Van Daniel Goleman verschenen eerder

Destructieve emoties

Emotionele intelligentie
Emotionele intelligentie in de praktijk
Groene intelligentie

Het nieuwe leiderschap

Liegen om te leven

Sociale intelligentie

Daniel Goleman over leiderschap
Het brein en emotionele intelligentie

Daniel Goleman

AANDACHT

Het fundament van
emotionele intelligentie

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Voor het welzijn van toekomstige generaties

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2013, ISBN 978 90 470 0615 2

© 2013 by Daniel Goleman. All rights reserved

© 2013 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact
Vertaling Wybrand Scheffer

Oorspronkelijke titel Focus: The Hidden Driver of Excellence
Oorspronkelijke uitgever HarperCollins Publishers
Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Typografie binnenwerk Elgraphic bv, Schiedam

ISBN 978 90 470 0584 1

D/2013/0108/760
NUR 770, 801

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

www.businesscontact.nl

INHOUD

1.   Het subtiele vermogen

DEEL 1. DE ANATOMIE VAN AANDACHT

2.   Grondbeginselen

3.   Aandacht van boven en beneden

4.   De waarde van een hoofd op drift

5.   Evenwicht vinden

DEEL 2. ZELFBEWUSTZIJN

6.   De innerlijke leidraad

7.   Onszelf zien zoals anderen ons zien

8.   Een recept voor zelfbeheersing

DEEL 3. ANDEREN DOORZIEN

9.   De vrouw die te veel wist

10. De empathie-triade

11. Sociale sensitiviteit

DEEL 4. DE BREDERE CONTEXT

12. Patronen, systemen en wanorde

13. Systeemblindheid

14. Verre gevaren

DEEL 5. PRAKTISCHE SLIMHEID

15. De mythe van de 10 000 uur

16. Op spelletjes gericht

17. Ademhalingsmaatjes

DEEL 6. DE GECONCENTREERDE LEIDER

18. Hoe leiders aandacht sturen

19. De drievoudige focus van de leider

20. Wat maakt iemand tot een leider?

DEEL 7. EEN BREDE VISIE

21. Leiden naar een verre toekomst

DANKBETUIGING

BRONNEN

LITERATUUR

NOTEN

1

HET SUBTIELE VERMOGEN

Wie ziet hoe bewaker John Berger het winkelende publiek op de begane grond van een warenhuis in de Upper East Side van Manhattan in de gaten houdt, is getuige van aandacht in optima forma. Hij is gekleed in een onopvallend zwart pak en een wit overhemd met een rode das, heeft altijd een walkietalkie in zijn hand, staat geen seconde stil, en zijn blik is altijd wel op iemand uit het winkelende publiek gericht. Hij vormt eigenlijk de ogen van de winkel.

Het is nogal een uitdaging. Op deze verdieping van de winkel bevinden zich op elk moment van de dag vijftig bezoekers of meer, en al die mensen slenteren van de ene toonbank vol sieraden naar de andere, strijken links even over de sjaals van Valentino en voelen rechts aan wat Prada te bieden heeft. En zoals de bezoekers de koopwaar bekijken, zo bekijkt John de bezoekers.

John walst in een volmaakte brownse beweging tussen het winkelende publiek door. Met zijn blik gefixeerd op een kandidaat stopt hij even bij een toonbank voor tassen; onmiddellijk daarna schuift hij door naar een strategisch punt bij de ingang, om vervolgens snel een hoekje in te duiken, vanwaar hij een verdacht trio in de gaten kan houden. De klanten zien uitsluitend de koopwaar en merken niets van het speurende oog van John, maar hem ontgaat niets.

‘Als een zakkenroller een heilige ontmoet, ziet hij slechts de zakken,’ zo luidt een Indiaas gezegde. Geef John een menigte, en hij ziet slechts de zakkenrollers. Zijn blik strijkt over die menigte als een schijnwerper. Ik stel me voor dat zijn hoofd langzaam verandert in een reusachtige oogbol, en dan zie ik hem als een soort cycloop met maar één oog. John is de belichaming van concentratie; zijn focus is totaal.

Waar let hij op? ‘De manier waarop ze kijken, of een beweging van het lichaam’ zet hem op het spoor van de dief, legt John uit. Het kan een kluitje opeengepakte mensen zijn, of juist iemand alleen die gespannen om zich heen kijkt. ‘Ik doe dit al zo lang dat ik de signalen allemaal wel ken.’

Als John zich op één iemand in een totaal van vijftig bezoekers richt, is hij in staat de overige 49 mensen – en alle andere dingen – te negeren, wat voorwaar een prestatie is in zo’n oceaan vol afleidingen.

Een dergelijk panoramisch bewustzijn in combinatie met een voortdurende alertheid op een betekenisvol maar zeldzaam signaal vereist zowel aanhoudende, waarschuwende als oriënterende aandacht – én het vermogen die te laten samenwerken; elk van die vormen van aandacht functioneert op basis van een unieke bedrading in de hersenen, en elk is een essentieel mentaal instrument.¹

Johns aanhoudende zoektocht naar ongebruikelijke gebeurtenissen vormt een van de eerste facetten van de aandacht die wetenschappelijk onderzocht werden. De analyses van wat bijdraagt aan ons vermogen om waakzaam te blijven begonnen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Legers hadden dringend behoefte aan mensen die urenlang geconcentreerd de radarapparatuur konden bedienen, en het werd duidelijk dat de meeste berichten werden gemist in de laatste uren van een dienst, wanneer de aandacht wat inzakte.

Ik herinner me dat ik op het hoogtepunt van de Koude Oorlog op bezoek ging bij een wetenschapper, die van het Pentagon opdracht had gekregen het niveau van alertheid te onderzoeken bij mensen die dagenlang niet hadden geslapen; men taxeerde destijds dat militairen tijdens de Derde Wereldoorlog in ondergrondse bunkers drie tot vijf dagen wakker moesten kunnen blijven. Gelukkig is het er nooit van gekomen dat zijn onderzoeksresultaten in de harde werkelijkheid konden worden getoetst, maar hij was wel tot de bemoedigende conclusie gekomen dat mensen zich zelfs na drie of meer nachten zonder slaap nog heel goed konden concentreren – als hun motivatie maar in orde was (als het ze niks kon schelen vielen ze daarentegen vrijwel onmiddellijk in slaap).

De laatste jaren heeft het onderzoek naar aandacht een vlucht genomen die de waakzaamheid ver voorbij is. Dat onderzoek leert ons dat onze aandachtsvaardigheden bepalend zijn voor de kwaliteit van alles wat we doen. Zijn die onderontwikkeld, dan doen we het slecht; zijn ze robuust, dan blinken we uit. Dit subtiele vermogen bepaalt hoe goed wij in ons leven functioneren. Het verband tussen aandacht en voortreffelijkheid blijft meestal onzichtbaar, maar toch speelt het bij vrijwel alles wat we proberen te verwezenlijken een rol.

Dit flexibele gereedschap heeft zijn betekenis bij talloze mentale handelingen. Daartoe behoren onder meer begrip, geheugen, leervaardigheid, merken hoe we ons voelen en waarom, emoties bij andere mensen herkennen en een soepele interactie. Door deze onzichtbare factor naar voren te halen krijgen we er beter zicht op hoeveel we eraan kunnen hebben dit mentale vermogen te verbeteren, en het leert ons ook beter in te zien hoe het in zijn werk gaat.

Door een optische illusie van de hersenen registreren we wel de eindproducten van de aandacht, zoals onze goede en slechte ideeën, een veelzeggende knipoog, een uitnodigende glimlach of de geur van een eerste pot koffie, maar hebben we geen oog voor de aandachtsboog zelf. Al heeft aandacht een enorme invloed op de manier waarop we ons leven leiden, toch vertegenwoordigt het in al zijn variaties een zelden opgemerkt en ook een onderschat geestelijk goed. In dit boek wil ik een moeilijk grijpbare en ondergewaardeerde mentale vaardigheid op het schild hijsen – een vaardigheid die invloed heeft op de werking van de hersenen en de kwaliteit van leven.

Onze tocht begint met een verkenning van de bouwstenen van aandacht; de waakzame alertheid van John verbeeldt er daar één van. De cognitieve wetenschappen onderzoeken een heel scala, waaronder concentratie, selectieve aandacht en open bewustzijn, maar ook de manier waarop ons brein aandacht naar binnen richt om mentale activiteiten te overzien.

Belangrijke vaardigheden zijn op deze fundamenten gebaseerd. Om te beginnen is er ons zelfbewustzijn, dat zelfredzaamheid bevordert. Daarnaast is er empathie, de grondslag voor goed functionerende relaties. Dit zijn elementaire beginselen van de emotionele intelligentie. In het vervolg zal blijken dat zwakte op deze gebieden een leven of carrière kan fnuiken, terwijl ze, als ze een sterk punt zijn, tot meer voldoening en succes zullen leiden.

Buiten deze gebieden neemt de systeemwetenschap ons bij het zien van de wereld om ons heen mee naar een bredere focus, waardoor we ons kunnen afstemmen op de ingewikkelde systemen die onze wereld bepalen en beperken.² Bij bepaling van die focus naar buiten toe stuiten we op een verborgen uitdaging, want onze hersenen zijn daar niet voor uitgerust, waardoor we de draad kwijtraken. Bewustzijn van het systeem draagt echter wel bij aan inzicht in het functioneren van een organisatie, een economie of de wereldwijde processen die het leven op onze planeet in stand houden.

Dit alles kan in drie categorieën worden verdeeld: focus naar binnen, focus naar buiten en focus op het overige. Een uitgebalanceerd leven vraagt van ons dat we ze alle drie onder de knie hebben. Het goede nieuws omtrent aandacht komt uit de neurowetenschappelijke laboratoria en de studielokalen, waar de bevindingen erop wijzen dat we deze belangrijke spier van de hersenen kunnen trainen. Aandacht functioneert in veel opzichten namelijk net als een spier: bij slecht gebruik verslapt hij, bij goed gebruik wordt hij sterker. We gaan bekijken hoe verstandig beleid de spier van onze aandacht verder kan ontwikkelen en verfijnen, en zelfs hersenen waar de focus helemaal uit verdwenen is weer kan doen opleven.

Leiders die resultaten willen behalen moeten over alle drie de vormen van focus beschikken. De innerlijke focus richt zich op onze intuïtie, onze leidende waarden en onze besluitvorming; de focus naar buiten vereenvoudigt onze contacten met de mensen om ons heen; en de focus op het overige stelt ons in staat inzicht in de wereld in het groot te krijgen. Een leider bij wie het gevoel voor zijn innerlijke wereld onvoldoende ontwikkeld is zal stuurloos zijn, als hij blind is voor de wereld van anderen zal hij geen idee hebben, en als hij onverschillig staat ten opzichte van de grotere systemen waarbinnen hij moet functioneren kan hij op elk moment verrast worden.

Niet alleen leiders kunnen hun voordeel doen met evenwicht in deze drievoudige focus. We leven allemaal in een ontzagwekkende omgeving, vol met de spanningen, concurrerende doelstellingen en verleidingen van het moderne leven. Elk van de drie vormen van aandacht kan ons helpen een evenwicht te vinden waarin we zowel gelukkig als productief kunnen zijn.

Attentie, het wat meer internationale woord voor aandacht, is afgeleid van het Latijnse attendere, dat ‘reiken naar’ betekent. ‘Aandacht,’ schrijven cognitief neurowetenschappers Michael Posner en Mary Rothbart, geeft ons de mechanismen ‘die ten grondslag liggen aan ons bewustzijn van de wereld en aan de vrijwillige regulering van onze gedachten en onze gevoelens’.³

Anne Treisman, een nestor in dit onderzoeksgebied, stelt dat de manier waarop we onze aandacht gebruiken bepaalt wat we zien.⁴ Of, zoals Yoda zegt: ‘Je focus is je werkelijkheid.’

HET BEDREIGDE MENSELIJKE MOMENT

Het hoofd van het meisje kwam niet verder dan tot haar moeders middel. Gedurende de overtocht met de veerboot naar het vakantie-eiland hield het kind zich stevig aan haar moeder vast, maar die reageerde niet op haar, leek zelfs niet te merken wat haar dochtertje deed. De moeder was de hele tijd volledig verzonken in haar iPad.

Enkele minuten later voltrok zich iets vergelijkbaars. Ik stapte in een taxibusje waar ook negen dispuutsmeisjes, die die avond naar een weekendverblijf reisden, gebruik van maakten. De meisjes zaten nog niet in het busje of ieder van hen stortte zich op een iPhone of tablet. Er werd af en toe wel even iets gezegd, maar ze hadden het vooral druk met Facebook checken en sms’en. En dus overheerste de stilte.

De onverschilligheid van de moeder en de stilte van de meisjes waren symptomen van de manier waarop de technologie onze aandacht opslorpt en ons contact verstoort. In 2006 maakte de Engelse taal kennis met het woord pizzled, een combinatie van puzzled (‘verward’) en pissed (‘boos’). Het gaf weer hoe mensen zich voelden wanneer hun gesprekspartner plotseling de BlackBerry tevoorschijn haalde en met iemand anders ging praten. Destijds voelden mensen zich beledigd en gepikeerd; tegenwoordig is het doodgewoon.

Tieners, de voorhoede van onze toekomst, vormen het epicentrum. In de beginjaren van het huidige decennium steeg het aantal berichtjes dat ze maandelijks verstuurden tot 3417, het dubbele van een paar jaar eerder. Tegelijk liep de tijd die ze telefonerend doorbrachten terug.⁵ De gemiddelde Amerikaanse tiener ontvangt meer dan honderd berichtjes per dag, ofwel ongeveer tien per uur dat ze wakker zijn. Ik heb wel eens een kind tijdens het fietsen zien sms’en.

Een vriend van me vertelde me hier een verhaal over. ‘Ik was onlangs op bezoek bij familie in New Jersey, en de kinderen daar bezaten elk elektronisch apparaatje dat de mensheid kent. Ik heb tijdens mijn bezoek niets anders dan de bovenkant van hun hoofd gezien. Ze zaten voortdurend op hun iPhone te kijken wie hen nu weer een bericht had gestuurd en wat er voor updates waren op Facebook, en anders speelden ze wel een of ander videospelletje. Ze hadden geen idee van wat er om hen heen gebeurde en ze waren volstrekt niet in staat tot enige interactie met de mensen in hun omgeving.’

De kinderen van nu groeien op in een nieuwe werkelijkheid, en daarin zijn ze meer op apparaten en minder op mensen afgestemd dan ooit eerder in de geschiedenis van de mensheid het geval was. Dat is om verschillende redenen zorgwekkend. In de eerste plaats leert de sociale en emotionele bedrading van kinderhersenen van de contacten en gesprekken die zich in de loop van een dag aandienen. Deze interacties vormen die bedrading, en hoe minder tijd kinderen met andere mensen doorbrengen – en hoe meer ze naar een schermpje turen –, hoe groter de voedingsbodem voor gebreken is.

Digitale omgang gaat ten koste van rechtstreeks contact met echte mensen, terwijl we juist in die contacten non-verbale communicatie leren ‘lezen’. De nieuwe lichting mensen in deze digitale wereld is vast heel handig achter het toetsenbord, maar zou wel eens een stuk minder vaardig kunnen zijn in het begrijpen van rechtstreeks contact in de echte wereld – zeker wat betreft het aanvoelen van de ontzetting van anderen als ze midden in een gesprek hun telefoon tevoorschijn halen om een berichtje te lezen.⁶

Een student bespreekt de eenzaamheid en het isolement van een leven in een virtuele wereld van tweets, statusupdates en het ‘online zetten van een foto van mijn avondeten’. Hij stelt vast dat zijn studiegenoten steeds minder goed een gesprek kunnen voeren, laat staan dat ze zich ooit nog verliezen in de diepgravende discussies die een studentenleven zo kunnen verrijken. Verder, zegt hij ook, ‘kan van geen verjaardag, concert, feest of doodgewoon potje lummelen worden genoten zonder af en toe even afstand te nemen’ om iedereen in je digitale wereld ervan op de hoogte te stellen hoe leuk je het wel hebt.

Daarnaast zijn er de grondbeginselen van aandacht, de cognitieve spier die ons in staat stelt een verhaal te volgen, een klus te volbrengen, te leren en te scheppen. We zullen in het vervolg zien dat eindeloos naar elektronische speeltjes koekeloeren mensen ook kan helpen bepaalde cognitieve vaardigheden aan te leren, maar er bestaan vragen en zorgen over de gebreken in basale mentale vaardigheden die diezelfde uren kunnen aanrichten.

Een lerares van een tweede klas op een middelbare school vertelt dat ze haar leerlingen al jarenlang Mythology van Edith Hamilton laat lezen. Het boek was altijd een groot succes – tot een jaar of vijf geleden. ‘Ik merkte dat de kinderen er minder enthousiast op reageerden. Zelfs de beste leerlingen konden zich er niet goed meer op concentreren,’ vertelde ze me. ‘Ze zeggen dat het te moeilijk om te lezen is, dat de zinnen te ingewikkeld zijn en dat het lezen van een hele bladzijde te veel tijd in beslag neemt.’

De lerares vraagt zich af of het leesvermogen van haar leerlingen op de een of andere manier afgenomen is door de korte, onsamenhangende berichten die ze op hun telefoons zien. Een van haar leerlingen gaf toe het afgelopen jaar tweeduizend uur aan videospelletjes te hebben besteed. ‘Het is lastig de regels van de komma uit te leggen,’ zegt de lerares, ‘als je concurrentie van World of Warcraft hebt.’

Het meest extreme voorbeeld hiervan komt uit Taiwan, Zuid-Korea en andere Aziatische landen, waar men internetverslaving – aan spelletjes, sociale media en virtuele werkelijkheden – onder jongeren ervaart als een nationale gezondheidscrisis waardoor de jeugd zich isoleert. Ongeveer 8 procent van de Amerikaanse gamers tussen de acht en achttien jaar oud lijkt te voldoen aan de diagnostische psychiatrische criteria voor verslaving; hersenonderzoek tijdens het gamen heeft veranderingen in hun neurale beloningssysteem blootgelegd die overeenkomen met de patronen die bij alcoholisten en drugsverslaafden werden gevonden.⁷ Af en toe duiken er vreselijke verhalen op van gamers die overdag slapen en hele nachten zitten te gamen, die nauwelijks stoppen om te eten of zich te wassen, en die zelfs gewelddadig reageren als gezinsleden proberen hen tegen te houden.

Een verstandhouding vereist gemeenschappelijke aandacht, ofwel wederzijdse focus. Gezien de enorme hoeveelheid afleidingen waar we de hele dag tussendoor laveren is de noodzaak om ons best voor dergelijke intermenselijke momenten te doen nog nooit zo groot geweest als nu.

DE VERARMING VAN DE AANDACHT

Verder zijn er de kosten van de afname van aandacht onder volwassenen. Een Mexicaanse reclamemaker van een groot radiostation beklaagt zich: ‘Een paar jaar geleden maakte je voor een presentatie bij een reclamebureau een videofilmpje van vijf minuten. Tegenwoordig moet je je tot anderhalve minuut beperken. Als je ze dan nog niet overtuigd hebt, komen de mobieltjes tevoorschijn.’

Een universitair docent film vertelt dat hij bezig is in de biografie van een van zijn helden, de legendarische Franse regisseur François Truffaut. ‘Maar ik kom niet verder dan twee bladzijden per keer,’ heeft hij gemerkt. ‘Daarna word ik overmand door de aandrang om op internet te kijken of ik nog nieuwe mail heb. Ik heb het gevoel dat ik mijn vermogen om me te concentreren aan het verliezen ben.’

Geen weerstand kunnen bieden aan de aanvechting om te kijken of je nog mail of Facebookberichten hebt in plaats van je te concentreren op degene met wie je aan het praten bent, leidt tot wat de socioloog Erving Goffman, een meester in het waarnemen van sociale interactie, een ‘weg’ noemt: een gebaar dat de ander duidelijk maakt dat je geen belangstelling meer voor het hier en nu hebt.

Tijdens de derde All Things D(igital)-conferentie, in 2005, ontkoppelden de organisatoren vanwege het schijnsel van alle laptopschermen de wifi in de grote zaal – er was blijkbaar maar weinig aandacht voor de gebeurtenissen op het podium. Een deelnemer noemde de afwezigheid van de bezoekers een toestand van ‘voortdurende gedeeltelijke aandacht’, een geestelijke wazigheid als gevolg van een overdaad aan informatie van de sprekers, de andere mensen in de zaal en wat ze op hun laptops aan het doen waren.⁸ Om een dergelijke gedeeltelijke focus te bestrijden worden op vergaderingen in Silicon Valley tegenwoordig soms laptops, mobiele telefoons en andere digitale instrumenten verboden.

Een vrouw met een hoge functie in de uitgeverswereld erkent dat ze, als ze haar mobiele telefoon een tijdje niet heeft bekeken, ‘kribbig wordt. Je mist de kick van het krijgen van een sms’je. Je weet dat je je telefoon eigenlijk met rust moet laten als je met iemand bezig bent, maar het is verslavend.’ En dus hebben haar man en zij een afspraak. ‘Als we uit ons werk komen stoppen we onze telefoons in een la. Als dat ding voor mijn neus ligt word ik zenuwachtig. Dan móét ik erop kijken. We proberen nu meer echt aanwezig te zijn voor elkaar. We praten.’

Onze concentratie vecht voortdurend tegen afleiding, zowel van binnenuit als van buitenaf. De grote vraag is natuurlijk wat al die afleiding ons kost. Een staflid van een financiële instelling zegt daarover: ‘Als ik merk dat ik er tijdens een vergadering met mijn gedachten niet bij ben geweest, vraag ik me altijd af welke kansen aan mijn neus voorbij zijn gegaan.’

Een arts die ik ken hoort van patiënten dat ze aan ‘zelfmedicatie’ met farmaceutica doen om hun aandachtsstoornis of narcolepsie te bestrijden en het op hun werk nog te kunnen bijbenen. ‘Als ik dit middel niet neem,’ zei een advocaat tegen hem, ‘zou ik geen contract meer kunnen lezen.’ Medicijnen waar patiënten vroeger een diagnose en een recept voor nodig hadden zijn vaak verworden tot routinematig gebruikte prestatieverhogende middelen. Steeds meer tieners veinzen symptomen van een aandachtsstoornis om zo aan medicatie te komen – een chemische weg naar aandacht.

Tony Schwartz, een consultant die leiders begeleidt in het zo goed mogelijk beheren van hun eigen energie, zegt: ‘We zetten ons in om mensen er meer bewust van te maken hoe ze hun aandacht gebruiken, want die aandacht is altijd onvoldoende. Aandacht is tegenwoordig het belangrijkste waar onze klanten zich zorgen over maken.’

Het bombardement aan inkomende gegevens leidt tot slordigheden, zoals het schiften van e-mails op basis van onderwerp, het niet meer afluisteren van voicemailberichten en het slechts vluchtig inkijken van berichten en memo’s. We hebben onszelf niet alleen minder effectieve gewoonten aangeleerd om ergens aandacht aan te besteden, maar de hoeveelheid berichten die ons bereiken is ook zo groot geworden dat er geen tijd meer is om de werkelijke betekenis van een groot deel ervan tot ons te laten doordringen.

Dit alles werd al lang geleden, in 1977, voorspeld door de met de Nobelprijs gelauwerde econoom Herbert Simon. In een stuk over de naderende informatierijke wereld waarschuwde hij dat informatie ‘de aandacht van de ontvangers consumeert. Een rijkdom aan informatie schept daarom een tekort aan aandacht.’⁹

DEEL 1

DE
ANATOMIE
VAN
AANDACHT

2

GRONDBEGINSELEN

Als tiener had ik de gewoonte om tijdens het maken van mijn huiswerk naar de strijkkwartetten van Béla Bartók te luisteren. Ik vond ze wel wat lawaaiig, maar ik kon er toch wel van genieten. Op de een of andere manier hielpen die dissonerende klanken me om me te concentreren op dingen als de scheikundige formule voor ammoniumhydroxide.

Toen ik jaren later stukken voor de New York Times ging schrijven en met deadlines te maken kreeg, herinnerde ik me weer hoe goed ik vroeger geleerd had Bartók te negeren. Bij de krant zat ik op de wetenschapsredactie, die destijds gehuisvest was in een ruimte ter grootte van een volwassen klaslokaal. In die ruimte stonden de bureaus van een stuk of tien wetenschapsjournalisten en nog eens ongeveer zes redacteuren.

Er heerste altijd een Bartók-achtige drukte in die ruimte. Rechts naast je stonden drie of vier mensen met elkaar te kletsen, aan de andere kant hoorde je net de laatste paar zinnen van een of meer telefoongesprekken – de journalisten waren voortdurend bezig hun bronnen te controleren –, en intussen riepen de redacteuren dwars over de hele redactie naar collega’s waar het een of andere artikel bleef. Wat je daar zelden of nooit hoorde was het geluid van de stilte.

En toch kon de krant er dag in dag uit op rekenen dat de wetenschapsredactie, waar ik dus deel van uitmaakte, de stukken altijd weer netjes op tijd inleverde. Niemand riep ooit of het misschien eens een beetje stil kon zijn omdat hij of zij anders zijn of haar hoofd er niet bij kon houden. We verdubbelden eenvoudigweg onze concentratie, we schakelden het geluid als het ware uit.

Een dergelijke focus te midden van al die herrie wijst op selectieve aandacht, en daarmee op het neurale vermogen om je concentratie helemaal op één punt te richten en tegelijk een verpletterende hoeveelheid andere prikkels, die stuk voor stuk ook je concentratie zouden kunnen opeisen, te negeren. Daarop doelde William James, de grondlegger van de moderne psychologie, toen hij aandacht definieerde als ‘de plotselinge inbeslagname van de geest, in heldere, levende beelden, door één van de verschillende voorwerpen of gedachtensporen die tegelijkertijd mogelijk zijn’.¹

Er bestaan twee hoofdsoorten afleiding, de zintuiglijke en de emotionele. De zintuiglijke afleidingen zijn makkelijk: terwijl je deze woorden leest, zonder je je af van al het wit dat om deze tekst heen staat. Druk anders nu eens even je tong tegen je verhemelte. Dat is een prikkel die je hersenen nu oppikken uit het onafgebroken aanbod aan achtergrondgeluiden, vormen en kleuren, smaken, geuren, sensaties enzovoort.

Afschrikwekkender is de tweede vorm van afleiding, de emotioneel geladen signalen. Het kost je misschien geen enkele moeite om je in de drukte van de koffietent om de hoek op het beantwoorden van je e-mail te concentreren, maar als je iemand toevallig jouw naam hoort noemen (ja, een heel sterk emotioneel lokaas) kun je je daar nauwelijks doof voor houden – je aandachtsreflex dwingt je om te horen wat er over jou gezegd wordt. Dan laat je die e-mail maar even zitten.

De grootste uitdaging is, ook voor wie zich heel goed kan concentreren, de emotionele drukte in ons leven: zo kan een recente ruzie met iemand die veel voor je betekent te pas en te onpas door je hoofd spoken. Dergelijke gedachten dienen zich niet zomaar aan, want ze dwingen ons na te denken over datgene waardoor we van slag zijn. De scheidslijn tussen waardevolle reflectie en zinloos gepieker ligt tussen het bedenken van een oplossing of inzicht, om de kwellende gedachten daarna te kunnen loslaten, en onafgebroken in hetzelfde tobberige kringetje blijven ronddraaien.

Hoe meer onze concentratie verstoord wordt, hoe slechter het ons vergaat. Onderzoek heeft aangetoond dat de mate waarin sporters op universiteiten vatbaar zijn voor concentratieverlies door piekeren, sterk samenhangt met hoe goed of slecht ze het daaropvolgende seizoen presteren.²

Het vermogen om de aandacht op één ding gericht te houden en al het andere te negeren wordt gestuurd vanuit het prefrontale gebied in de hersenen. Heel specifieke verbindingen in dit gebied versterken de inkomende signalen waar we ons op willen concentreren (die e-mail) en temperen die welke we liever negeren (dat kakelende ploegje aan de tafel naast ons).

Omdat focus vereist dat we onze emotionele afleidingen uitschakelen, omvatten deze neurale verbindingen voor selectieve aandacht ook die waarmee gevoelens kunnen worden onderdrukt. Dat betekent dus dat degenen die zich het best concentreren relatief ongevoelig voor emotionele ups en downs zijn, zich in crisistijd beter staande kunnen houden, en ondanks de emotionele schommelingen in het leven een beter evenwicht weten te handhaven.³

Wanneer de ene vorm van focus niet wordt losgelaten ten gunste van een andere, kan de geest worden overgeleverd aan zorgelijke gedachtekringetjes en aan chronische angsten. In uitzonderlijke gevallen verliest iemand zichzelf in gevoelens van hulpeloosheid, hopeloosheid en zelfmedelijden bij depressie; in paniek en doemdenken bij benauwende angst; of in allerlei rituele herhalingen van gedachten of handelingen (tik vijftig keer tegen de deur voordat je hem opendoet) bij obsessief-compulsieve stoornissen. Het vermogen om onze aandacht van het ene naar iets anders af te leiden is voor ons welzijn van levensbelang.

Hoe sterker onze selectieve aandacht is, hoe beter we in de greep kunnen blijven van wat we aan het doen zijn – zoals met al onze aandacht naar een film kijken of meegesleept worden door een sterke passage van een gedicht. Een krachtige focus kan ertoe leiden dat iemand zich helemaal in YouTube of zijn huiswerk verliest. Dat kan zo sterk zijn dat diegene helemaal niet meer registreert wat er om hem heen gebeurt, en dus ook niet hoort dat zijn moeder roept dat het etenstijd is.

Op een feestje pik je mensen met een sterke focus er onmiddellijk uit. Ze dompelen zichzelf helemaal onder in een gesprek, en ze kijken hun gesprekspartner recht in de ogen, ook als er uit de geluidsboxen vlak naast hen keihard de Beastie Boys weerklinken. De niet-gefocuste is daarentegen voortdurend op drift, en zijn ogen schieten van het ene aandachtspunt naar het andere.

Richard Davidson, neurowetenschapper aan de University of Wisconsin, noemt focus één van een select aantal essentiële vaardigheden voor het leven. Elk van die essentiële vaardigheden is gestoeld op een eigen neuraal systeem, dat ons door de turbulentie van ons innerlijke leven, onze relaties en de uitdagingen van het leven heen loodst.⁴

Davidson heeft vastgesteld dat essentiële verbindingen in de prefrontale cortex zich op momenten van een scherpe focus synchroniseren met datgene waar die focus op gericht is; hij noemt dat ‘fasebinding’.⁵ Als mensen bij het horen van een bepaalde toon op een knopje drukken, valt het elektrische signaal in hun prefrontale hersenen precies met dat geluid samen.

Hoe scherper de focus, hoe sterker de neurale binding. Als er in plaats van concentratie echter slechts een kluwen aan gedachten is, valt de synchronisatie weg.⁶ Een dergelijke terugval in synchronisatie is kenmerkend voor mensen met aandachtsstoornissen.⁷

Met geconcentreerde aandacht kunnen we het best leren. Als we ons concentreren op wat we aan het leren zijn, leggen onze hersenen die informatie op wat we al weten en worden er nieuwe neurale verbanden gesmeed. Als je samen met een peuter aandacht aan iets besteedt en je geeft dat iets een naam, dan slaat de peuter die naam op, maar als de aandacht van de peuter op het moment dat je die naam noemt afgedwaald is, vergeet hij of zij die weer.

Als onze gedachten afdwalen, activeren onze hersenen allerlei hersenverbindingen waarin het over dingen gaat die niets te maken hebben met wat we aan het leren zijn. Als de focus ontbreekt, slaan we geen duidelijke herinneringen aan de leerstof op.

AFDWALEN

Het is tijd voor een snelle quiz:

1.    Wat is de technische naam voor synchroniciteit van een hersengolf en een geluid dat je hoort?

2.    Wat zijn de twee belangrijkste vormen van afleiding?

3.    Welk aspect van aandacht voorspelt hoe goed een universitaire sporter zal presteren?

Als je de antwoorden op deze vragen uit je hoofd weet, heb je tijdens het lezen voor langere tijd je aandacht erbij weten te houden, want de antwoorden stonden op de voorafgaande bladzijden van dit boek (en zijn ook onder aan deze bladzijde terug te vinden).*

Als je de antwoorden niet weet, ben je tijdens het lezen wellicht af en toe afgedwaald. En daarin ben je de enige niet.

De gedachten van een lezer dwalen gemiddeld 20 tot 40 procent van de tijd die hij of zij aan een tekst besteedt af. Het zal geen verbazing wekken wat dit voor studenten betekent: hoe meer ze afdwalen, hoe slechter hun begrip.⁸

Zelfs als onze gedachten niet afdwalen en we alleen maar de woorden door elkaar halen – bijvoorbeeld ‘We moeten circus voor het geld gaan verdienen’ in plaats van ‘We moeten geld voor het circus gaan verdienen’ –, dan zal de lezer ongeveer 30 procent van de tijd nog een flink stuk doorlezen (gemiddeld nog zeventien woorden) voordat hij het opmerkt.

Tijdens het lezen van een boek, een blog of welke andere tekst ook vormen onze hersenen een mentaal model waarmee we wat we lezen ook gaan begrijpen en het in verband brengen met de veelheid aan modellen waar we ten aanzien van datzelfde onderwerp al over beschikken. Dit uitdijende netwerk aan inzichten vormt de kern van het leren. Hoe vaker we tijdens het opbouwen van dat netwerk afdwalen en hoe sneller we nadat we met lezen begonnen zijn weer iets anders gaan doen, hoe groter de gaten.

Als we een boek lezen, construeren onze hersenen een netwerk aan wegen dat de betreffende groep ideeën en combinaties belichaamt. Stel dat diepgaande begrip nu eens tegenover de onderbrekingen en afleidingen van het altijd verleidelijke internet. Het bombardement aan sms’jes, filmpjes, beelden en andersoortige boodschappen dat de elektronische snelweg ons biedt, lijkt dan de vijand van het volledigere begrip te zijn. Dit komt voort uit wat Nicholas Carr ‘diep lezen’ noemt, iets waarvoor een langere tijd aaneengesloten concentratie en een onderdompeling in een onderwerp nodig zijn, in plaats van het voortdurend wisselen van aandachtspunt, waardoor we slechts onderling nietverbonden feitjes registreren.⁹

Naarmate het onderwijs meer in op het web gebaseerde formats wordt opgediend, neemt het gevaar toe dat de overvloed aan afleidingen die de media via internet bieden het leren in de weg zullen staan. Al in de jaren vijftig van de twintigste eeuw waarschuwde de filosoof Martin Heidegger voor een dreigende ‘overvloed van de technologische revolutie’ die ‘de mens zodanig in beslag kan nemen, kan betoveren en begoochelen en op het verkeerde been kan zetten, dat berekenend denken op een gegeven ogenblik […] de enige manier van denken zal zijn’.¹⁰ Dat zou ten koste gaan van het ‘meditatieve denken’, een vorm van bespiegeling die hij als de kwintessens van ons mens-zijn beschouwde.

Ik lees de waarschuwing van Heidegger als verwijzing naar de afname van een vaardigheid die de kern van de bespiegeling vormt: het vermogen om blijvende aandacht aan een voortschrijdend verhaal te besteden. Diep denken vergt een aanhoudende focus van de geest. Hoe meer we afgeleid raken, hoe oppervlakkiger onze bespiegelingen zullen zijn – en hoe korter de bespiegeling duurt, hoe trivialer die zal blijken te zijn. Als hij nu nog geleefd had, zou Heidegger gegruwd hebben van de mogelijkheid om te twitteren.

IS DE AANDACHT VERMINDERD?

In een druk vergadercomplex in Zwitserland speelt een bandje uit Sjanghai achtergrondmuziek, terwijl er honderden mensen door elkaar heen krioelen. Midden in dit gekkenhuis staat Clay Shirky stokstijf aan een statafeltje. Hij tikt verwoed op zijn laptop.

Clay is een kenner van de sociale media. Hij komt uit New York en ik heb hem een paar jaar geleden leren kennen, maar ik krijg maar zelden de kans hem in levenden lijve te ontmoeten. Ik sta nu al enkele minuten op ongeveer een meter van hem vandaan, rechts van hem, in zijn aandachtsgebied – als hij althans nog aandachtsruimte overhad. Tot ik zijn naam zeg ziet of hoort Clay echter niets. Bij het horen van zijn naam kijkt hij geschrokken op, en even later zijn we in gesprek verwikkeld.

Aandacht is een schaars goed, en de totale concentratie van Clay is op iets anders gericht tot hij zich naar mij wendt.

Sinds de jaren vijftig, toen George Miller in een van de meest invloedrijke artikelen van die tijd introduceerde wat hij zijn magische getal noemde, geldt ‘zeven plus of min twee’ stuks aan informatie als het maximumaantal dingen waar een mens aandacht voor kan hebben.¹¹

Sindsdien is dit volgens een deel van de cognitiewetenschappers echter opgeschoven naar een maximum van vier.¹² De beperkte aandacht van het grote publiek werd (heel even althans) getrokken door het bericht dat de hersencapaciteit van de mens van zeven naar vier stuks aan informatie was teruggevallen. ‘Hersenlimiet gevonden: vier stuks informatie,’ zo meldde een wetenschappelijke nieuwssite.¹³

Sommige mensen beschouwden de terugval in de hoeveelheid informatie die onze hersenen aankunnen als een vingerwijzing voor de gevoeligheid voor afleiding van het leven in de eenentwintigste eeuw, en ze betreuren het afnemen van dit essentiële mentale vermogen. Daarmee interpreteren ze de gegevens echter verkeerd.

‘Het werkgeheugen is niet kleiner geworden,’ zegt Justin Halberda, cognitiewetenschapper aan de Johns Hopkins University. ‘Het is gewoon niet waar dat ons werkgeheugen door de televisie aan omvang heeft ingeboet’ – ofwel dat we in de jaren vijftig allemaal een limiet van zeven plus of min twee hadden en dat die nu tot vier is teruggevallen.

‘De hersenen doen wat ze binnen hun beperkte mogelijkheden kunnen,’ legt Halberda uit, ‘en dus gebruiken we geheugensteuntjes’ – zoals het combineren van bijvoorbeeld de elementen 0, 2 en 3 tot één gegeven, bijvoorbeeld het netnummer 023. ‘Als we iets met ons geheugen doen, kan het resultaat heel goed zeven plus of min twee zijn. Dat kan echter weer worden verdeeld in een vaste limiet van vier, plus drie of vier of meer taken, die dankzij geheugensteuntjes kunnen worden toegevoegd. Zowel vier als zeven klopt dus, afhankelijk van de manier van meten.’

En dan is er wat veel mensen beschouwen als het ‘verdelen’ van de aandacht bij het multitasken. De cognitiewetenschap leert ons dat ook dat niet bestaat. We beschikken niet over een rekbare ballon van aandacht waarvan we de inhoud kunnen verdelen; we hebben een dunne, vaststaande buis om aandacht toe te wijzen. We splitsen onze aandacht niet, maar schakelen die heel snel heen en weer. Dat constante schakelen kost ook aandacht en verhindert volledige, geconcentreerde betrokkenheid.

‘Het meest waardevolle kapitaal van een computersysteem is tegenwoordig niet meer de processor, het geheugen, een schijf of het netwerk, maar de menselijke aandacht,’ stelt een onderzoeksgroep van de Carnegie Mellon University vast.¹⁴ Hun oplossing voor deze zwakste schakel bestaat eruit afleidingen tot een minimum terug te brengen: project-Aura is een voorstel om een einde te maken aan hinderlijke systeembeperkingen, zodat we geen tijd verspillen.

Het streven naar een computersysteem waarbij dit soort zorgen tot het verleden behoren is loffelijk, maar met deze oplossing komen we niet veel verder. Er is geen behoefte aan een technologische oplossing, maar aan een cognitieve. De bron van alle afleiding zit niet zozeer in de technologie die we gebruiken als wel in de frontale aanval op ons vermogen om ons te concentreren – al was het maar die van het steeds verder in aantal toenemende afleidingen. En daarmee keer ik terug naar Clay Shirky, en met name naar zijn onderzoek naar sociale media.¹⁵ Er is natuurlijk niemand die zich op alles tegelijk kan concentreren, maar allemaal samen scheppen we wel een collectieve bandbreedte voor aandacht waar iedereen naar behoefte gebruik van kan maken. Zie Wikipedia.

Shirky stelt in zijn boek Iedereen dat aandacht, net als geheugen of welke andere cognitieve vaardigheid ook, kan worden gezien als een vermogen dat onder talloze mensen verdeeld is. Een ‘trending topic’ registreert waar we onze collectieve aandacht op richten. Er zijn mensen die vinden dat we door ons steeds meer op techniek gestoelde leren en onthouden afgestompt raken, maar er valt ook iets voor te zeggen dat we daarmee een geestelijk hulpmiddel scheppen dat de kracht van de individuele aandacht ontstijgt.

Ons sociale kapitaal – en onze aandachtsspanne – groeit bij een toename van het aantal sociale verbintenissen dat ons belangrijke informatie oplevert, zoals de ongeschreven regels van ‘hoe het er hier toegaat’, ongeacht of het dan om een organisatie of een nieuwe buurt gaat. Niet bijzonder nabije kennissen kunnen extra ogen en oren in de wereld zijn, en daarmee belangrijke bronnen voor de sturing die nodig is om in ingewikkelde sociale en op informatie gerichte ecosystemen te functioneren. De meeste mensen hebben een hechte band met een paar goede, vertrouwde vrienden, maar velen beschikken ook over honderden zogenoemde vagere contacten (zoals onze ‘vrienden’ op Facebook). Deze zwakke banden hebben grote waarde als versterkers van onze aandachtscapaciteit, en ze zijn een bron van tips voor leuke koopjes, mogelijkheden voor werk en geschikte partners.¹⁶

Als we wat we zien en wat we weten met elkaar op één lijn brengen, versterkt de gezamenlijke inzet onze cognitieve rijkdom. Ons quotum voor een werkgeheugen zal op elk enkel moment klein zijn, maar de totale hoeveelheid gegevens die we door die nauwe opening heen kunnen sturen kan enorm worden. Deze collectieve intelligentie, ofwel het totaal van wat iedereen in een samengestelde groep kan bijdragen, biedt ons een maximale concentratie, een optelling van wat al die vele ogen kunnen zien.

Een op de collectieve intelligentie gericht onderzoekscentrum van MIT ziet het delen van kennis via internet als een van de stimulerende factoren voor dit toenemende vermogen. Het is het klassieke gegeven: miljoenen websites laten hun licht op allerlei afgebakende niches schijnen, en een zoekopdracht op internet selecteert en stuurt onze focus, waardoor we al dat cognitieve werk op een doelmatige manier kunnen oogsten.¹⁷

De kernvraag van de onderzoekers van MIT: ‘Hoe kunnen we mensen en computers verbinden, zodat we collectief met meer intelligentie handelen dan als individu of als groep?’ Of, zoals de Japanners zeggen: ‘Met z’n allen zijn we slimmer dan wie ook.’

HOU JE VAN WAT JE DOET?

De grote vraag: als je ’s ochtends opstaat, ben je dan blij om te vertrekken naar je werk, school, of wat je dag ook maar vult?

In een onderzoek dat hij met Howard Gardner van Harvard en William Damon van Stanford uitvoerde, richtte Mihaly Csikszentmihalyi zich op wat hij ‘goed werk’ noemde. Dat bestond uit een sterke combinatie van waar mensen in uitblinken, waar ze zich betrokken bij voelen en hun ethiek, ofwel de dingen die hen raken.¹⁸ Dat zijn meestal roepingen die ons volledig opslokken: mensen houden van wat ze doen. Een volledige absorptie in wat we doen is goed, en plezier is de emotionele stimulans voor de zogenoemde flow.

Mensen komen in het dagelijks leven maar zelden in zo’n flow.¹⁹ Bij een willekeurige toetsing van het humeur van mensen blijkt het merendeel ofwel gespannen, ofwel verveeld, met slechts heel af en toe een korte periode van flow; slechts 20 procent van de mensen ervaart ten minste één keer per dag zo’n flow, en ongeveer 15 procent bereikt in de loop van een doorsneedag nooit een flow.

Essentieel voor meer flow in het leven is dat we doen waar we plezier aan beleven, wat het geval is bij de gelukkigen die werk hebben dat ze erg leuk vinden. Wie op welk terrein dan ook goed presteert, zal deze combinatie tegen het lijf zijn gelopen.

Behalve een heel nieuwe carrière zijn er nog wel enkele andere routes naar flow. Eén daarvan kan zich aandienen als we iets moeten doen waarbij het uiterste van ons gevraagd wordt, als we tegen de grenzen van wat we kunnen aan moeten werken. Een andere bestaat eruit iets te doen waar ons hart ligt, want soms brengt motivatie flow dichterbij. Hoe we er echter ook komen, de gemene deler is een volledige focus: het zijn allemaal manieren om de aandacht zo groot mogelijk te maken. Hoe de weg erheen ook loopt, een scherpe focus stimuleert de flow.

Deze optimale toestand van de hersenen om goed werk te leveren kenmerkt zich door een grotere neurale harmonie – er is sprake van grote onderlinge verbondenheid tussen de verschillende gebieden in de hersenen op het juiste moment.²⁰ In deze toestand zijn idealiter de circuits die voor de voorliggende taak van belang zijn heel actief, terwijl de irrelevante juist rust houden. De hersenen zijn precies afgestemd op de eisen die het moment stelt. Als onze hersenen zich in deze toestand bevinden, is de kans dat we presteren op het voor ons hoogst haalbare niveau groter.

Onderzoek op het werk heeft echter aangetoond dat veel mensen zich daar in een heel andere toestand bevinden. Ze zitten te dagdromen, surfen urenlang over het web en YouTube, en doen niet meer dan het absolute minimum dat van hen verlangd wordt. Hun aandacht vliegt alle kanten op. ’Een dergelijke onverschilligheid en gebrek aan betrokkenheid zijn schering en inslag bij baantjes die weinig van iemand vragen. Om de niet-betrokken werknemer dichter bij een toestand van aandacht te brengen moeten zijn motivatie en zijn enthousiasme worden versterkt, moet hij zich nuttig voelen en moet de druk worden verhoogd.

Daar staat tegenover dat er ook een grote groep is die zich in een toestand bevindt die neurobiologen frazzle noemen en waarin een voortdurend teveel aan stress hun zenuwstelsel overspoelt met cortisol en adrenaline. Hun aandacht richt zich op hun zorgen in plaats van op hun werk. Deze emotionele overbelasting kan tot een burn-out leiden.

Volledige focus wijst een mogelijke weg naar flow. Maar als we besluiten ons helemaal op één ding te concentreren en de rest te negeren, doet zich een – meestal onzichtbare – spanning voor op een belangrijke neurale grens, waar de bovenkant van de hersenen met de onderkant worstelt.

*     Antwoorden: 1) fasebinding; 2) zintuiglijk en emotioneel; 3) hoe goed ze zich kunnen concentreren en afleidingen kunnen buitensluiten

3

AANDACHT VAN BOVEN EN BENEDEN

‘Ik richtte mijn aandacht op het bestuderen van enkele rekenkundige vraagstukken, maar daar had ik weinig succes mee,’ schreef de negentiende-eeuwse Franse wiskundige Henri Poincairé. ‘Vol weerzin over mijn tekortkomingen besloot ik een paar dagen naar de kust te gaan.’¹

Terwijl hij daar op een ochtend over de rotsen langs de kust wandelde, kreeg hij plotseling het inzicht ‘dat de rekenkundige transformaties van onbepaalde kwadratische formules met drie variabelen gelijk aan die van de niet-euclidische meetkunde zijn’.

De inhoud van dat bewijs doet er hier niet toe (en dat is maar goed ook; ik heb geen idee waar deze wiskunde precies over gaat). Intrigerend is wat mij betreft hóé deze verlichting tot Poincairé kwam: ‘bondig, plotseling, en met onmiddellijke zekerheid.’ Hij werd erdoor overvallen.

In de overlevering van de creativiteit wemelt het van dit soort verhalen. Carl Gauss, een wiskundige uit de achttiende en negentiende eeuw, sleutelde vier jaar lang zonder succes aan een grondstelling. Op een dag diende de oplossing zich echter aan, ‘als een plotselinge lichtflits’. Toch kon hij de gedachtegang die zijn jarenlange gepuzzel met die lichtflits verbond naderhand niet meer reproduceren.

Hoe kan dat? Onze hersenen bevatten twee semionafhankelijke, grotendeels gescheiden systemen. Het ene beschikt over een enorme harde schijf en draait onafgebroken, lost in alle rust onze problemen op en verrast ons met plotselinge oplossingen voor ingewikkeld gepieker. Omdat dit deel buiten het gezichtsveld van ons bewustzijn functioneert, merken we niet hoe het werkt. Dit systeem presenteert de vruchten van zijn harde werk ogenschijnlijk vanuit het niets en in allerlei verschillende vormen, van het sturen van de syntaxis van een zin tot het opstellen van complete wiskundige bewijzen.

Deze achterhoofdaandacht heeft de neiging in de schijnwerpers te treden als het onverwachte gebeurt. Je voert een telefoongesprek met iemand terwijl je met de auto bij een verkeerslicht staat (het autorijden gebeurt in het achterhoofd), en doordat iemand achter je claxonneert dringt tot je door dat het licht op groen is gesprongen.

Een groot deel van deze neurale verbindingen bevindt zich in het onderste deel van onze hersenen, in de subcorticale structuren, maar de inspanningen ervan komen pas aan het licht als de resultaten van beneden worden doorgegeven aan onze neocortex, de bovenste laag van onze hersenen. Dankzij deze constructie beleefden Poincairé en Gauss vanuit de lagere delen van hun hersenen hun doorbraak.

In de cognitiewetenschap noemt men dit functioneren van de neurale machinerie van het lagere deel van de hersenen ‘bottom-up’.² Daartegenover staat ‘top-down’, dat verwijst naar hersenactiviteit die vooral in de neocortex plaatsvindt. Deze ziet toe op zijn doelen en legt die op aan de subcorticale structuren. Het is eigenlijk net alsof er twee hersenen aan het werk zijn.

De ‘bottom-up’-hersenen:

•  zijn sneller – opereren in milliseconden;

•  werken onwillekeurig en automatisch – staan altijd aan;

•  zijn intuïtief – functioneren aan de hand van associatienetwerken;

•  zijn impulsief – werken op basis van emoties;

•  voeren bekende routines uit, zijn de gids voor ons handelen;

•  sturen onze geestelijke beelden van de wereld.

En de ‘top-down’-hersenen:

•  zijn langzamer;

•  functioneren vrijwillig;

•  vergen inzet;

•  zijn de zetel van zelfbeheersing, waar soms van vaste routines kan worden afgeweken en emotionele impulsen kunnen worden onderdrukt;

•  kunnen nieuwe modellen leren, nieuwe plannen maken en zich – binnen grenzen – over ons automatische repertoire ontfermen.

Vrijwillige aandacht, wilskracht en bewuste keuzes zijn top-down; op reflex gebaseerde aandacht, impulsen en mechanische gewoonten zijn bottom-up (net als de aandacht die getrokken wordt door een stijlvol pak of een spitsvondige reclame). Aandacht voor de schoonheid van een zonsondergang, concentratie op wat we lezen of een serieus gesprek met iemand voeren zijn top-downactiviteiten. Ons geestesoog voert een onafgebroken dans uit tussen de door prikkelingen gestuurde aandacht en de vrijwillig gestuurde focus.

Het bottom-upsysteem doet aan multitasken, want het beoordeelt voortdurend allerlei signalen tegelijk, waaronder kenmerken van onze omgeving die nog niet ten volle geregistreerd zijn. Het analyseert wat in ons perceptiebereik komt en laat dan pas weten wat het als relevant voor ons beoordeelt. Ons top-downdenken staat langer stil bij wat het aangeboden krijgt, bekijkt die dingen een voor een en analyseert ze diepgaander.

Via wat niets anders dan gezichtsbedrog voor de geest is, nemen we aan dat wat binnen ons bewustzijn ligt ook het volledige functioneren van de hersenen vormt. Het merendeel van de activiteiten van de hersenen speelt zich echter achter de coulissen af, op de plaatsen waar bottomupsystemen rustig doorwerken.

Een groot deel (sommigen zeggen zelfs alles) van datgene waarop de top-downgeest denkt zelf de aandacht gericht te hebben, komt in werkelijkheid voort uit bottom-up gedicteerde plannen. Als dit een film was, zo schreef psycholoog Daniel Kahneman spottend, was de top-downgeest ‘een figurant die van zichzelf dacht dat hij de hoofdrol speelde’.³

Het snel handelende, op reflexen gebaseerde bottom-upnetwerk, dat bij voorkeur op de korte termijn en impulsief denkt en snel beslissingen neemt, is in de evolutie al miljoenen jaren oud. Het top-downnetwerk aan de voor- en bovenkant van de hersenen vormt een latere toevoeging, waarvan de volledige volwassenwording nog maar enkele honderdduizenden jaren geleden heeft plaatsgehad.

De top-downverbindingen dragen vaardigheden als zelfbewustzijn, reflectie, afweging en planning aan het repertoire van onze geest bij. De bewuste top-downconcentratie biedt de geest een handvat om onze hersenen te besturen. Als we onze aandacht van de ene taak, prikkeling of sensatie naar een andere verplaatsen, wordt het bijbehorende systeem in de hersenen geactiveerd. Denk terug aan een gelukkig moment, bijvoorbeeld toen je aan het dansen was, en de neuronen voor vreugde en beweging komen tot leven. Ga in gedachten weer naar de begrafenis van een geliefde en het systeem voor verdriet komt in actie. Oefen in gedachten een slag tegen een golfbal en de neurieten en dendrieten die die beweging sturen versterken hun verbinding.

De hersenen van de mens behoren tot de voldoende functionerende, maar nog niet ideale ontwerpen van de evolutie.⁴ De oudere bottom-up-systemen deden het ten tijde van een groot deel van de prehistorie van de mens blijkbaar goed genoeg om hem te laten overleven, maar hun ontwerp zorgt tegenwoordig voor de nodige problemen. In een groot deel van het leven houdt het oudere systeem de leiding in handen; meestal is dat in ons voordeel, een enkele keer niet. Te veel geld uitgeven, verslavingen en roekeloos rijgedrag gelden allemaal als signalen dat het oude systeem zijn tekortkomingen heeft.

Door de eisen die lang geleden aan ons werden gesteld om te overleven zitten onze hersenen vol met vaste bottom-upprogramma’s voor de voortplanting en de verzorging van kinderen, voor wat aangenaam en wat onprettig is, voor het wegrennen bij gevaar, voor het pakken van het beschikbare eten en wat dies meer zij. Versneld doorgespoeld naar onze volledig veranderde wereld blijkt dat wij het leven, ondanks een voortdurend touwtrekken door bottom-upingevingen en -stimuleringen, tegenwoordig vaak top-down moeten ervaren.

Er is een verrassende factor verantwoordelijk voor dat het evenwicht vaak naar bottom-up doorslaat: de hersenen besparen energie. Cognitieve inspanningen, zoals leren hoe je een laatste technische upgrade moet gebruiken, vergen actieve aandacht, en die kost energie. Hoe vaker we een nieuwe handeling herhalen, hoe meer die uitgroeit tot een ingesleten gewoonte. Daarmee wordt de uitvoer ervan steeds meer een klus voor het bottom-upsysteem, en dan met name voor de neurale netwerken in de basale ganglia, een massa ter grootte van een golfbal onder aan de hersenen, vlak boven het ruggenmerg. Hoe vaker we een vaste handeling herhalen, hoe meer de basale ganglia de uitvoering ervan van andere delen van de hersenen overnemen.

De bottom-up- en top-downsystemen verdelen de geestelijke taken zodanig dat we met een minimale inspanning optimale resultaten kunnen behalen. Naarmate vertrouwdheid een routine eenvoudiger maakt, wordt die van boven naar beneden verschoven. Zo’n neurale verplaatsing is het gevolg van het feit dat we bepaalde handelingen steeds gedachtelozer kunnen uitvoeren, tot ze uiteindelijk volledig automatisch verlopen.

Het toppunt van automatisme is waarneembaar als deskundigheid zich uitbetaalt in de vorm van vanzelfsprekende aandacht voor moeilijke kwesties, ongeacht of het dan gaat om een schaakpartij op hoog niveau, het rijden van een NASCAR-wedstrijd of het maken van een olieverfschilderij. Als we onvoldoende geoefend hebben zullen deze activiteiten een scherpe focus vergen, maar als we de vereiste vaardigheden zodanig beheersen dat we aan wat er verlangd wordt tegemoet kunnen komen, zullen we geen extra cognitieve inspanning hoeven te leveren – en daarmee komt onze aandacht vrij voor extra’s die uitsluitend op de hoogste niveaus vertoond worden.

Wereldkampioenen getuigen er telkens weer van dat een strijd op het allerhoogste niveau, waar tegenstanders net zo lang en intensief hebben getraind als zijzelf, uiteindelijk een mentale strijd wordt: de geestestoestand bepaalt hoe goed ze zich kunnen concentreren, en dus hoe goed het hun zal vergaan. Hoe natuurlijker een kandidaat de bottom-uphandelingen kan vertrouwen, hoe vrijer zijn geest is voor extra behendigheid.

Kijk bijvoorbeeld naar de beste quarterbacks uit het American football, de spelverdelers die, in de woorden van de analytici, ‘het hele veld overzien’: zij ‘lezen’ de verdedigende opstelling van de tegenstander al voordat het spel in beweging komt, en zodra de bal in het spel is passen ze zich aan, waardoor ze net die fractie van een seconde winnen en de vrije man weten te vinden. Een dergelijke vorm van ‘zien’ vergt ontzettend veel training, tot datgene wat aanvankelijk veel aandacht vergde – ‘ontwijk die tackle’ – vanzelf gebeurt.

Vanuit een mentaal-organisatorisch perspectief is het zien van de vrije man terwijl er diverse zware jongens van alle kanten op je af stormen om je onderuit te halen geen geringe prestatie. De quarterback moet de looplijnen van verschillende medespelers registreren, maar tegelijk reageren op de bewegingen van alle elf tegenstanders; dat zijn opgaven die het best worden uitgevoerd door geoliede bottom-upsystemen (en ze zijn volstrekt ondoenlijk als elke handeling bewust moest worden doordacht).

RECEPT VOOR RAMPSPOED

Lolo Jones was onderweg naar de overwinning en de gouden medaille op de 100 meter horden tijdens de Olympische Spelen van 2008 in Beijing. Ze lag aan kop en gleed in een moeiteloos ritme over de horden heen, tot er iets misging.

Aanvankelijk gebeurde dat nauwelijks merkbaar: ze had het gevoel dat de horden te snel op haar af kwamen. Dat zette Jones aan het denken: blijf goed op je techniek letten, blijf je benen goed naar voren strekken.

Door die gedachten ging ze forceren, kwam er iets te veel spanning in haar lichaam, en daardoor raakte ze de negende van de tien horden. Jones eindigde ineens als zevende in plaats van als eerste, en ze stortte na de finish huilend op de baan ineen.⁵

In de voorbereiding op de Olympische Spelen van 2012 in Londen (waar ze vierde op de 100 meter vlak zou worden) stond dat moment van verlies Jones nog glashelder voor de geest. En als een neurowetenschapper naar zijn mening was gevraagd, had hij precies kunnen uitleggen wat er gebeurd was: op het moment dat ze over de details van haar techniek was gaan nadenken, in plaats van het werk over te laten aan de motorische verbindingen die het allemaal feilloos op eigen kracht konden uitvoeren, stak ingrijpen van bovenaf een spaak in het wiel van haar vertrouwen in het bottom-upsysteem.

Als een topsporter tijdens het uitvoeren van een specialiteit over de techniek gaat nadenken loopt de zaak gegarandeerd in het honderd, zo heeft hersenonderzoek aangetoond. Toen topvoetballers gevraagd werd op te letten met welke voet ze de bal controleerden wanneer ze tussen een reeks pylonen door slalomden, maakten ze meer fouten.⁶ Hetzelfde gebeurde toen honkballers gevraagd werd op te letten of hun knuppel op het moment van slaan omhoog of omlaag bewoog.