‘Een geweldig boek om te lezen, het leert je naar anderen te luisteren en ze te begrijpen. Ik ga het boek zeker kopen als het in de winkel ligt om het nog een keer te lezen.’
– Vilmos, 17 jaar

‘Het laat je inzien dat je in jezelf moet geloven en je 100% moet inzetten.’
– Rick, 12 jaar

‘Ik kon veel cartoons goed gebruiken als hulpmiddel om de verhalen en voorbeelden te onthouden.’
– Joy, 18 jaar

‘Het is leuk dat je sommige deeltjes van jezelf herkent. Na alle verhaaltjes denk je bij jezelf: hé, dat zou ik ook een keer moeten doen, vooral dat verhaaltje in het vliegtuig.’
– Violet, 12 jaar

‘Wat?! Sean Covey heeft een boek geschreven? Daar geloof ik niks van!’
– Sean’s leraar Engels

‘Sean Covey benadert jongeren op een manier die zowel vermakelijk is als tot denken stemt. Zijn boek is een degelijke routekaart voor de weg naar een succesvolle toekomst. Van harte aanbevolen!’
– John Gray, auteur van Mannen komen van Mars, vrouwen komen van Venus

‘De ik-vorm waarin het geschreven is, vind ik erg fijn, want zo lijkt het of Sean het je persoonlijk vertelt. Niet in alles zie ik mezelf maar het zijn voorbeelden die wel voorkomen bij vrienden.’
– Laurèl, 14 jaar

‘Of we kopje-onder gaan in zelfmedelijden of doorzwemmen in een zee van kennis is iets dat we allemaal zelf moeten bepalen. Dit boek is een fantastische gids voor de jeugd, door de jeugd, om het leven betekenis te geven.’
– Arun Gandhi, kleinzoon van Mahatma Gandhi en oprichter van het Gandhi Institute

‘Dit boek is eigenlijk een beetje een dagboek; het praat tegen je (en dat is leuk). Ik herken mezelf er erg in. Alle problemen komen bij elkaar en de oplossingen worden onbewust gegeven.’
– Violet, 12 jaar

‘Ik doe veel aan sport maar ik ben niet zo sterk. Door dit boek snap ik dat ik mijn snelheid en slimheid moet gebruiken als ik het goed wil doen.’
– Brent, 15 jaar

‘Over het eind in gedachten hebben kan ik goed meepraten. Dit jaar moesten wij profiel kiezen [...] De keuze voor het profiel was voor leerlingen die niet weten wat ze willen worden veel moeilijker dan voor mij, want ik weet al van jongs af aan wat ik wil worden.’
– Laurèl, 14 jaar

‘Als dit boek je niet helpt, dan is je leven zeker al perfect.’
– Jordan, 17 jaar

ZEVEN EIGENSCHAPPEN DIE JOU SUCCESVOL MAKEN!

Als aanvulling op de Zeven eigenschappen die jou succesvol maken! verscheen een praktisch werkboek. Het staat vol tips en trucs, invuloefeningen en doelijstjes om zo aan het werk te kunnen en het leven beter, leuker en spannender te maken. Kijk voor meer informatie op www.businesscontact.nl

The 7 Habits of Highly Effective Teens

Sean Covey

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Voor mijn moeder,
als dank voor alle slaapliedjes
en middernachtelijke gesprekken

Veertiende druk, mei 2012

© 1999 FranklinCovey Company

© Nederlandse vertaling: Uitgeverij Business Contact, Amsterdam 2005, 2007

FranklinCovey and the FC logo and trademarks are trademarks of

FranklinCovey Co., and their use is by permission.

Oorspronkelijke titel: The 7 Habits of Highly Effective Teens. The ultimate teenage success guide

Vertaling: Carry Oomis-Rovers

Omslagontwerp: Zeno

Boekverzorging: LINE UP boek en media bv, Groningen

ISBN 978 90 470 0326 7 D/2005/0108/304 NUR 240, 770

www.businesscontact.nl

www.franklincovey.nl

www.covey.nl

Deel 3 – De overwinning met je omgeving

141

De relatiebankrekening

De dingen des levens

155

Gewoonte 4 – Denk win-win

Het leven is één groot feest

173

Gewoonte 5 – Eerst begrijpen, dan begrepen worden

Je hebt twee oren en één mond

191

Gewoonte 6 – Synergie

De verheven weg

Deel 4 – Vernieuwing

215

Gewoonte 7 – Houd de zaag scherp

Nu ben ik aan de beurt

253

Geef de hoop niet op!

En je zult bergen kunnen verzetten

257

Dankwoord

260

Extra informatie

264

Literatuur

266

Over de auteur

267

Register

270

FranklinCovey Onderwijsgroep

Wie ben ik?

Ik houd je altijd gezelschap. Ik ben je grootste hulp of je zwaarste last. Ik stimuleer je of laat je mislukken. Ik sta volledig tot jouw beschikking. De helft van alle dingen die je doet, kun je net zo goed aan mij overlaten, want ik doe ze snel en efficiënt.

Ik luister goed naar je. Je hoeft alleen maar streng tegen me te zijn. Laat me precies zien hoe iets gedaan moet worden, en na een paar keer oefenen doe ik het automatisch. Ik ben de dienaar van alle beroemde persoonlijkheden en helaas ook van alle mislukkelingen. Ik heb de groten groot gemaakt. Ik heb de mislukkelingen laten falen.

Ik ben geen machine, hoewel ik werk met alle nauwkeurigheid van een machine plus de intelligentie van een mens. Met mij kun je slagen of falen – het maakt voor mij geen verschil.

Gebruik mij, train mij, wees streng tegen mij en ik zal de wereld aan je voeten leggen. Geef te veel aan me toe en ik zal je naar je ondergang leiden.

Wie ben ik?

Ik ben je
gewoonten

Deel 1

Inleiding

Gewoonten aanleren

Ze kunnen je maken of breken

Paradigma’s en principes

Wat je ziet is wat je krijgt

Gewoonten
  aanleren

Ze kunnen je maken of breken

Welkom! Mijn naam is Sean en ik ben de schrijver van dit boek. Hoe ben je aan dit boek gekomen? Heb je het van je moeder gekregen voor je opvoeding? Of heb je het zelf gekocht omdat je de titel wel interessant vond? Hoe dan ook, ik ben blij dat je dit boek in handen hebt. Nu hoef je het alleen nog maar te lezen.

Hoewel veel tieners boeken lezen, hoorde ik daar niet bij. (Ik las natuurlijk wel uittrekselboeken.) Als je op mij lijkt, zet je dit boek dus waarschijnlijk in de kast. Maar wacht nog heel even voordat je dat doet. Als jij belooft dat je dit boek leest, zal ik beloven dat ik het interessant houd. Ik heb het extra leuk gemaakt met allerlei tekeningen, slimme tips, interessante citaten en waar gebeurde verhalen over tieners van over de hele wereld... en nog een paar extra verrassingen. Zullen we het dus eens proberen?
Oké? Oké!

Terug naar het boek. Dit boek is gebaseerd op een ander boek, dat mijn vader, Stephen R. Covey, enkele jaren geleden heeft geschreven. Dat boek had de titel De zeven eigenschappen van effectief leiderschap. Dat boek is zelfs een bestseller geworden. Mijn vader had dit succes echter nooit bereikt zonder mij en mijn broers en zussen.

Eerst maken we onze
gewoonten, dan maken
onze gewoonten ons.
ENGELSE DICHTER

14 Deel 1 – Inleiding

Wij waren namelijk zijn proefkonijnen.   Hij probeerde al zijn psychologische     experimenten op ons uit en daarom       hebben mijn broers en zussen grote        emotionele problemen (grapje!).          Gelukkig ben ik er goed vanaf                gekomen.

Waarom heb ik dit boek                                    geschreven? Ik heb het geschreven                                 omdat het leven van tieners niet zo                               gemakkelijk meer is. Het lijkt wel een                          jungle. En als ik mijn werk goed heb               gedaan, is dit boek jouw kompas om je weg te            vinden in die jungle. Dit boek is speciaal voor tieners geschreven, niet voor volwassenen zoals het boek van mijn

vader (dat op sommige punten best saai is). Dit boek is altijd interessant.

Hoewel ik allang geen tiener meer ben, herinner ik me nog goed hoe het was. Ik had het gevoel alsof ik continu in een achtbaan zat. Als ik eraan terugdenk, ben ik verbaasd dat ik er doorheen ben gekomen. Maar het was op het randje. Ik vergeet nooit meer dat ik in de brugklas voor het eerst verliefd werd, op een meisje genaamd Nicole. Ik vroeg mijn vriend Clark om haar te vertellen dat ik haar aardig vond. (Ik durfde zelf niet rechtstreeks met meisjes te praten, dus gebruikte ik een tolk.) Clark deed wat ik hem vroeg, kwam terug en bracht verslag uit.

‘Hé, Sean, ik heb Nicole verteld dat je haar aardig vindt.’

‘Wat zei ze?’ giechelde ik. ‘Ze zei: “O, maar Sean is zo dik!”’

Clark lachte. Ik stond perplex. Ik wilde wel in de grond zakken en er nooit meer uitkomen. Ik zwoer dat ik meisjes voor de rest van mijn leven zou haten. Gelukkig wonnen mijn hormonen het en vond ik meisjes al snel weer leuk.

Sommige problemen die tieners mij vertellen, zullen jou ook wel bekend voorkomen:

‘Ik heb het veel te druk en heb veel te weinig tijd. Ik heb school, huiswerk, mijn werk, vrienden, feestjes en dan ook nog eens mijn familie. Ik zie het niet meer zitten. Help!’

‘Hoe kan ik nu een goed gevoel over mezelf hebben als ik nergens bij hoor? Waar ik ook kijk, overal zie ik iemand die slimmer, knapper of populairder is. Soms denk ik wel eens: Had ik maar haar haren, haar kleding, haar persoonlijkheid, haar vriendje, dan zou ik gelukkig zijn.’

Gewoonten aanleren 15

‘Ik heb het gevoel dat ik mijn leven niet onder controle heb.’

‘Mijn familie is een ramp. Als mijn ouders mij nou eindelijk eens met rust zouden laten, kon ik verder gaan met mijn leven. Ze lijken altijd wel te klagen en ze zijn nooit eens tevreden over mij.’

‘Ik weet dat ik ongezond leef. Ik doe van alles – drugs, alcohol, seks, noem maar op. Maar als ik bij mijn vrienden ben, kan ik me niet beheersen en doe ik hetzelfde als alle anderen.’

‘Ik ben weer aan het lijnen. Dit is al de vijfde keer dit jaar. Ik wil echt wel veranderen, maar ik heb de discipline niet om het vol te houden. Elke keer als ik aan een nieuw dieet begin, heb ik hoop. Maar het duurt meestal maar even en dan gaat het weer mis. En dan voel ik me verschrikkelijk.’

‘Ik haal momenteel geen goede cijfers op school. Als ik geen betere punten krijg, kan ik mijn studie wel vergeten.’

‘Ik ben vaak somber en depressief en weet niet wat ik daaraan moet doen.’

Deze problemen zijn echt en je kunt het echte leven niet uitzetten. Dus dat ga ik ook niet proberen. In plaats daarvan geef ik je een aantal methoden om met het leven om te gaan. Welke? De zeven gewoonten van succesvolle tieners of anders gezegd: de zeven kenmerken die gelukkige en succesvolle tieners over de hele wereld gemeenschappelijk hebben.
Nu vraag je je waarschijnlijk af welke gewoonten dit zijn, dus ik zal je niet langer in spanning houden. Hier zijn ze, gevolgd door een korte uitleg:

Gewoonte 1:
Wees proactief (vooruitziend)
Neem de verantwoordelijkheid voor je leven.

Gewoonte 2:
Begin met het eind in gedachte
Omschrijf je missie en je doelen in het leven.

Gewoonte 3:
Belangrijke zaken eerst
Doe de belangrijkste dingen eerst.

Gewoonte 4:
Denk win-win
Ga ervan uit dat iedereen kan winnen.

Gewoonte 5:
Eerst begrijpen, dan begrepen worden
Luister echt naar mensen.

Gewoonte 6:
Synergie (versterkende samenwerking)
Als je samenwerkt, bereik je meer.

Gewoonte 7:
Houd de zaag scherp
Vernieuw jezelf regelmatig.

16 Deel 1 – Inleiding

Zoals je in de tekening hierboven kunt zien, zijn de gewoonten op elkaar gebaseerd. Gewoonte 1, 2 en 3 hebben te maken met zelfbeheersing. We noemen dit de ‘overwinning op jezelf’. Gewoonte 4, 5 en 6 hebben te maken met relaties en samenwerking. We noemen dat de ‘overwinning met je omgeving’. Je moet eerst je persoonlijke zaken op een rijtje zetten voordat je een goede teamspeler kunt zijn. Daarom komt de overwinning op jezelf voor de overwinning met je omgeving. De laatste gewoonte, gewoonte 7, is de gewoonte van vernieuwing. Deze gewoonte is de stimulans voor alle andere zes gewoonten.

De gewoonten lijken gemakkelijk, nietwaar? Maar wacht maar tot je ziet hoe sterk ze kunnen zijn! Je begrijpt de zeven gewoonten het beste als je eerst weet wat ze niet zijn. Hier volgen dan ook de tegenovergestelde gewoonten, ofwel:

Gewoonten aanleren 17

De zeven gewoonten van zeer onsuccesvolle tieners

Gewoonte 1: Reageer
Geef je ouders, je stomme leraren of docenten, de rottige buurt waarin je woont, je vriend of vriendin, de regering of iets of iemand anders de schuld van al je problemen. Maak jezelf tot slachtoffer. Neem geen verantwoordelijkheid voor je leven. Reageer als een dier. Eet als je honger hebt. Schreeuw terug als er iemand tegen je schreeuwt. En als je zin hebt om iets te doen waarvan je weet dat het verkeerd is, doe je het gewoon toch.

Gewoonte 2: Begin zonder eind in gedachte
Maak geen plan. Stel vooral nooit doelen vast. En denk nooit aan morgen. Waarom zou je je zorgen maken over de gevolgen van je daden? Pluk de dag. Duik met anderen in bed, verpest je lichaam en feest maar lekker verder, want morgen zijn we toch dood.

Gewoonte 3: Bepaal niet welke zaken je als eerste moet doen
Doe de belangrijke dingen (ook wel ‘prioriteiten’ genoemd) in je leven pas als je lang genoeg naar herhalingen hebt gekeken op tv, aan de telefoon hebt gehangen, op internet hebt gesurft of hebt rondgehangen. Stel je huiswerk altijd uit tot morgen. Doe de dingen alleen op de momenten dat het jou uit komt.

Gewoonte 4: Denk in termen van winnen/verliezen
Zie het leven als een groot gevecht. Je klasgenoot heeft het op jou voorzien, dus je kunt hem of haar het beste eerst pakken. Zorg dat niemand anders ooit ergens succes mee heeft, want denk eraan: als zij winnen, verlies jij. Als het erop lijkt dat jij gaat verliezen, sleep dan vooral die andere sukkel met je mee.

Gewoonte 5: Praat eerst zelf en doe dan net alsof je luistert
Je hebt bij je geboorte een mond gekregen, dus gebruik die dan ook. Praat veel. Vertel altijd eerst jouw kant van het verhaal. Wanneer je zeker weet dat iedereen jouw standpunt kent, doe je net alsof je luistert door ja te knikken en ‘hmm-hmm’ te zeggen. En als je echt de mening van anderen wilt horen, vertel jij ze wat die mening is.

Gewoonte 6: Werk niet samen
Wees nu eerlijk, andere mensen zijn gek, want ze zijn anders dan jij. Dus waarom zou je met ze moeten kunnen opschieten? Samenwerking is voor watjes. Omdat jij altijd de beste ideeën hebt, kun je alles maar beter zelf doen. Word je eigen eiland.

Gewoonte 7: Put jezelf uit
Zorg dat je het zo druk hebt dat je nooit de tijd hebt om jezelf te vernieuwen of te verbeteren. Studeer nooit. Leer nooit iets nieuws. Ga vooral nooit

18 Deel 1 – Inleiding

sporten. En blijf toch alsjeblieft ver uit de buurt van een goed boek, de natuur of iets anders dat je misschien zal inspireren.

Zoals je ziet, leiden de gewoonten die
hierboven worden genoemd,
gegarandeerd tot rampspoed en
ellende. Toch vertonen velen
van ons (ik ook) regelmatig
deze gewoonten. En daar-
om is het niet gek dat het
leven soms echt niet

deugt.

Wat zijn gewoonten eigenlijk?

Gewoonten zijn dingen die we herhaaldelijk doen. Meestal merken we echter nauwelijks dat we die gewoonten hebben. Ze werken op de automatische piloot.

Sommige gewoonten zijn goed, zoals:

• regelmatig sporten;

• goed plannen;

• respect tonen voor anderen.

Sommige gewoonten zijn slecht, zoals:

• negatief denken;

• jezelf minder voelen dan anderen;

• anderen de schuld geven.

En sommige gewoonten zijn geen van beide, zoals:

• ’s nachts onder de douche gaan;

• yoghurt eten met een vork;

• tijdschriften van achteren naar voren lezen.

Gewoonten kunnen je maken of breken, afhankelijk van de gewoonten die je hebt. We worden wat we regelmatig doen. Zoals de schrijver Samuel Smiles het verwoordde:

Zaai een gedachte, oogst een handeling
Zaai een handeling, oogst een gewoonte
Zaai een gewoonte, oogst een karakter
Zaai een karakter, oogst een doel

Gewoonten aanleren 19

Gelukkig ben je sterker dan je gewoonten. Je kunt ze dan ook veranderen. Sla bijvoorbeeld eens je armen over elkaar. En doe het dan eens precies andersom. Hoe voelt dat? Gek, hè? Maar als je je armen dertig dagen achter elkaar andersom over elkaar zou slaan, voelt het niet meer zo gek. Je denkt er niet eens meer bij na. Je raakt eraan gewend.

Wanneer je maar wilt, kun je in de spiegel kijken en tegen jezelf zeggen: ‘Ik vind dat niet zo leuk aan mezelf’ en een slechte gewoonte in een betere veranderen. Dit is niet altijd gemakkelijk, maar wel altijd mogelijk. Niet alle ideeën in dit boek zullen bij jou passen. Maar je hoeft ook niet perfect te zijn om resultaten te merken. Als je maar af en toe een paar gewoonten verandert, zul je al merken dat er veranderingen in je leven komen die je nooit voor mogelijk had gehouden.

De zeven gewoonten kunnen je helpen:

•   controle over je leven te krijgen;

•   de relaties met je vrienden te verbeteren;

•   betere beslissingen te nemen;

•   beter op te schieten met je ouders;

•   af te komen van een verslaving;

•   je waarden en de dingen die het
belangrijkste voor je zijn, te defi-
niëren;

•   meer te doen in minder tijd;

•   meer zelfvertrouwen te krijgen;

•   gelukkig te zijn;

•   een evenwicht te vinden tussen school,
werk, vrienden en de rest.

Eén laatste punt. Dit is jouw boek, dus gebruik het. Pak een potlood, pen of markeerstift en breng markeringen aan. Wees niet bang om je favoriete ideeen te onderstrepen, te markeren of te omcirkelen. Schrijf opmerkingen in de kantlijn. Schrijf. Lees de verhalen die je inspireren, regelmatig nog eens door. Leer de citaten die je hoop geven, uit je hoofd. Voer de ‘babystapjes’ aan het eind van elk hoofdstuk uit, want deze zijn er speciaal voor bedoeld je de nieuwe gewoonten direct aan te leren. Als je dat doet, heb je veel meer plezier van dit boek.

Je kunt ook eens de telefoonnummers bellen of de websites bezoeken die achter in dit boek worden vermeld, voor meer hulp of informatie.

Wanneer je graag door het boek bladert op zoek naar plaatjes en andere interessante zaken, ga je gang. Maar er komt een moment dat je het boek van het begin tot het einde zult moeten lezen, want de zeven gewoonten volgen

20 Deel 1 – Inleiding

elkaar op. Ze zijn op elkaar gebaseerd. Er is een goede reden dat gewoonte 1 voor gewoonte 2 komt (enzovoort).
Dus wat vind je ervan? Zullen we aan de slag gaan en dit boek gaan lezen?

Verwacht

In het volgende hoofdstuk lees je de tien domste opmerkingen die ooit zijn gemaakt. Die mag je niet missen. Lees snel verder!

Paradigma’s en
  principes

Wat je ziet is wat je krijgt

Hieronder vind je een lijst met opmerkingen die jaren geleden door deskundigen op hun vakgebied zijn gemaakt. Op het moment dat de opmerkingen werden gemaakt, klonken ze heel intelligent. Maar intussen klinken ze alleen nog maar idioot.

Toptien van de domste opmerkingen aller tijden:

10.‘Er is geen enkele reden waarom iemand thuis een computer zou moeten hebben.’
KENNETH OLSEN, VOORZITTER EN STICHTER DIGITAL EQUIPMENT CORPORATION, IN 1977

9.‘Vliegtuigen zijn leuk speelgoed, maar hebben geen enkele militaire waarde.’
MAARSCHALK FERDINAND FOCH, FRANS MILITAIR STRATEEG EN LATERE OPPERBEVELHEBBER VAN HET FRANSE LEGER IN WO-I, IN 1911

8.‘[De mens zal de maan nooit bereiken], hoeveel wetenschappelijke vooruitgang er in de toekomst ook geboekt zal worden.’
DR. LEE DE FOREST, UITVINDER VAN DE AUDION-BUIS EN GRONDLEGGER VAN DE RADIO, OP 25 FEBRUARI 1967

7.‘(Televisie) zal na de eerste
zes maanden haar markt-
aandeel al snel verlie-
zen. Mensen zullen er

Zorg maar liever dat je
schoon en helder bent. Je
bent het raam waardoor je
de hele wereld ziet.
GEORGE BERNARD SHAW,
ENGELSE TONEELSCHRIJVER

22 Deel 1 – Inleiding

       al snel genoeg van krijgen elke avond naar een multiplex kastje te gaan zitten staren.’
DARRYL F. ZANUCK, DIRECTEUR 20TH CENTURY-FOX, IN 1946

6.‘Ze klinken niet bijzonder. Gitaargroepen zijn niet meer van deze tijd.’
DECCA RECORDS BIJ HUN AFWIJZING VAN DE BEATLES IN 1962

5.‘Op de meeste mensen heeft het gebruik van tabak een positief effect.’
DR. IAN G. MACDONALD, CHIRURG UIT LOS ANGELES, GECITEERD IN NEWSWEEK, 18 NOVEMBER 1969

4.‘Deze ‘telefoon’ heeft te veel gebreken om als communicatiemiddel serieus te worden genomen. Het apparaat heeft van zichzelf geen enkele waarde voor ons.’
INTERNE MEMO WESTERN UNION, IN 1876

3.‘De aarde is het centrum van het heelal.’
PTOLEMAEUS, DE BEROEMDE EGYPTISCHE ASTRONOOM, IN DE TWEEDE EEUW

2.‘Er is vandaag niets belangrijks gebeurd.’
KING GEORGE III VAN ENGELAND OP 4 JULI 1776 (AMERIKAANSE ONAFHANKELIJKHEIDSDAG)

1.‘Alles wat er uit te vinden is, is al uitgevonden.’
CHARLES H. DUELL, DIRECTEUR PATENTENBUREAU IN DEVERENIGDE      STATEN, IN 1899

Nu je deze opmerkingen hebt gelezen, geef ik je een tweede lijst, met opmerkingen afkomstig van tieners zoals
    jij. Ze komen je vast wel bekend voor. Ze zijn even
    belachelijk als de opmerkingen in de lijst hierboven.

‘Niemand in mijn familie heeft ooit gestudeerd, dus ik zou wel gek zijn om te denken dat ik het wel kan.’

             ‘Het heeft geen zin. Mijn stiefvader en ik zullen nooit met elkaar kunnen opschieten. We zijn gewoonweg te verschillend.’

‘Alleen blanken zijn intelligent.’

‘Mijn leraar moet altijd mij hebben.’

‘Ze is zo knap – ze is vast een trut.’

Paradigma’s en principes 23

‘Je kunt alleen iets bereiken in het leven als je de juiste mensen kent.’

‘Ik? Slank? Ben je gek, mijn hele familie is dik.’

‘Je kunt hier niet aan een goede baan komen, want niemand hier neemt tieners aan.’

Wat is een paradigma?

Wat hebben de twee lijsten met opmerkingen met elkaar gemeen? Ten eerste zijn het allemaal waarnemingen van de werkelijkheid. Ten tweede zijn al deze opmerkingen onnauwkeurig en onvolledig, hoewel de mensen die deze opmerkingen hebben gemaakt, ervan overtuigd waren dat ze de waarheid spraken. Een ander woord voor waarneming is paradigma. Een paradigma is de manier waarop je iets ziet, je mening, referentiekader of geloof. Zoals je misschien is opgevallen, kloppen onze paradigma’s vaak helemaal niet met de werkelijkheid, en worden we er dan ook door beperkt. Misschien weet jij wel heel zeker dat je niet de aanleg hebt om te gaan studeren. Denk er dan aan
dat Ptolemaeus even zeker wist dat de aarde
het centrum was van het heelal.
Denk ook eens aan de tiener die zeker weet dat
ze niet met   haar stiefvader   kan opschieten.
Wanneer dat haar paradigma is, dus wanneer
ze alleen hierin gelooft, zal ze dan ooit met
hem kunnen opschieten? Waarschijnlijk niet,
omdat ze door dat geloof wordt belemmerd.

Paradigma’s zijn net brillen. Wanneer je
incomplete paradigma’s over jezelf of over het
leven in het algemeen hebt, draag je in feite een
bril met verkeerde glazen. Die glazen beïnvloeden
hoe je al het andere ziet. Wat je ziet is dus wat je
krijgt. Als je denkt dat je dom bent, zal die gedachte je ook dom maken. Als je denkt dat je zus dom is, ga je op zoek naar bewijzen van haar domheid, zul je die bewijzen ook vinden, en zul je altijd blijven denken dat ze dom is. Als je echter denkt dat je slim bent, zal dat geloof een gouden glans geven aan alles wat je doet. Het tienermeisje Kristi vertelde me eens over haar liefde voor de bergen. Op een dag bracht ze een bezoek aan de oogarts en kwam ze tot haar verrassing tot de ontdekking dat haar ogen veel slechter waren dan ze had gedacht. Toen ze haar nieuwe contactlenzen had ingedaan, kon ze tot haar verbazing veel beter zien. In haar woorden: ‘Ik besefte dat de bergen en de bomen en zelfs de borden langs de kant van de weg veel meer details hadden dan ik ooit had gedacht. Het was zo gek. Ik wist pas hoe slecht mijn ogen waren toen ik merkte hoe goed ze konden zijn.’ En zo gaat het meestal. We weten niet wat we allemaal missen, omdat we paradigma’s hebben die niet deugen.

24 Deel 1 – Inleiding

We hebben paradigma’s over onszelf, over anderen en over het leven in het algemeen. Hieronder vind je meer uitleg over paradigma’s.

Paradigma’s over jezelf

Stel jezelf eens de volgende vraag: zijn de paradigma’s die je over jezelf hebt een hulp of een belemmering?

Toen mijn vrouw Rebecca nog op de Madison High School in Idaho zat, werd er een intekenlijst voor de Miss Madison-verkiezing in de klas rondgestuurd. Rebecca en vele andere meisjes schreven zich in. Linda, die naast Rebecca zat, gaf de lijst door zonder zich in te schrijven.

‘Schrijf je toch in, Linda’, drong Rebecca aan.

‘Nee hoor, dat is niets voor mij.’

‘Kom op! Het is leuk!’

‘Nee, echt niet. Daar ben ik het type niet voor’.

‘Natuurlijk wel, je doet het vast fantastisch,’ bleef Rebecca aandringen. Rebecca en anderen bleven Linda aanmoedigen, totdat ze ten slotte haar naam op de lijst zette.

Rebecca dacht op dat moment niet verder na over de gebeurtenis. Zeven jaar later kreeg ze echter een brief van Linda, waarin zij de innerlijke strijd beschreef die ze op dat moment had doorgemaakt, en waarin ze Rebecca bedankte omdat ze op dat moment de aanzet voor Linda had gegeven om haar leven te veranderen. Linda vertelde hoe ze op de middelbare school last had van een negatief zelfbeeld, en hoe het een schok voor haar was
   geweest dat Rebecca haar had gezien als kandidaat voor een missverk-
         iezing. Uiteindelijk had ze haar naam op de lijst gezet, zodat Rebecca
           en de anderen haar met rust zouden laten.

             Linda vertelde dat ze zich zo slecht op gemak voelde over de                missverkiezing, dat ze de volgende dag de organisator had                   gebeld om te vragen haar naam van de lijst te halen. Maar net                     als Rebecca had deze er op gestaan dat Linda mee zou doen.                        Met tegenzin was Linda hiermee akkoord gegaan.

                  Dat was het enige zetje dat ze nodig had. Door de moed te                        hebben mee te doen aan een evenement waarin ze zichzelf                           van haar beste kant moest laten zien, begon Linda anders                               over zichzelf te denken. In haar brief bedankte Linda                                 Rebecca in feite vanuit het diepst van haar hart                                    omdat ze haar verkeerde bril had afgenomen, deze                                  op de grond aan diggelen had gesmeten en haar had                                 gestimuleerd eens een andere bril op te zetten.                             Hoewel Linda geen titel of prijs had gewonnen, had ze                         een heel groot obstakel overwonnen: haar negatieve                            zelfbeeld. Door haar voorbeeld deden haar twee

Paradigma’s en principes 25

jongere zussen de jaren daarop aan de missverkiezing mee. Het werd een belangrijk evenement in haar familie.

Een jaar later werd Linda in het bestuur van de leerlingenraad gekozen en begon ze, zoals Rebecca vertelde, een vrolijke en hartelijke persoonlijkheid te ontwikkelen.

Linda maakte mee wat wel een ‘paradigmawisseling’ wordt genoemd. Dat betekent dat je de dingen plotseling in een ander licht ziet, net alsof je een andere bril hebt opgezet.

Net zoals negatieve zelfparadigma’s ons beperkingen kunnen opleggen, kunnen positieve zelfparadigma’s het beste in ons naar boven halen, zoals blijkt uit het volgende verhaal over de zoon van koning Lodewijk de Zestiende van Frankrijk:

Koning Lodewijk was onttroond en gevangen gezet. Zijn jonge zoon, de prins, werd meegenomen door degenen die de koning van de troon hadden gestoten. Zij wilden proberen de zoon van de koning, dus de troonopvolger, slechte ideeën bij te brengen, zodat hij nooit de grootse en glorieuze bestemming zou bereiken die het leven voor hem in petto had.

Ze brachten hem naar een verafgelegen, geïsoleerd dorp en stelden hem daar bloot aan alle slechte en verdorven dingen van het leven. Ze gaven hem voedsel dat zo vet was dat hij al snel verslaafd zou zijn aan eten. Ze scholden en vloekten continu in zijn bijzijn. Ze stelden hem bloot aan wulpse en wellustige vrouwen. Ze stelden hem bloot aan oneer en wantrouwen.

Vierentwintig uur per dag werd hij omringd
door alles dat iemands karakter kan verpesten. Meer
dan zes maanden lang werd hij zo behandeld – maar de jon-
gen bezweek geen moment onder de druk.

Ten slotte, na deze intensieve verleidingen, ondervroegen ze hem.Waarom gaf hij niet toe aan al deze dingen.Waarom deed hij er niet aan mee? Deze dingen waren plezierig, zouden zijn lusten bevredigen en waren wenselijk. Ze lagen voor hem allemaal binnen handbereik.

De jongen zei: ‘Ik kan niet doen wat jullie vragen, want ik ben geboren om koning te worden.’

Prins Lodewijk hield zich zo sterk vast aan dit zelfparadigma dat niets hem daarvan kon afbrengen. Als jij dus door het leven gaat met een bril op die zegt ‘ik kan het’ of ‘ik ben belangrijk’, zal dat geloof een positieve wending geven aan al het andere.

26 Deel 1 – Inleiding

Nu vraag je jezelf waarschijnlijk af: ‘Als ik een verkeerd zelfparadigma heb, wat kan ik dan doen om dat te veranderen?’ Je kunt bijvoorbeeld tijd met iemand doorbrengen die in je gelooft en je positieve energie geeft. Mijn moeder was zo iemand voor mij. Toen ik opgroeide, geloofde mijn moeder altijd in mij, vooral wanneer ik aan mezelf twijfelde. Ze zei altijd dingen als ‘Natuurlijk moet je klassenvoorzitter worden, Sean’ of ‘Vraag dat meisje nu maar gewoon mee uit. Dat vindt ze vast heel erg leuk.’ Als ik op zoek was naar bevestiging, praatte ik met mijn moeder en maakte zij mijn bril weer schoon. Mensen die succes hebben, hebben meestal wel iemand die in hen geloofde... een leraar, een vriend, een ouder, een voogd, een zus, een oma. Je hebt maar één persoon nodig, het maakt niet uit wie. Wees niet bang om op deze persoon te steunen en zijn of haar kracht te gebruiken. Vraag die persoon om advies. Probeer jezelf te zien zoals die persoon jou ziet. Wat een verschil als je een andere bril opzet! Net zoals in het volgende citaat: ‘Als je jezelf zou kunnen voorstellen hoe God graag zou willen dat je was, zou je gaan veranderen en nooit meer hetzelfde zijn.’

Soms heb je misschien niemand om op te steunen en moet je het een tijdje alleen doen. Wanneer dit voor jou geldt, moet je vooral het volgende hoofdstuk goed doorlezen. Daarin vind je enkele nuttige tips om je zelfbeeld te verbeteren.

Paradigma’s over anderen

We hebben niet alleen paradigma’s over onszelf, maar ook over anderen. En deze zitten er ook vaak helemaal naast. Wanneer je een situatie vanuit een ander standpunt bekijkt, begrijp je soms beter waarom andere mensen op bepaalde manieren reageren.
Dit is het verhaal van de paradigmawisseling van Becky:

In de eerste jaren van de middelbare school had ik een vriendin genaamd Kim. Ze was eigenlijk best aardig, maar naarmate het schooljaar vorderde, kon ik steeds minder goed met haar opschieten. Ze was snel beledigd en voelde zich vaak buitengesloten. Ze was humeurig en moeilijk in de omgang. Op een bepaald moment belden mijn vriendinnen en ik haar steeds minder vaak op. Ten slotte vroegen we haar niet meer mee uit.

Na dat schooljaar was ik in de zomer lange tijd weg. Toen ik terugkwam, hoorde ik van een goede vriendin al het nieuws van die zomer. Ze vertelde me alle roddels, over de verschillende relaties, over wie er uitging met wie, enzovoort, tot ze plotseling zei: ‘O, en heb je het al gehoord van Kim? Ze heeft het de laatste tijd zwaar gehad, want haar ouders gaan scheiden en hebben slaande ruzie. Ze heeft het er heel moeilijk mee.’

Toen ik dit hoorde, veranderde mijn hele perspectief. Ik ergerde me niet meer aan het gedrag van Kim, maar had verschrikkelijk spijt van mijn eigen gedrag. Ik vond dat ik haar in de steek had gelaten toen ze me nodig had. Door dat kleine stukje informatie veranderde mijn hele houding ten opzichte van haar. Hierdoor gingen mijn ogen open.

Paradigma’s en principes 27

Alles wat nodig was om het paradigma van Becky te veranderen, was een klein brokje nieuwe informatie. We vormen te vaak een oordeel over mensen zonder dat we alle feiten kennen.

Monica had een soortgelijke ervaring:

Ik woonde in Californië, waar ik veel goede vriendinnen had. Ik zocht nooit contact met nieuwe mensen, omdat ik al veel mensen kende en vond dat nieuwe mensen hun eigen problemen maar moesten oplossen. Toen ik ging verhuizen, was ik echter de nieuweling en wenste ik dat iemand zich voor mij zou interesseren en in haar groep vriendinnen zou opnemen. Ik zie de dingen nu heel anders. Ik weet nu hoe het voelt om geen vriendinnen te hebben.

Van nu af zal Monica nieuwelingen in de buurt wel heel anders behandelen, denk je niet? Het kan zo veel verschil maken in onze houding ten opzichte van anderen om de zaken eens vanuit een ander perspectief te zien.

FRANK EN ERNEST® door Bob Thaves

De volgende anekdote uit Reader’s Digest (een bijdrage van Dan P. Greyling) is een klassiek voorbeeld van een paradigmawisseling:

Een vriendin van mij, die na een lang verblijf in Europa naar Zuid-Afrika terugkeerde, had wat tijd over op Heathrow Airport in Londen. Ze kocht een kop koffie en een pakje koekjes en sjokte met haar bagage naar een leeg tafeltje. Ze zat net de krant te lezen toen ze bij haar tafeltje iets hoorde ritselen. Van achter haar krant zag ze tot haar grote verbazing een goed geklede jongeman die haar koekjes stond op te eten. Ze wilde geen scène maken, dus ze reikte naar de tafel en pakte zelf een koekje. Er ging een minuut of wat voorbij. Meer geritsel. Hij pakte alweer een koekje.

Toen ze aan het laatste koekje toe waren gekomen, was ze heel kwaad, maar ze wilde nog steeds niets zeggen. Toen brak de jongeman het koekje in tweeën, gaf de helft aan haar, at de andere helft op en vertrok.

Even later, toen werd omgeroepen dat ze haar ticket moest laten controleren, was ze nog steeds woedend. Stel je eens voor hoe opgelaten ze zich voelde toen ze haar handtas opende en haar eigen pakje koekjes zag liggen. Ze had zijn koekjes opgegeten.

28 Deel 1 – Inleiding

Stel je eens voor hoe deze vrouw zich voelde ten opzichte van de goed geklede jongeman voordat ze haar eigen koekjes zag: ‘Wat een onbeleefde, arrogante jongeman.’

Stel je dan eens voor hoe ze zich naderhand voelde: ‘Wat genant. Wat aardig van hem om zijn laatste koekje met mij te delen.’

Wat bedoel ik hiermee? Gewoon dit: onze paradigma’s zijn vaak onvolledig, onnauwkeurig, of zitten er volledig naast. Daarom moeten we niet zo snel oordelen, anderen een etiket opplakken of onze mening klaar hebben over anderen, of uiteraard over onszelf. Vanuit ons beperkte gezichtspunt zien we zelden het volledige beeld, en beschikken we zelden over alle feiten.

Bovendien moeten we ons openstellen voor nieuwe informatie, ideeën en meningen, en bereid zijn onze paradigma’s te veranderen wanneer duidelijk wordt dat ze onjuist zijn.

Als we ons leven echt willen veranderen, moeten we dus op de eerste plaats onze paradigma’s, ofwel de bril waardoor we de wereld bekijken, veranderen. Met een andere bril op volgt de rest vanzelf.

Als je goed oplet, zul je merken dat de meeste van je problemen (met relaties, je zelfbeeld, je houding) het gevolg zijn van onjuiste paradigma’s. Wanneer je bijvoorbeeld een slechte relatie hebt met je vader, is de kans groot dat jullie beiden een onjuist paradigma van elkaar hebben. Jij vindt bijvoorbeeld dat hij geen verstand heeft van de moderne wereld, en hij vindt bijvoorbeeld dat je een verwend, ondankbaar kind bent. In werkelijkheid zijn allebei deze paradigma’s waarschijnlijk onvolledig en zijn ze er de oorzaak van dat jullie nooit echt met elkaar communiceren.

Zoals je zult merken, worden in dit boek veel van je paradigma’s onderuit gehaald en zul je hopelijk nauwkeurigere en volledigere paradigma’s ontwikkelen. Dus ga er maar eens voor zitten.

Paradigma’s over het leven

We hebben niet alleen paradigma’s over onszelf en anderen, maar ook paradigma’s over de wereld in het algemeen. Je kunt er meestal achter komen wat je paradigma is door jezelf af te vragen: ‘Wat is de sturende kracht achter mijn leven?’ ‘Waar denk ik veel over na?’ ‘Wie of wat is mijn obsessie?’Wat het belangrijkst voor je is, wordt je paradigma, je bril, het centrum van je leven. Enkele veelvoorkomende centra in het leven van tieners zijn vrienden, spullen, vriend/vriendin, school, ouders, sport/hobby’s, helden, vijanden, jezelf en je werk. Elk van deze paradigma’s heeft goede punten, maar al deze paradigma’s zijn op bepaalde punten onvolledig. Zoals ik je zal laten zien, zul je het niet gemakkelijk hebben als je je hele leven alleen rond deze paradigma’s opbouwt. Gelukkig is er één centrum waar je altijd van op aan kunt. Dat centrum bewaren we voor het laatst.

Paradigma’s en principes 29

Vrienden als centrum

Niets is beter dan behoren tot een grote groep vrienden, en niets is erger dan je buitengesloten voelen. Vrienden zijn belangrijk, maar mogen nooit je centrum worden. Waarom niet? Omdat ze soms erg wispelturig zijn. Soms zijn het geen echte vrienden. Soms roddelen ze achter je rug, of ze maken nieuwe vrienden en vergeten jou. Ze hebben niet altijd een goed humeur. En soms verhuizen ze.

Als je je identiteit op je vrienden baseert, of op het feit dat je geaccepteerd wordt en populair bent, zul je bovendien merken dat je je eigen normen geweld aandoet of elk weekend andere normen hanteert om je vrienden een plezier te doen.

Geloof het of niet, op een dag zul je beseffen dat vrienden niet het belangrijkste zijn in je leven. Op de middelbare school had ik fantastische vrienden. We deden alles samen – gingen stiekem zwemmen op verboden plekken, gingen samen uit eten, gingen ’s nachts
waterskiën, gingen uit met elkaars vriendinnen... noem het maar
op. Ik was dol op die gasten. Ik dacht dat die
vriendschappen nooit voorbij zouden gaan.

Toen ik na mijn eindexamen verhuisde, merkte
ik echter tot mijn verbazing dat we elkaar
nog maar nauwelijks zagen. We wonen nu
ver van elkaar af en hebben het druk met
relaties, banen en gezinnen. Als tiener had ik
dat nooit gedacht.

Maak zo veel vrienden als je wilt, maar
bouw je leven niet op rond je vrienden.
Het is geen stabiele basis.

Spullen als centrum

Soms zien we de wereld door de lens van
bezittingen of ‘spullen’. We leven in een
materialistische wereld die ons leert dat ‘degene
die sterft met de meeste spullen de winnaar is’.
We willen per se de snelste auto, de mooiste
kleren, de nieuwste stereo-installatie, het modernste kapsel
en allerlei andere dingen waarmee we zogenaamd gelukkig kunnen worden. Onder spullen versta ik ook titels en prestaties, zoals aanvoerster van de cheerleaders, de hoofdrol in het toneelstuk, degene die de toespraak mag houden bij de diploma-uitreiking, voorzitter van de leerlin-genraad hoofdredacteur of stervoetballer.

Er is niets mis met genieten van prestaties en bezittingen, maar we moeten dingen nooit tot centrum van ons leven maken. Ze hebben namelijk geen eeuwigheidswaarde. Ons zelfvertrouwen moet van binnenuit komen, niet van

30 Deel 1 – Inleiding

buiten af, vanuit de kwaliteit van ons hart en niet vanuit de kwantiteit van ons bezit. Ook al ga je dood met de meeste spullen, je gaat toch gewoon dood. Ik heb eens een meisje ontmoet die de mooiste en duurste kleren had die ik ooit had gezien. Ze droeg zelden twee keer dezelfde kleren. Toen ik haar beter leerde kennen, ontdekte ik dat ze een groot deel van haar zelfvertrouwen uit haar kleren haalde en de gewoonte had iedereen van top tot teen te bestuderen. Elke keer als ze met een ander meisje praatte, bekeek ze haar van boven tot onder om te zien of dat meisje even leuke kleren aanhad als zijzelf, wat haar meestal een gevoel van superioriteit gaf. Zij had haar spullen als centrum, en dat was voor mij een echte teleurstelling.

Het volgende citaat zegt het nog beter dan ik: ‘Als ik gelijk ben aan mijn bezit, en mijn bezit is weg, wie ben ik dan?’

Vriend/vriendin als centrum

Dit is misschien wel de gemakkelijkste val om in te trappen. Iedereen heeft zijn vriend of vriendin wel eens als centrum gehad.

Stel je eens voor dat Frank van zijn vriendin Natasha het centrum van zijn leven maakt. Kijk nu eens hoe instabiel Frank daar van wordt.

Wat Natasha doet | Reactie van Frank
Maakt een botte opmerking: | ‘Mijn hele dag is verpest.’
Flirt met de beste vriend van Frank: | ‘Ik ben verraden. Ik haat mijn vriend.’
‘Ik denk dat we elkaar een tijdje niet moeten zien.’ | ‘Mijn leven heeft geen zin meer. Je houdt niet meer van mij.’

Het blijkt dat je steeds onaantrekkelijker wordt voor je partner naarmate je hem of haar meer het centrum van je leven maakt. Hoe kan dat nou? Nou, om te beginnen ben je, als je van iemand je centrum maakt, voor die

andere niet langer onbereikbaar. Ten tweede is het irritant als iemand zijn volledige emotionele leven op jou richt. Zijn zelfvertrouwen is dan van jou afhankelijk en komt niet van binnenuit. Dat soort mensen wil continu met je praten over hoe het nu gaat met jullie relatie. Toen ik mijn vrouw leerde kennen, werd ik vooral aangetrokken door het feit dat ik niet het centrum van haar leven was. Ik vergeet nooit dat ze me ooit afwees (met een glimlach en zonder haar excuses aan te bieden) voor een zeer belangrijke afspraak. Ik vond het geweldig! Ze was onafhan-

Paradigma’s en principes 31

kelijk en had haar eigen innerlijke kracht. Haar humeur was onafhankelijk van het mijne.
Wanneer twee partners elkaar als centrum zien, kunt je dat vaak merken aan het feit dat ze steeds weer uit elkaar gaan en weer terug bij elkaar komen. Hoewel hun relatie slechter is geworden, zijn hun emotionele levens en identiteiten zo met elkaar verweven dat ze elkaar nooit volledig kunnen laten gaan.
Eerlijk waar, je bent een betere vriend of vriendin als je je partner niet als centrum kiest. Onafhankelijkheid is aantrekkelijker dan afhankelijkheid. En door de ander je centrum te maken, bewijs je niet dat je van de ander houdt, maar alleen dat je van de ander afhankelijk bent.

Heb zo veel relaties als je maar wilt, maar zorg dat je niet geobsedeerd raakt door je vriend of vriendin of hem of haar het centrum

van je leven maakt. Deze relaties zijn namelijk, op enkele uitzonderingen na, meestal even stabiel als een jojo.

School als centrum

Bij tieners komt school als centrum van je leven meer voor dan je misschien denkt. Lisa uit Canada heeft er spijt van dat school zo lang haar centrum is geweest:

Ik was zo ambitieus en zo op school geconcentreerd dat ik niet van mijn jeugd heb genoten. Het was niet alleen ongezond voor mijzelf, maar ook nog eens egoïstisch, want ik gaf alleen om mijzelf en om mijn schoolresultaten.

In de brugklas werkte ik al zo hard alsof ik op de universiteit zat. Ik wilde hersenchirurg worden, omdat dat het moeilijkste beroep was dat ik kon verzinnen. Tijdens mijn hele middelbareschooltijd stond ik elke morgen om zes uur op, en ging pas om twee uur ’s nachts naar bed, alleen maar om te presteren.

Ik had het gevoel dat de leraren en andere leerlingen het van mij verwachtten. Ze waren altijd verrast als ik geen goede punten haalde. Mijn ouders probeerden me wat soepeler met school om te laten gaan, maar mijn eigen verwachtingen lagen even hoog als die van mijn leraren en medeleerlingen.

Nu besef ik pas dat ik dit resultaat ook had kunnen bereiken zonder zo goed mijn best te doen, en dat ik dan ook nog een leuke tijd had gehad.

Onze opleiding is essentieel voor onze toekomst en moet onze eerste prioriteit hebben. Maar we moeten wel oppassen dat proefwerken school-

32 Deel 1 – Inleiding

onderzoeken en eindexamens ons leven niet gaan beheersen. Tieners met school als centrum zijn vaak zo geobsedeerd door het halen van goede cijfers, dat ze het ware doel van school vergeten, namelijk leren. Duizenden tieners hebben al bewezen dat je zeer goed kunt presteren op school en toch een goed evenwicht kunt houden in je leven. Gelukkig wordt onze waarde niet afgemeten aan onze eindexamencijfers.

Ouders als centrum

Je ouders kunnen een belangrijke bron van liefde en begeleiding voor je zijn, en je moet ze respecteren en in ere houden. Je ouders het centrum maken van je leven, zodat je alleen leeft om hen boven alles tevreden te stellen, kan je leven echter in een ware nachtmerrie veranderen. (Niet tegen je ouders zeggen dat ik dit heb verteld, anders pakken ze dit boek nog af... grapje!) Lees het volgende verhaal maar eens van een meisje uit Louisiana:

Ik had het hele semester (‘studiehalfjaar’) zo hard gewerkt, dat ik zeker wist dat mijn ouders tevreden zouden zijn: zes tienen en één negen. Maar ik zag alleen maar teleurstelling in hun ogen. Ze wilden alleen maar weten waarom de negen geen tien was. Ik moest moeite doen om niet in huilen uit te barsten. Wat wilden ze toch van mij?
Dat was in de vierde klas van de middelbare school. De twee jaar daarna probeerde

ik mijn ouders trots op mij te maken. Ik speelde basketbal en hoopte dat ze daar trots op zouden zijn, maar ze kwamen nooit eens naar een wedstrijd kijken. Ik hoorde elk semester tot de beste leerlingen, maar na een tijdje werden al die hoge cijfers gewoon normaal gevonden. Ik wilde naar de lerarenopleiding, maar mijn ouders vonden dat daar niet genoeg in te verdienen viel en dat ik beter iets anders kon gaan studeren, en dat deed ik dus ook.

Elke beslissing die ik nam, werd voorafgegaan door de     vraag: wat zouden vader en moeder ervan vinden? Zouden ze trots zijn? Zouden ze hierdoor van

mij gaan houden? Maar wat ik ook deed, het was nooit goed genoeg. Ik had mijn hele leven op de doelen en ambities van mijn ouders gebaseerd, en werd er niet gelukkiger van. Ik had zo lang geprobeerd het mijn ouders naar hun zin te maken, dat ik alle controle over mijn leven kwijt was. Ik voelde me waardeloos, nutteloos en onbelangrijk.

Uiteindelijk besefte ik dat ik de goedkeuring van mijn ouders nooit zou krijgen, en dat ik zelf de zaken op een rijtje moest zetten, omdat er anders niets van mij terecht zou komen. Ik

Paradigma’s en principes 33