Ping Fu
met MeiMei Fox

TEGENWIND
BRENGT
DE VLIEGER
OMHOOG

Chinese levenslessen van een westerse zakenvrouw

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Ik draag dit boek op aan Xixi Edelsbrunner en Liyun Tang,
mijn dochter en moeder,

en aan de nagedachtenis van mijn vader en Shanghai Mama en Papa

© 2013 Ping Fu en MeiMei Fox

© 2013 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact

This edition published in arrangement with Portfolio, a member of Penguin Group (USA) Inc., through Ulf Töregård Agency AB.

Vertaling Robert Neugarten

Oorspronkelijke titel Bend, Not Break

Omslagontwerp Adept vormgeving

Omslagbeeld Jonathan Fredin

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 800, 740

ISBN 978 90 470 0570 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 470 0536 0

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van
Uitgeverij Atlas Contact

www.businesscontact.nl

Inhoud

Opmerkingen van de schrijfster

1.   Drie wintervrienden

2.   Achter elke deur bevindt zich een open ruimte

3.   Ik ben kostbaar

4.   Bloed is dikker dan water

5.   Iedereen is iemand

6.   Wie zal zeggen wat goed is en slecht?

7.   Terugtrekken is de eerste strategie

8.   Het leven is een gebergte

Epiloog: De wereld is niet plat, maar driedimensionaal

Dankwoord

Opmerkingen van de schrijfster

Ik heb mijn best gedaan om me de gebeurtenissen en mensen in mijn leven te herinneren en ze te beschrijven. Ik heb hoofdzakelijk de echte namen gebruikt, al zijn sommige namen veranderd met het oog op de privacy. Voor de overzichtelijkheid heb ik soms de spelling gekozen die overeenkomt met het Chinese pinyinsysteem. Veel gebeurtenissen hebben zich meer dan veertig jaar geleden afgespeeld. Ik heb waar mogelijk geprobeerd de feiten te verifiëren.

1  Drie wintervrienden

Zo uit het vliegtuig: 1984

Toen ik vijfentwintig was, zette de Chinese regering me stilletjes het land uit. Ik vond het een angstaanjagende gedachte om mijn land te verlaten. Maar het alternatief was ballingschap naar een afgelegen plek in China, of erger.

Op 14 januari 1984 kwamen mijn ouders, ooms en tantes, neven en nichten en broers en zussen op Shanghai International Airport bijeen om me uit te zwaaien voor mijn vlucht naar San Francisco. Ik zal die koude, natte middag nooit vergeten.

Toen het tijd werd om in te checken, stond mijn familie in een hechte kring bij de paspoortcontrole. We schuifelden met onze voeten en vermeden elkaars blik. We praatten over koetjes en kalfjes: het weer, de kleren die we droegen, het afscheidsdiner dat de avond tevoren voor me was georganiseerd – alles wat de aandacht maar kon afleiden van mijn aanstaande vertrek.

Mijn Shanghai Mama, de vrouw die me had opgevoed, twijfelde even voordat ze het onderwerp aansneed dat ons allemaal bezighield. ‘Ping-Ping,’ zei ze, en haar stem struikelde over het koosnaampje dat mijn familie voor me gebruikte, ‘ik heb iets te eten gemaakt, zodat je op de lange vlucht geen honger krijgt.’ Haar hele lichaam trilde. Uit haar tas haalde ze een strak in folie verpakte ronde, aluminium pan, nog niet helemaal afgekoeld. Ik tilde een hoekje van het folie op en rook het scherpe, zoete aroma van eend in sojasaus, een krachtige herinnering aan mijn gelukzalige jeugd in Shanghai. Ik pakte haar hand en kneep er teder in.

Ik keek om me heen; vrijwel het hele gezelschap huilde. Mijn jongere zusje Hong pakte een slip van mijn hemd om de tranen van haar gezicht te vegen, precies zoals ze dat als klein meisje altijd had gedaan. Ik kon geen troostend woord uitbrengen, bang als ik was dat ook ik in huilen zou uitbarsten.

Alleen Nanking Moeder en Vader, mijn geboorteouders, bleven kalm. Nanking Moeder schraapte haar keel en zei: ‘Het komt goed met je, Ping-Ping. Ik weet dat je alles aankunt wat op je pad komt.’

Ik ging pas op het allerlaatste moment. ‘Het is tijd,’ zei ik toen, en ik moest mijn uiterste best doen om mijn stem rustig te houden. Mijn familieleden begonnen te huilen zoals mensen dat bij een begrafenis doen, alsof ik voorgoed uit hun leven zou verdwijnen. Ze wisten dat ik problemen had met de autoriteiten. Dat betekende dat we elkaar misschien nooit meer zouden zien, misschien zelfs op geen enkele manier contact zouden kunnen onderhouden. Ik hield kordaat mijn ogen droog toen ik wegliep bij alles wat ik ooit gekend had.

Toen ik in mijn vliegtuigstoel zat, werd er warme lucht tegen mijn voorhoofd geblazen. Ik bedacht dat dit mijn eerste ervaring was met klimaatbeheersing. Ik had nog nooit gevlogen, al had ik in mijn jeugd vaak op een verlaten vliegveld gespeeld waar ik van de vleugels van vliegtuigen gleed en fantaseerde dat ik astronaut zou worden. Ik was nog nooit buiten China geweest. Ik was nooit verder van mijn geboortestad Nanking geweest dan in Suzhou, waar ik aan de universiteit journalistiek en literatuur had gestudeerd. Maar dat was niet de reden dat ik ongerust was over de reis die voor me lag. Vanwege mijn geschriften en andere activiteiten was ik niet langer welkom in mijn vaderland. Maar ik wist vrijwel niets over Amerika. Ik had daar geen thuis en geen vrienden, geen idee ook wat ik er zou aantreffen. Ik had geen dollar op zak en sprak amper drie woorden Engels.

Na het opstijgen kwam er een stewardess langs met een karretje. Ze was een Amerikaanse met blond haar, blauwe ogen en een warme glimlach. Ze vroeg me in het Engels of ik iets wilde eten of drinken. Ik begreep haar niet, want ik kende alleen de woorden voor ‘hallo’, ‘bedankt’ en ‘help’. Ik nam aan dat de consumpties geld kostten en maakte een afwijzend handgebaar. Ik klemde het pannetje van Shanghai Mama op mijn schoot nog steviger vast. Toen wees ik naar een hoge stapel servetjes op het karretje, en de stewardess gaf me zonder een woord te zeggen een dik pak aan.

Uur na uur krabbelde ik Chinese karakters op de dunne velletjes papier. Ik legde ze als vlaggetjes van overgave op mijn uitklaptafeltje. Het was niet mijn bedoeling die aantekeningen met iemand te delen, maar een dagboek bijhouden was me al van jongs af aan tot troost geweest. Het optekenen van mijn gedachten gaf de illusie van een gesprek met een vertrouwde vriend. Maar in werkelijkheid had ik geen vrienden meer.

Veertien uur later landde ik in San Francisco. Ik had een jetlag en was emotioneel uitgeput. Ik vond het vliegveld verbijsterend; het was er zo stralend schoon en de ramen waren zo onvoorstelbaar hoog – verschillende verdiepingen – dat het wel een glinsterend juweel leek.

Zodra ik de immigratieformaliteiten geregeld had, ging ik op zoek naar een ticketbalie. Ik was op weg naar Albuquerque, waar ik aan de University of New Mexico Engels als tweede taal ging studeren. Hoewel ik precies tachtig dollar in reischeques had om de vervolgvlucht te kunnen betalen, weigerde het personeel van de luchtvaartmaatschappij me een ticket te geven. Ik begreep niet waarom; dat was de prijs toen ik dat in Shanghai had opgezocht.

Maar lang leve San Francisco! Een van de baliemedewerkers sprak Mandarijn. Ze begreep mijn probleem. In China bepaalt de overheid de prijzen, die dan ook zelden gewijzigd worden. Maar hier in Amerika, legde ze uit, veranderden de prijzen regelmatig. ‘De tickets zijn duurder geworden sinds uw vertrek uit Shanghai. U komt vijf dollar tekort.’

Ik had geen vijf dollar en geen creditcard en ik kon niemand bellen. Maar toen ik daar in stilte stond, vroeg een Amerikaanse man achter me in de rij wat er aan de hand was. Toen de baliemedewerker uitlegde wat me overkomen was, haalde hij een biljet van vijf dollar uit zijn portemonnee.

‘Probleem opgelost,’ zei hij met een brede glimlach. De baliemedewerker vertaalde wat hij zei.

‘Dank u,’ antwoordde ik in het Engels. Ik stond er versteld van dat een vreemdeling me te hulp geschoten was. Voor hem was het misschien een kleine moeite, maar zijn gebaar was voor mij van grote waarde. Mijn eerste indruk van Amerikanen – en die heb ik tot op de dag van vandaag behouden – was dat ze warm en gul waren. De ervaring bracht me deze levensles bij: ‘Kies bij twijfel altijd de meest vrijgevige optie.’ Die gedachte heb ik altijd gekoesterd.

Toen ik in Albuquerque aankwam, strandde ik alweer. Mijn vader had me de naam gegeven van een zekere Mr. Sheng, een voormalig student van hem die aan de University of New Mexico studeerde en mijn familie had geholpen met mijn toelating. Ik belde hem een paar keer, maar hij nam niet op. Ik wachtte af, in de hoop dat ik deze man – mijn enige mogelijke contactpersoon in de Verenigde Staten – uiteindelijk zou bereiken. (Ik ontdekte later dat Mr. Sheng zijn studie een paar weken voor mijn komst had afgerond en door Amerika reisde voordat hij naar China zou terugkeren.)

Toen ik met mijn ene grote, haveloze koffer op de stoep buiten de ontvangsthal zat, zag ik auto’s komen en gaan. Ik werd nerveus van het geluid van kofferbakken die geopend werden. Niemand leek me op te merken; iedereen was druk bezig om het vliegveld te verlaten of om dierbaren op te halen. Ik moest denken aan de dag, toen ik acht jaar oud was, dat ik Shanghai per trein had verlaten en moederziel alleen op het station van Nanking was gearriveerd. Gedachten aan wat ik had achtergelaten overspoelden me en ik begon te huilen.

Enige tijd later stopte er vlak voor me een auto. Toen ik met betraande ogen opkeek, zag ik een Chinese man achter het stuur zitten. Hij draaide langzaam zijn raampje open.

‘Heb je hulp nodig?’ vroeg de man. Hij sprak Mandarijn met een vet accent dat ik niet herkende. Ja, zei ik, ik had een lift nodig naar de campus van de University of New Mexico. ‘Stap maar in,’ zei hij. Hij wees op de passagiersstoel. ‘Ik breng je er wel heen.’

Nog zo’n behulpzame Amerikaan! En dat was nog niet alles, want er liepen hier overal mensen rond die Chinees spraken. Ik kon mijn geluk niet op.

We reden in zijn aftandse auto door een uitgestrekte, desolate vlakte die veel weg had van een postapocalyptisch landschap. Het weinige dat ik over Amerika wist, was afkomstig uit programma’s van de Chinese staatstelevisie, die ik van tijd tot tijd met groepjes klasgenoten of buren op iemands zwart-wittelevisie had gezien. Ik wist vooral dat de Chinezen de Amerikanen altijd versloegen met tafeltennis. Niettemin had ik verwacht in een volgepakte metropool als Nanking of Shanghai terecht te komen, niet iets als dit.

‘Vind je het vervelend als we even langs mijn huis rijden?’ vroeg de man. ‘Ik wil kijken hoe het met de kinderen gaat voordat ik je naar de universiteit breng.’

Ik knikte. Een paar minuten later reden we het centrum van Albuquerque binnen, waar de op elkaar gepakte identieke woningblokken wel wat hadden van die in Nanking. Dit kwam me tenminste bekend voor. Maar in tegenstelling tot in Chinese stadscentra was hier vrijwel niemand te bekennen. De enige mensen die ik zag waren daklozen; ze droegen smerige slaapzakken bij zich en borden waarmee ze zichzelf of hun kinderen leken te willen verkopen. Ik trommelde nerveus met mijn vingers op mijn knie. De man parkeerde voor een blok flats met hoge, betraliede ramen. Het leek wel een Chinese gevangenis. Later hoorde ik dat het een door de overheid gesubsidieerd complex voor vluchtelingen was. De man die me hielp was een Vietnamese vluchteling van Chinese afkomst.

‘Kom even mee naar binnen om mijn kinderen te ontmoeten,’ bood hij aan.

Ik stapte uit en liep mee. Hoewel de omgeving me een ongemakkelijk gevoel gaf, had ik geen reden om verdenkingen te koesteren. Hij leek een vader die veel om zijn kinderen gaf en hij was heel aardig voor me geweest.

Zodra ik zijn huis binnenstapte, gaf hij me een pak koekjes. Hij stamelde: ‘Mijn vrouw heeft me kortgeleden verlaten. Ik heb iemand nodig die een paar uur op de kinderen kan passen, want ik moet naar mijn werk.’ Toen holde hij het flatje uit. Ik hoorde dat hij de voordeur met een hangslot afsloot.

Ik draaide me om en zag twee kleine jongens, van misschien drie en vier jaar oud, en een baby, een meisje met grote, waterige ogen. Ze staarden me met uitgestoken handen aan, maar bleven als aan de grond genageld staan. Ze zaten vreselijk om aandacht verlegen, maar durfden me niet te benaderen.

‘Mama, Mama!’ riepen ze. Net als in veel andere landen betekent Mama in het Chinees ‘moeder’.

‘Nee, ik ben jullie moeder niet,’ zei ik in het Mandarijn. Maar ze begrepen me niet.

‘Mama, Mama!’ Ze bleven brullen, eensgezind en steeds harder.

Een paar wanhopige momenten negeerde ik de kinderen. Ik keek het morsige flatje rond op zoek naar een achterdeur of een raam waardoor ik me misschien naar buiten kon wurmen; iedere mogelijkheid om te ontsnappen was welkom. Maar ik vond niets. Een telefoon zag ik ook niet. Ik zou trouwens toch niet geweten hebben dat ik 911 moest bellen. Ik zat gevangen.

De druk van de afgelopen dagen werd me te veel. Ik liet me op de koele betonnen huiskamervloer neerzakken. Mijn lichaam was als bevroren; ik hoorde alleen het bonzen van mijn eigen hart. De kale grijze muren kwamen op me af. De gezichten van de kinderen vervaagden. Ik was bang flauw te vallen.

Toen kwam het meisje op me af. Ze pakte me bij de hand en bracht haar gezicht tot vlak bij het mijne. Haar ogen waren zo onschuldig als die van een konijntje; haar huidje was zacht als fijn meel. Ik had veel ervaring met kinderverzorging en ik scharrelde de energie bij elkaar om voor deze drie te zorgen. Ik deelde koekjes uit, waste hun vieze gezichtjes en liet ze paardjerijden op mijn rug; van dat spelletje had ik zelf als kind altijd genoten. Als ik te moe werd, liet ik me op de grond vallen. Dan lachten ze en riepen vreemde woorden. Het maakte niet uit dat ik die niet verstond; ik nam maar aan dat ze wilden dat ik keer op keer hetzelfde spelletje met hen speelde.

De uren verstreken en het werd donker, maar de vader van de kinderen keerde niet terug. Ik vroeg me af hoe lang ik gevangen zou blijven zitten en hoopte dat de man een late dienst draaide en snel zou thuiskomen. Ik liet de kinderen slapen in een slaapkamer met maar een bed. De huiskamer en keuken bevonden zich in dezelfde ruimte. Naast de eettafel stonden twee stoelen en een hard bankje, maar geen bank. Ik was zo moe dat het niet uitmaakte. En dus sliep ik mijn eerste avond in Amerika precies zoals ik het in China vaak had gedaan: op een betonnen vloer, koud, uitgeput, hongerig, en diep ongelukkig.

De volgende ochtend maakten de kinderen korte metten met de laatste koekjes. De twee jongens waren chagrijnig; ze huilden en wreven over hun buikjes. Ik vond een doos macaroni met kaas in de vrijwel lege keukenkasten maar had geen idee hoe ik dat gerecht moest klaarmaken. Ik kookte de pasta, die we vervolgens zonder de kaas – die liet ik in de metalen verpakking zitten – opaten.

Toen de vader halverwege de ochtend nog altijd niet terug was, begon ik me af te vragen of hem iets overkomen was. Door een van de geopende, betraliede ramen riep ik een van de weinige Engelse woorden die ik kende: ‘Help!’ De kinderen deden mee omdat ze dachten dat het een spelletje was. Maar de voorbijgangers – er waren er niet veel – deden niets.

De volgende dag probeerde ik het weer. Mijn stem werd met elk uur dat verstreek luider en wanhopiger, want we kregen allemaal steeds meer honger. Ik verloor de hoop dat mijn cipier ooit nog zou terugkeren om ons vrij te laten.

Op de derde dag hoorden we eindelijk vlak buiten het huis iemand roepen. Even later werd er op de deur van het appartement gebonsd. ‘Help, help!’ schreeuwde ik. De politie brak de deur open. Eindelijk had een van de buren ons gehoord en de politie gewaarschuwd. Ze brachten ons in een patrouillewagen naar het station.

Zodra ze een Chinese tolk gevonden hadden, begonnen twee forse politiemannen me te ondervragen. ‘Kende je je ontvoerder? Waarom ben je in de auto van een vreemde gestapt? Hoe ben je in het huis terechtgekomen? Wie kunnen we bellen om voor de kinderen te zorgen? Heb je familie of vrienden die we kunnen bellen om je identiteit te verifiëren? Heeft die man je iets aangedaan?’

Mijn antwoorden moeten geklonken hebben als halfhysterische nonsens. Nog afgezien van het feit dat ik doodmoe en uitgehongerd was, had ik een goed ontwikkelde achterdocht voor gezagsfiguren. In China vertrouwde niemand de politie. We wilden niet dat onze namen op officiële documenten zouden voorkomen; dat bleef je vaak je hele leven achtervolgen. Ik vroeg me af of de Amerikaanse overheid me nu als een crimineel zag. Zou ik gestraft worden? Zou de Chinese overheid te weten komen dat ik al op mijn allereerste dag in de Verenigde Staten problemen had gehad? En zo ja, zouden ze wraak nemen op mijn familie in China?

De politie vroeg me aangifte tegen de Vietnamees te doen vanwege ontvoering. Dat weigerde ik. Ik smeekte alleen of ze me vrij wilden laten. Uiteindelijk staakten ze hun pogingen. Ze belden de UNM voor me. Ze kregen te horen waar op de campus ik moest zijn: het International Student Center.

In een politievoertuig arriveerde ik op de University of New Mexico.

Hoewel ik besloten had mijn leven in China achter me te laten, brachten die dagen in gevangenschap na mijn aankomst in de Verenigde Staten pijnlijke herinneringen aan mijn jeugd naar boven. Herinneringen die ik hard geprobeerd had te onderdrukken.

Moeder: 1966

Als kind dacht ik dat de libellen boven onze tuin fladderden omdat ze die zo mooi vonden. Ik was de benjamin van de familie, een paar jaar jonger dan mijn zus en vier broers. We woonden in een groot huis in Shanghai met onze ouders, die ik Shanghai Mama en Papa noemde. We vonden het heerlijk om die prachtige, zoemende, rood-oranje libellen in een netje te vangen. We vergeleken de kleuren van hun vleugels en kibbelden over welke soorten de mooiste waren.

Ik dacht dat Shanghai het middelpunt van de wereld was – deels vanwege de historische landkaarten van mijn grootvader, waarop de talloze scheepvaartlijnen als spaken uit de Bund (het handelscentrum van de stad) naar buiten staken, en deels omdat ik geen ander thuis kende. We woonden in een met bomen omzoomde straat in een buurt van ‘kleine herenhuizen’, die door ondernemers gebouwd waren aan het begin van de twintigste eeuw, toen Shanghai bekendstond als ‘het Parijs van het Oosten’.

Ons familiehuis was eerder vredig dan opzichtig: een uit drie secties bestaande villa met drie verdiepingen en een hofje met een hek dat toegang gaf tot de hoofdstraat van onze buurt. Rond het complex schermden een stenen muur en een sierlijk ijzeren hek het serene interieur af van de onvoorspelbare wereld daarbuiten.

De zuidgevel was opgesierd met gewelfde, handgemaakte ijzeren en stalen balkons, die op zonnige dagen warm licht binnenlieten en een panoramisch uitzicht boden. Vanaf die balkons zag je het een en ander van ons leven in de vroege jaren zestig, zoals het imposante hoofdkwartier van de Soviet Friendship Society, dat hoog uittorende boven de winkels en bedrijven langs de beroemde Nanking Road. De radicaalste hervormingen van partijleider Mao waren destijds nog niet volledig tot de meest kosmopolitische stad van China doorgedrongen; een Hongkongse kleermaker maakte nog altijd de westerse pakken die mijn broers naar school droegen. Met tramlijn 24 – er was een halte vlak bij ons huis – trok ik regelmatig de oude binnenstad in. Dan zag ik overal drommen fietsers op weg naar werk of school. We reden langs stokoude bazaars en oude dametjes die bloemen verkochten.

Voor ons huis lag een traditionele Chinese tuin met een bron met kristalhelder drinkwater. De verrukkelijke achtertuin vol exotische bloemsoorten, houten pagodes en kronkelende stenen paden prikkelde onze fantasie. Dit was de studietuin van mijn vader, een bescheiden versie van de symbolische landschappen die eeuwen eerder waren ontwikkeld door de hoogopgeleide Chinese elite, plaatsen waar ze konden denken en tot rust komen toen Europa nog in de donkere middeleeuwen verkeerde. Shanghai Papa leerde me dat de tuin planten bevat voor elk seizoen, en dat iedere plant een bestaansreden heeft.

‘Er zijn drie wintervrienden: de pijnboom, de pruimenbloesem, en bamboe,’ vertelde Shanghai Papa me eens. ‘Pijnbomen zijn sterk. Ze blijven het hele jaar door gelukkig en groen. Zowel in de ondraaglijke hitte van de zomer als tijdens de strenge kou van de winter blijven ze onverstoorbaar staan.’ Hij plukte een tak en gaf die aan mij. Ik snoof het scherpe aroma op.

Hij wees op een boom met helrode bloemen en vervolgde: ‘De vuurrode blaadjes van de pruimenbloesem tekenen zich stralend af tegen de witte sneeuw. Het vermogen om in een periode van tegenslag te bloeien staat voor waardigheid en incasseringsvermogen onder zware omstandigheden.’

Toen liep Shanghai Papa naar een groepje bamboestengels. ‘Dit is de derde wintervriend. Bamboe is flexibel. Het buigt met de wind mee, maar breekt nooit. Het kan zich aan alle omstandigheden aanpassen. Bamboe staat voor veerkracht; dat betekent dat we de kunst verstaan om zelfs de lastigste tijden te overwinnen en ervan te herstellen.’

Ik knikte, pakte een bamboescheut en boog die naar me toe totdat de blaadjes tegen mijn neus kriebelden. Shanghai Papa glimlachte en vervolgde: ‘De taoïsten begrijpen dat er geen zomer kan zijn zonder winter, geen goede tijden zonder slechte, geen groei zonder verval. Iemands vermogen om te gedijen hangt uiteindelijk af van zijn houding tegenover de omstandigheden van zijn leven. Als je bent als de drie wintervrienden, kun je alles wat je overkomt moeiteloos verwerken; je produceert nieuwe energie als dat nodig is, maar blijft vanbinnen altijd kalm.’ Hij zei dat ik deze en ook andere taoïstische wijsheden goed moest onthouden. Ik was trots als ik ze kon opzeggen voor de gasten die we regelmatig over de vloer kregen.

Men zei dat Shanghai Papa’s haar op zijn dertigste al helemaal zilvergrijs was – een uiterlijke bevestiging van zijn wijsheid. Een poosje dacht ik net zo wijs als hij te kunnen worden door mijn haar wit te verven. Hij was een invloedrijk man. Als hij aan het woord was, ontvouwde iedere zinsnede zich als een kostbaar geschenk. Maar hij kon anderen ook aan het lachen maken en schrok niet terug voor zelfspot.

Shanghai Papa leidde een fabriek waar garen werd gemaakt. Als hij ’s avonds thuiskwam, liep hij door het hek en riep: ‘Schat, ik ben thuis!’ Dan holde Shanghai Mama met een lichte, snelle tred op hem af. Ik stond vaak stiekem vanaf het balkon op de tweede verdieping toe te kijken hoe ze elkaar omhelsden en kusten. Als ze hand in hand de trap op liepen, het huis in, besprong ik ze. Ze maakten een spel van hun gevecht om te zien wie me het eerst kon opvangen. Ik heb geen van tweeën ooit tegen elkaar of tegen ons hun stem horen verheffen. Ik heb nooit een gelukkiger huwelijk gezien.

Shanghai Mama was de prototypische Chinese vrouw: knap, met kuiltjes in haar wangen, grote, goedaardige ogen en een zachte huid. Ze gaf iedere bezoeker, inclusief haar eigen kinderen, het gevoel dat die haar een plezier deed door in haar huis te verblijven. Ik was dol op haar tedere liefkozingen. Iedere ochtend kocht ze op de markt drie jasmijnknoppen. Daarvan deed ze er een op haar blouse. De andere twee gaf ze aan mij en mijn zus, die ik Jie Jie noemde (dat betekent ‘grote zus’); we roken altijd lekker.

Als mijn broers en zus op school waren, bracht ik de middag met Shanghai Mama in de keuken door. Ze zei altijd dat voedsel alle vijf de zintuigen moest aanspreken: geur, kleur, textuur, smaak en liefde. Ik hield haar benen vast te midden van het gesis en de stoom en de hakgeluiden, en zij maakte de traditionele maaltijden klaar waar we iedere avond van genoten: vier voorgerechtjes, soep en acht hoofdgerechten. Mijn lievelingsgerecht was krab met ginkgonoten in een saus van munt en mango.

Shanghai Mama hield innig van al haar kinderen. Aangezien ik de jongste was, was ik nog klein genoeg om te knuffelen en kussen. Ze noemde me altijd ‘de parel in mijn hand’, een Chinese term die gebruikt wordt voor iets wat teer en dierbaar is, iets wat goed bewaakt moet worden om het voor gevaar te behoeden. Ze gaf me ook het koosnaampje dat de hele familie later overnam: Ping-Ping, oftewel Appeltje. Hoewel ik zelf een klein hemelbed had, mocht ik altijd in een hoekje van het grote palissanderhouten bed slapen dat zij met Papa deelde.

Al op jonge leeftijd leerde ik mezelf in de bibliotheek een fonetische vorm van Chinees te schrijven die bekendstaat als pinyin. In diezelfde bibliotheek brachten Shanghai Papa en zijn vader – mijn grootvader – me een blijvende belangstelling en liefde bij voor ideeën, die je, zo zeiden ze, net als boeken goed moet verzorgen. Ze zagen het door de vingers als ik een perkamentrol op de grond liet liggen; ik was immers nog een klein kind. Een rol op de verkeerde plaats terugzetten was al een wat ernstiger vergrijp.

Mijn broers noemden me plagerig een boekenwurm, maar ik zat niet altijd te lezen. Ik was ook graag in de bibliotheek omdat die zich op dezelfde hoogte bevond als de bomen, zodat ik door de ramen met de zware, met een patroon van kraanvogels (een symbool van vrede) geborduurde gordijnen de spreeuwen kon zien als die rond zonsondergang onze tuin in en uit dartelden. Ik bewaarde rijstkorrels voor de vogels, mijn wilde troeteldieren, en droomde dat ik vleugels zou krijgen, zodat ik met ze door de wolken kon vliegen, en zelfs nog hoger, naar de maan. Er werd gezegd dat daar een vrouw woonde met een lange, fladderende jas. Die wilde ik dolgraag eens opzoeken.

Ik wilde zo graag vliegen dat ik dat in mei 1966 als cadeau vroeg voor mijn achtste verjaardag. Shanghai Mama kwam de kamer in met een vierkante taart met rozen van gele crème erop; op de zijkanten zaten versieringen in de vorm van groen hekwerk. Het was precies onze tuin! Ik blies hard, maar twee van de kaarsjes bleven branden.

‘Nou komt je wens niet uit,’ plaagde Vierde Broer me. Shanghai Mama maande hem tot stilte en zei dat ik het nog eens mocht proberen. Maar mijn broer had gelijk.

Als ik terugkijk op dat verjaardagsetentje, zie ik de kenmerken van een volmaakte jeugd. Ik nam aan dat ik als een lid van die familie, binnen die ondersteunende, liefhebbende en intellectueel inspirerende atmosfeer, zou opgroeien. Ik weet niet hoe ik had kunnen omgaan met wat er daarna gebeurde als ik niet eerst de schoonheid had gekend die voortkomt uit de simpele eerste verwachtingen van liefde die een kind koestert.

Dat voorjaar kwam de regen met bakken naar beneden, waardoor zowel de spectaculair gekleurde bloemen in onze tuin als de rust in de buurt werden weggespoeld. Ik wist nog niet dat de Culturele Revolutie was begonnen. Niemand in mijn familie voorzag dat die beweging tien jaar zou duren. Het werd de donkerste periode uit de moderne Chinese geschiedenis: 36 miljoen mensen werden vervolgd en er werden er 3 miljoen gedood of verminkt. Mao probeerde zijn macht als leider van de Volksrepubliek China te consolideren met een extreem-linkse, anti-intellectuele, de arbeidersklasse centraal stellende versie van het communisme die ondersteund werd door de Rode Garde, zijn vaak moeilijk beheersbare leger van fanatieke jongeren. Om de macht te grijpen liet hij die studentenbeweging een nationale campagne voeren. Mao riep niet alleen de jeugd, maar ook de massa’s arbeiders, boeren en soldaten op om China te hervormen door het te ontdoen van corrumperende kapitalistische en intellectuele invloeden.

Veel jonge Chinezen werden gegrepen door het vooruitzicht al op jonge leeftijd politieke invloed te hebben. Gewapend met hun Rode Boekjes vol citaten van partijleider Mao gingen de gardisten de huizen langs op zoek naar potentiële rotte appels; soms vonden ze die zelfs in hun eigen familie. De beschuldigingen tegen hun vijanden kwamen op buitenstaanders vaak bespottelijk over, maar de Rode Garde kon uitzonderlijk wrede straffen uitdelen.

Ik was nog te jong om de politieke ontwikkeling die onze levens zo ingrijpend veranderde te begrijpen, maar ik herinner me dat ik onverklaarbare dingen zag gebeuren.

Eerst verdween onze vriendelijke Duitse overbuurman zonder afscheid te nemen; het was alsof de regen hem had weggespoeld. Ik vond hem aardig. Ik mocht altijd paardjerijden op zijn rug, keer op keer, totdat hij buiten adem raakte en me hijgend en puffend op de grond zette. ‘Kaputt! Kaputt!’ zei hij dan.

Nadat ik ontdekt had dat hij vertrokken was, ging ik zijn huis binnen. De deur was niet op slot, maar het meubilair was ongeschonden. Ik zag zijn favoriete leunstoel; de kussens waren voorgoed ingedeukt op de plek waar hij altijd zat. Het was alsof je naar het negatief van een foto keek, de schaduw van een aanwezigheid. De lucht leek ijl zonder het geluid van zijn door een Duits accent aangedikte Mandarijn en zijn bulderende lach.

Ik liep terug naar huis en vond Shanghai Mama. Ik vroeg haar waar de aardige Duitser was gebleven. Ze zei dat hij een ‘buitenlandse duivel’ was en dat ik hem moest vergeten. Ik schrok zo van de ongebruikelijke scherpte in haar stem dat ik daarna geen vragen over hem meer durfde te stellen.

Niet lang daarna kwam Shanghai Mama op een middag thuis met slecht nieuws. Ze was uit haar functie van voorzitter van het buurtcomité gezet omdat ze geen lid was van de Communistische Partij. Je werd steeds minder populair als je deel uitmaakte van een hoogopgeleide, relatief welgestelde koopmansfamilie.

Overal in de stad werden communistische vlaggen uitgerold. Propagandamateriaal waarin iedereen werd opgeroepen zich bij de revolutie aan te sluiten zweefde als herfstbladeren door de straten. Binnen de kortste keren waren alle muren in de buurt beplakt met posters met grote zwarte karakters. Vooral die waarop dikke rode strepen door namen waren getrokken joegen me angst aan. Een van mijn broers legde uit dat die mensen als staatsvijanden waren ontmaskerd. Ik hoorde hoe ze elkaar verhalen vertelden over doodgemartelde buren. De levendige details gaven me zo’n beroerd gevoel dat ik mijn oren moest afdekken.

Iets leren gold nu als ‘contrarevolutionair’. Ik zat dat voorjaar in de eerste klas toen Mao alle scholen in China liet sluiten. Iedereen, jong en oud, moest ’s ochtends na het opstaan naar buiten om het portret van Mao te groeten dat in onze straat hing. Daarna gingen de oudere kinderen naar studiesessies waar ze teksten uit Mao’s Rode Boekje moesten opzeggen. Ik was nog te jong en bleef thuis.

Op een dag was het hele land in rep en roer omdat Mao de kosten voor treinkaartjes een dag afschafte en miljoenen Chinezen uitnodigde naar Beijing te komen om op het Volksplein naar een door hem te houden toespraak te luisteren. Mijn broers meldden zich enthousiast voor het reisje aan. Maar Mao’s leger voerde een antecedentenonderzoek uit dat drie generaties terugging. Als het resultaat was dat je familiestamboom ‘schoon’ was – als je afstamde van drie generaties arbeiders, boeren of soldaten – kreeg je een rode band om je arm, een mosgroen militair uniform, een pet met één rode ster en de status die aangaf dat je bij de Rode Garde hoorde.

‘We zijn vuil,’ klaagden mijn broers nadat ze waren afgewezen. We zaten aan tafel.

‘Had nou maar naar Mama geluisterd en was elke dag in bad gegaan,’ plaagde ik. Shanghai Mama zat tegen bedtijd vaak achter mijn modderige broers aan in een poging ze in contact te brengen met water en zeep.

‘Je begrijpt er niets van,’ zei Derde Broer hoofdschuddend.

‘Ik ben gewoon blij dat we allemaal veilig thuis zijn,’ zei Shanghai Papa. Hij spoorde ons aan ons bord leeg te eten. Dat was vermoedelijk een van onze laatste gezamenlijke maaltijden.

De vergaderingen van de Communistische Partij vonden overal in de stad plaats bij mensen thuis. Later die week werden opeens onze ijzeren hekken geopend; een menigte stroomde onze tuin in. Shanghai Papa bracht ze naar de balzaal op de begane grond. Er waren een paar buren bij, maar de meeste mensen kende ik niet. Aanvankelijk zagen mijn broers en mijn zuster en ik het als vertier; we holden onstuimig rond. Toen begon men te praten. En dat ging maar door; hier en daar vielen mensen op onze banken of tegen de muren leunend in slaap.

Het liet me allemaal koud, totdat Shanghai Papa de microfoon pakte en het woord nam. Ik weet niet meer precies wat hij zei, maar ik weet dat hij op zijn gebruikelijke bedachtzame manier over zichzelf en ons gezin sprak.

‘Revisionist!’ riep iemand uit het publiek hem onbeschoft toe.

Er viel een stilte. Shanghai Papa keek de kamer rond totdat zijn ogen bleven rusten op degene die hem had onderbroken. Tot mijn schrik bedankte Papa hem. Hij zei dankbaar te zijn voor wat de man te zeggen had. Shanghai Mama kwam me halen en bracht me naar boven, naar mijn kamer. Ze zei dat dit gesprek niet voor mijn kleine oren bestemd was.

De volgende dag kregen we leden van de Rode Garde aan de deur; mijn broers moesten meekomen. Ze werden ‘naar de bergen of het platteland’ gestuurd, een uitdrukking van de communisten die al snel synoniem werd met dwangarbeid en een flinke portie lichamelijk en geestelijk misbruik. Shanghai Papa werd gearresteerd. Toen werd ik pas bang.

Het kwam niet bij me op dat ik als volgende aan de beurt zou zijn.

Het gebeurde later die zomer. Ik zat in de bibliotheek van mijn grootvader op de grond. Een zuil van kleine laden, zoals je die wel ziet in traditionele Chinese medicijnkasten, strekte zich van de vloer tot het plafond uit tegen de mahoniehouten muur. In die laden lagen nauwgezet genummerde en gestapelde prentenboeken; met subtiele inkttekeningen geïllustreerde verhalen op lange, smalle, met zijde beschermde vellen rijstpapier. Shanghai Papa had me verteld dat ze heel bijzonder waren omdat ze met de hand waren getekend. Van al die uitgaven bestonden maar een paar exemplaren. Ik wist hoe ik de harmonicamappen voorzichtig moest openen en sluiten om de boeken niet te beschadigen. Ik vond het heerlijk om die prachtige prenten aan te raken en met mijn wijsvinger over de dikke, delicate inktstrepen te gaan.

Buiten lag een dikke laag vochtige mist over de straten van Shanghai, die in de zomer wel vaker nevelig waren. Ik bladerde door een verhaal over de Apenkoning, de beruchte deugniet uit de Chinese mythologie die duizenden kilometers door de wolken kon vliegen. Ik stelde me voor dat de Apenkoning van de pagina zou springen om me met een schalkse grijns een gestolen perzik te geven.

Opeens hoorde ik een keihard geluid uit de tuin komen. Meteen daarna het zware geklop van laarzen die ons huis betraden en toen stemmen uit de woonkamer op de begane grond. Weldra werd er geschreeuwd, en toen hoorde ik, zacht maar gebroken, de stem van mijn moeder. Zij en ik waren alleen thuis geweest.

Ik gooide mijn boeken op de grond en draafde naar de deur van de bibliotheek. De smeekbedes van mijn moeder werden bijna overstemd door ruzieachtig geroep, het geluid van brekend glas en krakend meubilair.

‘Waar is ze?’ vroeg een jonge stem op dwingende toon. ‘Waar verberg je haar?’

‘Ze... ze is zo klein...’ mompelde mijn moeder. Ik hoorde haar huilen.

Ik rende de bibliotheek uit, ging boven aan de trap staan en stak mijn hoofd door de spijlen van de balustrade om te zien wat er aan de hand was.

‘Ze is boven!’ riep een jongen van nog geen twintig. Hij had me gezien en wees de anderen mij aan.

O nee, ze willen me pakken, dacht ik. Mijn benen gehoorzaamden ternauwernood de instructies van mijn paniekerige brein. Ik maakte me uit de voeten, op zoek naar een schuilplaats. Ik rende onmiddellijk terug naar de bibliotheek, de veiligste, meest troostrijke plaats die ik ooit gekend had.

Maar vluchten was onmogelijk. De indringers holden de trap op. Vier jongens en een meisje waren het, allemaal leden van Mao’s Rode Garde met identieke mosgroene uniformen, rode armbanden en olijfkleurige petten met een enkele rode ster. Twee van hen hielden brandende sigaretten vast. Ze drongen me naar een hoekje van de bibliotheek en gingen in een halve cirkel om me heen staan.

De jongen die me gezien had, nam het woord. ‘Je bent geen inwoner van Shanghai. Je mag hier niet wonen.’ Hij stapte op me af en greep me bij mijn schouders. ‘Kom mee. Volg ons,’ zei hij met zijn mond dicht bij mijn oor. Hij sprak nu iets zachter. ‘Je moet naar Nanking. Daar sta je als inwoner ingeschreven, want daar ben je geboren.’

Ik begreep er steeds minder van. Niemand had me ooit verteld dat Nanking mijn geboorteplaats was. Ik woonde al mijn hele leven in dit huis en kende geen ander. Ik deinsde achteruit. Het meisje duwde me hard tegen de mahoniehouten kast.

‘Kom onmiddellijk met ons mee,’ beval ze. Ze pakte mijn rechterarm stevig beet. Haar hoofd was rood van opwinding. Toen kneep ze haar ogen nog wat dichter toe. ‘Je moet weten,’ zei ze met een blik op mijn moeder, die achter de gardisten aan naar boven was gelopen, ‘dat deze vrouw niet je moeder is.’

‘Nee, nee, nee! Dat is niet waar,’ zei ik. ‘Ze is wel mijn Mama, ze is mijn Mama!’ Ik schopte wild om me heen en worstelde in haar greep, totdat ze me teruggaf aan de jongen die me het eerst had gezien.

Ik hief mijn hoofd om hem te kunnen zien. Hij zag er in zijn uniform knap uit en was even lang als mijn oudste broer. De rode ster op zijn pet was een beetje verbogen en er zaten krasjes op. Ik gaf hem de bijnaam ‘Verbogen Ster’.

Verbogen Ster tikte as op de grond en stak zijn sigaret in zijn rechtermondhoek. Toen tilde hij me met één hand op. Hij pakte me ruw vast aan het boordje van mijn T-shirt. Ik voelde me als een kip die op het punt staat ten prooi te vallen aan het mes van de poelier. Ik stak mijn handen naar Mama uit. Maar de andere drie jongens duwden haar verder bij me vandaan.

‘Laat me los,’ zei ik. Ik stribbelde tegen. ‘Mama, red me, red me!’ riep ik haar met zwaaiende armen toe.

Verbogen Ster liet me op de parketvloer vallen en nam een trekje van zijn sigaret. Er viel as uit de lucht. Een vonkje schroeide mijn enkel en doofde. Toen greep de jongen me bij de hand en sleepte me door de deur van de bibliotheek naar de trap. Hij nam lange passen, als een giraf, dus ik moest mijn best doen om hem bij te houden. Als ik viel, zou hij me over de grond slepen.

‘Doe niet zo stom,’ zei hij. ‘Je boft dat we je naar je echte moeder brengen.’

‘Maar zij ís mijn echte moeder,’ antwoordde ik. Ik wees naar Mama, die bij de deur van de bibliotheek stond. Ze had haar handen voor haar mond geslagen om haar verschrikte schreeuwen te dempen. ‘Alsjeblieft, laat me los. Laat me los! Je doet me pijn.’

‘Bek dicht of ik sla,’ siste hij terwijl hij zijn grote hand al omhoogbracht. Maar ik zag dat hij een blaffende hond was die nooit zou bijten. Hij wilde alleen maar stoer overkomen omdat er anderen bij waren. Zo gedroegen mijn broers zich soms ook. Ach, waren zij maar thuis geweest! Ze zouden nooit hebben toegestaan dat iemand me pijn kwam doen.

‘Ping-Ping, verzet je niet,’ zei mijn moeder op luide toon om mijn protesten de kop in te drukken. ‘Hij heeft gelijk. Ik heb je niet ter wereld gebracht. Nanking Mama is je echte moeder.’

‘Nee, nee, nee. Jíj bent mijn moeder. Dat heb je me zo vaak verteld. Ik zal lief zijn. Laat ze me niet meenemen... alsjeblieft!’ Tranen stroomden over mijn gezicht en verblindden me. Hoe kon mijn Mama zoiets zeggen? Nog maar een paar weken geleden had ik in de keuken gespeeld terwijl ze kookte en had ze me verteld dat ik haar oogappeltje was. Nu slaakte ze alleen een gilletje. Haar handen trilden hevig en haar amandelvormige ogen vulden zich met tranen.

‘Ze liegt!’ schreeuwde ik.

Het meisje liep op me af en sloeg me twee keer hard in mijn gezicht.

‘Waarom doe je dat, Lin?’ vroeg Verbogen Ster. Hij hield zijn arm voor mijn gezicht om me voor verder geweld te behoeden. Lin keek vol walging op. Verbogen Ster gooide zijn peuk weg, tilde me met twee armen van de grond en droeg me de trap af. De anderen juichten en volgden ons naar beneden.

‘Mama, neem me alsjeblieft weer terug. Ik zal lief zijn, dat beloof ik. Alsjeblieft!’ jankte ik terwijl de gardisten me de villa uit droegen.

Het laatste wat ik zag was dat Shanghai Mama achter het ijzeren hek met uitgestrekte armen naar me stond te zwaaien, terwijl ze nog een paar stokkende woorden uitbracht. ‘Ping-Ping, wees... wees lief... wees... een dapper meisje.’

Verbogen Ster duwde me haastig weg bij het huis terwijl Lin me nog eens sloeg. ‘Stil jij,’ siste ze. Ze brachten me naar een leeg, zwart legerbusje. Ik moest instappen. Tien minuten later waren we op onze plaats van bestemming.

Op treinstation Shanghai West was het een drukte van belang, met mensen die baby’s, manden en koffers droegen. Ik had het er nog nooit zo druk gezien. Verbogen Ster pakte mijn hand en trok me het busje uit. Zijn ogen gingen heen en weer alsof hij in hevige verwarring was.

‘Daar!’ zei Lin. Ze wees naar een naderende trein. Ik zag het hete stalen wezen hijgend en slingerend het station binnenrijden. Brandende steenkoolresten dwarrelden uit de pijp en vervaagden in de vochtige grauwe lucht.

De chaos nam toe naarmate we dichter bij de treinen kwamen. De wagons zaten al volgepakt toen de trein arriveerde. Niettemin probeerden nog talloze mensen aan boord te komen. Ze drongen door de deuren en klommen door de ramen. Armen, benen en achterwerken staken uit alle openingen. Ik zag nog verschillende andere groepjes gardisten op het perron staan. Sommigen gingen zelf de trein in; anderen duwden onwillige passagiers met betraande gezichten aan boord.

Verbogen Ster probeerde te bedenken hoe hij mij in de trein kon krijgen. Ik zag dat we voor wagon 5 stonden. In navolging van andere gardisten tilde de slungelige tiener me op en duwde me door een raam alsof ik een baal rijst was. Met enige moeite kreeg ik in het propvolle compartiment mijn voeten op de grond. Ik hoorde hem mijn naam roepen.

‘Ping, vangen!’ zei Verbogen Ster. Hij gooide me zijn wollen trui toe. ‘Trek aan, anders word je nog ziek,’ droeg hij me op. Toen draaide hij zich om en verdween in de mensenzee.

Nu stond ik in een piepkleine ruimte met een menigte naar sigarettenrook, urine en zweet ruikende mensen, die allemaal veel groter waren dan ik, om een plekje te vechten. Familieleden schreeuwden naar elkaar en baby’s huilden. Het was een symfonie van ellende. Ik begon te huilen.

Een oude man zag me en vroeg of ik alleen reisde. Toen ik knikte, bood hij me een stuk stoel aan tussen waar hij zelf zat en het raam. Zodra de trein begon te rijden, voelde ik een briesje. De frisse lucht, het uitzicht op de enorme groene rijstvelden en de wiegende beweging van de trein boden me een heel klein beetje troost.

Terwijl ik op mijn kleine zitplaats zowat werd platgedrukt, dacht ik na over de raadselachtige gebeurtenissen die zich hadden voltrokken. Ik probeerde mezelf wijs te maken dat Mama die kwetsende dingen – dat ze niet mijn echte moeder was – alleen had gezegd omdat de gardisten me bedreigden en ze bang was dat ze me kwaad zouden doen als zij niet loog. Maar als ik heel eerlijk was, moest ik toegeven dat er al eerder aanwijzingen waren geweest dat ik geadopteerd was. Ik herinnerde me de keer dat mijn oudere zus had geklaagd dat ik langer in de armen van mijn broers gewiegd werd dan hun ‘echte’ zusje. Toen was ik huilend naar binnen gelopen. Mama had me verzekerd dat ze mijn echte moeder was.

Ze streelde mijn haar en zei: ‘Ping-Ping, jij bent zo bijzonder dat er twee moeders voor nodig waren om jou op de wereld te zetten.’

Nanking Moeder, de zus van Shanghai Mama, maakte al zo lang als ik me kon herinneren deel uit van mijn leven. Ik had me vaak afgevraagd waarom Shanghai Mama zo haar best deed mij ertoe te zetten een band met Nanking Mama op te bouwen en haar brieven te schrijven. Mijn oppas had me zelfs een paar keer in deze trein meegenomen naar Nanking, al was ons laatste tripje al enige tijd geleden. Ik had het ook merkwaardig gevonden dat Shanghai Mama me gevraagd had haar zuster ‘Nanking Moeder’ te noemen, en niet gewoon tante. Toch was het nooit bij me opgekomen dat Nanking Moeder mijn echte moeder kon zijn. Nu moest ik eindelijk de onontkoombare waarheid onder ogen zien: het kon niet anders dan dat Nanking Moeder mijn geboortemoeder was.

Ik herinnerde me haar als een ernstige vrouw. Ze had een efficiënt, kort kapsel, dat ze met de föhn altijd perfect in model hield. Ze was klein en mager, met een rond gezicht en afgezakte schouders die haar gezicht nog ronder deden lijken. Ze stond altijd heel recht. Tijdens mijn bezoekjes haastte ze zich ’s ochtends vroeg altijd de deur uit om naar haar werk te gaan. Ze was pas laat weer thuis. Ze had altijd een telraam van zwart hout bij zich. ’s Avonds viel ik in slaap bij het plezierige, continue ritme van de tegen elkaar klikkende kralen, die door intensief gebruik waren gaan glimmen. Ze had me ooit verteld dat ze een keer het telraamkampioenschap van de stad had gewonnen.

Nanking Moeder testte vaak mijn kennis van de elementaire rekenkunde met vragen als: ‘Hoeveel is twee plus twee?’ Als ik het antwoord wist, kwam er meteen nog een vraag. ‘Hoeveel is tweemaal drie?’ Ze ging door totdat ik het antwoord schuldig moest blijven. ‘De volgende keer weet je het wel,’ zei ze dan.

In Shanghai stond de tafel voor het avondeten altijd vol met heerlijk ruikende zelfgemaakte gerechten. Mama was een fantastische kok. Papa vertelde ons wat hij die dag allemaal had meegemaakt, en mijn broers vertelden moppen, waar ik zo hard om moest lachen dat ik er buikpijn van kreeg. Nanking Moeder was heel anders: zij hield niet van koken. Ze haalde vaak maaltijden. Een enkele keer vergezelde ik haar. Dan stonden we in een lange rij te wachten totdat we bij het loket van een grote cafetaria waren, waar het personeel het eten uit enorme metalen schalen schepte. Het rook niet lekker en smaakte ook niet lekker. Er zaten vaak grote klodders varkensvet in die ik niet door mijn keel kreeg. Nanking Moeder werd woedend als ik ze uitspuugde. ‘Je verspilt voedsel,’ klaagde ze. We spraken of lachten nooit tijdens het eten. Nanking Moeder leek geen plezier te beleven aan het eten, of aan de tijd die ze met mij doorbracht.

Nanking Moeders echtgenoot, de man die zoals ik nu begreep waarschijnlijk mijn vader was, was nog kleiner dan zij. Zijn gezicht kon ik me niet voor de geest halen. Ik herinnerde me alleen dat Nanking Vader elke ochtend vroeg opstond om op de markt verse levensmiddelen te kopen. Daarna maakte hij sesampannenkoeken met sojamelk voor mijn ontbijt.

‘Niet zeggen dat je het lekker vond,’ waarschuwde Nanking Moeder. ‘Als je dat doet, krijg je voortaan elke dag hetzelfde ontbijt.’

Ze hadden een flat met twee slaapkamers op de eerste verdieping van een appartementencomplex met een ouderwets Chinees dak en morsige, verkleurde bakstenen muren. Het gebouw huisvestte faculteitsleden van de NUAA, de plaatselijke universiteit voor lucht- en ruimtevaartkunde, waar Nanking Vader doceerde. Hun schattige dochtertje Hong was vier jaar jonger dan ik. De laatste keer dat ik haar gezien had, leerde ze net zonder hulp op het potje te gaan.

Ik had geen hekel aan mijn ouders in Nanking; ik kende ze gewoon niet. Ze hadden me niet opgevoed en ik kon ze niet als mijn ouders zien. Ik putte troost uit de gedachte dat ik in Nanking in elk geval niet alleen zou zijn. Ik zou bij hen gaan wonen en zo nu en dan Shanghai Mama en Papa bezoeken in plaats van andersom.

In de stoel tegenover me zat een moeder haar baby – een meisje – te voeden. Hun gezichten straalden van liefde en ze hadden geen oog voor de drukte om hen heen. Door die aanblik ging ik Shanghai Mama nog erger missen.

Vier uur later kwam de trein piepend en knarsend tot stilstand in het station van Nanking, waar ik ongeveer dezelfde taferelen zag als in Shanghai. Mensen baanden zich vechtend een weg de trein uit en het volgepakte perron op; koffers en zakken werden door ramen gesmeten. Hier en daar braken vechtpartijtjes uit. De meeste vrouwen maakten zich zo snel mogelijk uit de voeten; ze hielden hun kleren en kinderen stevig onder hun armen geklemd.

Zweetdruppeltjes vormden zich op mijn voorhoofd en in mijn handpalmen. Ik vroeg me af of iedereen behalve ik wist waar hij heen moest en wat hem te doen stond. De aardige oude man die zijn stoel met me had gedeeld was al vertrokken; ik stond er alleen voor.

Ik zat bewegingloos in mijn stoel en probeerde mezelf onzichtbaar te maken. Tram 24, die onder meer voor ons huis in Shanghai stopte, reed steeds hetzelfde rondje. Shanghai Mama had me altijd verteld dat ik, als ik ooit de weg niet meer wist, gewoon in de tram moest blijven zitten totdat ik weer bij de halte voor ons huis was. Ik dacht dat het met de trein misschien ook zo ging. Ik zou blijven zitten, en als niemand me vond, bracht de trein me vanzelf terug naar Shanghai, waar ik herenigd zou worden met mijn Mama.

‘Ping Fu! Ping Fu!’ Twee stemmen – een mannelijke en een vrouwelijke – riepen mijn naam en brachten me weer bij de les.

‘Hier! Ik ben hier!’ antwoordde ik instinctief, omdat ik dacht dat het mijn ouders uit Nanking waren, die me kwamen halen. Ik stak mijn hoofd uit het treinraampje en begon wild te zwaaien. Maar de middagzon verblindde me en ik zag alleen twee silhouetten over het perron mijn kant op hollen.

Toen de twee gestalten de trein betraden, zag ik tot mijn afgrijzen dat ze helemaal niet mijn ouders waren, maar opnieuw twee leden van de Rode Garde. Hoe hadden ze me gevonden? Verbogen Ster moest hun verteld hebben dat ik in wagon 5 zat. Ik keek om me heen op zoek naar een vluchtroute, maar het was al te laat. Het meisje had haar hand al op mijn schouder gelegd en schudde me door elkaar.

‘Waarom ben je in de trein blijven zitten, idioot? Stap onmiddellijk uit,’ commandeerde ze met schelle stem. Ik besloot haar Piepstem te noemen.

‘Ze wilde maar de helft betalen voor een retourtje,’ grapte haar mannelijke metgezel. Hij wist niet hoe dicht hij bij de waarheid zat. Hij had een neus die ooit gebroken moest zijn geweest, dus hem noemde ik Haakneus.

Haakneus en Piepstem brachten me naar een auto en reden door de stad. Ik had zo ongeveer alles wat ik over Nanking wist van Shanghai Papa geleerd. Hij had me verteld dat de stad mooi gelegen was aan de Jangtsekiang en altijd intellectuelen en kunstenaars had aangetrokken. Nanking betekent ‘Zuidelijke Hoofdstad’. Die naam had de stad verdiend door voor tien dynastieën in het oude China als hoofdstad te dienen. Samen met de aanwezigheid van Nanking Moeder en Nanking Vader hadden Papa’s verhalen over de rijke geschiedenis de stad voor mij een mystieke status bezorgd.

Een recente duistere periode had Nanking ook berucht gemaakt. In december 1937 hield het Japanse leger Nanking zes weken lang bezet. Er brak geweld uit en de stad vormde het decor voor een van de meest vreselijke slachtpartijen uit de moderne geschiedenis. Naar schatting werden 300.000 Chinese burgers vermoord; grote aantallen mensen werden onthoofd, verbrand, of levend begraven. Ook allerlei andere vormen van marteling kwamen voor. Meer dan 20.000 vrouwen werden verkracht; een groot gedeelte van hen werd daarna gedood. Een derde van de gebouwen in de stad werd door vuur beschadigd; talloze winkels en woonhuizen werden geplunderd en vernield. Over de boulevards stroomde bloed; er dreven lijken in de rivieren, en in de straten en stegen van de stad lagen ontzielde lichamen. Kinderen, bejaarden en zelfs nonnen – niemand kon ontkomen aan de onvoorstelbare wreedheid van het Japanse leger. Toen ik negen of tien was, ontdekte ik dat de verkrachting van Nanking op 30 mei herdacht werd: mijn verjaardag. Dat toeval vind ik nog altijd onrustbarend, omdat mijn verjaardag niet alleen een feestdag is, maar ook een moment om stil te staan bij het barbaarse gedrag waartoe mensen in staat zijn.

Nanking had zich in de decennia na de bezetting enigszins hersteld, maar van mijn eerdere bezoeken wist ik nog dat de stad lang niet zo stijlvol en kosmopolitisch was als Shanghai. Toen we die dag door de straten reden, zag ik dat Nanking zelfs nog minder prettig was dan in die herinneringen: het leek wel een oorlogsgebied. Er reden tanks door de met bomen omzoomde straten. Zo nu en dan hoorde ik, alsof het slechte voortekenen waren, geweerschoten. De bloedvlekken op de stoepen zag ik als waarschuwingssignalen. Er waren weinig burgers op straat, alleen wat mensen in blauw-grijze jasjes in de stijl van Mao, die zwijgzaam en met gebogen hoofd op fietsen reden. Maar overal zag ik leden van de Rode Garde met hun militaire uniformen, petten en rode armbanden. Het was duidelijk dat deze jongelui het hier voor het zeggen hadden.

Zonder een woord te zeggen zetten Haakneus en Piepstem me af bij de hoofdingang van de NUAA. Ik was opgelucht, want ik herkende deze locatie van eerdere bezoeken; dit was het instituut waar Nanking Vader werkte. Ik stapte opgewonden de auto uit in de hoop hier mijn geboorteouders te vinden. Mijn twee begeleiders van de Rode Garde reden weg en lieten me achter met niets meer dan de geur van hun zwarte uitlaatgassen.

Toen ik eens goed om me heen keek, zakte de moed me in de schoenen. Gewapende militairen stapten uit tanks en legervoertuigen aan weerszijden van de straat die naar de hoofdingang van de universiteit leidde. Achter de linie die de militairen hadden gevormd stonden duizenden mensen elkaar te verdringen en naar de Rode Garde te schreeuwen. Met nog meer mensen volgestouwde vrachtwagens reden langs. Het was pure chaos, en op de gezichten om me heen zag ik niets dan verwarring. Omdat ik nog steeds Nanking Moeder en Vader wilde vinden, kroop ik tussen benen door om naar de voorkant van de massa te komen, vlak buiten de poort van de universiteit.

Opeens hoorde ik een ijle, maar bekend klinkende stem mijn koosnaam roepen. Ik ging op mijn tenen staan en reikhalsde om mezelf groter te maken. Ik deed alles om maar te weten te komen waar die stem vandaan kwam.

‘Ping-Ping!’ hoorde ik opnieuw, en ik begreep dat de stem uit de richting kwam van een van de vrachtwagens die door leden van de Rode Garde met mensen werden volgeladen. En daar, op de laadbak, stonden mijn ouders. Ze duwden de mensen om zich heen uit de weg om naar me te kunnen zwaaien. Hun gezichten waren rood aangelopen en stonden strak.