Deze hoofdstukken zijn toegevoegd aan de geactualiseerde editie van De eurocrisis. De volledige nieuwe versie van het boek is hier verkrijgbaar.

Martin Visser (1971) is econoom en journalist. Hij begon zijn journalistieke loopbaan op de economieredactie van weekblad Elsevier. Sinds 1998 werkt hij voor Het Financieele Dagblad, waarin hij onder meer schreef over sociale economie, gezondheidszorg en de Nederlandse politiek. Van januari 2008 tot oktober 2012 was hij correspondent in Brussel. Hij doet verslag van de Europese politiek en in het bijzonder van de eurocrisis. Lees zijn blog hier of volg hem op Twitter.

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten en Donald Kalff.

www.businesscontact.nl

@businessboek

17
Schijn bedriegt
  Januari – maart 2012

‘De problemen zijn niet voorbij, maar het dieptepunt van de crisis ligt achter ons.’ Herman Van Rompuy, de immer bedachtzame voorzitter van de Europese Raad, valt uit zijn rol. Het is 10 maart en al bijna twee maanden redelijk rustig op de financiële markten en Van Rompuy kondigt het einde van de crisis aan.

Een kleine twee weken later volgt de man die zo mogelijk nog voorzichtiger is in zijn uitlatingen, Mario Draghi, de president van de Europese Centrale Bank. ‘Het ergste is voorbij, maar er zijn nog steeds risico’s’, zegt hij in een kranteninterview. De centrale bank heeft al geruime tijd geen steunaankopen meer hoeven doen op de markt voor staatsobligaties. Gedurende de maand januari ebt de paniek van november en december langzaam weg. Begin februari koopt de ECB nog wat laatste plukjes Spaans en Italiaans staatspapier, maar inmiddels zijn de rentes weer teruggezakt naar een acceptabel niveau. Spanje en Italië kunnen weer geld lenen tegen rentes net boven de 5 procent.

Zou het magische medicijn dan toch zijn gevonden? Zijn beleggers dermate overtuigd van de bezuinigingen en hervormingen, van de machtswisselingen in Griekenland en Italië en van de nog strakkere begrotingsregels die in december zijn afgesproken? Van Rompuy denkt van wel. In een eindejaarsinterview met de Volkskrant blikt hij terug op het afgelopen rampjaar en durft te zeggen dat 2011 later misschien wel de boeken ingaat als het jaar waarin de euro is gered met een afgewogen pakket slimme oplossingen: ‘Als alles goed afloopt en het zal goed aflopen, zal onze perceptie van het annus horribilis, zoals we 2011 nu beleven, volledig veranderen. Dan zal men zeggen: 2011 was het annus mirabilis, het jaar waarin werd gecorrigeerd wat bij de geboorte van de euro fout zat.’

Misschien is de Belg vooral crisismoe en is het puur wensdenken dat hem tot dergelijke uitspraken verleidt. Er zijn begin 2012 wel degelijk aanwijzingen dat de crisis zo weer op kan laaien. Zo meldt de Spaanse regering op 2 januari dat het begrotingstekort over het afgelopen jaar flink is tegengevallen. De regering van Mariano Rajoy zit met een paar lijken in de kast van de vorige premier. Die zou het tekort terugdringen tot 6 procent van het bruto binnenlands product, maar bij het sluiten van de boeken blijft er een gat van 8 procent over.

Nog meer slecht nieuws uit Spanje volgt drie dagen later. De regering kondigt aan 50 miljard euro te reserveren voor de bankensector. De regionale Spaanse banken zitten klem door de vastgoedcrisis. De vastgoedbubbel in Spanje loopt leeg en de banken blijven met steeds grotere hoeveelheden slechte leningen zitten. Daarbij komen die banken in een neerwaartse spiraal terecht. Hoe beroerder de economie draait, hoe meer klanten hun lening niet kunnen terugbetalen.

En dan is er nog de algehele economische situatie in Europa. De Europese Commissie kondigt in februari een milde recessie aan. De paniek van eind 2011 heeft een flinke knauw gegeven aan het vertrouwen van consumenten en bedrijven. Die houden hun hand op de knip. Ook van de exporten moet Europa het niet hebben, want de mondiale economie doet het ook minder goed. Nederland is plots een negatieve uitschieter. De Commissie voorziet een krimp van de Nederlandse economie met 0,9 procent en daarmee zou Nederland na Griekenland, Portugal, Spanje en Italië de slechtst presterende economie zijn.

De vertrouwenscrisis beheerst in de eerste weken van 2012 ook nog de financiële markten. En dat is riskant, want zowel bedrijven als eurolanden moeten in die maanden voor honderden miljarden euro’s herfinancieren. De vraag naar kapitaal is enorm, zo waarschuwt ECB-president Draghi. De vraag is of voldoende beleggers bereid zijn om nu in Europese bedrijven en landen geld te steken.

Nieuwe moed en oude hekel

Genoeg aanleiding om heel terughoudend te zijn met al te optimistische uitspraken. Maar het contrast tussen december 2011 en maart 2012 is enorm. De ECB heeft eind december en eind februari het loket geopend voor driejarige bankleningen. Honderden banken halen tegen 1 procent rente circa 1000 miljard euro op in Frankfurt. Dat geld wordt weliswaar niet ogenblikkelijk gebruikt, waardoor er ook weer veel van die miljarden in Frankfurt gestald worden, maar er is begin 2012 meer dan genoeg geld in het financiële systeem. De centrale bankiers weten zo een tweede kredietcrisis te voorkomen. Want even dreigde een herhaling van 2008 te ontstaan toen banken elkaar ook niet meer vertrouwden en de onderlinge geldstromen geheel opdroogden.

Het staat de banken vrij om die 1000 miljard te besteden, als ze maar na drie jaar weer worden terugbetaald. Spaanse en Italiaanse banken kunnen dit goedkope geld dus gebruiken om de staatsobligaties van hun eigen regeringen te kopen. Draghi ontkent dat niet. Hij kan het moeilijk expliciet aanmoedigen, maar als de banken het zouden doen, verlicht het wel de druk op deze twee zuidelijke landen. De emissies van staatsleningen verlopen in januari, februari en maart soepel, al dan niet met dank aan de ECB-geldkraan.

Misschien put Van Rompuy hoop uit de voortvarendheid waarmee zijn medewerkers een nieuw begrotingspact in elkaar sleutelen. Op de Europese top van december kwamen de regeringsleiders overeen dat er nog strengere begrotingsregels moesten komen, mede onder druk van de ECB. En de onderhandelingen daarover lopen goed.

Eerder verzette Frankrijk zich hevig tegen te strenge begrotingsregels. Vooral omdat de Fransen dan zeggenschap zouden verliezen over hun eigen financiën. Het idee dat de Europese Commissie met dwingende adviezen en zelfs met boetes kan komen, is de Fransen een gruwel. Zij willen dat de Europese politici daar in laatste instantie zelf over gaan.

Niet voor niets sloot president Nicolas Sarkozy in oktober 2010 een monsterverbond met bondskanselier Angela Merkel in het Franse Deauville. Daar spraken ze af dat er geen automatische boetes zouden komen voor eurolanden die de begrotingsregels niet naleven.

Maar in december dwingt ECB-president Draghi alsnog strengere budgetregels af. Alleen als de Europese leiders een begrotingspact overeenkomen, is hij bereid te hulp te schieten. Op die top is Sarkozy om, maar in de daaropvolgende weken proberen zijn ambtenaren om alsnog oude Franse stokpaardjes in de verdragsteksten te krijgen.

Sarkozy, en vele presidenten voor hem, hebben een ideaalbeeld van een economische regering van Europa die gevormd wordt door de regeringsleiders van de eurolanden. Daarin speelt Frankrijk dan een relatief grote rol en is er geen plaats voor de Europese Commissie en het Europees Parlement. Aangezien de Britten ervoor kozen niet mee te doen aan dit pact, ligt de weg voor Sarkozy open om de Europese instituties buitenboord te houden. Het verdrag is zonder de Britten immers geen formeel EU-verdrag en dus is er ruimte om te sjoemelen en te sjacheren.

In de Franse teksten wordt de Europese Commissie stelselmatig eruit geschreven en is er amper een plek voor het Europees Parlement. Wel bedenken de Fransen een speciaal congres van nationale parlementen en krijgen de regeringsleiders de ruimte. Zo probeert Sarkozy de strenge begrotingswetten met onafhankelijk Commissie-toezicht die er al waren te ondermijnen door er een parallelle structuur buiten Brussel om naast te zetten.

Maar zijn opzetje mislukt. Draghi en zijn ECB-medewerkers houden stevig de druk op de besprekingen en bemoeien zich persoonlijk met de conceptteksten die over en weer gaan. Het Europees Parlement zet ook alle pressiemiddelen in, al is het parlement slechts waarnemer en geen formele deelnemer. Half januari spreekt het parlement zijn ‘onacceptabel’ uit als in de concepten nog steeds buiten de Commissie en het parlement om wordt gewerkt.