Daniel Goleman

Het brein en emotionele intelligentie

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2011 Daniel Goleman

© 2013 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact

Vertaling Peter van Huizen

Oorspronkelijke titel The Brain and Emotional Intelligence: New Insights

Oorspronkelijke uitgever More Than Sound

Omslagontwerp Studio Jan de Boer BNO

E-book Elgraphic bv

NUR 770

ISBN 978 90 470 0603 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 470 0533 9

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

www.businesscontact.nl

Inhoud

Inleiding

Is emotionele intelligentie een aparte verzameling bekwaamheden?

Zelfbewustzijn

De juiste hersentoestand voor de taak

De creatieve hersenen

Zelfbeheersing

Het hanteren van stress

Motivatie: wat ons beweegt

Optimaal presteren

De sociale hersenen

De sociale hersenen online

Verschillende soorten empathie

Sekseverschillen

De schaduwzijde

Het ontwikkelen van emotionele intelligentie

Sociaal-emotioneel leren

Noten

Inleiding

In 1995, net voor de verschijning van mijn boek Emotionele intelligentie, realiseerde ik me dat ik geslaagd zou zijn als ik op een dag twee vreemden met elkaar zou horen praten en als een van hen de term ‘emotionele intelligentie’ zou gebruiken en de ander zou begrijpen wat die term betekende. Dit zou erop wijzen dat het begrip emotionele intelligentie, of EI (de term waaraan ik de voorkeur geef boven de popularisatie EQ) een ‘meme’ was geworden, een nieuw idee dat in de cultuur was opgenomen. Op dit moment heeft EI deze verwachting veruit overtroffen: het is een krachtig model gebleken voor scholing in sociaal-emotioneel leren en wordt erkend als basisingrediënt van superieur leiderschap en als werkzame factor in een vervullend bestaan.

Bij het schrijven van Emotionele intelligentie plukte ik de vruchten van tien jaar recent onderzoek over de hersenen en emoties. Ik gebruikte het begrip emotionele intelligentie als kader om aandacht te vragen voor een nieuw onderzoeksgebied: de affectieve neurowetenschap. Het onderzoek naar de hersenen en ons emotionele en sociale leven is na de voltooiing van dat boek niet stil blijven staan; in de afgelopen jaren is het eerder in een stroomversnelling geraakt. Ik heb nieuwe uitkomsten van dit onderzoek gerapporteerd in mijn boeken Sociale intelligentie en Het nieuwe leiderschap en in een reeks artikelen in de Harvard Business Review.

In dit boek wil ik deze rapportage voortzetten door enkele belangrijke onderzoeksresultaten te presenteren die ons begrip van emotionele intelligentie en de toepassing daarvan uitbreiden. Het gaat daarbij niet om een uitputtende technische bespreking van wetenschappelijke gegevens, maar om de overdracht van nieuwe inzichten die in de praktijk kunnen worden toegepast.

Ik zal de volgende onderwerpen bespreken:

de grote vraag die vooral in academische kringen wordt gesteld: bestaat er zoiets als emotionele intelligentie die verschilt van IQ?;

de ethische radar van de hersenen;

de neurale dynamiek van creativiteit;

de hersencircuits voor energie, volharding en motivatie;

de hersentoestanden die ten grondslag liggen aan optimaal presteren en hoe deze versterkt kunnen worden;

de sociale hersenen: afstemming, resonantie en interpersoonlijke chemie;

hersenen 2.0: ons brein op het net;

verschillende soorten empathie en kernverschillen tussen de seksen;

de schaduwzijde: sociopathie;

neurale lessen voor het coachen en versterken van bekwaamheden op het gebied van emotionele intelligentie.

Er zijn drie veelgebruikte modellen van emotionele intelligentie, elk met zijn eigen verzameling toetsen en meetinstrumenten. Eén model is afkomstig van Peter Salovey en John Mayer, die het begrip emotionele intelligentie als eersten hebben voorgesteld in hun baanbrekende artikel uit 1990.1 Een tweede model is dat van Reuven Bar-On, die een belangrijke rol heeft gespeeld bij het stimuleren van onderzoek op dit gebied.2

Het derde model is mijn eigen model, dat het meest uitvoerig is beschreven in Het nieuwe leiderschap (het boek dat ik geschreven heb met mijn collega’s Annie McKee en Richard Boyatzis). Op dit moment bestaan er nog verschillende andere EI-modellen, en aan nog andere wordt gewerkt. Dit geeft een goed beeld van de vitaliteit van dit onderzoeksgebied.3

.

.

Emotionele intelligentie – model van Goleman

De meeste elementen van elk model van emotionele intelligentie passen in deze vier generieke domeinen: zelfbewustzijn, zelfregulering, sociaal bewustzijn en relatiemanagement.

Is emotionele intelligentie een aparte verzameling bekwaamheden?

Dit is de eerste grote vraag: is emotionele intelligentie iets anders dan IQ?

Mijn eerste vermoeden dat IQ op zich misschien niet al het succes in een loopbaan kon verklaren kwam bij me op tijdens mijn eerste jaar als student. Ik had een medestudent in mijn studentenhuis met uitzonderlijke scores op zijn toelatingstest en op vijf advanced placement tests. Vanuit een academisch gezichtspunt was hij briljant. Maar hij had een probleem: hij was volstrekt niet gemotiveerd. Hij ging nooit naar college, kwam pas rond het middaguur zijn bed uit en maakte nooit zijn opdrachten af. Het kostte hem acht jaar om zijn bachelordiploma te halen en op dit moment is hij werkzaam als consultant. Hij is geen toppresteerder, staat niet aan het hoofd van een grote organisatie en is geen uitblinkende leider. Ik zie nu in dat het hem ontbrak aan enkele belangrijke vaardigheden op het gebied van emotionele intelligentie, met name zelfbeheersing.

Howard Gardner, een vriend uit mijn studietijd, heeft de aanzet gegeven tot een discussie over verschillende soorten intelligentie naast IQ toen hij in de jaren tachtig van de vorige eeuw schreef over meervoudige intelligenties.4 Howards uitgangspunt was dat een intelligentie pas als een afzonderlijke verzameling bekwaamheden beschouwd kan worden als hij gebaseerd is op een specifieke combinatie van hersengebieden die deze intelligentie besturen en reguleren.

Sindsdien zijn er specifieke circuits voor emotionele intelligentie vastgesteld in een baanbrekend onderzoek van een andere oude vriend, Reuven Bar-On (door een toevallige omstandigheid had ik op de zondagsschool nog les van zijn moeder gehad). Bar-On werkte met een van de momenteel meest vooraanstaande groepen hersenonderzoekers, onder leiding van Antonio Damasio, aan de medische school van de Universiteit van Iowa.5 Ze maakten gebruik van de gouden standaard in de neuropsychologie voor het vaststellen van hersengebieden in verband met specifieke gedragsvormen en mentale functies: onderzoek naar hersenletsel. Ze onderzochten patiënten met hersenletsel in welomschreven gebieden door de locatie van het letsel in verband te brengen met de daardoor veroorzaakte aangetaste of verloren gegane vermogens bij de patiënt. Op grond van deze beproefde neurologische methode ontdekten Bar-On en zijn medeonderzoekers verschillende hersengebieden die van doorslaggevend belang zijn voor de uitoefening van emotionele en sociale intelligentie.

Het onderzoek van Bar-On bewijst overtuigend dat emotionele intelligentie berust op andere hersengebieden dan iq. Onderzoeksresultaten aan de hand van andere methoden leiden tot dezelfde conclusie.6 Met elkaar maken deze gegevens duidelijk dat er voor emotionele intelligentie specifieke hersencentra bestaan die deze groep van menselijke vaardigheden onderscheiden van academische (verbale, mathematische en ruimtelijke) intelligentie – of IQ, zoals deze zuiver cognitieve vaardigheden bekendstaan – en van persoonlijkheidskenmerken.

.

.

Hersencircuits voor emotionele intelligentie op basis van hersenimaging en onderzoek naar hersenletsel

.

.

Rechter amygdala

De rechter amygdala (we hebben er in elke hersenhelft één) is een zenuwcentrum voor emotie in de middenhersenen. In Emotionele intelligentie heb ik geschreven over baanbrekend onderzoek van Joseph LeDoux naar de rol van de amygdala in onze emotionele reacties en herinneringen. Het onderzoek van Bar-On heeft aangetoond dat patiënten met een beschadiging van de rechter amygdala een verlies van emotioneel zelfbewustzijn lieten zien: het vermogen om je bewust te zijn van je eigen gevoelens en ze te begrijpen.

.

.

Rechter hersenhelft: somatosensorische/insulaire cortex

Een ander belangrijk gebied voor emotionele intelligentie ligt ook aan de rechterkant van de hersenen: de rechter somatosensorische cortex. Ook de beschadiging van dit gebied leidt tot een aantasting van zelfbewustzijn en van empathie: de gewaarwording van emoties bij andere mensen. Het vermogen om je eigen emoties te begrijpen en te voelen speelt een beslissende rol bij het begrijpen van de emoties van anderen en bij het meevoelen met deze emoties. Empathie is ook afhankelijk van een andere structuur in de rechter hersenhelft, de insula, een knooppunt van hersencircuits dat onze hele lichamelijke toestand registreert en ons laat weten hoe we ons voelen. Onze afstemming op onze eigen gevoelens speelt een centrale rol bij onze gewaarwording en ons begrip van de gevoelens van anderen.

.

.

Anterieure cingulaire cortex

Een ander belangrijk gebied is de anterieure cingulaire cortex, die zich bevindt aan de voorkant van een streng van hersenvezels rond het corpus callosum dat de twee hersenhelften met elkaar verbindt. De anterieure cingulaire cortex is verantwoordelijk voor impulsbeheersing, het vermogen om onze emoties, en met name verontrustende en sterke emoties, te hanteren.

.

.

Orbitofrontale/ventromediale cortex

Ten slotte is er nog de ventrale mediale strook van de prefrontale cortex. De prefrontale cortex ligt direct achter het voorhoofd en is het laatste deel van de hersenen dat volledig tot ontwikkeling komt. Dit is het uitvoerende centrum van de hersenen dat zorg draagt voor de vermogens om persoonlijke en interpersoonlijke problemen op te lossen, onze impulsen in banen te leiden, onze gevoelens effectief uit te drukken en goede betrekkingen met anderen te onderhouden.

.

.

Corticale en subcorticale functies

De neocortex bevat centra voor cognitie en andere complexe mentale operaties. De subcorticale gebieden zijn verantwoordelijk voor meer fundamentele mentale processen. Direct onder de denkende hersenen, en daarin uitlopend, liggen de limbische centra, de belangrijkste hersengebieden voor emotie. Deze gebieden worden ook aangetroffen in de hersenen van andere zoogdieren. De oudere delen van de subcortex strekken zich benedenwaarts uit langs de hersenstam, die bekendstaat als het ‘reptielenbrein’ omdat we deze basale toerusting met reptielen gemeen hebben.

Zelfbewustzijn

Nieuwe onderzoeksuitkomsten geven aanwijzingen over de manier waarop hersengebieden in verband met zelfbewustzijn ons steunen bij ethische kwesties en bij besluitvorming in het algemeen. De crux voor het begrip van deze neurale dynamiek is onderscheid te maken tussen de denkende hersenen (neocortex) en de subcorticale gebieden.

Antonio Damasio (de neurowetenschapper in wiens laboratorium Bar-On zijn onderzoek naar de basis van emotie in de hersenen uitvoerde) heeft een verhelderend neurologisch geval beschreven. Er was een briljante bedrijfsjurist bij wie zich een hersentumor had ontwikkeld. Gelukkig werd deze tumor snel gediagnosticeerd en met succes operatief verwijderd. Maar tijdens de operatie moest de chirurg circuits doorsnijden die de verbinding verzorgden tussen belangrijke gebieden van de prefrontale cortex (het uitvoerende centrum van de hersenen) en de amygdala in het gebied voor emoties in de middenhersenen.

Na de operatie ontstond er een raadselachtig klinisch beeld. Aan de hand van elke toetsing van IQ, geheugen en aandacht was deze jurist nog net zo competent als voor de operatie. Maar hij kon zijn werk niet langer doen. Hij verloor zijn baan. Hij kon zich in geen enkele betrekking handhaven. Zijn huwelijk liep stuk. Hij verloor zijn huis. Ten slotte verbleef hij in de logeerkamer van zijn broer en wendde hij zich in wanhoop tot Damasio om erachter te komen wat er fout was gegaan.

Aanvankelijk stond Damasio voor een raadsel omdat de jurist elke neurologische test doorstond. Maar de oplossing kwam op het moment dat Damasio hem vroeg wanneer ze elkaar voor een volgende afspraak terug zouden zien.