoord is eenvoudig: geld. Het verschil tussen een schuld en een verplichting is dat een schuld precies gekwantificeerd kan worden. Daarvoor is geld nodig.

Niet alleen is geld datgene wat schuld mogelijk maakt: geld en schuld verschijnen ook op precies hetzelfde moment op het toneel. Enkele van de eerste geschreven documenten die ons zijn overgeleverd zijn tabletten uit Mesopotamië met een registratie van debet en credit, en van door tempels uitgedeelde rantsoenen en geld dat verschuldigd is voor de huur van grondgebied van de tempel, waarbij de waarde steeds nauwkeurig gespecificeerd is in graan en zilver. En enkele van de vroegste ethische teksten zijn bespiegelingen over wat het betekent om kwesties van goed en kwaad als schuld voor te stellen, dus in termen van geld.

Een geschiedenis van schuld is dus onvermijdelijk een geschiedenis van geld. De makkelijkste manier om te begrijpen welke rol schuld in de menselijke samenleving heeft gespeeld, is eenvoudigweg door de eeuwen heen de vormen langs te gaan die geld heeft aangenomen en de manier waarop geld is gebruikt, met de argumenten die daarvoor zijn aangevoerd. Dit is echter een heel andere geschiedenis van het geld dan de geschiedenis waaraan we gewend zijn. Wanneer economen het over de oorsprong van geld hebben, is schuld altijd een soort nakomertje. Eerst komt ruilhandel en dan komt geld; krediet ontwikkelt zich pas later. Zelfs als je boeken raadpleegt over de geschiedenis van geld in bijvoorbeeld Frankrijk, India of China is wat je meestal tegenkomt een geschiedenis van het muntwezen, waarin op kredietarrangementen nauwelijks wordt ingegaan. Al bijna honderd jaar lang hebben antropologen erop gewezen dat dit een verkeerde voorstelling van zaken is. De economische standaardgeschiedenis heeft maar weinig te maken met wat we kunnen waarnemen van het economische leven zoals het er werkelijk aan toe gaat, in echte gemeenschappen en op echte markten, waarbij je veel eerder zult ontdekken dat iedereen op allerlei manieren bij ieder ander in de schuld staat en dat de meeste transacties plaatsvinden zonder gebruik van geld.

Waarom dit verschil?

Voor een deel komt het voort uit de aard van de gegevens: munten zijn in het archeologische archief bewaard gebleven, kredietarrangementen meestal niet. Maar het probleem zit dieper. Het bestaan van schuld en krediet is economen altijd een doorn in het oog geweest omdat het bijna onmogelijk is om vol te houden dat mensen die geld lenen en uitlenen vanuit zuiver ‘economische’ motieven handelen, bijvoorbeeld dat een lening aan een vreemde hetzelfde is als een lening aan je neef. Daarom lijkt het hun van belang het verhaal over geld te laten beginnen in een denkbeeldige wereld waarin schuld en krediet volledig zijn uitgebannen. Voordat we een antropologische benadering kunnen toepassen om de werkelijke geschiedenis van het geld te reconstrueren, moeten we eerst begrijpen wat er aan het conventionele verhaal niet deugt.

Economen onderscheiden over het algemeen drie functies van geld: geld als ruilmiddel, als rekeneenheid en als opslag van waarde. Alle economische handboeken beschouwen de eerste functie als primair. Hier volgt een representatieve passage uit Economics, van Case, Fair, Gärtner en Heather (1996):

==

Geld is van vitaal belang voor een markteconomie. Stel je voor hoe het leven er zonder geld zou uitzien. Het alternatief voor een monetaire economie is ruilhandel, waarbij mensen goederen en diensten direct voor andere goederen en diensten uitwisselen, in plaats van via het medium geld.

Hoe werkt een systeem van ruilhandel? Stel dat je croissants, eieren en sinaasappelsap voor je ontbijt wilt hebben. In plaats van naar de supermarkt te gaan en deze dingen met geld te kopen zou je iemand moeten vinden die over deze zaken beschikt en bereid is ze van de hand te doen. Je zou zelf ook iets moeten hebben dat de aanbieders van brood, sinaasappelsap en eieren willen hebben. Als je zelf potloden in de aanbieding hebt, kun je daar niets mee bereiken als deze mensen daar geen behoefte aan hebben.

Een systeem van ruilhandel vereist dat behoeften wederkerig op elkaar aansluiten om een transactie tot stand te brengen. Daarvoor moet ik niet alleen iemand vinden die heeft wat ik hebben wil, maar deze persoon moet ook willen wat ik zelf te bieden hebt. Zolang het assortiment verhandelde goederen klein is, zoals in betrekkelijk primitieve economieën, is het niet moeilijk iemand te vinden die met je wil handelen en wordt er vaak gebruikgemaakt van ruilhandel.[1]

==

Dit laatste punt is twijfelachtig, maar zo vaag geformuleerd dat het moeilijk weerlegd kan worden.

==

In een complexe samenleving met een grote verscheidenheid van goederen brengt ruilhandel een ondraaglijke hoeveelheid inspanning met zich mee. Stel je voor dat je mensen moet zoeken die je alles kunnen verstrekken wat je normaliter bij een bezoek aan de supermarkt aanschaft en die bereid zijn de goederen te accepteren die je daarvoor in ruil beschikbaar stelt.

Een algemeen geaccepteerd ruilmiddel of betalingsmiddel ruimt dit afstemmingsprobleem elegant uit de weg.[2]

==

Het is van belang te benadrukken dat deze uitleg niet wordt gepresenteerd als iets wat werkelijk gebeurd is, maar louter als een denkbeeldige exercitie. ‘Om in te zien dat de samenleving baat heeft bij een ruilmiddel,’ schrijven Begg, Fischer en Dornbuch (2005), ‘kun je je een economie op basis van ruilhandel voorstellen.’ ‘Stel je voor hoe moeilijk je het op dit moment zou hebben,’ schrijven Maunder, Myers, Wall en Miller (1991), ‘als je de vruchten van je arbeid direct moest uitwisselen met de vruchten van andermans arbeid.’ ‘Stel je voor,’ schrijven Parkin en King (1995), ‘dat je kippen hebt maar dat je op zoek bent naar rozen.’[3] Deze voorbeelden laten zich eindeloos herhalen. Bijna elk hedendaags handboek over economie beschrijft het probleem op dezelfde manier. In deze boeken wordt opgemerkt dat we uit de geschiedenis weten dat er een tijd was zonder geld. Wat was dat voor een tijd? Dan moeten we ons ongeveer net zo’n economie voorstellen als die van tegenwoordig, alleen zonder geld. Dat moet nog eens onhandig zijn geweest! Geld is vast en zeker uitgevonden omdat het zo doeltreffend is.

Voor economen begint het verhaal over geld altijd bij een fantasiewereld over ruilhandel. Het probleem is waar je deze fantasie in tijd en plaats moet onderbrengen. Praten we dan over holenmensen, over eilandbewoners in de Grote Oceaan of over Amerikaanse pioniers? Eén handboek, van de economen Joseph Stiglitz en John Driffill, neemt ons mee naar wat lijkt op een denkbeeldig stadje in New England of het Midden-Westen:

==

Je kunt je voorstellen hoe een ouderwetse boer in zijn woonplaats ruilhandel bedrijft met de smid, de kleermaker, de kruidenier en de dokter. Maar om een eenvoudige ruiltransactie mogelijk te maken moeten de behoeften wel op elkaar aansluiten... Henry heeft aardappelen en zoekt schoenen, en Joshua heeft een extra paar schoenen en is uit op aardappelen. In dat geval kan ruilhandel hen allebei gelukkig maken. Maar als Henry brandhout heeft en Joshua dat niet nodig heeft, moet een van hen, of moeten zij beiden, op zoek gaan naar andere mensen in de hoop met meerdere partijen een ruil tot stand te brengen. Geld biedt de mogelijkheid om zo’n multilaterale uitwisseling veel eenvoudiger te maken. Henry verkoopt zijn brandhout voor geld aan iemand anders en gebruikt dit geld om de schoenen van Joshua te kopen.[4]

==

Ook dit is weer zo’n denkbeeldig land dat sterk lijkt op de huidige praktijk, alleen is het geld eruit weggegoocheld. Daarom is de voorstelling ook niet reëel: wie zou er op een dergelijke plek een kruidenierswinkel beginnen? En hoe zou deze kruidenier aan zijn voorraden moeten komen? Maar dat terzijde. Er is een eenvoudige reden waarom alle schrijvers van economische handboeken het gevoel hebben dat zij hetzelfde verhaal moeten vertellen. Voor economen is dit het belangrijkste verhaal dat ooit is verteld. Door dit verhaal te vertellen riep Adam Smith, hoogleraar morele filosofie aan de Universiteit van Glasgow, in het historische jaar 1776 het vakgebied economie in het leven.

Hij had niet dit hele verhaal zelf bedacht. Al in het jaar 330 v.C. ontwikkelde Aristoteles min of meer gelijksoortige ideeën in zijn traktaat over politiek. Hij stelde zich voor dat families datgene waaraan ze behoefte hadden oorspronkelijk zelf produceerden. Geleidelijk hadden sommige families zich dan vermoedelijk gespecialiseerd, waarbij bepaalde families graan verbouwden en andere wijn maakten, en wisselden ze hun producten met elkaar uit.[5] Aristoteles nam aan dat geld zich uit een dergelijk proces had ontwikkeld. Maar net als de middeleeuwse scholastici die dit verhaal af en toe overnamen maakte Aristoteles nergens duidelijk hoe dit in zijn werk was gegaan.[6]

In de jaren na Columbus, toen Spaanse en Portugese avonturiers de wereld afschuimden naar nieuwe bronnen van goud en zilver, verdwijnen deze vage verhalen. Nergens werd een land gevonden dat berustte op ruilhandel. De meeste zestiende- en zeventiende-eeuwse reizigers in West-Indië of Afrika gingen ervan uit dat alle samenlevingen hun eigen vorm van geld hadden, omdat alle samenlevingen een regering hadden en alle regeringen geld in omloop brachten.[7]

Maar Adam Smith was vastbesloten om de ingeburgerde ideeën van zijn tijd op hun kop te zetten. Hij maakte vooral bezwaar tegen het idee dat geld door regeringen was ingevoerd. Op dit punt was Smith de intellectuele nazaat van liberale filosofen als John Locke, die gesteld hadden dat regeringen hun oorsprong hebben in de behoefte aan bescherming van privébezit en het best functioneren wanneer ze zichzelf tot die taak proberen te beperken. Smith borduurde op deze redenering voort door te benadrukken dat bezit, geld en markten niet alleen in de tijd aan politieke instellingen voorafgingen, maar de grondslag van de menselijke samenleving vormen. Hieruit volgde dat een regering, voor zover deze in monetaire zaken een rol speelt, zich ertoe moet beperken om de valuta gezond te houden. Alleen door een dergelijke redenering op te zetten kon hij benadrukken dat economie een menswetenschappelijk onderzoeksgebied is met eigen principes en wetten, en dus verschilt van ethiek of politiek.

De redenering van Smith verdient in bijzonderheden besproken te worden omdat zij, zoals gezegd, de grote mythe is die aan het wetenschapsgebied economie ten grondslag ligt.

Hij begint met de vraag wat er precies aan het economisch leven ten grondslag ligt. Dit is ‘een bepaalde geneigdheid in de menselijke natuur... de geneigdheid om het ene ding voor het andere in te wisselen’. Dieren doen dit niet. Smith merkt op dat ‘niemand ooit een hond heeft gezien die zijn bot op een eerlijke en welbewuste manier voor het bot van een andere hond inwisselde’.[8] Maar als je mensen hun gang laat gaan zullen ze onvermijdelijk dingen gaan ruilen en vergelijken. Dit is typisch voor mensen. Zelfs logica en conversatie zijn eigenlijk niet meer dan vormen van handel en in al deze vormen zullen mensen altijd proberen hun eigen voordeel te zoeken door de grootst mogelijke winst uit een ruil te halen.[9]

Op zijn beurt leidt deze uitwisselingsdrift tot de arbeidsdeling die verantwoordelijk is voor alle menselijke prestaties en beschaving. Hier verplaatst het toneel zich naar een ander van deze verafgelegen fantasielanden van economen, een land dat bewoond lijkt te zijn door een samensmelting van Noord-Amerikaanse indianen en nomadische herders uit Centraal-Azië:[10]

==

In een stam van jagers of herders is een bepaalde persoon bijvoorbeeld sneller en handiger in het vervaardigen van bogen en pijlen dan anderen. Vaak ruilt hij die met zijn stamgenoten voor vee of wild, en ten slotte stelt hij vast dat hij op deze manier meer vee en wild kan krijgen dan wanneer hij zelf op jacht zou gaan om het te vangen. In zijn eigen belang ontwikkelt hij daarom het maken van pijlen en bogen tot zijn voornaamste activiteit en wordt hij een soort wapensmid. Iemand anders blinkt uit in het maken van het skelet of het dak van hun kleine hutten of verplaatsbare huisjes. Hij is gewend zijn buren op die manier van dienst te zijn en zij belonen hem op dezelfde manier met vee en wild, tot hij het ten slotte als zijn belang ziet om zichzelf volledig aan deze werkzaamheid te wijden en een soort timmerman te worden. Op dezelfde manier wordt een derde smid of koperslager, een vierde leerlooier of bewerker van huiden of dierenvellen, waaruit de kleding van wilden in hoofdzaak wordt vervaardigd...

==

Pas wanneer we deskundige pijlenmakers, wigwammakers en dergelijke hebben, beginnen mensen te beseffen dat er een probleem is. Zie ook hier, zoals in zoveel andere voorbeelden, de tendens om denkbeeldige barbaren naadloos over te laten gaan in winkeliers in kleine stadjes:

==

Maar toen de arbeidsdeling op gang kwam moet dit vermogen om te ruilen heel vaak in zijn werkzaamheid belemmerd zijn. Stel bijvoorbeeld dat iemand meer van een bepaald goed bezit dan hijzelf nodig heeft terwijl een ander er minder van bezit. Dientengevolge zou de eerste graag iets van zijn overvloed afstaan en zou de tweede daar graag iets van aanschaffen. Maar als de laatste toevallig niets bezit waaraan de tweede behoefte heeft, kan er tussen hen geen uitwisseling plaatsvinden. De slager heeft meer vlees in zijn winkel dan hijzelf kan consumeren, en de brouwer en de bakker zouden er graag een deel van aanschaffen. Maar zij hebben niets om daartegenover te stellen...

==

* * *

==

Teneinde het ongemak van zulke situaties te vermijden moet elk verstandig man in elke periode van de samenleving, direct nadat de arbeidsdeling tot stand was gekomen, van nature geprobeerd hebben zijn zaken zo te regelen dat hij op elk moment, naast het specifieke product van zijn eigen nijverheid, over een bepaalde hoeveelheid van het ene of andere artikel beschikte waarvan hij dacht dat maar weinig mensen dit zouden afwijzen in ruil voor het product van hun nijverheid.[11]

==

Iedereen zal dus onvermijdelijk een voorraadje aanleggen van iets waarvan je mag verwachten dat alle anderen dat graag zouden willen hebben. Dit heeft een paradoxaal effect omdat het dit gehamsterde artikel op een bepaald moment niet minder waardevol maakt (omdat iedereen er al iets van heeft), maar waardevoller (omdat het het karakter krijgt van een valuta):

==

Van zout wordt gezegd dat dit het algemeen gebruikte ruilmiddel is bij handel en uitwisseling in Abessinië; een soort schelpen dient dit doel in bepaalde kustgebieden van India; gedroogde kabeljauw dient in Newfoundland, tabak in Virginia, suiker in sommige van onze West-Indische koloniën, huiden of leer in sommige andere landen, en er is op dit moment een dorp in Schotland waar het, zoals ik gehoord heb, gebruikelijk is voor een werkman om bij de bakker of in het bierhuis niet met geld maar met spijkers te betalen.[12]

==

Uiteindelijk draait het, tenminste voor handel over lange afstanden, allemaal uit op kostbare metalen, die ideaal zijn om als valuta te dienen omdat ze duurzaam en draagbaar zijn en eindeloos in gelijke porties kunnen worden verdeeld.

==

Verschillende landen hebben voor dit doel gebruikgemaakt van verschillende metalen. IJzer was het algemeen gebruikte ruilmiddel bij de oude Spartanen, koper bij de oude Romeinen en goud en zilver bij alle rijke handelsnaties.

==

* * *

==

Deze metalen lijken oorspronkelijk voor dit doel gebruikt te zijn in onbewerkte staven, zonder stempel of gebruik van munten...

==

* * *

==

Het gebruik van metalen in deze ruwe vorm ging gepaard met twee aanzienlijke ongemakken: ten eerste het ongemak van wegen en ten tweede het ongemak van keuren. In het geval van edele metalen, waarbij een klein verschil in kwantiteit een groot verschil in waarde uitmaakt, vereist zelfs het voldoende zorgvuldig wegen ten minste zeer nauwkeurige gewichten en weegschalen. Met name het wegen van goud is een operatie die grote precisie vereist...[13]

==

Je kunt gemakkelijk zien waar dit heen gaat. Het gebruik van onregelmatige metalen staven is gemakkelijker dan ruilhandel, maar zou het standaardiseren van de eenheden, bijvoorbeeld door stukjes metaal te voorzien van een stempel dat – met verschillende stempels voor verschillende munteenheden – gewicht en gehalte aanduidt, de zaken niet nog makkelijker maken? Natuurlijk zou dat het geval zijn, en zo kwamen de munten in de wereld. Dit betekende wel dat de regeringen een rol moesten gaan spelen omdat zij doorgaans het munten verzorgden. Maar in de standaardversie van het verhaal hebben regeringen alleen de taak om de beschikbaarheid van geld te garanderen en doen ze dit over het algemeen slecht, aangezien gewetenloze koningen door de hele geschiedenis heen vaak vals hebben gespeeld door de nationale munt te ontwaarden en inflatie en andere soorten politieke onrust teweeg te brengen in wat oorspronkelijk een zaak was van eenvoudig economisch gezond verstand.

Het is veelzeggend dat dit verhaal niet alleen een centrale rol heeft gespeeld bij de stichting van economie als discipline, maar ook bij het idee dat er zoiets bestond als ‘de economie’, die volgens eigen regels opereerde los van het morele of politieke leven en die economen als hun eigen onderzoeksgebied konden opvatten. ‘De economie’ is de plek waar we toegeven aan onze natuurlijke geneigdheid om te ruilen en te sjacheren. We ruilen en sjacheren nog steeds en we zullen dat altijd blijven doen. Geld is alleen maar het meest efficiënte hulpmiddel.

Economen als Karl Menger en Stanley Jevons hebben dit verhaal later op punten verbeterd, vooral door verschillende wiskundige vergelijkingen toe te voegen om aan te tonen dat een willekeurige verzameling mensen met uiteenlopende wensen in theorie niet slechts één enkel artikel als ruilmiddel kon voortbrengen, maar zelfs een uniform prijzenstelsel. Al doende hebben ze ook allerlei indrukwekkende technische termen ingevoerd, waardoor ‘ongemakken’ bijvoorbeeld zijn omgezet in ‘transactiekosten’. Maar het wezenlijke punt is dat dit verhaal langzamerhand voor de meeste mensen een vanzelfsprekende waarheid is geworden. We vertellen het aan kinderen in schoolboeken en museums. Iedereen kent dit verhaal. ‘Eens, lang geleden, bestond er ruilhandel. Die was onhandig. En dus vonden de mensen het geld uit. En daarna kwam de ontwikkeling van bankieren en krediet.’ Het verhaal levert een volstrekt doorzichtige en duidelijke ontwikkelingsgang op, met een steeds grotere verfijning en abstractie, die de mensheid, logisch en onverbiddelijk, van de uitwisseling van mammoetslagtanden heeft geleid tot aandelenmarkten, hedgefondsen en gesecuritiseerde derivaten.[14]

Dit verhaal heeft zich over de hele wereld verbreid. Overal waar we geld tegenkomen komen we ook dit verhaal tegen. Op een bepaald moment had ik het voorrecht om in de stad Arivonimamo op Madagaskar een kalanoro te interviewen, een spookachtig schepseltje waarvan een plaatselijk medium beweerde dat hij het bij hem thuis in een kist verborgen hield. Deze geest behoorde toe aan de broer van een beruchte plaatselijke woekeraarster, een verschrikkelijke vrouw met de naam Nordine, en eerlijk gezegd aarzelde ik om iets met die familie van doen te hebben, maar sommigen van mijn vrienden drongen erop aan, omdat dit toch immers een schepsel uit oude tijden was. Het schepseltje sprak vanachter een scherm met een griezelig buitenaards vibrato. Maar het wilde alleen maar over geld praten. Ten slotte raakte ik een beetje geïrriteerd over deze hele vertoning en vroeg: ‘En wat gebruikten jullie in die oude tijden, toen je nog leefde, als geld?’

En de geheimzinnige stem gaf onmiddellijk als antwoord: ‘Nee, we gebruikten geen geld. In de oude tijden plachten we artikelen rechtstreeks te ruilen, het een voor het ander...’

==

* * *

==

Het verhaal is dus alom aanwezig. Het is de ontstaansmythe van ons stelsel van economische betrekkingen. Het is zo diep geworteld in ons gezond verstand, zelfs op plekken als Madagaskar, dat de meeste mensen op aarde zich geen enkele andere manier kunnen voorstellen waarop geld ontstaan kan zijn.

Het probleem is dat er geen aanwijzingen zijn dat dit ooit gebeurd is en er bestaat een enorme hoeveelheid gegevens die doen vermoeden dat dit niet het geval is.

Eeuwenlang hebben ontdekkingsreizigers geprobeerd dit mythische land van ruilhandel te vinden, maar nooit met succes. Adam Smith situeert zijn verhaal in het Amerika van vóór Columbus, terwijl anderen de voorkeur gaven aan Afrika of de Grote Oceaan. In de tijd van Smith kon tenminste nog gezegd worden dat betrouwbare informatie over economische stelsels in het oude Amerika nog in Schotse bibliotheken ontbraken. Maar tegen het midden van de negentiende eeuw werden beschrijvingen als die van Lewis Henry Morgan over de Zes Naties van de Irokezen wijd en zijd gepubliceerd, en maakten deze duidelijk dat de voornaamste economische instellingen in de naties van de Irokezen langhuizen waren waarin de meeste goederen werden opgeslagen en vervolgens door vrouwenraden werden toegedeeld, en waarbij niemand ooit pijlpunten ruilde voor stukken vlees. Economen hebben deze informatie domweg genegeerd.[15] Stanley Jevons, die in 1871 het klassiek geworden boek over de oorsprong van geld schreef, nam zijn voorbeelden rechtstreeks over van Smith, met indianen die hertenvlees ruilden voor eland- en beverhuiden, en maakte geen gebruik van feitelijke beschrijvingen van het leven van indianen die duidelijk maakten dat Smith zijn voorbeelden gewoon verzonnen had. Rond dezelfde tijd zwermden zendelingen, avonturiers en koloniale bestuurders over de hele wereld uit, vaak voorzien van het boek van Smith, in de verwachting dat zij het land van de ruilhandel zouden aantreffen. Maar tot op de huidige dag is niemand ooit in staat geweest een deel van de wereld aan te wijzen waar de normale praktijk van economische transacties tussen buren de vorm aanneemt van ‘Ik geef je twintig kippen voor die koe’.

In haar gezaghebbende antropologische werk over ruilhandel komt Caroline Humphrey, van Cambridge, tot definitieve conclusies: ‘Er is nooit enig voorbeeld van een zuivere en eenvoudige economie van ruilhandel beschreven, laat staan dat het geld vanuit deze economie zou zijn ontstaan. Alle beschikbare etnografische gegevens doen vermoeden dat er nooit zoiets heeft plaatsgevonden.’[16]

Dit alles hoeft natuurlijk niet te betekenen dat ruilhandel niet bestaat, of zelfs dat deze nooit gepraktiseerd is door het soort mensen dat Smith als ‘wilden’ zou aanduiden. Het betekent alleen maar dat deze manier van handeldrijven, zoals Smith zich die voorstelde, maar zelden is gebruikt door dorpsgenoten. Normaliter vindt ruilhandel plaats tussen vreemden, en zelfs tussen vijanden. Laten we beginnen bij de Nambikwara uit Brazilië. Deze lijken aan alle criteria te voldoen: ze zijn een eenvoudige samenleving zonder veel sporen van arbeidsdeling, georganiseerd in kleine groepen die traditioneel op zijn hoogst honderd leden omvatten. Af en toe stuurt de groep, wanneer zij de kookvuren van een andere groep in haar omgeving ontdekt, afgezanten uit om te onderhandelen over een ontmoeting met het oog op handel. Wanneer het aanbod wordt aangenomen verbergt de groep eerst haar vrouwen en kinderen in het bos en nodigt vervolgens de mannen van de andere groep uit om het kamp te bezoeken. Elke groep heeft een hoofdman; wanneer iedereen aanwezig is houdt elke hoofdman een formele toespraak waarin de andere partij wordt geprezen en de eigen groep wordt gekleineerd. Iedereen legt zijn wapens af om samen te zingen en te dansen, hoewel de dans een militaire confrontatie uitbeeldt. Daarna benaderen groepsleden elkaar van weerskanten om handel te drijven.

==

Als iemand een voorwerp begeert hemelt hij het op door te zeggen hoe mooi het is. Als iemand een voorwerp op prijs stelt en er veel voor terug wil krijgen, zegt hij niet dat het heel waardevol is maar dat het iets slechts is, om duidelijk te maken dat hij het wil behouden. ‘Deze bijl is slecht, heel oud, heel bot,’ zegt hij dan over zijn bijl, die de ander wil hebben.

Dit gesprek wordt op boze toon gevoerd totdat er een overeenkomst bereikt wordt. Wanneer de partijen overeenstemmen wordt het object uit de hand van de ander weggegrist. Als iemand een halsketting heeft verhandeld doet hij die niet af om hem over te dragen, maar moet de andere partij de ketting met een vertoon van geweld van hem afnemen. Wanneer de ene partij wat voorbarig is en het object wegpakt voordat de ander de onderhandeling heeft afgesloten, ontstaat er een geschil, dat vaak leidt tot handgemeen.[17]

==

De hele ontmoeting eindigt met een groot feest waarbij ook de vrouwen van de partij zijn, maar ook dit kan aanleiding geven tot problemen omdat de muziek en de gezellige sfeer alle ruimte bieden voor versierpogingen.[18] Soms leidt dit tot jaloerse ruzies en van tijd tot tijd vallen er doden.

Ondanks alle feestelijke elementen werd ruilhandel dus bedreven tussen mensen die anders vijanden van elkaar zouden zijn, en op het randje van regelrechte oorlog. En als we de etnograaf mogen geloven, kon er ook gemakkelijk een echte oorlog ontstaan als een van de partijen achteraf besloot dat ze benadeeld was.

Als we ons zoeklicht op de andere kant van de wereld richten, komen we terecht in westelijk Arnhemland in Australië, waar het Gunwinggu-volk beroemd is om zijn ontvangst van buren bij rituelen van ceremoniële ruilhandel met de naam dzamalag. Hier lijkt de dreiging van geweld veel minder sterk aanwezig. Deels komt dit omdat er in dit hele gebied een systeem van moiety (afgeleid van het Franse moitié = helft) bestaat. Dit houdt in dat het niemand is toegestaan te trouwen of zelfs seks te hebben met iemand die tot de eigen bevolkingshelft behoort, ongeacht waar deze persoon vandaan komt, maar dat iedereen uit de andere helft, technisch gesproken, een potentiële partner is. Daarom is, zelfs in verafgelegen gemeenschappen, de helft van de vrouwen voor een man verboden, en de andere helft vrij toegankelijk. Het gebied kent ook lokale specialisatie: elk volk heeft zijn eigen handelsproduct om met andere volken te ruilen.

Het onderstaande is ontleend aan een beschrijving van een dzamalag in de jaren veertig, opgetekend door de antropoloog Ronald Berndt.

Ook hier begint het verhaal op het moment dat vreemden, na enkele voorbereidende onderhandelingen, in het voornaamste kamp van de gastheren worden uitgenodigd. De bezoekers in dit voorbeeld waren beroemd om hun ‘hooggewaardeerde gekartelde speren’, terwijl de gastheren toegang hadden tot goede Europese geweven stof. Het handelen begint wanneer de bezoekende partij, die uit mannen en vrouwen bestaat, de dansvloer van het kamp betreedt en drie van hen hun gastheren met muziek beginnen te onderhouden. Twee mannen beginnen te zingen terwijl een derde hen begeleidt op de didgeridoo. Kort daarna komen vrouwen van de kant van de gastheren een aanval doen op de musici:

==

Mannen en vrouwen staan op en beginnen te dansen. De dzamalag wordt geopend wanneer twee Gunwinggu-vrouwen van de tegenovergestelde moiety van de zingende mannen aan deze mannen ‘dzamalag geven’. Ze bieden elke man een lap stof aan, slaan hem of raken hem aan, trekken hem neer op de grond, noemen hem een dzamalag-echtgenoot en maken erotische grappen met hem. Daarna doet een andere vrouw van de tegenovergestelde moiety hetzelfde met de fluitspeler.

Hierdoor komt de dzamalag-uitwisseling op gang. De mannen van de bezoekende groep blijven rustig zitten terwijl vrouwen uit de tegenovergestelde moiety naar hen toe komen, stof aanbieden, hen klappen geven en hen uitnodigen voor geslachtsverkeer. Ze veroorloven zich alle vrijheden met de mannen, tot vermaak en onder applaus van de toeschouwers, terwijl het zingen en dansen voortgaat. De vrouwen proberen de lendendoek van de mannen los te maken of hun penis aan te raken en ze van de dansvloer weg te slepen voor de coïtus. De mannen verwijderen zich, met een vertoon van onwilligheid, met hun dzamalag-partners naar de bosjes om daar met hen te copuleren, op afstand van de vuren die de dansers verlichten. Soms geven de mannen de vrouwen tabak of kralen. Wanneer de vrouwen terugkomen, geven ze een deel van deze tabak aan hun eigen echtgenoot, die hen heeft aangemoedigd om aan de dzamalag deel te nemen. Op hun beurt gebruiken de echtgenoten deze tabak om hun eigen vrouwelijke dzamalag-partners te betalen...[19]

==

Er verschijnen nieuwe zangers en instrumentalisten, die opnieuw worden belaagd en meegetroond naar de bosjes. Mannen moedigen hun vrouwen aan om ‘niet verlegen te zijn’ en zo de reputatie van gastvrijheid van de Gunwinggu hoog te houden. Uiteindelijk nemen deze mannen ook het initiatief bij de vrouwen van de bezoekers door hun stof aan te bieden, hen te slaan en ze weg te leiden naar de bosjes. Er gaan kralen en tabak rond. Ten slotte, als alle deelnemers ten minste eenmaal aan de paarvorming hebben meegedaan en de gasten tevreden zijn over stof die ze gekregen hebben, stoppen de vrouwen met dansen en stellen ze zich op in twee rijen. En ook de bezoekers vormen een rij om hen terug te betalen.

==

Dan dansen mannelijke bezoekers van de ene moiety naar de vrouwen van de andere moiety toe, om hun ‘dzamalag te geven’. Ze houden speren met een spatelvormig uiteinde in de aanslag en doen alsof ze de vrouwen daarmee willen treffen, maar raken ze met de vlakke kant van de speer. ‘We zullen jullie niet doorboren met onze speer, omdat we jullie al doorboord hebben met onze penis.’ Ze bieden de speren aan de vrouwen aan. Daarna verrichten bezoekende mannen van de andere moiety dezelfde reeks handelingen met de vrouwen van de tegenovergestelde moiety en bieden ze de vrouwen speren met gekartelde uiteinden aan. Dit beëindigt de ceremonie, die gevolgd wordt door een grote uitdeling van voedsel.[20]

==

Dit is een bijzonder spectaculair voorbeeld, maar zulke voorbeelden zijn onthullend. Wat de Gunwinggu-gastheren hier tot stand hebben gebracht, vanwege de betrekkelijk vriendschappelijke betrekkingen tussen naburige volken in westelijk Arnhemland, is alle elementen van de ruilhandel bij de Nambikwara – muziek en dans, potentiële vijandigheid, seksuele verwikkelingen – te verwerken tot een feestelijk spel; misschien niet zonder gevaar, maar, zoals de etnograaf benadrukt, een bron van enorm plezier voor alle betrokkenen.

Wat al deze voorbeelden van ruilhandel gemeen hebben is dat het ontmoetingen zijn tussen vreemden die elkaar misschien nooit terug zullen zien en zeker geen duurzame betrekkingen met elkaar zullen aangaan. Daarom is een directe één-op-éénuitwisseling ook van toepassing: elk van beide partijen brengt zijn transactie tot stand en daarna gaan de partijen weer uiteen. Dit wordt mogelijk gemaakt door eerst een sfeer van vriendschappelijkheid te scheppen, in de vorm van gedeelde genoegens, muziek en dans – de gebruikelijke gezelligheid die altijd aan handel ten grondslag ligt. Daarna komt het feitelijke handelen, waarbij beide partijen veel nadruk leggen op de latente vijandigheid waarmee de uitwisseling van materiële goederen tussen vreemden altijd gepaard gaat. In deze situatie heeft geen van beide partijen immers een bijzondere aanleiding om de andere partij niet te benadelen. De latente vijandigheid wordt uitgedrukt in speelse voorgewende agressie, hoewel deze in het geval van de Nambikwara, waar het beschermende laagje vriendschappelijkheid erg dun is, voortdurend het gevaar loopt in echte agressie om te slaan. De Gunwinggu, met hun meer ontspannen houding tegenover seksualiteit, zijn er zeer vernuftig in geslaagd om gedeelde genoegens en agressie tot één geheel te verenigen.

In verband met deze voorbeelden kunnen we ons de taal van de economische handboeken in herinnering roepen: ‘Stel je een samenleving voor zonder geld.’ ‘Stel je een economie van ruilhandel voor.’ Eén ding dat deze voorbeelden glashelder maken is dat de meeste economen maar over een beperkte verbeeldingskracht beschikken.[21]

Waarom? Het eenvoudigste antwoord zou zijn: om een zelfstandig vakgebied met de naam economie op te bouwen, een vakgebied dat zichzelf in hoofdzaak bemoeit met de vraag hoe individuen de gunstigste organisatievorm zoeken voor de uitwisseling van schoenen voor aardappelen, of textiel voor speren, moet worden aangenomen dat de uitwisseling van zulke goederen niets te maken heeft met oorlog, hartstocht, avontuur, mysterie, seks of dood. Economie gaat uit van een splitsing tussen verschillende aspecten van menselijk gedrag die bij mensen als de Gunwinggu en de Nambikwara domweg niet bestaat. Deze splitsing wordt mogelijk gemaakt door specifieke institutionele arrangementen: het bestaan van advocaten, gevangenissen en politie, om te verzekeren dat zelfs mensen die niet erg op elkaar gesteld zijn en die er geen belang bij hebben om een duurzame betrekking met elkaar aan te gaan, maar uitsluitend geïnteresseerd zijn in het zich toe-eigenen van zoveel mogelijk bezittingen van de ander, zich niettemin zullen onthouden van de meest voor de hand liggende werkwijze: diefstal. En dit stelt ons weer in staat om aan te nemen dat het leven keurig verdeeld is tussen de markt, waar we onze inkopen doen, en de ‘consumptieve sfeer’, waarin we ons bezighouden met muziek, feesten en verleidingskunst. Met andere woorden, het wereldbeeld dat aan de economische handboeken ten grondslag ligt en dat dankzij Adam Smith gemeengoed werd, is nu voor ons zo vanzelfsprekend geworden dat we ons een andere economische werkelijkheid nauwelijks meer kunnen voorstellen.

Deze voorbeelden helpen duidelijk maken waarom er geen samenlevingen bestaan die op ruilhandel berusten. Dit zou alleen een samenleving kunnen zijn waarin iedereen elkaar direct naar de keel kon vliegen, voortdurend klaar voor de sprong, maar zich altijd inhoudend. Het is waar dat ruilhandel soms voorkomt tussen mensen die elkaar niet als vreemden beschouwen, maar dan betreft het meestal mensen die evengoed vreemden van elkaar zouden kunnen zijn, mensen die geen gevoel kennen van wederzijdse verantwoordelijkheid of wederzijds vertrouwen, of het verlangen om duurzame betrekkingen aan te gaan. Zo staan de Pukhtun van noordelijk Pakistan bekend om hun grote gastvrijheid. Ruilhandel wordt daar gedreven met mensen met wie je je niet door banden van gastvrijheid – of verwantschap of iets anders – verbonden voelt:

==

Een geliefkoosde vorm van uitwisseling tussen mannen is ruilhandel, of adal-badal (geven en nemen). Mannen zijn altijd alert op de mogelijkheid een van hun bezittingen te ruilen voor iets beters. Vaak gaat het om een ruil van gelijke goederen: een radio voor een radio, een zonnebril voor een zonnebril, een horloge voor een horloge. Maar ook ongelijke goederen kunnen worden uitgewisseld zoals, in één voorbeeld, een fiets voor twee ezels. Adal-badal wordt altijd gepraktiseerd door mensen die geen familie van elkaar zijn en verschaft de deelnemers veel plezier bij hun pogingen om hun handelspartner te slim af te zijn. Een goede ruil, waarbij iemand het gevoel heeft dat hij er het best vanaf is gekomen, geeft aanleiding tot grootspraak en trots. Als de ruil slecht is afgelopen, probeert de verliezer de transactie ongedaan te maken of, wanneer dit mislukt, het gesmade artikel af te schuiven op een argeloze buitenstaander. De beste handelspartner bij adal-badal is iemand die van buiten komt en daardoor weinig mogelijkheden heeft om zich te beklagen.[22]

==

Dergelijke gewetenloze oogmerken beperken zich niet tot Centraal-Azië. Ze lijken inherent te zijn aan het specifieke karakter van ruilhandel, wat een verklaring zou inhouden voor het feit dat, in de tweehonderd jaar vóór Adam Smith, de in het Engels, Frans, Spaans, Duits, Nederlands en Portugees gebruikte termen voor ruilhandel direct verwezen naar bedrog, afzetterij of diefstal.[23] Een directe ruil van goederen met de bedoeling er beter van te worden is normaliter iets wat je doet met mensen om wie je niet geeft en die je niet verwacht weer te zien. Welke reden heb je dan om zo iemand níet te benadelen? Als je daartegen wel voldoende op iemand gesteld bent – bijvoorbeeld in het geval van een buurman of een vriend – om open en eerlijk met hem om te gaan, zul je onvermijdelijk ook genoeg om hem geven om rekening te houden met zijn persoonlijke behoeften, verlangens en omstandigheden. Zelfs als je iets met hem zou ruilen, zou je de ruil waarschijnlijk inkleden als een geschenk.

==

* * *

==

Om te illustreren wat ik hiermee bedoel kunnen we terugkeren naar de economische handboeken en het probleem van het ‘wederzijds samenvallen van behoeften’. Toen we afscheid namen van Henry had hij behoefte aan een paar schoenen, maar het enige wat hij zelf had liggen waren aardappels. Joshua had een paar schoenen over, maar had geen behoefte aan aardappels. Aangezien het geld nog niet was uitgevonden, hadden ze een probleem. Wat stond hun te doen?

Het eerste wat langzamerhand duidelijk zou moeten zijn is dat we iets meer over Joshua en Henry te weten moeten komen. Wie zijn ze? Zijn ze familie van elkaar? Ze lijken deel uit te maken van een kleine gemeenschap. Elke twee mensen die hun hele leven in dezelfde kleine gemeenschap gewoond hebben zullen een soort gecompliceerde geschiedenis met elkaar hebben. Zijn ze vrienden, rivalen, bondgenoten, liefdespartners, vijanden of verschillende van deze dingen tegelijk?

De auteurs van het oorspronkelijke voorbeeld lijken ervan uit te gaan dat het twee buren zijn met een ongeveer gelijke status, geen directe verwanten van elkaar, maar met elkaar op vriendschappelijke voet, met andere woorden: zo dicht mogelijk bij een neutrale gelijkheid. Maar dit zegt nog niet veel. Als Henry bijvoorbeeld in een langhuis van de Seneca-indianen woonde en schoenen nodig had, zou Joshua in het verhaal helemaal niet voorkomen. Henry zou het punt aan zijn vrouw voorleggen en die zou het opnemen met de andere gehuwde vrouwen, materiaal halen uit de collectieve opslagplaats in het langhuis en een paar schoenen voor hem naaien. Of, om een scenario te schrijven dat geschikt is voor een denkbeeldig economiehandboek, zouden we Joshua en Henry samen kunnen onderbrengen in een kleine, intieme gemeenschap zoals een groep Nambikwara of Gunwinggu.

==

SCENARIO 1

Henry stapt op Joshua af en zegt: ‘Mooie schoenen!’

Joshua zegt: ‘Och, ze stellen niet veel voor, maar jij lijkt ze wel leuk te vinden dus neem ze gerust mee.’

Henry neemt de schoenen mee.

Henry’s aardappelen zijn geen punt omdat beide partijen weten dat Joshua, mocht hij ooit om aardappelen verlegen zitten, die van Henry zal krijgen.

==

En dat is ongeveer het hele verhaal. Natuurlijk is het in dit geval niet duidelijk hoe lang Henry de schoenen zal behouden. Dat hangt er waarschijnlijk van af hoe mooi ze zijn. Als het alledaagse schoenen zijn is het verhaal hiermee misschien afgelopen. Als ze in een bepaald opzicht uniek of opvallend mooi zijn, gaan ze misschien uiteindelijk in circulatie. Er is een beroemd verhaal dat John en Lorna Marshall, die in de jaren zestig onderzoek deden bij Bosjesmannen in de Kalahariwoestijn, een mes schonken aan een van hun favoriete informanten. Toen ze een jaar later terugkwamen, ontdekten ze dat bijna elk lid van de groep in de tussentijd in het bezit van dit mes was geweest. Aan de andere kant ben ik door verscheidene Arabische vrienden verzekerd dat er, in minder strikt egalitaire omgevingen, een redmiddel bestaat. Als een vriend of vriendin zich lovend uitspreekt over een armband of een tas wordt normaliter van je verwacht dat je onmiddellijk zegt dat hij of zij het hebben mag, maar als je het werkelijk niet wilt afstaan, kun je altijd nog zeggen: ‘Ja, is het niet prachtig? Ik heb het cadeau gekregen.’

Maar het is duidelijk dat de auteurs van het handboek een wat onpersoonlijker transactie in gedachte hebben. De auteurs lijken zich de twee mannen voor te stellen als hoofd van een patriarchale huishouding, die met elkaar op goede voet staan maar hun eigen voorraden aanleggen. Misschien wonen ze in een van die Schotse dorpen met een slager en een bakker zoals in de voorbeelden van Adam Smith, of in een koloniale nederzetting in New England. Behalve dat ze om de een of andere reden nooit van geld hebben gehoord. Dit is een merkwaardige fantasie, maar we kunnen kijken wat we kunnen doen:

==

SCENARIO 2

Henry stapt af op Joshua en zegt: ‘Mooie schoenen!’

Of misschien – laten we het iets realistischer maken – zit Henry’s vrouw te praten met de vrouw van Joshua en laat ze strategisch iets los over de toestand van Henry’s schoenen, die zo slecht is dat hij over likdoorns klaagt.

De boodschap komt over en de volgende dag komt Joshua langs om zijn overtollige paar schoenen als geschenk aan Henry aan te bieden, waarbij hij benadrukt dat dit niet meer is dan een vriendelijk gebaar. Hij wil er zeker nooit iets voor terug hebben.

Het maakt niet uit of Joshua oprecht is wanneer hij dit zegt. Maar door dit te doen markeert Joshua een krediet. Henry is hem iets schuldig.

Hoe zou Henry Joshua terug kunnen betalen? Er zijn eindeloos veel mogelijkheden. Misschien heeft Joshua toch behoefte aan aardappelen. Henry neemt een discrete pauze in acht en komt ze dan aanreiken, waarbij hij benadrukt dat ook dit niet meer is dan een geschenk. Of Joshua heeft op dit moment geen aardappels nodig, maar Henry wacht af tot hij ze wel nodig heeft. Of een jaar later is Joshua van plan een etentje te organiseren en loopt Henry’s erf op met de opmerking: ‘Mooi varken...’

==

In al deze scenario’s blijkt het probleem van het ‘wederzijds samenvallen van behoeften’, dat zo eindeloos in economische handboeken de kop op steekt, zich domweg niet voor te doen. Misschien heeft Henry niets dat Joshua op dit moment nodig heeft. Maar als zij buren zijn, komt er zeker een moment waarop dat wel het geval is.[24]

Op zijn beurt betekent dit dat de behoefte aan voorraadvorming van algemeen acceptabele goederen op de manier die Smith zich voorstelt eveneens verdwijnt. En daarmee verdwijnt ook de behoefte om geld te ontwikkelen. Zoals ook in zoveel tegenwoordige kleine gemeenschappen het geval is, houdt iedereen bij wat de een aan de ander schuldig is.

Er blijft in dit voorbeeld nog een belangrijk conceptueel probleem bestaan, dat door de aandachtige lezer waarschijnlijk al is opgemerkt. Henry ‘is Joshua iets verschuldigd’. Wat is iets? Hoe moet je een gunst kwantificeren? Op welke gronden zeg je dat zoveel aardappelen, of zo’n groot varken, min of meer gelijkstaat met een paar schoenen? Zelfs als deze dingen elkaar min of meer benaderen moet er een bepaalde manier zijn om vast te stellen dat x ruwweg gelijk staat aan y, of ietsje slechter of beter is. Betekent dit niet dat iets als geld, tenminste in de zin van een rekeneenheid waarmee je de waarde van verschillende objecten kunt vergelijken, al moet bestaan?

In de meeste economieën op basis van geschenken bestaat er inderdaad een primitieve manier om dit probleem op te lossen. Er wordt een rangorde van soorten dingen opgesteld. Varkens en schoenen kunnen worden aangemerkt als objecten met een ongeveer gelijke status, zodat je het ene kunt geven in ruil voor het andere; maar koralen halskettingen zijn een heel ander verhaal, waarbij je een andere halsketting terug zou moeten geven of ten minste een ander sieraad. Antropologen duiden dit aan als verschillende ‘uitwisselingsgebieden’.[25] Dit maakt de zaken iets eenvoudiger. Wanneer crossculturele ruilhandel een ingeburgerde en vanzelfsprekende zaak wordt, werkt hij volgens overeenkomstige principes: alleen bepaalde zaken worden voor bepaalde andere zaken verhandeld – bijvoorbeeld geweven stof voor speren –, wat het gemakkelijk maakt om traditionele gelijkwaardigheden uit te werken. Maar dit helpt ons nog niet verder met het probleem van de oorsprong van geld. In feite wordt dit probleem alleen verergerd. Waarvoor zou je een voorraadje zout, goud of vis aanleggen als die alleen maar voor sommige goederen kan worden uitgewisseld en niet voor andere?

In feite is er een goede reden om te geloven dat ruilhandel helemaal niet zo’n oud verschijnsel is, maar zich pas in moderne tijden heeft verbreid. In de meeste gevallen waarvan we kennis hebben vindt ruilhandel plaats tussen mensen die vertrouwd zijn met het gebruik van geld, maar daar om de een of andere reden niet veel van beschikbaar hebben. Grootschalige ruilhandel steekt vaak de kop op als gevolg van de instorting van nationale economieën, het meest recent in Rusland in de jaren negentig en in Argentinië rond 2002, periodes waarin respectievelijk de roebels en dollars in deze twee landen van het toneel verdwenen.[26] Af en toe ontwikkelt zich zelfs een soort muntstelsel: zo hebben krijgsgevangenen en gedetineerden soms sigaretten als valuta gebruikt, tot grote vreugde en opwinding van beroepseconomen.[27] Maar ook in dit geval gaat het om mensen die met gebruik van geld zijn opgegroeid en het nu zonder geld moeten stellen, precies de situatie zoals die ‘verbeeld’ wordt in de economische handboeken aan het begin van dit hoofdstuk.

Een oplossing die vaker voorkomt is een soort kredietsysteem in te stellen. Toen een groot deel van Europa ‘terugviel op ruilhandel’ na de instorting van het Romeinse Rijk, en op een later moment opnieuw na de instorting van het keizerrijk van de Karolingen, lijkt dit gebeurd te zijn. Mensen bleven hun rekeningen bijhouden in de oude keizerlijke valuta, zelfs als ze niet langer gebruikmaakten van munten.[28] En ook de Pukhtun-mannen die graag fietsen voor ezels ruilen zijn goed bekend met het gebruik van geld. In dat deel van de wereld bestaat geld al duizenden jaren. Ze geven alleen de voorkeur aan een directe uitwisseling tussen gelijken, in dit geval omdat ze dat mannelijker vinden.[29]

Het meest opmerkelijke punt is dat iets dergelijks zelfs aan de hand is in de voorbeelden van Adam Smith waarbij vis, spijkers of tabak als geld worden gebruikt. In de jaren na de verschijning van The Wealth of Nations wierpen geleerden een kritische blik op de meeste van deze voorbeelden en ontdekten daarbij dat de betrokkenen in bijna elk geval met het gebruik van geld vertrouwd waren en in feite ook geld als rekeneenheid gebruikten.[30] Neem het voorbeeld van de gedroogde kabeljauw, waarvan Smith aannam dat deze in Newfoundland als geld diende. Bijna honderd jaar geleden wees de Britse diplomaat A. Mitchell-Innes erop dat Smith het slachtoffer was geworden van een illusie, opgeroepen door een simpele kredietregeling:

==

In de vroege jaren van de visserij in Newfoundland bevond zich daar geen permanente Europese bevolking. De vissers gingen er alleen naartoe tijdens het visseizoen, en wie niet viste was handelaar, kocht de gedroogde vis en verkocht dagelijkse benodigdheden aan de vissers. De vissers verkochten hun vangst aan de handelaren tegen de marktprijs in Engelse valuta en werden vergoed met een krediet op hun rekening, waarmee ze hun benodigdheden bekostigden. Handelaren kweten zich van hun financiële verplichtingen aan de hand van wissels op Engeland en Frankrijk.[31]

==

In het Schotse dorp was het precies hetzelfde gesteld. Je kon niet zomaar de plaatselijke pub binnenlopen, een spijker op de toog deponeren en een glas bier vragen. In de dagen van Smith hadden werkgevers vaak onvoldoende muntgeld om hun personeel te betalen, zodat de werknemers soms een jaar of langer op hun loon moesten wachten. In de tussentijd werd het werknemers toegestaan wat van hun eigen producten mee te nemen, of overgebleven materiaal, hout, weefsel, touw en dergelijke. De spijkers waren in feite rente op wat de werkgever hun schuldig was. Als ze dus naar de pub gingen lieten ze hun consumpties opschrijven en kwamen ze bij gelegenheid met een zak spijkers om hun schuld te vereffenen. De wet die tabak in Virginia tot een wettig betaalmiddel maakte lijkt een poging van planters te zijn geweest om plaatselijke kooplieden ertoe te verplichten hun tabaksproducten rond oogsttijd als krediet te aanvaarden. In feite verplichtte deze wet alle kooplieden in Virginia om, goedschiks of kwaadschiks, tussenpersonen in de tabakshandel te worden, net zoals alle West-Indische kooplieden verplicht werden om suikerhandelaar te worden omdat al hun rijkere klanten hun schulden met suiker kwamen aflossen.

De representatieve voorbeelden hadden dus betrekking op mensen die kredietsystemen improviseerden omdat echt geld – gouden en zilveren munten – schaars was. Maar de doodklap voor de conventionele versie van de economische geschiedenis kwam met de ontcijfering van Egyptische hiërogliefen en daarna van Mesopotamisch spijkerschrift, waardoor onze kennis van de geschreven geschiedenis bijna drieduizend jaar dieper in het verleden kon doordringen, vanaf de tijd van Homerus (ongeveer 800 v.C.) die in de tijd van Smith de horizon vormde, tot ruwweg 3500 v.C. Deze teksten onthulden dat hetzelfde soort kredietsystemen duizenden jaren aan de uitvinding van muntgeld voorafgingen.

Het Mesopotamische systeem is het best gedocumenteerd, beter dan dat in het Egypte van de farao’s, dat met het Mesopotamische systeem lijkt overeen te komen, en beter dan het systeem van China onder de Shangdynastie, waarover ons weinig bekend is, of het systeem van de Indusbeschaving, waarover we helemaal niets weten. In feite weten we over Mesopotamië heel veel, omdat het merendeel van de documenten in spijkerschrift betrekking had op financiën.

De Soemerische economie werd beheerst door enorme tempel- en paleiscomplexen. Hier werkten vaak duizenden mensen: priesters en ambtenaren, ambachtslieden in hun werkplaatsen, boeren en herders op het uitgestrekte grondbezit. Ondanks het feit dat het antieke Soemerië doorgaans was opgedeeld in een groot aantal zelfstandige stadstaten lijken de administrateurs van de tempel, tegen de tijd dat rond 3500 v.C. voor de Mesopotamische beschaving het doek opgaat, al één enkel uniform boekhoudsysteem ontwikkeld te hebben. In sommige opzichten is dit systeem tot in onze tijd bewaard gebleven omdat we aan de Soemeriërs zaken danken als het dozijn of de dag van vierentwintig uur.[32] De monetaire basiseenheid was de zilveren sjekel. Het gewicht van een zilveren sjekel was in waarde gelijkgesteld aan een bushel gerst (= 36 344 liter). Een sjekel was onderverdeeld in 60 mina’s, één mina voor een portie gerst, op basis van het principe dat tempelwerkers twee porties gerst per dag ontvingen gedurende dertig dagen per maand. Hieruit valt gemakkelijk op te maken dat ‘geld’ in deze context niet voortkwam uit commerciële transacties. Het was in feite geschapen door bureaucraten om hulpmiddelen in het oog te houden en deze tussen verschillende afdelingen heen en weer te sluizen.

Boekhouders van de tempel gebruikten dit systeem voor het berekenen van schulden (rentes, heffingen, leningen...) in zilver. In feite stond zilver gelijk aan geld. En dit zilver circuleerde inderdaad in de vorm van onbewerkte klompen, ‘ruwe staven’ zoals Smith ze had aangeduid.[33] Daarin had hij gelijk. Maar dit was ook bijna het enige onderdeel van zijn verhaal dat klopte. Eén reden was dat het zilver niet sterk circuleerde. Het meeste zilver bleef liggen in de schatkamers van de tempel en het paleis, en een deel daarvan bleef daar, onder streng toezicht, duizenden jaren bewaard. Het zou heel gemakkelijk zijn geweest om de baren zilver te standaardiseren door ze te stempelen en een gezaghebbend systeem te ontwikkelen om hun zuiverheid te waarborgen. De techniek was aanwezig. Maar niemand vond het nodig om dit te doen. Eén reden was dat schulden wel in zilver berekend werden maar niet in zilver hoefden te worden uitbetaald. In feite konden ze worden uitbetaald in bijna alles wat iemand beschikbaar had. Boeren die aan de tempel of het paleis, of aan een ambtenaar van die instellingen, geld schuldig waren, lijken hun schulden meestal in gerst betaald te hebben, wat duidelijk maakt waarom de koppeling tussen zilver en gerst zo belangrijk was. Maar je kon ook met geiten, meubels of lapis lazuli aankomen. Tempels en paleizen waren enorme bedrijven die bijna alles konden gebruiken.[34]

Op de markten die ontstonden in Mesopotamische steden werden de prijzen ook berekend in zilver, en de prijzen van waren die niet volledig gecontroleerd werden door tempels en paleizen fluctueerden op basis van vraag en aanbod. Maar zelfs hier doen de gegevens vermoeden dat de meeste transacties op krediet gebaseerd waren. Kooplieden, die soms voor de tempels werkten en soms voor zichzelf, behoorden tot de kleine groep mensen die bij hun transacties vaak van zilver gebruikmaakten. Maar zelfs zij deden hun meeste zaken op krediet, en gewone mensen die bier kochten van ‘biervrouwen’ of van plaatselijke caféhouders deden dit ook hier door een rekening te openen die in de oogsttijd vereffend werd met gerst of wat er op dat moment beschikbaar was.[35]

Op grond van deze gegevens lag zo ongeveer elk aspect van het gebruikelijke verhaal over de oorsprong van geld in puin. Zelden is een historische theorie zo volstrekt en systematisch weerlegd. Aan het begin van de twintigste eeuw waren alle elementen aanwezig voor een volledig nieuwe beschrijving van de geschiedenis van het geld. De basis werd gelegd door Mitchell-Innes, dezelfde die ik al genoemd heb in verband met de kabeljauw, in twee artikelen die hij in 1913 en 1914 liet verschijnen in het New Yorkse Banking Law Journal. In deze publicaties ontzenuwde hij op grond van zakelijke gegevens de foutieve veronderstellingen waarop de bestaande economische geschiedenis gebaseerd was en stelde hij dat er urgent behoefte was aan een geschiedenis van schuld:

==

Een van de algemene misvattingen in verband met handel is dat er in moderne tijden een geldbesparende techniek is ingevoerd met de naam krediet en dat, voordat deze techniek bekend was, alle aankopen met contant geld betaald werden, met andere woorden met munten. Zorgvuldig onderzoek toont aan dat precies het omgekeerde het geval is. In het verleden speelden munten een veel kleinere rol in de handel dan tegenwoordig. De hoeveelheid munten was zelfs zo klein dat die niet kon voorzien in de behoeften van de koninklijke huishouding en landgoederen [in het middeleeuwse Engeland], die geregeld gebruikmaakten van verschillende symbolische middelen om kleine betalingen te doen. Het muntstelsel was zelfs zo onbelangrijk dat koningen soms al het muntgeld terugriepen om het opnieuw te munten en in circulatie te brengen zonder dat dit enige belemmering opleverde voor de handel.[36]

==

In feite vertelt het verhaal over de monetaire geschiedenis de gebeurtenissen precies in de omgekeerde volgorde. Het is niet zo dat we zijn begonnen met ruilhandel, daarna het geld ontdekten en uiteindelijk kredietsystemen ontwikkeld hebben. Het is precies andersom gebeurd. Wat we nu virtueel geld noemen is het eerst ontstaan. Munten kwamen veel later, en hun gebruik heeft zich ongelijkmatig verbreid en de kredietsystemen nooit volledig vervangen. Ruilhandel lijkt in hoofdzaak een toevallig bijproduct te zijn van het gebruik van munten of papiergeld: historisch gesproken is het voornamelijk wat mensen die aan contante betaling gewend zijn deden als ze om de een of andere reden geen toegang hadden tot geld.

Het merkwaardige is dat deze nieuwe geschiedenis nooit geschreven is. Niet dat Mitchell-Innes ooit door een econoom is weerlegd. Hij is alleen maar genegeerd. Het verhaal in de handboeken is ongewijzigd gebleven, zelfs als alle gegevens duidelijk maakten dat het verhaal domweg niet deugde. Mensen schrijven nog steeds geschiedenissen van het geld die in feite de geschiedenis van het muntstelsel beschrijven, op grond van de veronderstelling dat deze twee zaken in het verleden onvermijdelijk hetzelfde waren. Tijdperken waarin munten grotendeels verdwenen waren worden nog steeds beschreven als tijden waarin de economie ‘terugkeerde naar ruilhandel’, alsof de betekenis van deze uitspraak vanzelf spreekt, ook al weet niemand precies wat dit betekent. Dientengevolge hebben we geen flauw idee hoe bijvoorbeeld een inwoner van een Hollandse stad in het jaar 950 aan kaas of lepels kwam, of musici inhuurde voor de bruiloft van zijn dochter, laat staan hoe iets dergelijks geregeld werd in Pemba of Samarkand.[37]

[1] Case, Fair, Gärtner & Heather 1996:564.

[2] Op. cit.

[3] Begg, Fischer & Dornbuch 2005:384; Maunder, Myers, Wall & Miller 1991:310; Parkin & King 1995:65.

[4] Stiglitz & Driffill 2000:521.

[5] Aristoteles Politica i.9.1257.

[6] Evenmin is duidelijk of we hier echt met ruilhandel te maken hebben. Aristoteles gebruikte de term métadosis, die in zijn tijd normaliter ‘delen’ of ‘uitdelen’ betekende. Sinds Smith is deze term doorgaans vertaald als ‘ruilhandel’, maar Karl Polanyi (1957a:93) heeft er al lang geleden op gewezen dat dit waarschijnlijk onnauwkeurig is tenzij Aristoteles een volledig nieuwe betekenis voor deze term invoerde. Theoretici over de oorsprong van Grieks geld van Laum (1924) tot Seaford (2004) hebben benadrukt dat gewoonten bij het toedelen van goederen (bijvoorbeeld oorlogsbuit, offervlees) een sleutelrol hebben gespeeld in de ontwikkeling van Griekse valuta’s. (Voor een kritiek op de aristotelische traditie, die ervan uitgaat dat Aristoteles over ruilhandel spreekt, zie Fahazmanesh 2006.)

[7] Zie voor deze literatuur Jean-Michel Servet (1994, 2001). Hij merkt ook op dat deze rekeningen in de achttiende eeuw plotseling verdwenen en vervangen werden door talloze waarnemingen van ‘primitieve ruilhandel’ in rekeningen van Oceanië, Afrika en de Amerika’s.

[8]Wealth of Nations i.2.1-2. We zullen nog zien dat deze regel lijkt te zijn overgenomen uit veel oudere bronnen.

[9] ‘Als we nader onderzoek zouden doen naar het principe van de menselijke geest waarop deze neiging tot uitwisseling gebaseerd is, is dit duidelijk ieders natuurlijke geneigdheid om te overreden. Het aanbod van een shilling, dat voor ons een zo duidelijke en eenvoudige betekenis lijkt te hebben, is in werkelijkheid het aanbod van een argument om iemand te overreden daarop in zijn eigenbelang in te gaan’ (Lectures on Jurisprudence, 56). Het is fascinerend om vast te stellen dat het idee van een uitwisseling die ten grondslag ligt aan onze mentale functies, en zichzelf zowel manifesteert in de taal (als uitwisseling van woorden) en in de economie (als uitwisseling van materiële goederen) teruggaat op Smith. De meeste antropologen schrijven dit idee toe aan Claude Lévi-Strauss (1963: 296).

[10] De verwijzing naar herders doet vermoeden dat hij een ander deel van de wereld in gedachten heeft, maar zijn andere voorbeelden, bijvoorbeeld het ruilen van herten voor bevers, maken duidelijk dat hij aan de noordoostelijke woudstreken van Noord-Amerika dacht.

[11]Wealth of Nations i.4.2.

[12]Wealth of Nations i.4.3.

[13]Wealth of Nations i.4.7.

[14] Het idee van een historische fasering van ruilhandel via geld naar krediet lijkt voor het eerst naar voren te komen in de lezingen van een Italiaanse bankier met de naam Bernardo Davanzati (1529-1606; aldus Waswo 1996); het is als een expliciete theorie ontwikkeld door Duitse economische historici: Bruno Hildebrand (1864), die uitging van een prehistorische fase van ruilhandel, een antieke fase van muntgeld en vervolgens, na enige terugval op ruilhandel in de Middeleeuwen, een moderne fase van kredieteconomie. Deze theorie nam een canonieke vorm aan in het werk van zijn leerling Karl Bücher (1907). Deze loop der gebeurtenissen is nu algemeen geaccepteerd en komt op zijn minst stilzwijgend terug bij Marx en expliciet bij Simmel – ondanks het feit dat hij door bijna alle later historisch onderzoek is weerlegd.

[15] Hoewel ze indruk maakten op vele anderen. Vooral het werk van Morgan (1851, 1877, 1881), dat zowel nadruk legde op collectieve bezitsrechten als op het uitzonderlijke belang van vrouwen, met vrouwenraden die het economische leven bijna volledig beheersten, maakte zoveel indruk op radicale denkers, met inbegrip van Marx en Engels, dat deze ideeën de grondslag legden voor een soort contramythe, over primitief communisme en primitief matriarchaat.

[16] Anne Chapman (1980) gaat zelfs nog verder door op te merken dat als ruilhandel alleen betrekking heeft op de uitwisseling van voorwerpen en niet op het herzien van betrekkingen tussen mensen, het niet duidelijk is dat deze handel ooit heeft bestaan. Zie ook Heady 2005.

[17] Lévi-Strauss 1943.

[18] Het is goed voor te stellen dat de verleidelijkheid van seksuele afwisseling behoorlijk sterk moet zijn voor jonge mannen en vrouwen die bijna al hun tijd doorbrengen met zo’n dozijn andere mensen van dezelfde leeftijd.

[19] Berndt 1951:161, cf. Gudeman 2001:124-125, die een analyse presenteert die sterk overeenkomt met de mijne.

[20] Berndt 1951:162.

[21] Dit wil niet zeggen dat internationale zakelijke transacties tegenwoordig niets meer te maken hebben met muziek, dans, voedsel, drugs, dure prostituees of de mogelijkheid van geweld. Voor een willekeurig gekozen voorbeeld van de laatste twee zaken zie Perkins 2005. Ik kom hier later nog op terug.

[22] Lindholm 1982:116.

[23] Servet 2001:20-21 brengt een groot aantal van zulke termen bij elkaar.

[24] Dit punt ligt zo sterk voor de hand dat het verwonderlijk is dat het niet vaker is opgemerkt. De enige mij bekende klassieke econoom die de mogelijkheid onder ogen heeft gezien dat uitgestelde betalingen ruilhandel overbodig kunnen hebben gemaakt is Ralph Hawtrey (1918:2, genoemd in Einzig 1949:374). Alle anderen gaan er, zonder reden, eenvoudigweg van uit dat alle uitwisselingen, zelfs tussen buren, noodzakelijkerwijs geweest moeten zijn wat economen ‘locotransacties’ noemen.

[25] Bohannan 1955, Barth 1969. Cf. Munn 1986, Akin & Robbins 1998. Een goede samenvatting van het begrip is te vinden in Gregory 1982:48-49. Gregory geeft één voorbeeld van een systeem in de hooglanden van Papoea-Nieuw-Guinea met zes rangen van waardevolle artikelen, met levende varkens en kasuarissen aan de top, ‘hangers van parelmoer, zijden spek, stenen bijlen, hoofdtooien van kasuarisveren en hoofdbanden van kaurischelpen’ op de tweede plaats, enzovoort. Normaliter worden dagelijkse consumptieartikelen in de laatste twee rangen geplaatst, met een nader onderscheid tussen luxe voedingsmiddelen en vegetarisch standaardvoedsel.

[26] Zie Servet 1998, Humphries 1985.

[27] Het klassieke artikel hierover is Radford 1945.

[28] In de jaren na 1600 werden de oude Karolingische munteenheden ‘denkbeeldig geld’ genoemd. In de tussenliggende achthonderd jaar was iedereen pounds, shillings en pence (of livres, deniers en sous) blijven gebruiken, ondanks het feit dat er in het grootste deel van deze periode heel andere munten waren, of zelfs geen munten bestonden (Einaudi 1936).

[29] Voor andere voorbeelden van het gelijktijdig bestaan van ruilhandel en geld zie Orlove 1986; Barnes & Barnes 1989.

[30] Als je boek de status ‘klassiek’ verwerft is een van de nadelen dat lezers zulke voorbeelden zullen natrekken. Een van de voordelen is dat ze, zelfs als ze ontdekken dat je het fout had, je toch als autoriteit zullen blijven aanhalen.

[31] Innes 1913:378. Hij vervolgt met de opmerking: ‘Een moment van bezinning laat zien dat een stapelartikel niet als geld gebruikt kon worden, omdat het uitwisselingsmiddel ex hypothesi voor alle leden van de gemeenschap in gelijke mate acceptabel moet zijn. Als de vissers dus voor hun benodigdheden in kabeljauw betaalden, zouden de handelaars voor hun kabeljauw ook in kabeljauw moeten betalen, wat duidelijk absurd is.’

[32] De tempels lijken het eerst gekomen te zijn; de paleizen, die in de loop van de tijd steeds belangrijker werden, namen hun bestuurlijke systeem over.

[33] Smith had ze niet verzonnen. De huidige technische term voor zulke baren is ‘hacksilber’ (bijv. Balmuth 2001).

[34] Vergelijk Grierson 1977:17 voor de Egyptische parallellen.

[35] Bijv. Hudson 2002:25, 2004:114.

[36] Innes 1913:381.

[37] Peter Spuffords monumentale Money and Its Use in Medieval Europe (1988), dat honderden bladzijden besteedt aan het delven van goud en zilver, het munten van geld en muntontwaarding, maakt slechts twee of drie keer melding van verschillende soorten tekengeld van lood of leer, of van kleinschalige kredietarrangementen waarmee gewone mensen de overgrote meerderheid van hun dagelijkse transacties lijken te hebben uitgevoerd. Hierover, zegt hij, ‘kunnen we praktisch niets te weten komen’ (1988:336). Een nog opvallender voorbeeld is de kerfstok, waarover we nog veel te horen zullen krijgen: het gebruik van kerfstokken in plaats van contant geld was in de Middeleeuwen wijdverbreid, maar is nauwelijks stelselmatig onderzocht, vooral buiten Engeland.

[3] Oerschulden

==

Bij zijn geboorte is ieder schepsel schuldplichtig aan de goden, de heiligen, de voorvaders en de mensen. Als je een offer brengt is dat vanwege een schuld aan de goden vanaf de geboorte... Als je een heilige tekst opzegt is dat vanwege een schuld aan de heiligen... Als je nakomelingen wenst is dat vanwege een schuld aan de voorvaders vanaf de geboorte... En als je gastvrijheid verleent is dat omdat het een schuld is aan de mensen.

– Satapatha Brahmana 1.7.12, 1-6

==

Laat ons de kwade gevolgen van boze dromen verdrijven, net zoals we schulden betalen.

– Rig Veda 8.47.17

==

De reden dat economische handboeken nog steeds met denkbeeldige stadjes aankomen, is dat het altijd onmogelijk is geweest om over echte stadjes te spreken. Zelfs sommige economen hebben moeten erkennen dat het Land van de Ruilhandel van Adam Smith niet bestaat.[1]

De vraag is eigenlijk waarom deze mythe zo lang heeft standgehouden. Andere elementen van The Wealth of Nations zijn door economen allang overboord gegooid, zoals de arbeidstheorie van waarde en de afkeuring van naamloze vennootschappen. Waarom danken we de mythe van de ruilhandel niet domweg af als een curieuze parabel uit de Verlichting en proberen we niet meer inzicht te krijgen in oorspronkelijke kredietarrangementen, of in ieder geval in iets wat beter overeenstemt met de historische gegevens?

Het antwoord lijkt te zijn dat de Mythe van de Ruilhandel niet kan worden afgeschaft omdat hij centraal staat in het hele discours van de economie.

We mogen niet vergeten wat Adam Smith voor ogen stond toen hij The Wealth of Nations schreef. Het boek was vooral een poging om het nieuwe vakgebied economie tot een wetenschap te maken. Dit betekende niet alleen dat de economie haar eigen specifieke onderzoeksgebied had – datgene wat we tegenwoordig ‘de economie’ noemen, hoewel zelfs het idee dat zo’n economie bestond in de tijd van Smith een novum was –, maar dat deze economie gehoorzaamde aan gelijksoortige wetten als die waarvan Isaac Newton kort tevoren had vastgesteld dat ze het fysieke heelal bestierden. Newton had God verbeeld als een kosmische horlogemaker die de machinerie van het heelal zodanig had geschapen dat dit de mensheid uiteindelijk tot heil zou zijn, en het heelal vervolgens op eigen kracht had laten draaien. Smith probeerde eenzelfde soort redenering op te bouwen.[2] God – of de Goddelijke Voorzienigheid, zoals hij het uitdrukte – had de zaken zo geregeld dat ons najagen van eigenbelang op een vrije markt niettemin, ‘als door een onzichtbare hand’, zo geleid zou worden dat het algemeen welzijn daardoor werd gediend. Zoals Smith het verwoordt in zijn Theory of Moral Sentiments was de beroemde onzichtbare hand het instrument van de Goddelijke Voorzienigheid. Het was letterlijk de hand van God.[3]

Toen de economie zich eenmaal als wetenschap had gevestigd, leken de theologische argumenten niet langer noodzakelijk of belangrijk. Er wordt nog steeds gediscussieerd over de vraag of een volledig vrije markt werkelijk de resultaten zou opleveren die Smith beloofde; maar niemand betwijfelt dat ‘de markt’ echt bestaat. De ideeën die hieraan ten grondslag liggen zijn vanzelfsprekend geworden, zozeer zelfs – zoals ik al eerder heb opgemerkt – dat we er domweg van uitgaan dat een uitwisseling van waardevolle objecten in de regel plaatsvindt omdat twee mensen allebei besloten hebben dat ze er met een ruil materieel op vooruitgaan. Een interessant bijverschijnsel is dat economen, als gevolg van deze aanname, de aan- of afwezigheid van geld niet langer als iets bijzonder belangrijks zijn gaan beschouwen, aangezien geld niet meer is dan een gekozen middel om uitwisseling te vergemakkelijken en waarmee we de waarde van goederen vaststellen. Daarbuiten heeft geld geen bijzondere eigenschappen. Nog in 1958 kon Paul Samuelson, een van de voormannen van de neoklassieke school die het moderne economische denken nog steeds overheerst, zich minachtend uitlaten over ‘het geld als sociale uitvinding’. ‘Zelfs in de meest geavanceerde industriële economieën,’ schreef hij, ‘ontdekken we, als we ons tot de kern van uitwisseling bepalen en de maskerende buitenlaag van geld eraf pellen, dat handel tussen individuen en naties in hoofdzaak neerkomt op ruil.’[4] Anderen hebben gesproken van een ‘sluier van geld’ die ons zicht verduistert op de ‘werkelijke economie’ waarin mensen echte goederen en diensten voortbrengen en uitwisselen.[5]

We kunnen dit zien als de uiteindelijke apotheose van economie als gezond verstand. Geld is onbelangrijk. Economieën – ‘echte economieën’ – zijn in werkelijkheid grootschalige ruilsystemen. Het probleem is dat de geschiedenis aantoont dat zulke grootschalige ruilsystemen zonder geld niet voorkomen. Zelfs wanneer economieën ‘terugkeren naar ruilhandel’, zoals van het middeleeuwse Europa is aangenomen, doen ze geen afstand van het gebruik van geld. Ze doen alleen afstand van het gebruik van contant geld. In de Middeleeuwen, bijvoorbeeld, is iedereen de waarde van gereedschap en vee aan de hand van de oude Romeinse valuta blijven vaststellen, zelfs wanneer de munten niet langer in omloop waren.[6]

Geld heeft het ons mogelijk gemaakt onszelf voor te stellen zoals economen dat graag zien: als een verzameling individuen en naties die zich in hoofdzaak bezighouden met het uitwisselen van dingen. Het is ook duidelijk dat het loutere bestaan van geld op zich niet volstaat om de wereld op deze manier te bekijken. Als dit wel zo was, zou de economie als vakgebied in het oude Soemerië zijn ontstaan, of in ieder geval veel eerder dan 1776, het jaar waarin The Wealth of Nations van Adam Smith verscheen.

Het ontbrekende element is precies datgene wat Smith probeerde te bagatelliseren: de rol van overheidsbeleid. In de tijd van Smith werd het in Engeland mogelijk de markt, de wereld van slagers, bakkers en handelaars in garen en band, als een volledig zelfstandige sfeer van menselijke activiteit te beschouwen, omdat de Britse regering deze markt stimuleerde. Dit vereiste wetgeving en politie, maar ook specifieke monetaire beleidsmaatregelen die liberalen als Smith met succes bepleitten.[7] Het vereiste dat de waarde van de valuta met zilver werd verbonden en tegelijkertijd dat de geldvoorraad, vooral de hoeveelheid circulerend kleingeld, sterk werd uitgebreid. Hiervoor waren niet alleen grote hoeveelheden tin en koper nodig, maar ook een zorgvuldige regeling van de banken, die op dat moment de enige bron van papiergeld waren. In de eeuw vóór The Wealth of Nations waren er ten minste twee pogingen gedaan om door de staat gesteunde centrale banken in te stellen, in Frankrijk en in Zweden, pogingen die allebei op een spectaculaire mislukking uitliepen. In beide gevallen gaven de banken in hoofdzaak op speculatie gebaseerde biljetten uit die waardeloos werden op het moment dat de beleggers hun vertrouwen verloren. Smith steunde het gebruik van papiergeld, maar net als Locke vóór hem geloofde hij ook dat het betrekkelijke succes van de Bank of England en de Bank of Scotland te danken was aan hun beleid om papiergeld stevig te koppelen aan edelmetalen. Dit werd het toonaangevende economische gezichtspunt, zodat alternatieve theorieën over geld als krediet – de benadering die werd voorgestaan door Mitchell-Innes – al spoedig naar de zijlijn werden verwezen als de ideeën van excentriekelingen die verantwoordelijk waren voor slechte banken en speculatie.

Daarom kan het de moeite lonen om na te gaan wat deze alternatieve theorieën inhielden.

==

==

Monetaire theorieën rond staat en krediet

==

Mitchell-Innes was een vertegenwoordiger van wat bekend kwam te staan als de krediettheorie van geld, een benadering die in de loop van de negentiende eeuw haar meest vurige voorstanders niet vond in Groot-Brittannië, maar in de twee daarmee rivaliserende opkomende mogendheden van die tijd, de Verenigde Staten en Duitsland. Krediettheoretici benadrukken dat geld geen ruilmiddel is maar een boekhoudinstrument. Met andere woorden: geld is geen ‘ding’. Je kunt een dollar of een Duitse mark evenmin aanraken als een uur of een kubieke centimeter. Monetaire eenheden zijn niet meer dan abstracte rekeneenheden en, zoals de krediettheoretici terecht opmerkten, zulke abstracte rekensystemen waren allang ontstaan vóór het gebruik van enig specifiek ruilmiddel.[8]

De volgende voor de hand liggende vraag is dan: als geld alleen maar een meetlat is, wat meet het dan? Het antwoord is eenvoudig: schuld. Een munt is in feite een schuldbekentenis. Terwijl de conventionele wijsheid ervan uitgaat dat een bankbiljet een belofte is om een bepaalde hoeveelheid ‘echt geld’ (goud, zilver of wat hier verder onder kan worden verstaan) te betalen, stellen krediettheoretici dat een bankbiljet alleen de belofte is om iets met dezelfde waarde als een bepaald gewicht aan goud te betalen. Meer zit er aan geld niet vast. In dit opzicht is er geen wezenlijk verschil tussen een zilveren dollar, een Susan B. Anthony-dollar vervaardigd uit een legering van koper en nikkel die er in de verte moet uitzien als goud, een groen stukje papier met een plaatje van George Washington erop of een digitale bliep op de computer in een bank. Het idee dat een goudstuk in werkelijkheid niet meer is dan een schuldbekentenis vraagt even wat hersengymnastiek, maar moet toch op waarheid berusten, omdat zelfs gouden en zilveren munten in het betalingsverkeer bijna nooit de waarde van hun ongemunte metaal hebben gehad.

Hoe kan kredietgeld zijn ontstaan? Laten we terugkeren naar het denkbeeldige stadje van de hoogleraren economie. Stel bijvoorbeeld dat Joshua zijn schoenen aan Henry zou afstaan en dat Henry hem, in plaats van een tegenprestatie te goed te houden, iets van gelijke waarde zou beloven.[9] Henry geeft Joshua een schuldbekentenis. Joshua zou dan kunnen wachten tot Henry iets nuttigs had waarmee deze zijn schuld kon vereffenen. In dat geval zou Henry de schuldbekentenis verscheuren en was dat het einde van het verhaal. Maar neem nu eens aan dat Joshua de schuldbekentenis doorgeeft aan een derde partij, Sheila, aan wie hij zelf iets schuldig is. Vanaf dat moment is Henry het bedrag schuldig aan haar. Zo ontstaat geld: omdat dit verhaal geen logisch einde heeft. Stel dat Sheila een paar schoenen wil hebben van Edith. Ze kan ermee volstaan de schuldbekentenis aan Edith te overhandigen en haar te verzekeren dat Henry een betrouwbare schuldenaar is. In principe is er geen reden waarom de schuldbekentenis niet jaren achtereen door het plaatsje zou circuleren, zolang de mensen maar vertrouwen in Henry blijven stellen. En als dit lang genoeg duurt, zouden de mensen zelfs helemaal kunnen vergeten van wie de schuldbekentenis afkomstig is. Dit soort dingen gebeurt. De antropoloog Keith Hart heeft me ooit een verhaal verteld over zijn broer, die in de jaren vijftig als Brits soldaat in Hongkong gestationeerd was. Soldaten plachten hun caféverteringen te betalen door cheques uit te schrijven op rekeningen in Engeland. Plaatselijke kooplieden gaven deze cheques geëndosseerd aan elkaar door, zodat ze als valuta gingen circuleren. Op een keer zag hij een van zijn eigen cheques, die hij zes maanden eerder had uitgeschreven, op de toonbank van een plaatselijke koopman, overdekt met zo’n veertig verschillende minuscule Chinese inscripties.

Wat krediettheoretici als Mitchell-Innes naar voren brachten is dat de situatie, zelfs als Henry Joshua een gouden munt gaf in plaats van een stukje papier, in wezen dezelfde zou zijn. Een gouden munt is een belofte om iemand iets te betalen met de waarde van een gouden munt. Een gouden munt is immers op zichzelf niet nuttig. Je accepteert hem alleen omdat je ervan uitgaat dat andere mensen dat ook zullen doen.

In dit opzicht is de waarde van een valuta-eenheid niet een maatstaf voor de waarde van een object, maar de maatstaf van iemands vertrouwen in andere mensen.

Dit element van vertrouwen maakt alles natuurlijk gecompliceerder. Vroege bankbiljetten circuleerden op een manier die sterk lijkt op wat ik zojuist beschreven heb, behalve dat elke ontvanger, net als de Chinese kooplieden, zijn of haar handtekening erop zette om de wettigheid van de schuld te garanderen. Maar het probleem met de chartalistische benadering – zoals deze bekend kwam te staan, op grond van het Latijnse charta: gezegeld papier, oorkonde – was hoe je kon vaststellen waarom mensen vertrouwen zouden blijven stellen in een stukje papier. Iedereen kon immers de naam van Henry op een schuldbekentenis zetten. Zo’n stelsel met gesymboliseerde schuld zou natuurlijk wel kunnen werken in een dorp waar iedereen elkaar kende, of zelfs in een meer verspreide gemeenschap zoals die van zestiende-eeuwse Italiaanse of twintigste-eeuwse Chinese kooplieden, waarin iedereen de mogelijkheid had om alle anderen in het oog te houden. Maar deze stelsels kunnen zich niet ontwikkelen tot een volwaardig valutasysteem en er zijn ook geen aanwijzingen dat dit ooit is gebeurd. Voorzien in een voldoende aantal schuldbekentenissen om alle inwoners van een stad van gemiddelde grootte in staat te stellen een behoorlijk deel van hun dagelijkse transacties langs deze weg tot stand te brengen, zou miljoenen van dergelijke schuldbewijzen vergen.[10] Om deze allemaal te garanderen zou Henry bijna onvoorstelbaar rijk moeten zijn.

Dit zou echter veel minder problematisch zijn als Henry bijvoorbeeld Hendrik II, koning van Engeland, hertog van Normandië, heer van Ierland en graaf van Anjou zou zijn.

De werkelijke aanzet voor de chartalistische benadering werd geleverd door wat bekend kwam te staan als de ‘Duitse historische school’, met als bekendste vertegenwoordiger de historicus G.F. Knapp, wiens Staatliche Theorie des Geldes verscheen in 1905.[11] Als geld niet meer is dan een meeteenheid is het begrijpelijk dat keizers en koningen zich daarmee zouden inlaten. Keizers en koningen bemoeien zich bijna altijd met het instellen van uniforme stelsels van maten en gewichten in hun rijk. En Knapp stelde ook vast dat zulke stelsels, als ze eenmaal waren ingevoerd, doorgaans opmerkelijk duurzaam waren. Tijdens de regering van Hendrik II (1154-1189) hield bijna iedereen in West-Europa zijn rekening nog steeds bij aan de hand van het monetaire systeem dat driehonderdvijftig jaar eerder door Karel de Grote was ingevoerd – het systeem van pounds, shillings en pence –, ondanks het feit dat sommige van deze munten nooit bestaan hadden – Karel de Grote had nooit een zilveren pond geslagen –, dat er geen shillings en pence van Karel de Grote meer in omloop waren, en dat de munten die nog wel in circulatie waren aanzienlijk varieerden in omvang, gewicht, zuiverheid en waarde.[12] Volgens de chartalisten maakt dit niet veel uit. Waar het om gaat, is dat er een uniform systeem bestaat voor het meten van schuld en krediet en dat dit systeem in de loop van de tijd stabiel blijft. Het voorbeeld van de valuta van Karel de Grote is vooral indrukwekkend omdat zijn keizerrijk al snel uiteenviel, terwijl het door hem ontworpen monetaire stelsel nog meer dan achthonderd jaar op zijn voormalige grondgebied in gebruik bleef voor het bijhouden van rekeningen. In de zestiende eeuw werd expliciet naar dit stelsel verwezen als een stelsel van ‘denkbeeldig geld’, en de Franse livres en deniers werden als rekeneenheden pas definitief afgeschaft rond de tijd van de Franse Revolutie.[13]

Volgens Knapp is het niet van bijzonder belang of het fysieke geld dat in omloop is al of niet overeenstemt met dit ‘denkbeeldige geld’. Het maakt niet uit of dit geld zuiver zilver is of ontwaard zilver, stukjes leer of gedroogde kabeljauw, zolang de staat maar bereid is dit geld te accepteren als belastingbetaling. Alles wat de staat bereid was te accepteren, werd om die reden tot geld. In het Engeland van Hendrik II was een van de belangrijkste vormen van geld de kerfstok als instrument voor de registratie van schulden. Kerfstokken waren duidelijk herkenbare schuldbekentenissen: de partijen bij een transactie kerfden het verschuldigde in op een hazelaartak en splitste deze vervolgens in tweeën. Elk van beide partijen bewaarde zijn eigen helft. Belastingambtenaren gebruikten zulke kerfstokken om te berekenen wat plaatselijke sheriffs verschuldigd waren. Maar in vele gevallen gaf Hendriks belastingambtenaar, in plaats van op betaling te wachten, er de voorkeur aan om de kerfstokken met korting te verkopen zodat deze, als schuldbekentenissen aan de regering, in omloop kwamen bij iedereen die bereid was om daarmee te handelen.[14]

Moderne bankbiljetten werken volgens eenzelfde principe, alleen andersom.[15] Hier kunnen we aansluiten bij het voorbeeld van hoe het kon gaan met Henry’s schuldbekentenis. De lezer heeft misschien al een intrigerend aspect van dit voorbeeld ontdekt: de schuldbekentenis kan alleen maar als geld blijven werken zolang Henry zijn schuld niet vereffent. En dit is ook precies de grondslag waarop de Bank of England – de eerste succesvolle moderne centrale bank – is opgericht. In 1694 verstrekte een consortium van Engelse bankiers aan de koning een lening van 1 200 000 pond. Als tegenprestatie kregen zij een koninklijk monopolie op het uitgeven van bankbiljetten. In de praktijk betekende dit dat ze het recht hadden om voor een deel van het geld dat de koning hun nu verschuldigd was schuldbekentenissen te verstrekken aan elke inwoner van het koninkrijk die bereid was van hen te lenen, of bereid was zijn geld aan de bank in bewaring te geven – in feite om de zojuist gecreëerde koninklijke schuld te ‘monetariseren’ en in omloop te brengen. Voor de bankiers was dit een lucratieve zaak, omdat ze de koning 8 procent rente in rekening brachten voor de oorspronkelijke lening en daarnaast over hetzelfde geld nog eens rente vroegen van cliënten die dit geleend hadden. Maar dit werkte alleen zolang de oorspronkelijke lening bleef uitstaan. En in feite is deze lening tot op de huidige dag niet afgelost. Hij kan ook niet worden afgelost. Als dat ooit zou gebeuren, zou het hele monetaire stelsel van Groot-Brittannië ophouden te bestaan.[16]

Deze benadering helpt ons in ieder geval om een in het oog springend raadsel van het fiscale beleid van veel vroege koninkrijken op te lossen: waarom moesten onderdanen eigenlijk belasting betalen? Dit is niet een vraag die we gewend zijn te stellen. Het antwoord spreekt immers vanzelf. Regeringen heffen belastingen omdat ze geld van de bevolking in handen willen krijgen. Maar als Smith gelijk had met zijn stelling dat goud en zilver zich vanwege de natuurlijke werking van de markt ontwikkeld hebben zonder enige tussenkomst van regeringen, hadden koningen kunnen volstaan met het in bezit nemen van de goud- en zilvermijnen. Dan zouden zij over al het geld beschikken dat zij ooit nodig zouden kunnen hebben. In feite is dit ook wat koningen in oude tijden normaliter deden. Als ze goud- en zilvermijnen op hun grondgebied hadden, namen ze die doorgaans in bezit. Wat was dan precies hun motief om dit goud te winnen, het met hun beeltenis te bestempelen en bij hun onderdanen in omloop te brengen – en vervolgens te eisen dat diezelfde onderdanen het weer teruggaven?

Dit lijkt raadselachtig. Maar als geld en markten niet vanzelf ontstaan, wordt het direct heel begrijpelijk. Dit is immers de eenvoudigste en efficiëntste manier om een markt te creëren. We kunnen een hypothetisch voorbeeld nemen. Stel dat een koning een leger van vijftigduizend man in stand wil houden. In de Oudheid en de Middeleeuwen was het voeden van zo’n leger een enorm probleem: tenzij het op mars was zou je bijna evenveel mensen en dieren nodig hebben om de noodzakelijke proviand te vinden, te verwerven en te transporteren.[17] Als je soldaten daarentegen muntgeld in handen geeft en vervolgens eist dat elk gezin in het koninkrijk een van die munten aan je terugbetaalt, verander je in één klap de hele nationale economie in een gigantische machine voor het bevoorraden van soldaten, omdat elke familie om die munten in handen te krijgen nu een manier moet vinden om bij te dragen aan het provianderen van de soldaten. Markten ontstaan als een bijeffect.