Fokke Obbema

China en Europa

Waar twee werelden elkaar raken

==

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Fokke Obbema

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Lv Jiazuo/ChinaFotoPress/Zuma Press/ Hollandse Hoogte

==

ISBN 978 90 470 0610 7 / NUR 320

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

Voor Carine, Zana en Djuna

Inleiding

In 2008 raakte ik tijdens mijn eerste bezoek aan China gefascineerd door de dynamiek van de grote steden Shanghai en Beijing, die je het gevoel geven dat je bent waar ‘het’ gebeurt. Ik maakte interviews met intellectuelen en zakenlieden en reisde rond met een Chinese leeftijdsgenoot, met wie ik het verrassend goed kon vinden. Onze culturen botsten enkele malen, maar dat versterkte alleen maar mijn fascinatie. Die laat zich samenvatten in de vraagstelling die aan dit boek ten grondslag ligt: wat moeten wij met China? De onlosmakelijk verbonden wedervraag volgde al snel: wat moet China met ons?

Ik besloot plekken te bezoeken waar Chinezen en Europeanen elkaar treffen. Daarvoor reisde ik in Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Hongarije, Italië en Nederland. En nogmaals naar China. Het leidde tot gesprekken met ondernemers, studenten, politici, arbeiders, diplomaten, welzijnswerkers, prostituees, middenstanders, schrijvers en ministers. En bovenal met experts die China vaak al decennia bestudeerden. Als nieuwkomer voelde ik me bevoorrecht met hen te praten over hun visie op mijn onderwerp.

Hun inbreng had ik nodig om greep te krijgen op een onderwerp waarvan de omvang me af en toe overweldigde en waarbij het risico van onverantwoord generaliseren groot was. De Duits-Chinese schrijfster Vera Yu waarschuwde me: ‘Iedereen wil altijd maar uitspraken doen over hoe álle Chinezen zijn. Maar daar valt echt geen zinnig woord over te zeggen. Je kunt toch ook niet iets over álle Europeanen beweren?’ Die waarschuwing heb ik geprobeerd ter harte te nemen, maar wel zonder me af te houden van mijn doel: een actueel boek over de verhouding tussen China en Europa. In de landen die ik bezocht, trof ik zo’n boek tot mijn verbazing niet aan.

==

Het heen en weer schakelen tussen het Europese en het Chinese perspectief, dat ik in deel I veelvuldig doe, leverde verrassende resultaten op. Toevoeging van de historische dimensie leidde tot een verdere verdieping: welke beelden hebben wij door de eeuwen heen op China geprojecteerd en hoe zagen zij ons, de ‘barbaren’ die in de negentiende eeuw massaal hun kant op kwamen? Ik stuitte op een wederzijds superioriteitscomplex. Dat speelt beide partijen ook nu nog parten.

Als journalist ontkwam ik ook niet aan de gevolgen van beeldvorming. Of beter gezegd: vervorming, door toedoen van de media. Dat ik daar zelf aan meedoe, zal ik niet ontkennen, zoals blijkt uit mijn zoektocht naar Chinese opkopers van Franse wijnkastelen. De aandrang van de media om op angst in te spelen is een boek op zich waard, wat ook geldt voor een van de meest opwindende ontwikkelingen op mediagebied ter wereld, het Chinese internet. Hier komt het in deel I aan de orde.

Stevenen we af op een clash tussen China en Europa, als de eerste een kenniseconomie wordt, net als wij? En zal de grondstoffenhonger van China de wereld, Europa voorop, op termijn niet opbreken? Op die vragen ga ik in deel II in, waar de mondialisering het onderwerp vormt. De impact ervan beoordeel ik positief: de financiële voordelen, maar ook de grote aantallen studenten en wetenschappers die heen en weer reizen, dragen in mijn ogen bij aan ten minste een beter begrip van de ander.

Als grote winnaar van de mondialisering is China voor ons Europeanen sterk in belang toegenomen. Eigenlijk alleen als handelspartner, want de investeringen in Europa stellen nog bar weinig voor. ‘De Chinezen Komen Niet’ zou weleens een grotere bedreiging voor Europa kunnen worden dan ‘De Chinezen Komen’. Sinds de eurocrisis flirt China nog met een andere rol: die van redder in de nood. Sommige Europese landen kijken verlangend naar de ‘diepe zakken’ van de nieuwe grootmacht. Maar die houdt hen op goede gronden af.

In deel II ga ik verder in op de Chinese rol in Afrika. Als zich beschaafd voelende Europeanen kijken we vaak met lede ogen naar de weinig kritische en allerminst zachtzinnige manier waarop Chinezen daar zakendoen. Onze perceptie wordt ook hier vervormd door onze media. Wat meer bescheidenheid zou ons, ook gezien onze historische rol, niet misstaan.

Bewonen de Chinezen een geheel eigen vleugel in het huis van de mensheid, gescheiden van de rest? Of klopt de observatie van de Italiaanse missionaris Matteo Ricci, die in de zeventiende eeuw schreef: ‘Het zijn mensen, net zoals wij’? Beide benaderingen kom je tegen. In het eerste geval ligt de nadruk op ‘het eeuwige China’, vrijwel immuun voor invloeden van buiten. Dat zal ons straks op zijn geheel eigen normen-en-waardenpatroon trakteren; de Brit Martin Jacques, auteur van het boek When China Rules the World, is hiervan de uitgesproken vertegenwoordiger. In de tweede benadering ligt het accent op maatschappelijke trends als consumentisme en individualisme die in China even goed waarneembaar zijn als bij ons. De overeenkomsten krijgen dan meer nadruk dan de verschillen, zoals bij de Duitse schrijver en sinoloog Tilman Spengler.

Die twee diametraal verschillende benaderingen weeg ik tegen elkaar af in deel III, in samenhang met die andere, veel bekendere tegenstellingen: die tussen de politieke stelsels en de kloof op het gebied van mensenrechten. Aanvankelijk ligt de nadruk op het politieke systeem van China: zijn er ondanks de dominantie van de Partij niet ook politieke stromingen waarneembaar? En wat is de impact van de ‘affaire-Bo Xilai’ die de Chinese politiek in 2012 domineerde en wel wordt aangeduid als ‘de grootste politieke onrust sinds het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989’? Wat moeten we denken van de pogingen van de Chinese leiders om via media en Confucius Instituten hun soft power in de wereld te willen vergroten: wat leren we over hun wereldbeeld?

Europa wordt in dit deel bezien door de machtspolitieke bril van China. De verdeeldheid van de Europese landen blijkt niet alleen voor ons een teleurstelling te zijn. De vraag in dit op de toekomst gerichte deel is ook: wat kunnen en mogen we op het wereldtoneel van China en Europa verwachten? De rol van de enige, echte supermacht ter wereld komt daarbij uiteraard ook ter sprake. In het Amerikaanse debat gaan al enige tijd stemmen op om China harder aan te pakken. Ik leg uit waarom ik dat niet verstandig vind en neem stelling in het debat over wat de invloed van China in de toekomst kan zijn. Een kenniseconomie kan het land wel worden, met de nodige moeite. Daar moet Europa zich op voorbereiden. De status van politieke supermacht lijkt me voor China echter voorlopig niet haalbaar.

Met dit boek hoop ik vooral bij te dragen aan meer inzicht in de betekenis voor ons, Europeanen, van een van de belangrijkste ontwikkelingen van onze tijd, de opkomst van China. Mij is daar veel duidelijk over geworden door dit boek te schrijven. Hopelijk overkomt u hetzelfde door het te lezen.

==

Fokke Obbema

Voorjaar 2013

DEEL I
GESCHIEDENIS EN MEDIA

Hoe China en Europa elkaar zagen en zien

1
Met de vuist op tafel

Een Chinees in Brussel

‘Europa zit vol trots en vooroordelen. In onderhandelingen krijgen we nooit iets van jullie. Als jullie echt onze vrienden zouden zijn, dan kunnen jullie binnen vijf jaar de allerbelangrijkste partner van China worden, de nummer één. Dan kunnen we samen optrekken tegen de Verenigde Staten. Maar dan moeten jullie wel ophouden ons te discrimineren en ons als markteconomie gaan erkennen.’

Een speech als mitrailleurvuur, bijna uitgeschreeuwd. Voor het eerst zie ik het met eigen ogen gebeuren – een Chinees die in een omvangrijk Chinees-Europees gezelschap uit zijn traditionele rol van bescheidenheid valt. Op het podium staat Xia Youfu, hoogleraar en tevens directeur van een denktank voor Chinees-Europese economische samenwerking. Een kleine, gedrongen man, vol energie en passie. Hij is naar Brussel gevraagd door Friends of Europe, een club idealisten die in de Europese Unie gelooft en vol vertrouwen de dialoog met China wil aangaan. De locatie is de Cercle Royal Gaulois, een fraaie, negentiende-eeuwse balzaal aan de Wetstraat, in het hartje van het Belgische regeringscentrum. Zo’n vijfhonderd Chinezen en Europeanen zijn eind 2011 op deze studiedag over de Chinees-Europese relaties afgekomen. Een van de sprekers is Xia.

Geen moment neemt hij de bescheiden houding aan die de Chinese leider Deng Xiaoping ooit zijn landgenoten voorschreef voor contacten met buitenlanders. Xia spreekt zijn betoog geagiteerd uit, zij het met een brede glimlach. Hij doet zijn best ons de ogen te openen voor de ware vijand. ‘Wie zit er achter jullie crisis? De Verenigde Staten natuurlijk! Die willen de verantwoordelijkheid voor de schuldencrisis bij jullie neerleggen. Wie is straks de winnaar? De Verenigde Staten. Zij zijn bezig de vrede in de Aziatisch-Europese betrekkingen te verwoesten. Want door de schuldencrisis stijgen de Europese investeringen in China nauwelijks meer en neemt onze export naar Europa ook bijna niet toe.’

Slaand op zijn papieren vol Chinese karakters laat hij de Engelse volzinnen eruit rollen. Luider en luider gaat het. Zelfs de oude Leon Brittan, die naast hem op het podium zit, doet er zijn ogen bij open. De gedistingeerde Brit, dankzij zijn verheffing in de adelstand aangekondigd als Baron Brittan of Spennithorne, is over de zeventig. Na zijn hoogtijdagen als minister en Europees commissaris voor Mededingingszaken drijft hij nu uit, met enkele commissariaten in het internationale bedrijfsleven. Hij houdt een puntig betoogje, waarna hij ten overstaan van de honderden toehoorders zijn ogen sluit. Wellicht verhoogt dat de agitatie van Xia. Het is moeilijk om in het tafereeltje van de soezende Brit en de opgewonden Chinees geen Europees-Chinese symboliek te zien.

‘Jullie groei is laag, maar jullie sociale stelsels zijn erg kostbaar. Dat moet veranderen,’ houdt Xia zijn Europese gehoor voor. De Europese Centrale Bank ‘moet zich ook op volledige werkgelegenheid gaan richten, niet alleen op inflatiebestrijding. Dat moet ook veranderen.’ Zijn stelligheid en toonhoogte maken een einde aan de respectvolle stilte die tot dan toe in de balzaal heerste. Overal klinkt plots geroezemoes. Naast me weten twee jonge Chinese diplomaten niet waar ze moeten kijken, na zoveel vrijpostigheid van hun landgenoot.

Toch kan ik de aanval wel waarderen. Aanvankelijk dreigt de bijeenkomst te blijven steken in wat je van tevoren bij een dergelijke studiedag vreest: veel goede bedoelingen, conflictvermijding en gezapigheid. Met het thema van de dag hebben de organisatoren nog enige spanning willen aanbrengen: ‘Europa en China: rivalen of strategische partners?’ Maar vanaf de eerste minuut zijn de financierende Europese en Chinese diplomaten bezig die angel eruit te halen. Natuurlijk zijn we geen rivalen, luidt de teneur. De meebetalende Chinese ambassadeur bij de Europese Unie wordt vijf keer de hemel in geprezen voordat hijzelf aan het woord komt. Topdiplomaat Song Zhe brengt ons de allerhartelijkste groeten over van premier Wen Jiabao en zegt het fijn te vinden dat er in Europa zoveel belangstelling voor China bestaat. Ook heel fijn is het dat er op zoveel terreinen zo uitstekend wordt samengewerkt. Gaap.

De Brusselse ambtenaar die namens EU-president Herman Van Rompuy het woord mag voeren, brengt het er niet beter van af. ‘Rivalen of partners’? Hij beweert het dilemma niet eens te begrijpen. Alleen het laatste behoort in zijn gelukzalige denkwereld tot de mogelijkheden. China is belangrijk, China is een kans, China en Europa zijn gelijkwaardige partners, zo verwoordt hij de mantra van de Europese Unie. Ik begin me af te vragen waarom zoveel samengebald intellect uit China en Europa hiermee zijn tijd verdoet. De idealisten van Friends of Europe die de studiedag organiseren, doen er helaas aan mee. Hun voorman zegt ‘veel vooruitgang’ te zien, omdat we dit keer juist voorbij de plichtplegingen gaan. Het is een frase die me op dit soort dagen een even groot cliché lijkt als de uitspraak dat China ‘een kans’ is. De sprong voorwaarts ontgaat me.

==

Gelukkig is er Lord Brittan nog. Op en top establishment, maar altijd te porren voor stekelige observaties. Heel mooi dat er officieel een ‘strategisch partnerschap’ tussen Europa en China bestaat, ‘maar dat blijven politieke woorden zonder betekenis wanneer de obstakels in de onderlinge relatie niet worden weggenomen’, zo betoogt hij. Want de investeringsbedragen over en weer zijn nog altijd laag, ‘ook al weet zelfs het meest ingeslapen bedrijf in Europa wat er in China aan de hand is. Vroeger kon je nog met onwetendheid schermen, maar die tijd is voorbij.’

Vervolgens somt hij op wat voor hem de probleemgebieden in de wederzijdse relatie zijn: intellectueel eigendom in China, openbare aanbestedingen in China, subsidiëren van bedrijven door China. Toevallig wel allemaal terreinen waarop Europa overtuigd is van het eigen gelijk, zo valt me op. En passant prijst hij de Europese Commissie, want die heeft tot dusver de verleiding van protectionisme weten te weerstaan. Terugslaan door de eigen markt af te schermen, is onverstandig, vindt Brittan. ‘Niet omdat wij nu van die good boys zijn, maar omdat het onze kansen op de Chinese markt zou verkleinen. Een open economie is voor iedereen het beste. We moeten onze Chinese vrienden daarvan overtuigen.’

De Brit formuleert het allemaal eleganter dan zijn Chinese buurman. Geamuseerd, niet zo bozig als Xia. Maar doet hij inhoudelijk heel veel anders dan zijn tegenspeler? Beiden vermijden zelfkritiek en nemen de ander onder vuur. Als Europeaan neig ik ertoe het met Brittan eens te zijn. Gezien door een Europese bril komen zijn kritiekpunten zonder meer valide over. Bij Xia is mijn eerste reactie zodra hij onze sociale stelsels bekritiseert dat hij zich met zijn eigen zaken moet bemoeien. Nee, dan China, land zonder vangnetten, denk ik. Pas later realiseer ik me dat we dit soort ‘inmenging in onze interne aangelegenheden’ serieus moeten nemen, willen we Chinezen als gelijkwaardige partners zien. Wanneer wij over schendingen van mensenrechten beginnen, beschouwen Chinese regeringsfunctionarissen dat als ‘inmenging’ in hun zaken. In hoeverre valt hun gekwetstheid daarover te vergelijken met die van mij, wanneer Xia schampert over onze sociale zekerheid? Natuurlijk, mensenrechten zijn van een andere orde, want universeel. Maar de geringe mate waarin beide partijen openstaan voor kritiek van de ander is wel vergelijkbaar. Zouden we daar geen verandering in kunnen aanbrengen?

Olifant en moederkikker

Hoe moeilijk dat is, bleek me eerder, toen een grote delegatie Chinezen de redactie van mijn krant bezocht. Die delegatie reisde onder aanvoering van een onderminister in 2010 door Europa om bij diverse media een beleefdheidsbezoek te brengen. Maar helemaal onschuldig was het toch niet. De onderminister greep zijn komst bij de Volkskrant aan om zijn ongenoegen te uiten over de berichtgeving van onze correspondent in Shanghai. Uit zijn binnenzak trok hij een column, waarin stond dat de laatste bijeenkomst van het Volkscongres weinig nieuws had gebracht. Volgens de onderminister waren er juist zeer belangrijke hervormingen doorgevoerd. Ook grapte hij over een moederkikker die haar kinderen waarschuwde voor de buurman, een olifant. Het was een poging om ons gevoel voor machtsverhoudingen bij te brengen, waarover we na afloop wat lacherig deden, maar die we toch vooral ook uitzonderlijk vonden. ‘Dit is iets wat Chinezen vroeger nooit zouden hebben gedurfd,’ zei de ervaren buitenlandcommentator. ‘Onbegrijpelijk dat ze denken dat zo’n soort optreden werkt,’ sprak de hoofdredacteur. Onze vrijheid van meningsuiting laten begrenzen door een minister uit een eenpartijstaat – iedere journalistieke vezel in ons lichaam verzette zich daartegen. De interventie van de Chinese minister werkte dus vooral contraproductief: hij riep verzet op en deed even een anti-Chinees sentiment bij ons oplaaien. Totdat de episode door de nieuwsgolven werd weggespoeld.

Toch is het zaak onze eigen ‘trots en vooroordelen’ onder ogen te zien. Dat geldt niet alleen voor Europese journalisten, maar voor iedere Europeaan. In Europa barst het van de trots, daar heeft Xia een punt – zie onze kijk op de Europese hoofdrol in de wereldgeschiedenis, het politieke systeem dat we met al zijn beperkingen als het ‘minst slechte’ kenmerken, het culturele erfgoed dat de afgunst van de wereld zou moeten oproepen en de westerse suprematie op technologisch gebied. Zelf zou ik die gevoelens van superioriteit in ieder geval niet durven ontkennen.

Met zijn Chinese arrogantie houdt Xia me een spiegel voor. Later krijgt hij verrassend bijval van de Britse wetenschapper en journalist Martin Jacques (spreek uit ‘djeeks’). Met zijn boek When China Rules the World bracht hij het in 2009 tot het nachtkastje van de Amerikaanse president Obama. ‘Trots en vooroordelen van Europese kant? Yes, it rings a bell,’ zegt hij met een ironisch lachje. Hij voorziet niets minder dan ‘het einde van de westerse wereld’, nu China anderhalve eeuw lethargie van zich afschudt en weer zijn rechtmatige plaats in de wereld opeist. In Brussel onderstreept hij nog eens de fundamentele tekortkoming van het Westen in het beoordelen van China. Wij meten het succes af aan de mate waarin de samenleving verwestert. ‘Het Westen doet zich voor als kosmopolitisch, maar is in werkelijkheid het meest provinciaal. Het is niet in staat verschillen te respecteren.’

Europeanen kijken China met de nek aan omdat het land geen democratie kent, omdat het de mensenrechten schendt en in toenemende mate de aarde vervuilt, meent hij. ‘Daarmee wordt China afgedaan. Het is van een grote onwetendheid. Wat daardoor aan het oog wordt onttrokken, is een van de grootste omwentelingen ooit: het land heeft in de afgelopen dertig jaar meer aan het terugdringen van de armoede op de wereld gedaan dan welk land ook. Daar moeten we ons respectvol tegenover opstellen.’

Een even grote kenner van China is Kerry Brown, op dat moment hoofd Azië van de Londense denktank Chatham House. Hij toont ook begrip voor de luide uitval van Xia. In het Westen willen we altijd dat Chinezen zich duidelijker uitspreken en zich niet zo op de vlakte houden, zo brengt hij in herinnering. Als voorbeeld van zo’n Chinees noemt hij president Hu Jintao over wie hij een biografie schreef. ‘Een man met veel kwaliteiten, maar communiceren behoort daar niet toe,’ merkt hij droogjes op. Doorbreekt een Chinees als Xia onze verwachtingen, dan is het weer niet goed: ‘Dan roepen we meteen: ho, ho, niet zo assertief!’

2
Superioriteit en vernedering

De Chinese kijk op ons

Toonde de tierende professor in Brussel een glimp van hoe in China werkelijk over ons wordt gedacht – of mogen we vertrouwen op het gangbaardere beeld van de ons vriendelijk toelachende Chinees? Om meer zicht te krijgen op de Chinese houding tegenover Europeanen bel ik op een zonnige herfstochtend aan bij een onopvallend wit rijtjeshuis in de Londense wijk Chelsea. Hier woont George Walden, iets over de zeventig inmiddels en al ruim veertig jaar gefascineerd door China. Eerst als diplomaat ter plekke, ten tijde van de Culturele Revolutie, later als politicus van de Conservatieve Partij en tegenwoordig als schrijver en essayist.

Van zijn hand verscheen het persoonlijke en meeslepende boek China: A Wolf in the World? Dat trok me aan vanwege het vraagteken in de titel, dat een dosis intellectuele twijfel verried. Bovendien bleek zijn boek een bron van eruditie, mede dankzij zijn beheersing van het Chinees, Russisch en Frans. Zijn kennis etaleerde hij zonder pedant te worden, eerder bescheiden, want ‘ieder van ons heeft zijn of haar eigen China’. Waldens antwoord op de vraag hoe Chinezen naar ons kijken heeft zich gevormd door vier decennia aan persoonlijke ervaringen, alsmede door zijn belangstelling voor de voorafgaande geschiedenis.

Bij onze kennismaking lacht Walden, gekleed in beige trui, streepjesoverhemd en corduroy broek, wat verlegen – en neemt me mee naar de keuken om koffie te zetten. De vertrouwelijkheid die dat uitstraalt, maakt dat ik een grap durf te maken over een grote, kunstzinnige afbeelding van de jonge Mao die hij aan zijn muur heeft hangen. In zijn boek zet hij hem neer als een grotere massamoordenaar dan Hitler. Die laatste krijgt toch niet ook een plaatsje aan de muur, vraag ik quasiverontrust. Walden, een man met blauwe ogen, een scherpe kaaklijn en een mond waar al snel een waterval aan woorden uit komt, schiet in de lach: ‘Kennelijk ontkom ik er niet helemaal aan met twee maten te meten.’

==

In de woonkamer vol oude en moderne Aziatische kunst volgt een gesprek dat met grote vaart door eeuwen en locaties heen schiet, maar waarin de Culturele Revolutie toch het middelpunt vormt. Die kondigde Mao in 1966 af om zich te ontdoen van ‘rechtse elementen’ in zijn Communistische Partij. De ‘proletarische’ campagne leidde tot jarenlange chaos. In ieder geval honderdduizenden en misschien wel miljoenen mensen stierven, doordat ze werden vermoord of omkwamen van de honger. Wat voor het oude stond, zoals tempels, kloosters en kerken, werd op grote schaal vernietigd. Families werden onderling verscheurd en vielen uiteen door de verplichte tewerkstelling op het platteland. ‘Dat nooit meer’ ligt de weldenkende Chinese vijftigplusser sindsdien net zo na aan het hart als de Europeaan die de Tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt.

De ‘rechtse elementen’ werden volgens Mao gesteund door buitenlandse spionnen. Als jong diplomaat van midden twintig ervoer Walden aan den lijve wat dat betekende. Hij was eerst gestationeerd in Hongkong, toen nog Brits, en vervolgens in Beijing gedurende de Culturele Revolutie. ‘Een norse vijandigheid was het beste waar ik op straat, in winkels en in restaurants op kon hopen.’ Wanneer de lange Walden zich tussen de Chinese lezers van een muurkrant mengde, had hij een goede kans voor ‘spion’ of ‘imperialist’ te worden aangezien. ‘Ik herinner me zwaaiende vuisten vlak bij mijn gezicht. Hun doel was niet zozeer om me te lynchen, maar om me te vernederen. Dat leidde bij mij tot een sterke aandrang hun dat genoegen te onthouden. Ik antwoordde dan graag met een citaat van Mao, die had gezegd dat buitenlanders die de gast van de Chinese regering zijn, beleefd moeten worden behandeld.’ Daar voegt hij bondig aan toe: ‘Face is no Chinese monopoly.’ De Chinese cultuur mag gezichtsverlies (‘face’) bovenal willen vermijden, de Europeaan Walden had er evenmin zin in.

Zijn verhalen over de buitenlanderhaat lijken tegenwoordig onbegrijpelijk. Hoe kan hetzelfde volk, dat nu overwegend gastvrij buitenlanders ontvangt, tot het tegenovergestelde gedrag in staat zijn geweest? Het is dezelfde vraag die we gewend zijn te stellen ten aanzien van het Duitse volk, ook zeventig jaar na dato, merk ik op. Die parallel spreekt Walden aan: ‘Het China van vandaag komt net zozeer uit de catastrofe van de Culturele Revolutie voort als het moderne Europa zich door de nederlaag van Hitler heeft gevormd.’ Afrekening met dat verleden, een Chinese variant van de Duitse Vergangenheitsbewältigung, is volgens hem noodzakelijk om verder te komen en het land te kunnen hervormen.

Ondanks vele bezoeken sinds zijn diplomatentijd blijven de herinneringen aan de Culturele Revolutie hem parten spelen. Hij beschrijft zijn spanning wanneer hij dertig jaar later in China op straat een viertal jongeren op zich af ziet komen. In een flits moet hij aan de gevaren van weleer terugdenken. Maar de jeugd blijkt hem niet te haten. Sterker nog: ze vinden hem interessant, omdat ze hun Engels op hem kunnen uitproberen. ‘De vriendelijkheid van hun gezichtsuitdrukkingen trof me,’ schrijft hij. De ontmoeting stelde hem gerust.

Maar tot al te optimistische conclusies laat Walden zich, met al zijn levenservaring, door zo’n enkele positieve ontmoeting niet verleiden. In zijn ogen worden buitenlanders nu wel meer getolereerd, maar krijgen ze toch zelden het gevoel echt welkom te zijn. Niet belast door de Culturele Revolutie herken ik dat niet. Mijn ervaringen in China zijn positiever, merk ik op. Hij gaat nog een stapje verder: ‘Ik ervaar er een zekere arrogantie, vermengd met wrok. En maar lichtjes afgedekt door beleefdheid.’ Het is een typering die weerklank vindt wanneer ik hem later aan andere China-experts voorleg.

‘Zielig ongeschikt’

Die ‘wrok’ houdt verband met een eerdere periode die de Chinees-Europese betrekkingen sterk heeft gekleurd: de negentiende eeuw. Die leeft nog altijd sterk voort in het Chinese bewustzijn als ‘de eeuw van vernederingen, hun aangedaan door westerlingen’. De regering doet er alles aan om dat zo te houden, vertelt Walden. Sinds 1989, toen de protesten op het Plein van de Hemelse Vrede bloedig werden neergeslagen, maakt patriottisme weer deel uit van het schoolcurriculum. Uit het bloedbad concludeerden de leiders dat er iets mis was gegaan in het onderwijs. Dus krijgt de jeugd sindsdien liefde voor het vaderland en zijn geschiedenis bijgebracht. Het brengt de wonderlijke paradox met zich mee dat het tijdperk van het keizerrijk niet langer staat voor de onderdrukking van het volk door de elite, zoals Mao nog stelde. Tegenwoordig is het een glorieuze periode, waar westerse ‘barbaren’ een einde aan maakten door China te bezetten en voor eigen gewin uit te buiten.

Die westerse vernedering kwam vooral hard aan omdat China eeuwenlang van zijn mondiale superioriteit overtuigd is geweest. ‘De houding was: waarom zou je je inlaten met de rest van de mensheid?’ zo schetst Walden. Die superioriteit werd geschraagd door grote rijkdom, een hoog technologisch niveau en een indrukwekkende cultuur waarin veel uitvindingen werden gedaan, ‘ruim voordat het Westen eraan toekwam’.

Tekenend voor de hang naar isolement was dat China aan het begin van de vijftiende eeuw afzag van de maritieme ontdekkingstochten die de beroemde admiraal Zheng He tot aan de oostkust van Afrika en de Arabische wereld hadden gevoerd. Hij beschikte anderhalve eeuw voor de Spaanse Armada over een veel grotere en geavanceerdere vloot dan de Spanjaarden. Maar de keizer gebruikte zijn voorsprong niet voor agressieve veroveringstochten. De Chinese autoriteiten voeren die vredelievende houding ook nu nog graag aan om angsten over agressie te temperen.

Erkenning van zijn suprematie was voor de keizer een belangrijk doel van deze reizen, naast het drijven van handel. Daarom gaf Zheng He royale geschenken aan de heersers van de landen die hij aandeed. Vervolgens nodigde hij hen uit om naar het keizerlijk hof te komen om er te ‘kowtowen’. Bij dat ritueel moet de betrokkene zich negenmaal voor de keizer uitstrekken, met het voorhoofd op de grond. Want zo waren de verhoudingen in Chinese ogen wel. China was het Rijk van het Midden, met de keizer als de Zoon van de Hemel. De Chinezen zagen hun land als de ultieme beschaving en Europeanen waren door de fysieke afstand ‘zielig ongeschikt om die te verwerven’, zoals de keizer in 1793 nog opmerkte. De Britten werden door hem gezien als ‘roodharige barbaren’.

==

Die Chinese arrogantie kreeg geducht Europees tegenspel. Zo weigerde de Britse gezant Lord George Macartney pertinent om voor de keizer te kowtowen: hij wilde niet verder gaan dan wat hij voor de Britse vorst gewend was te doen, een enkele kniebuiging. Daartoe mocht hij zich uiteindelijk beperken, al maakten Chinese geschiedschrijvers gewag van een wel degelijk op de grond vallende Macartney. Op het moment suprême zou hij volgens hen buitengewoon onder de indruk van de keizer zijn gekomen. Hoe dan ook, Macartney slaagde er niet in diplomatieke betrekkingen aan te knopen, zoals de bedoeling was. Straks zou ieder Europees land dat willen, dat zou toch wel erg onpraktisch worden, luidde het motief van de keizer. Het bleek de opmaat voor een uiterst grimmige eeuw in de Chinees-Europese betrekkingen.

Vooral door de opiumhandel vanaf het begin van de negentiende eeuw laaide de Chinese verontwaardiging over het westerse gedrag op. ‘De Chinezen hadden conform hun superioriteitsgedachte geen enkele interesse voor gewone Britse handelswaar getoond, terwijl wij gek waren op Chinese producten als zijde, thee en porselein,’ zo schetst Walden de verhoudingen. Om het resulterende handelstekort tegen te gaan, bedachten zijn landgenoten iets waar Chinezen ook nu nog boos over kunnen worden. In India stimuleerden de Britten de opiumteelt. Ook al was de verkoop in China om gezondheidsredenen verboden, toch zagen ze er geen probleem in het spul via Chinese smokkelaars het land in te brengen, tegen aanvankelijk billijke tarieven. Gevolg: een deel van de bevolking raakte verslaafd. Waarna de opiumprijs omhoog kon.

In de Chinese kijk op deze episode blijft de rol van de eigen opiumhandelaren buiten beeld. Dat geldt ook voor het motief van hoofdzakelijk de onderklasse om zich eraan over te geven. Opium bood hun een vlucht uit een miserabel bestaan. Ruime aandacht is er daarentegen voor een nationale held, Lin Zexu, die de speciale gezant van de keizer was. Hij werd in 1839 naar Guangzhou gestuurd, waar de meeste opium werd binnengesmokkeld. Hij toonde zich onkreukbaar en liet in zes weken maar liefst 1,2 miljoen kilo in beslag nemen en vernietigen. Ook schreef hij een glasheldere brief aan koningin Victoria over de dubbele moraal van de Britten. ‘Het schijnt dat het roken van opium in uw land verboden is. Dat bewijst dat u duidelijk op de hoogte bent van de schadelijkheid ervan. Aangezien u niet wilt dat opium schade doet aan uw eigen land, dient u ook de verspreiding naar andere landen niet toe te staan, zeker naar China. Want van alle producten die China naar het buitenland exporteert is er niet één dat niet heilzaam is. Heeft soms een van onze producten u schade toegebracht?’ George Walden, bepaald geen royalist, geeft het antwoord: ‘In ieder geval niet de thee, de zijde en het porselein die de koningin uit China liet komen. Jammer dat onze moraliserende koningin deze brief vermoedelijk nooit onder ogen heeft gekregen.’

Lin had het morele gelijk, maar kreeg militair lik op stuk van de Britten. Zijn harde optreden tegen handelaren vormde de aanleiding voor de Eerste Opiumoorlog, die vier jaar zou duren. Hij eindigde met een eenzijdig, voor China uiterst nadelig ‘verdrag’. De Tweede Opiumoorlog in 1860 leidde zelfs tot de vernietiging van het Zomerpaleis van de keizer, inclusief allerlei kostbare kunstschatten, waar 3500 Britten en Fransen drie dagen lang druk mee in de weer waren. De westerse toerist die het Yiheyuan, een ander Zomerpaleis, vandaag de dag bezoekt, krijgt die wandaad nog eens flink ingepeperd.

==

Aan het einde van de negentiende eeuw was China op de knieën gebracht. Van een officiële kolonisatie mocht dan geen sprake zijn, omdat de keizer nog steeds op zijn troon zat, officieus kwam het daar wel op neer. De Bokseropstand van 1899 tot 1901 was een vergeefse poging tot verzet tegen de ongelijke verdragen en eindigde met een ‘alliantie van acht naties’ van vooral Europese landen. Die bestond uit een leger van 55 000 man, dat het leger van de keizer versloeg. De alliantie veroverde Beijing en eiste opnieuw zware herstelbetalingen. Die financiële eisen waren niet alleen kras omdat het om conflicten ging die de Chinezen niet zelf waren begonnen, maar brachten bovendien de economische onafhankelijkheid van het land nogmaals een zware slag toe. Van een eminente wereldmacht en een eeuwenoude beschaving, die goed was voor 30 procent van de wereldeconomie in 1820, was het tot een door Europese machten in stukken geknipt, achtergebleven gebied verworden.

Westerse geschiedschrijvers plaatsen wel nuances bij de Chinese neiging om de ‘eeuw van vernederingen’ geheel in onze westerse schoenen te schuiven. De neergang was zeker niet uitsluitend van Europese makelij, betogen zij. China zelf was aan het begin van de negentiende eeuw intern diep verdeeld en had in de loop van die eeuw de industriële revolutie gemist die Europese landen zo machtig maakte. Ook was de corruptie van ambtenaren destijds al een groot probleem. Dat mag zo zijn, maar waar het hier om gaat, is het Chinese perspectief op hun negentiende eeuw, aangezien dat medebepalend is voor hun huidige perceptie van het Westen.

De machthebbers houden de herinnering eraan niet alleen via het onderwijs levend. Het land gedenkt ook officieel zijn vernederingen, zoals de nederlaag tegen de coalitie van acht landen. Dan wordt het volk nog eens ingepeperd hoe de arme Chinees door de brute westerling is uitgebuit. Bij universiteiten zijn er voor dit onderwerp speciale hoogleraren aangesteld. Al dan niet bewust speelt de negentiende eeuw mee in de Chinese attitude tegenover Europeanen. ‘De ervaring van imperialistische agressie dragen ze met zich mee, in hun bewustzijn of hun onderbewustzijn, ook als ze daar verder niks over zeggen,’ meent de Duitse sinoloog Axel Schneider, als hoogleraar verbonden aan de universiteit van Göttingen.

George Walden vertegenwoordigde als diplomaat het volk dat het tijdens de ‘eeuw van vernederingen’ het bontst heeft gemaakt. In zijn ogen kun je niet om de negentiende eeuw heen, wil je de overgevoeligheid van China voor kritiek begrijpen. ‘Deng Xiaoping [de leider die als architect van de opendeurpolitiek te boek staat, waarmee het land zich eind jaren zeventig economisch openstelde] zien wij graag als een moderne hervormer, maar hij was ook een ouderwetse partijman. In het westerse hameren op de mensenrechten zag hij vooral een poging tot het ondermijnen van de Chinese soevereiniteit, zoals het Westen dat al eerder in de negentiende eeuw had gedaan.’ En nog steeds staat het Westen onder verdenking bij menig Chinees. ‘Dat mag op ons paranoïde overkomen, maar er zijn heel wat Chinezen die er door de plunderingen in de imperialistische tijd van overtuigd zijn dat het Westen nog altijd tot alles in staat is om China zijn rechtmatige plek als supermacht te onthouden.’

Eind 2009 kwam die Chinese gevoeligheid aan het licht toen China een Britse drugshandelaar ter dood veroordeelde. De verkoop van heroïne aan de Chinese jeugd haalde oude wonden open, de ‘bittere herinnering aan het verleden’ werd als verklaring voor de doodstraf aangevoerd. De toenmalige Britse premier Gordon Brown riep op af te zien van de executie, zonder veel begrip te tonen voor de bijzondere historische context. Walden heeft dat wel: ‘China zag zichzelf bekritiseerd ten aanzien van een onderwerp waar het de zwartste herinneringen aan heeft.’ Natuurlijk moest zijn eigen land opkomen voor een landgenoot, maar dat had wel met enig besef van de eigen rol in het verleden mogen gebeuren. De drugshandelaar werd daadwerkelijk geëxecuteerd.

Met vele historici is Walden ervan overtuigd dat de vernederingen uit het verleden nog altijd een rol spelen. Net als de fundamentele desinteresse voor het Westen. ‘Dat was de kern van vijfduizend jaar geschiedenis, ik denk dat je dat niet moet onderschatten. Voor arrogantie hebben de Chinezen tegenwoordig meer reden dan ooit. Als wij straks vragen of ze iets niet willen produceren omdat er anders 500 000 mensen hier hun baan verliezen, hoeven we niet op al te veel sympathie te rekenen.’

==

3
Het ‘Gele Gevaar’

Onze angsten over China

‘In de jaren vijftig en zestig hadden we in Duitsland nog niets met China, helemaal niets. Je had een clubje geleerde sinologen dat het land bestudeerde en dat was het dan. Nu houden alle werkgevers zich met China bezig, omdat ze snappen dat hun werknemers brood op de plank krijgen dankzij dat land. Maar de intellectuele belangstelling is ernstig achtergebleven. We moeten China leren begrijpen. En dat brengt met zich mee dat we moeten weten hoe het land eruitzag voor het communisme.’

Helmut Schmidt, de voormalige bondskanselier uit de jaren zeventig, zit niet om uitgesproken meningen verlegen. Ik zie hem in actie op een bijeenkomst in Berlijn met als thema Magneet China, een slagzin die een halve eeuw geleden inderdaad ondenkbaar was. De afgeladen congreszaal hangt aan de lippen van de man in de rolstoel, die met zijn présence moeiteloos het grote podium vult. Zijn fysieke beperkingen vallen weg zodra hij aan het woord komt. Dan toont Schmidt zich provocerend, amusant en wijs. Op 93-jarige leeftijd lijken de jaren van ondergeschikt belang te worden – China beschouwt hij niet vanuit het perspectief van de actualiteit, maar vanuit dat van de voorbije millennia. Het brengt hem tot de uitspraak: ‘Ik heb respect voor China.’

Dat mag gerust als een provocatie worden beschouwd in een land dat uiterst gevoelig reageert op schendingen van mensenrechten, om voor de hand liggende historische redenen. Met zijn beroerde reputatie op dat vlak ligt China slecht in de Duitse publieke opinie, hoe goed beide landen het economisch ook met elkaar kunnen vinden.

Bij kritische vragen uit de zaal neemt Schmidt China in bescherming. Het Chinese Afrikabeleid mag in Duitsland als ‘neokoloniaal’ worden betiteld, hij laat ook hier zijn historische perspectief op los. ‘China heeft in vierduizend jaar geschiedenis vrijwel geen aandrang tot koloniseren getoond. Heel anders dan wij in het Westen. Ze konden wel veroveren, maar deden het niet. Daaruit spreekt een andere mentaliteit. Wie angst voor China predikt, moet zijn eigen koloniale geschiedenis er nog maar eens op nalezen,’ zo houdt hij zijn publiek voor. Ook Duitsland bezat van 1898 tot 1914 een puntje van de China-taart.

Het is een vriendelijke opstelling tegenover de Chinese regering waar het nodige op af te dingen valt, zoals Tibetanen en Oeigoeren verontwaardigd zullen betogen. Maar Schmidt heeft wel een punt wanneer hij zijn Europese publiek een spiegel voorhoudt – de splinter in het Chinese oog zien we sneller dan onze koloniale balk. Niet bij voorbaat uitgaan van de eigen superioriteit, eerst andermans cultuur willen begrijpen, het zijn nuttige wenken van de staatsman. Voor de Europese beschouwers van China blijken ze al eeuwenlang een grote hobbel.

Chinoiserie

Sinds de dertiende eeuw, toen de Italiaanse ontdekkingsreiziger Marco Polo naar eigen zeggen lang in China verbleef, zijn Europeanen in de valkuilen van verkettering en verheerlijking getuind. De fysieke afstand verleidt tot romantiseren; de omvang van het land en de vreemdheid van de cultuur maken het moeilijk om een adequaat, laat staan een compleet beeld te krijgen. De neiging om te chargeren blijkt voor menigeen moeilijk te onderdrukken. Ook werd en wordt het voorbeeld van China graag gebruikt om commentaar te leveren op ontwikkelingen in eigen land, zoals we nog zullen zien. Wat er dan werkelijk aan de hand is, verdwijnt al snel buiten beeld.

Tot de enthousiastelingen behoort zeker de Duitse filosoof en wiskundige Gottfried Leibniz. De juichende bevindingen van katholieke missionarissen die diep onder de indruk raakten van de hoogstaande Chinese cultuur vormden voor deze homo universalis het uitgangspunt. Van Europese superioriteit ten opzichte van de Chinese beschaving is geen sprake, zo concludeerde Leibniz op grond van hun boeken en verhalen. In zijn Novissima Sinica uit 1699, vrij vertaald ‘het laatste nieuws uit China’, probeerde hij nuchter vast te stellen wie het verst was in de ontwikkeling – en dus wie op welk terrein iets van de ander kon leren. Op wetenschappelijk vlak constateerde hij een flinke voorsprong van het Westen. Maar de Chinezen waren superieur (‘en het is bijna beschamend om het toe te geven’) in de ‘praktische filosofie’, het ordenen van de maatschappij. ‘Het is moeilijk aan te geven hoe mooi alle Chinese wetten bijdragen aan publieke rust en sociale orde.’ Hij prees de Chinezen om hun respectvolle gedrag tegenover elkaar: ‘Het gebeurt zelden dat iemand een ander in een gewoon gesprek beledigt, ook maar met het kleinste woord. En zelden tonen zij haat, woede of opwinding.’

Leibniz’ liefde voor de maatschappelijke orde en het vermeende gedrag van de Chinezen valt niet los te zien van de situatie in zijn vaderland, waar in de eerste dertig jaar van zijn leven de Dertigjarige Oorlog woedde. In zijn ogen was China een voorbeeld voor Duitsland, dat onder ‘steeds ergere corruptie’ leed. De katholieke missionarissen die naar China werden gestuurd, zouden wat hem betreft tegenvoeters moeten krijgen – Chinese missionarissen voor Europa. Hardop droomde hij van een wereldcultuur, waarin ooit het beste van China en Europa zou worden verenigd.

==

In Frankrijk stond de Verlichtingsfilosoof en schrijver Voltaire enkele decennia later al evenzeer open voor de Chinese cultuur. Bij een deel van de Franse elite was dat zelfs mode – het was de tijd van de chinoiserie, waarbij Chinees porselein, zijde en tapijten in huis werden gehaald en afbeeldingen van huizen en tuinen aan de muur werden gehangen. In die context schreef Voltaire tussen 1740 en 1764 diverse werken over China, waaronder het beroemde toneelstuk L’Orphelin de la Chine (het weeskind van China). Daarin prees hij de wijsheid van de keizers en de hoogstaande moraal van hun onderdanen.

Ook hij bezocht het land niet en haalde zijn inspiratie uit de verslagen van jezuïtische missionarissen. Die prikkelden zijn verbeelding zozeer dat hij een beeldje van Confucius op zijn werkkamer had staan. Hij maakte zelfs enkele gedichten ter ere van keizer Qianlong, die in zijn ogen een ‘koning-filosoof’ in de traditie van Plato was, een verlicht autocraat die heerser en denker tegelijk was. ‘Zijn keizerrijk is werkelijk het beste wat de wereld ooit heeft gezien,’ schreef Voltaire in 1764.

Ook zijn liefde voor China valt niet los te zien van de politieke context van achttiende-eeuws Europa. De rationalist Voltaire vocht een levenslange strijd uit met de vertegenwoordigers van de katholieke kerk, destijds nog goed voor 20 procent van het grootgrondbezit in Frankrijk. De leerstukken van Confucius vormden voor hem het bewijs dat een maatschappij ook zonder religie moreel hoogstaand kon zijn. Dat de oude confucianistische beschaving nooit last had gehad van de godsdienstoorlogen die in Europa zo frequent waren, sprak hem buitengewoon aan.

Voor de schaduwzijden had Voltaire als gevolg van deze politieke agenda weinig aandacht. Zo bleef de despotische kant van de keizer bij hem geheel buiten beeld. Over de selectiemethode voor mandarijnen, de hoge ambtenaren aan het keizerlijke hof, was hij vol lof. Die selectie vond plaats op basis van kennis, niet afkomst – een meritocratisch uitgangspunt dat hij zijn landgenoten graag voorhield. Dat de examens, die wel negen dagen konden duren, vooral om de Chinese klassieken draaiden en praktische vaardigheden subliem negeerden, deerde hem niet. Tegenwoordig voeren historici dat gebrek wel aan als een van de verklaringen voor de impasse waarin de Chinese beschaving in de achttiende eeuw verzeild raakte. Ook die stilstand, waarover al in de tijd van Voltaire kritische opmerkingen werden gemaakt, kwam de Franse sinofiel niet goed uit.

De hang naar selectieve waarneming kon ook tot omgekeerde conclusies leiden. Voltaires tijdgenoot Charles de Montesquieu zag in China juist een voorbeeld van hoe een staat zich niet zou moeten organiseren. De door hem gepropageerde scheiding tussen wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht was (en is) in China ver te zoeken. ‘Een despotische staat, gebaseerd op vrees,’ concludeerde hij in zijn beroemde boek De l’esprit des lois.

Het Gele Gevaar

De Franse Revolutie aan het einde van de achttiende eeuw had zoveel impact dat de interesse voor China verflauwde. In de daaropvolgende eeuw ging een veel negatiever beeld van het land en zijn inwoners overheersen. Bepalend daarvoor waren economische ontwikkelingen: terwijl Europa een explosieve groei doormaakte dankzij de industriële revolutie, bleef China steken in het landbouwtijdperk. Corruptie, natuurrampen en hongersnoden verzwakten het rijk, dat door Europese koloniale machten steeds meer als wingewest werd gezien. De economische neergang die daar het gevolg van was, duurde tot de tweede helft van de twintigste eeuw. Het aanzien van China daalde; er werd neergekeken op de zwakke keizer en zijn volk. Door negatieve verhalen van westerse handelaren kwam racisme op.

De opkomst van de eerste Chinatowns in de Verenigde Staten speelde daarbij eveneens een rol. Vooral na 1870, toen het in de VS economisch slechter ging, vormden die eerste grote Chinese gemeenschappen in het Westen een steen des aanstoots. Amerikaanse politici riepen dat deze goedkope arbeidskrachten banen van blanke Amerikanen afpakten. Het mondde uit in discriminerende wetgeving, de Chinese Exclusion Act van 1882, die de immigratie drastisch inperkte. De wet, waarvoor de Amerikaanse Senaat in 2011 excuses aanbood, werd pas in 1943 afgeschaft.

De term ‘het Gele Gevaar’ raakte eind negentiende eeuw in zwang, ook in Europa. Hij wordt wel toegeschreven aan de Duitse keizer Wilhelm II, die in 1895 een visioen had over een dikke Boeddha op een draak die het christelijke Europa bedreigde. Hij maakte er zelf een schets van en gaf die aan de schilder Herman Knackfuß, die hem uitwerkte tot het schilderij Völker Europas, wahrt Eure heiligsten Güter (volkeren van Europa, beschermt uw heiligste goederen). Dat doek waarschuwde tegen de komst van de Chinese massa. Hij gaf het aan de Russische tsaar, die er zeer content mee was, en verspreidde kopieën over half Europa. De angst voor China was geboren.

==

Pas in de loop van de twintigste eeuw kwam China weer positiever in beeld, althans bij de Europese volgelingen van het communisme. De Franse schrijver en politicus André Malraux woonde in de jaren twintig jarenlang in Frans-Indochina. In zijn romans uit die tijd wilde hij afrekenen met de twee heersende Chinabeelden: dat van een stilstaand land, verstrikt in zijn eigen tradities, en dat van het barbaarse China, dat een gevaar voor de Europese beschaving zou zijn. In de ogen van Malraux, die pas met het communisme brak toen Stalin in 1939 met Hitler een niet-aanvalsverdrag overeenkwam, ging China dankzij het communisme weer ‘deel uitmaken van de geschiedenis’. De ontwikkelingen in het land bekeek hij met een voor Europa relevante vraag in gedachten: kan het Chinese denken met zijn nadruk op gemeenschapszin een antwoord bevatten voor Europese jongeren die aan individualisme ten onder dreigen te gaan? Als liefhebber van de Chinese cultuur en als communist was Malraux geneigd die vraag bevestigend te beantwoorden.

Zijn collega-auteur en tijdgenoot Jean-Paul Sartre was nog veel langer in de ban van het communisme. Zijn ideologische benadering leidde tot een veel gekleurdere waarneming van China dan bij zijn achttiende-eeuwse landgenoten het geval was. Sartre ondernam slechts eenmaal een korte reis, in 1955, samen met Simone de Beauvoir, waarbij hij ook aan Mao werd voorgesteld. Nadien volgden Mao’s grootste campagnes: de Grote Sprong Voorwaarts (1958-1962), die naar schatting 45 miljoen doden tot gevolg had, en de Culturele Revolutie (1966-1976), waardoor nog eens een onbekend aantal Chinezen de dood vond – de schattingen variëren van honderdduizenden tot vele miljoenen. Het weerhield Sartre, net als Mao een liefhebber van het concept van de ‘permanente revolutie’, er niet van in de jaren zeventig zijn reputatie aan de maoïstische beweging in Frankrijk te verbinden. Dat moet overigens eerder als een keuze tegen het Franse politieke establishment worden gezien dan als directe steun voor Mao’s praktijken. Andere, minder bekende Europese intellectuelen vergoelijkten die overigens wel, zoals het Franse schrijversechtpaar Philippe Sollers en Julia Kristeva, de Nederlandse filmmaker Joris Ivens en de Italiaanse schrijver Alberto Moravia.

Met zijn keus voor het maoïsme haakte Sartre ondanks zijn gevorderde leeftijd aan bij de tijdgeest, die vijandig stond tegenover alles wat Amerikaans was. Vooral in Frankrijk konden de VS met hun Vietnamoorlog, hun bewapeningswedloop en hun multinationals bij de overwegend linkse publieke opinie geen goed doen. Dat antiamerikanisme bracht een tamelijk coulante houding tegenover communistisch China met zich mee. Dat Mao de gehate Amerikaanse president Nixon in 1972 ontving, werd hem vergeven.

Die coulance is opmerkelijk, omdat er voldoende signalen waren van systematische schendingen van mensenrechten. Vooral de boeken en essays van de Belgische sinoloog Simon Leys, te beginnen met zijn al in 1971 geschreven Les habits neufs du président Mao, schetsten een schokkend beeld van de dagelijkse werkelijkheid van de Culturele Revolutie. Maar Leys werd in die jaren slechts in kleine kring gelezen en fel bekritiseerd door Franse maoïsten. Bij hen bestond in die jaren sterk de neiging om de schendingen van mensenrechten met de mantel der liefde te bedekken. China was voor hen een exemplarisch land en het leed van individuele Chinezen was voor hen irrelevant of een noodzakelijk offer op weg naar de ‘Nieuwe Mens’.

==

Ook de Amerikaanse president Nixon en zijn minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger maakten geen woorden vuil aan de schendingen van mensenrechten tijdens hun historische bezoek aan Mao. Hun toenadering was vooral gericht op het isoleren van de Sovjet-Unie; de mensenrechten speelden nog nauwelijks een rol. Veertig jaar later is dat nog maar moeilijk te bevatten. Terwijl wij ons nu opwinden over de detentie die kunstenaar Ai Weiwei gedurende enkele maanden ten deel viel, reageerden links en rechts destijds maar matig kritisch tot zelfs laaiend enthousiast op de Culturele Revolutie, waarin executies en martelingen aan de orde van de dag waren. Onbekendheid met de feiten vormt enigszins een verklaring. Maar iedereen in het Westen kon vanaf 1971 op de hoogte zijn van de excessen.

Terugkijkend op ruim drie eeuwen Europese meningsvorming vallen de voordelen van de huidige tijd op. China is inmiddels een stuk dichterbij gekomen en opener geworden. De tijd dat slechts een klein groepje jezuïeten of sinologen zich met China bezighield, is voorgoed voorbij. Niet alleen Europese zakenlieden, maar ook politici, wetenschappers, studenten en toeristen bezoeken het land in voorheen ongekende aantallen en kunnen zich vrijelijk bewegen. Allerlei vormen van samenwerking komen van de grond. Eerst zijn de economische betrekkingen sterk geïntensiveerd, nu bemoeit zich een bonte hoeveelheid wetenschappelijke disciplines met het land. George Walden is er uitgesproken blij mee: ‘Na eeuwenlang angsten en droombeelden te hebben geprojecteerd, beginnen we voor het eerst een realistisch beeld van China te krijgen.’

Een ander voordeel is dat de meeste Europeanen verlost zijn van de ideologische verblinding die in de jaren zestig en zeventig het publieke debat kleurde. Het geloof in het communisme is in Europa vrijwel verdwenen, de communistische beweging is praktisch non-existent. In China ligt dat bepaald anders, in ieder geval in naam: de Chinese Communistische Partij is oppermachtig. Ook komt de wijze van machtsuitoefening nog uit de communistische handboeken, inclusief vervolging van dissidenten. Maar ook daar is de ideologische ijver weggeëbd; pragmatisme voert zeker in relatie tot de rest van de wereld de boventoon. Die hang naar pragmatisme aan beide zijden maakt toenadering, en daarmee het creëren van een vertrouwensband, in beginsel gemakkelijker.

==

Toch zou het van hoogmoed getuigen te denken dat we in de eenentwintigste eeuw geheel kunnen ontkomen aan datgene waar China-watchers in voorgaande tijden onder leden: een kijk op China die sterk door onze Europese omstandigheden is gekleurd. Wel kunnen we ons rekenschap geven van die verstoringen in onze waarneming. De voornaamste hinderpaal die zich momenteel aftekent, is in mijn ogen de Europese angst voor China, het ‘Gele Gevaar’ in een nieuwe gedaante. De achtergrond daarvan is ditmaal niet religieus of demografisch, maar economisch: de spectaculaire ontwikkeling van China die zo sterk contrasteert met de Europese prestaties sinds het uitbreken van de kredietcrisis in 2008. Terwijl China sindsdien na een kleine dip onverminderd door bleef groeien en pas in 2012 met een groeivertraging te maken kreeg, zagen Europese regeringen die hun banken moesten redden hun schulden oplopen en hun economische groei stagneren. In de VS is het beeld niet anders. Versneld lijkt zich zo de trend door die te zetten zich al langer aan het aftekenen is: de Chinese economie, nu nog de tweede ter wereld, zou op termijn weleens groter dan die van de VS kunnen worden.

==

De implicaties voor Europa zijn groot. We moeten ons voorbereiden op een toekomst waarin een nog altijd autoritair geregeerde supermacht een steeds grotere internationale rol krijgt; een land dat zich bovendien ten doel heeft gesteld een kenniseconomie te worden en daarmee een veel directere concurrent van Europa. Een land ook dat over twee onmiskenbare voordelen beschikt: meer arbeidskrachten en meer geld. De bijbehorende verschuiving in de machtsverhoudingen gaat voor Europa vrijwel zeker gepaard met een kleinere rol op het wereldtoneel. Europeanen moeten nadenken over wat de Duitse China-expert Eberhard Sandschneider ‘de succesvolle afdaling van Europa’ noemt.

In zijn gelijknamige boek betoogt hij dat het afstaan van wereldmacht geen drama hoeft te zijn: ‘We moeten onze afdaling, die onvermijdelijk is en historisch gezien ook helemaal niet schokkend, alleen goed voorbereiden.’ Dat vereist allereerst intellectuele nieuwsgierigheid naar wat de nieuwe supermacht beweegt. Sandschneider is het volmondig met Helmut Schmidt eens dat het daaraan schort: ‘We moeten China gaan zien zoals het is, niet zoals we het willen zien. Dat is een leerproces waar we tot dusver maar matig in geïnteresseerd zijn, want we halen onze neus op voor hun interne discussies.’

Dat geldt zowel voor beleidsmakers als burgers. Wanneer Chinese delegaties naar Europa reizen is dat om kennis op te doen, maar Duitse delegaties begeven zich naar China ‘om te vertellen hoe de wereld in elkaar steekt’, zo sneert een Duitse parlementariër. Gewone Europeanen laten al dan niet bewust hun morele verhevenheid nogal eens blijken, zo valt een Chinese journaliste op die in Londen werkt. ‘Hun voornaamste interesse is het eenkindbeleid. Daar zijn heel goede redenen voor, maar acht van de tien Europeanen die ik tegenkom, beginnen daarover om te laten zien dat ze het belachelijk vinden.’

==

Dat superioriteitsgevoel valt niet los te zien van ons verleden. Na het verlies van de koloniën konden Europese landen nog lang de illusie koesteren dat zij, in samenspraak met de Verenigde Staten, de hoofdrol in de wereld speelden. De boodschap van het afgelopen decennium is dat aan die westerse alleenheerschappij na tweehonderd jaar een einde komt. Dat besef is nog niet volledig doorgedrongen, wat gezien de snelheid van de veranderingen niet verwonderlijk is. Europeanen voelen hun afnemende rol wel aankomen. Vrijwel dagelijks komen de signalen op ons af: de economische stagnatie in de EU-landen, met gemiddeld te hoge overheidsschulden en te hoge jeugdwerkloosheid; het onderlinge wantrouwen tussen die landen, zoals door de eurocrisis pijnlijk is blootgelegd; de groei van de wereldeconomie zonder dat Europa daaraan bijdraagt of ervan meeprofiteert; het verzoek aan China om te helpen bij het oplossen van de financiële nood. Dat maakt onzeker over de eigen toekomst. De angst die daaruit voortvloeit, spitst zich toe op China, het land dat als de grootste bedreiging wordt gezien en waar op neer wordt gekeken. Met als riskante consequentie dat de intellectuele nieuwsgierigheid, die de Duitsers Schmidt en Sandschneider ons zo van harte aanraden, het aflegt tegen emotie en betweterigheid. Waardoor we China en de Chinezen verkeerd waarnemen, net zoals we dat in voorgaande eeuwen al zo vaak hebben gedaan.

==

4
‘We zijn nog maar een ontwikkelingsland’

De taxi slingert zich in Beijing door enkele smalle straten vol auto’s, fietsers en voetgangers. Bij een groot ziekenhuis is een flinke opstopping ontstaan van ambulances en auto’s van bezoekers, die dwars door elkaar staan. Ook al is de lenteochtend nog zo zonnig, de stress is op de gezichten af te lezen. Gelukkig weet de taxichauffeur erdoorheen te glippen. Even later parkeert hij bij een hoge poort in een tientallen meters lange muur. Twee jonge soldaten kijken me wantrouwig aan, maar na het tonen van mijn paspoort kom ik in een weelderige tuin met oude bomen en een uitgestrekt gazon.

Het terrein hoort bij de voormalige Oostenrijks-Hongaarse ambassade, ooit aangevallen door woedende Chinezen tijdens de Bokseropstand van 1900, maar nu een oase van rust, weg van het dagelijkse straatgewoel. Hier mogen de medewerkers van het CIIS, het China Institute of International Studies, de veranderende rol van hun land in de wereld overdenken. In het enorme, doodstille gebouw word ik ontvangen door Cui Hongjian, directeur van de Europadivisie van deze denktank die onder het ministerie van Buitenlandse Zaken valt.

Het wordt mijn eerste interview met een regeringsvertegenwoordiger. Waarschuwingen van ervaren correspondenten schieten door mijn hoofd. ‘Dat soort lui zegt toch niets anders dan het officiële standpunt,’ hield een van hen me voor. Dat mag zo zijn, ik ben toch nieuwsgierig. Zou ik iets kunnen merken van wrok, arrogantie of onverschilligheid, de gevoelens ten opzichte van Europeanen waarmee Chinezen door de geschiedenis zijn geïmpregneerd?

Europa als voorbeeld

Cui blijkt een jonge veertiger die op ambassades in Jamaica en India al de nodige buitenlandse ervaring heeft opgedaan. Hij is een man met een bol, wat bleek gezicht die mij voorgaat naar een absurd grote ontvangstkamer, waar tientallen stoelen staan opgesteld in de gebruikelijke carrévorm met een open zijde. We bezetten er twee, wat onhandig naast elkaar, met een witte theepot en kopjes tussen ons in. Een grapje over hoe we in deze idioot grote ruimte verdwijnen, lijkt me onbeleefd. Mijn frivoliteit wordt ook de kop ingedrukt door de metershoge houten raampanelen die de vrolijk stemmende ochtendzon buitensluiten. Het geeft ons samenzijn iets plechtigs. Het gesprek begint dan ook stroef, met Cui die worstelt met zijn verkoudheid en zijn Engels. Dat wordt gelukkig gaandeweg beter verstaanbaar. In de loop van twee uur en na flink wat kopjes thee worden zijn opmerkingen losser, zeker wanneer de recorder uitgaat. Uiteindelijk is het afscheid, na het nemen van foto’s, hartelijk.

==

Zijn boodschap is dat Europa vooral geen angst moet hebben. Maar waarom niet, vraag ik, jullie zijn hard op weg een kenniseconomie te worden, net als wij, maar dan met meer mensen en meer geld. ‘Technologisch gezien liggen we nog veel te ver achter op het Westen,’ antwoordt Cui bescheiden. ‘In de komende vijf à tien jaar komen we nog niet bij jullie in de buurt. We zijn een late starter en hebben nog een lange weg te gaan voordat we een gelijkwaardige concurrent kunnen zijn.’ Is die achterstand eenmaal ingelopen, dan vindt hij onze bezorgdheid wel voorstelbaar. ‘Jullie angst voor banenverlies op middellange termijn begrijp ik wel, want jullie export naar de internationale markten komt dan mogelijk in de problemen, omdat jullie producten duurder worden dan die van ons.’ Maar zover is het nog lang niet, benadrukt hij. Bovendien zijn de Europeanen in zijn ogen slim genoeg om hierop te anticiperen. ‘Het leven is altijd in beweging,’ zegt hij filosofisch. ‘Dus moet je zelf altijd veranderen. Jullie doen dat ook, daarom heeft de Europese Unie een tienjarenplan opgesteld om in 2020 nog concurrerend te zijn.’

Concurreren is gezond, zegt hij met een glimlach. ‘Bovendien hoeven we niet alleen te concurreren, we kunnen ook heel goed samenwerken. Dat hebben we de afgelopen jaren ook gedaan en dat is tot dusver gunstig gebleken voor beide partijen,’ stelt hij. ‘Jullie bedrijven hebben toegang tot onze markt gekregen en ons aan technologie geholpen, gelukkig veel meer dan Japanse of Amerikaanse bedrijven dat hebben gedaan. Dat heeft ons allebei voordeel opgeleverd. China is in de afgelopen decennia sterk veranderd, niet in de laatste plaats dankzij Europa.’

Verder hoeven we niet bang te zijn, omdat zijn land nog zoveel interne problemen heeft op te lossen: de kloof tussen arm en rijk, de milieuvervuiling, het watertekort, de vergrijzing. Midden in dat betoog vraagt hij of ik toch wel meer ga zien dan Beijing en Shanghai. ‘Want je moet diep in het hart van China doordringen om ons land te begrijpen. We zijn nog maar een ontwikkelingsland. Dat moet je gezien hebben om te begrijpen voor welke uitdagingen we staan. Jaarlijks hebben we twintig miljoen nieuwe banen nodig, alleen al om de gevolgen van de trek van het platteland naar de stad op te vangen.’ Wat de aanpak van de vergrijzing betreft, denkt hij dat China nog veel kan leren van Europa. ‘Jullie welvaartsstaat staat door de vergrijzing onder druk, dat weet ik, maar onze regering kan toch naar Europese voorbeelden kijken. Want we hebben hier veel meer sociale zekerheid nodig, we moeten een evenwichtiger verdeling van de rijkdom krijgen.’

==

Europa dat geen angst hoeft te hebben, Europa als partner, Europa als voorbeeld zelfs – het zijn geruststellend bedoelde woorden, afkomstig van een diplomaat die ook nog eens Europa als werkterrein heeft. Met zijn open houding behoort Cui duidelijk niet tot de haviken die neerkijken op Europa. Van wrok of arrogantie kan ik niet het begin van een spoor ontwaren. Iedere referentie aan het socialisme, toch nog altijd de officiële ideologie volgens de grondwet, ontbreekt. Eerlijk gezegd komt hij wel sympathiek en deskundig over; met zijn kennis van ons werelddeel is niets mis. Met zo’n pragmatische en kundige diplomaat zou je als Westen zaken moeten kunnen doen. Of word ik nu al te naïef en was ik bezig om, in de ogen van mijn altijd kritische, journalistieke collega’s, een ‘nuttige idioot’ ten dienste van de Chinese regering te worden?

De kern van Cui’s betoog wijkt uiteraard niet af van de partijlijn. ‘Heb geen angst, vertrouw ons,’ luidde het verzoek dat premier Wen Jiabao op zijn reis door Europa in de zomer van 2011 in verschillende hoofdsteden deed. Ook hij valt in de categorie ‘Chinezen met wie prima zaken te doen valt’, zo vinden westerse diplomaten. Op zijn conduitestaat prijkt onder meer zijn gedrag in 1989, toen hij bij het drama rond het Plein van de Hemelse Vrede behoorde tot de stroming in de Partij die een dialoog met de studenten voor ogen stond. Goed voor een ongebroken periode van geloofwaardigheid in het Westen. Maar vertrouwen? Dat moet van twee kanten komen. Hoe het er in dat opzicht bij China voor staat, zullen we nog zien. De vraag is of Chinezen, gezien hun moeilijke verleden met Europeanen, daartoe in staat kunnen worden geacht.

‘Een reservoir aan goodwill’

Bemoedigend zijn de resultaten van een bijzondere enquête die in 2010 onder drieduizend Chinese stedelingen en ongeveer tweehonderd ‘leden van de elite’, zoals regeringsvertegenwoordigers, ondernemers en journalisten, werd gehouden. Normaliter vermijdt de regering angstvallig openbare peilingen, omdat die naar democratie zwemen. Een sterk staaltje daarvan was de Chinese versie van de talentenjacht Idols, waarbij kijkers op hun favoriet konden stemmen. Dat dreigde in 2005 zo’n succes te worden dat de regering prompt het stemmen per sms verbood. Maar het interviewen van een paar duizend stedelingen, dwars door het land, kon kennelijk wel door de beugel. Onder auspiciën van de Britse Universiteit van Nottingham trokken wetenschappers en studenten van diverse kennisinstellingen er met vragenlijsten op uit om de mening van hun landgenoten te peilen, stevig gefinancierd door de Europese Unie.

Hoe bekend is de Chinese stedeling met Europa? Eén op de vijf komt weleens in contact met Europeanen, minder dan één op de twintig is er zelf geweest. Hun beeld wordt primair gevormd door wat ze via de televisie te zien krijgen – op flinke afstand gevolgd door de krant en het internet als informatiebronnen. De Partij speelt geen directe rol in hun meningsvorming, al blijkt één op de vier lid te zijn. Indirect is dat wel het geval, want het is de berichtgeving van de staatstelevisie die hun kijk op Europa grotendeels vormt. In gunstige zin, zo lijkt het, want de helft van hen denkt dat Europeanen vredelievend en vertrouwenswaardig zijn. Een substantiële minderheid van 30 procent meent van niet. Ook blijken de stedelingen enthousiaster over Europeanen dan over Amerikanen of Japanners. De geënquêteerden mogen zich desgevraagd dan in overgrote meerderheid trots op hun eigen land tonen, een flinke voedingsbodem dus voor nationalisme, dat weerhoudt 85 procent er niet van om de verspreiding van de Europese cultuur in hun land toe te juichen. Vooral muziek en films liggen goed. De Europese rol in de wereld wordt gunstig bevonden op terreinen als wetenschappelijke vooruitgang, vrede en milieubescherming.

Dat overwegend positieve beeld is opvallend in het licht van hun betrekkelijk geringe contact met Europeanen. Maar liefst 28 procent weet dat Brussel de Europese hoofdstad is en 9 procent is in staat om het juiste aantal EU-landen te melden. De overgrote meerderheid ziet in de Europese Unie bovenal een ‘partner’ of een ‘vriend’, met wie vooral meer moet worden samengewerkt. Slechts een enkeling koestert een vijandbeeld van Europa. Kortom: de negentiende eeuw vol vernederingen lijkt ver te zijn weggezakt. Dat valt ook wel te begrijpen. De stedeling die zich staande moet zien te houden in een extreem snel veranderend land, waarvan de economie zich in de afgelopen tien jaar heeft verdubbeld, heeft wel wat anders aan zijn hoofd. ‘Ondanks de moeilijkheden in het verleden beschikt de Europese Unie over een reservoir aan goodwill in China,’ concludeert onderzoeksleider Zhengxu Wang van de Universiteit van Nottingham. Dat reservoir kan de Europese Unie aanboren door meer contacten te leggen, want ‘de resultaten geven aan dat iemands oordeel positiever wordt naarmate zijn of haar kennis over Europa groter is.’

Gunstige rapportcijfers krijgt Europa eveneens van de ‘leden van de elite’, onder wie dus regeringsvertegenwoordigers. Ook bij hen ontbreekt het vijandbeeld. Europeanen krijgen de voorkeur boven Amerikanen en zeker Japanners. Als controverses kruisen ze bekende punten aan: mensenrechten, Tibet en intellectueel eigendom. Opmerkelijk positief zijn ze over onze staatsvorm, uiteraard zonder aan te geven of ze die voor hun land als optie zien. Zo vrij is dit soort onderzoek ook weer niet. Meer samenwerking staat ook bij hen boven aan het wensenlijstje. De grootste tekortkoming die ze bij zichzelf constateren, sluit aan bij waar de rest van de bevolking last van heeft: gebrek aan kennis over Europa.

==

Nu zijn er wel vragen te stellen bij een dergelijk onderzoek. Voelen Chinezen zich in een enquêtesituatie wel vrij om het achterste van hun tong te laten zien – of kiezen ze voor veilige, sociaal wenselijke antwoorden? Ook al wordt hun verzekerd dat de enquête anoniem is, zoals in dit geval is gebeurd, dan nog kun je je afvragen of dat hun wantrouwen wegneemt. De onbekendheid met enquêtes en de bekendheid met de lange arm van de staat zouden weleens tot een vertekend beeld kunnen leiden. Verder blijft het een momentopname – de meningen van het volk zijn dagkoersen. Zo zou de populariteit van de democratie, die in 2010 werd gemeten, er in 2011 alweer anders bij hebben kunnen liggen. Want toen had de eurocrisis getoond hoe moeizaam Europese democratieën het eens kunnen worden. Niettemin geloof ik de conclusie van de enquête wel dat er bij Chinezen geen sprake is van een specifiek Europees vijandbeeld. Maar dat neemt niet weg dat zij er gemengde gevoelens over westerlingen op na houden.

Smalen over ons arbeidsethos, maar jaloers zijn op onze levensstijl. Dat is de globale indruk die ik, zonder enquêteformulieren, van de Europavisie van Chinezen heb gekregen, ongeacht of ze nu in China of in Europa wonen. Smalen en jaloezie zijn twee zijdes van dezelfde medaille. Want ze zijn trots op hun arbeidsethos (‘niemand ter wereld werkt zo hard als wij!’), maar ze zijn er ook niet onverkort gelukkig mee. Vooral de jongere generaties geven te kennen dat ze best wat meer vrije tijd zouden willen. En grijpen de kans zodra die zich voordoet. In Hongarije ontmoette ik een Chinese operazangeres van begin dertig en een Chinese chef-kok, tevens restauranteigenaar, van in de veertig, die de Europese levensstijl voortreffelijk hadden gekopieerd. Zij haalden zelfs werkweken van dertig uur niet meer. Een terugkeer naar China zag de chef niet meer zitten, ‘want daar zou ik veel te hard moeten werken’.

Beschaafd en lui

Tijdens een lunch in het Chinatown van Londen vertelt Angela Hao, een journaliste van begin dertig, dat ze voor het eerst aan wandelen en zwemmen toekomt sinds ze in Europa woont. ‘In China is het heel moeilijk om je eigen leven te leiden. Je staat er voortdurend onder druk: eerst moet je keihard werken op school, vervolgens op de universiteit. Daarna moet je van je familie trouwen en een appartement kopen. De sociale druk is enorm, mensen lopen voortdurend op hun tenen. Vandaar dat je ze overal ziet slapen, in bussen en treinen, zodra het maar even kan.’ Van die druk is ze nu tot haar grote geluk bevrijd: ‘Misschien zijn Europeanen wat luier dan wij, maar de levensstijl hier is wel fantastisch.’ Ook zij is voorlopig niet van plan terug te keren: ‘Hier is het tenminste mogelijk een evenwichtig leven te leiden.’

Diezelfde twijfel over terugkeer na het proeven van de Europese vruchten beluister ik bij een groepje jonge studenten dat ik diezelfde middag spreek. Zij studeren aan de London School of Economics (LSE), een eliteopleiding in het hart van Londen. Voor de bibliotheek klonteren studenten bijeen in groepjes – het lijkt hier wel Chinatown. Chinezen vormen een grote groep onder de zwaar geselecteerde studenten, zo’n 1100 van de 9000. De toekomstdroom van velen is flink geld verdienen in de financiële wereld. Het favoriete traject is om eerst in de Londense City of Hongkong te werken. Pas daarna komt de het Chinese vasteland in beeld. ‘We zijn patriottistisch, we houden van ons land. Maar als we klaar zijn, hebben we zes jaar lang voor dure opleidingen betaald. Dat zie ik als een investering waar je rendement op wilt maken,’ zegt de twintigjarige Di, die als organisatieadviseur door het leven wil. Over Europa praat hij, ondanks de eurocrisis, vol lof. ‘Europa heeft een probleem, maar het is ook weer niet heel ernstig. Het doet in ieder geval niet af aan mijn beeld van een ontwikkeld continent. We hebben respect voor de Europese cultuur en we kunnen daarvan leren. Iedere cultuur heeft zijn voordelen.’

De negentienjarige Sherry, studente accountancy, toont de meeste twijfel over haar eventuele terugkeer: ‘In principe wil ik wel bijdragen aan mijn land, daar liggen mijn wortels. Maar ik vraag me af of ik me naar de Chinese manier van zakendoen kan schikken,’ zegt ze diplomatiek. Zakendoen draait om guanxi, een ondoorzichtig systeem van relaties en gunsten, aanzienlijk verschillend van de meer op rationele afwegingen gebaseerde westerse benadering. Die heeft inmiddels haar voorkeur, net als onze visie op scholing. ‘Hier op de LSE kun je zelf kiezen wat je wilt leren, het is veel flexibeler dan in China,’ meent ze. Ook zij praat bovenal waarderend over Europa. Met geen woord rept zij of een van haar medestudenten over Europese wandaden tijdens de ‘eeuw van vernedering’. Wel laat ook zij niet na te schamperen over onze werklust.

Waardering, jaloezie en hoon – Pál Nyíri, hoogleraar antropologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, bevestigt dat Chinezen er gemengde gevoelens ten opzichte van westerlingen op na houden. ‘Ze voelen zich zowel inferieur als superieur,’ luidt zijn conclusie na twintig jaar studie van Chinese migranten, onder meer in Italië en zijn geboorteland Hongarije. Op economisch vlak mogen de Chinezen dan wel een inhaalslag maken, maar er wordt nog altijd naar het Westen opgekeken. Vooral naar de Verenigde Staten vanwege hun wereldmerken, hun technologie en hun innovatiekracht. In mindere mate geldt dat ook voor Europa. Superieur voelen Chinezen zich inderdaad primair vanwege hun arbeidsethos. ‘Westerlingen zijn lui, die willen om de drie maanden vakantie en werken geen zes dagen per week, zo redeneren ze.’ Minderwaardig voelen ze zich ‘omdat ze westerlingen beschaafd vinden, terwijl ze hun eigen omgangsvormen vaak maar laag bij de grond achten. En ze kijken toch op tegen democratieën, ook gewone mensen.’ Volgens Nyíri leeft het gevoel van vernedering wel degelijk. ‘Wat je als gevoel tegenkomt is: “De buitenwereld heeft ons in de negentiende eeuw leeggeroofd en ze gunnen ons niet dat China nu weer sterk wordt.”’

Volgens hem is de houding jegens Europa minder welwillend dan de aangehaalde enquêteresultaten suggereren. ‘Mensen kunnen waardering voor Europeanen hebben, maar tegelijk ervan overtuigd zijn dat westerse landen eropuit zijn China in een hoek te drijven. Die vijandigheid is overigens tegenwoordig meer tegen de Verenigde Staten gericht dan tegen de Europese koloniale machten,’ meent Nyíri.

Nationale trots

Ook Amerikaanse en Europese bedrijven moeten met Chinees nationalisme rekening houden. Multinationals als McDonald’s, Nike en Apple kregen op het internet een storm van kritiek over zich heen toen de indruk ontstond dat ze zich niet keurig gedroegen – de lat wordt voor hen flink wat hoger gelegd dan voor Chinese bedrijven. Het Franse Carrefour kreeg zelfs met een boycotactie en duizenden demonstranten te maken, omdat het onjuiste gerucht ging dat zijn grootaandeelhouder LVMH de door de Chinese overheid gehate dalai lama zou financieren.

Denktank-onderdirecteur Cui Hongjian in Beijing relativeert het groeiende nationalisme, zoals een goede diplomaat betaamt: ‘Je moet het vergelijken met een persoon die betere prestaties levert. Die krijgt daardoor ook meer zelfvertrouwen; dat is nu ook met China aan de hand.’ Zelfvertrouwen heeft ook voordelen, zoals minder angst. ‘Ik herinner me hoe we hier in 1999 een enorm debat hadden toen onze ambassade in Kosovo per ongeluk werd gebombardeerd door de NAVO. “Wat moet China doen om zichzelf beter te beschermen?” vroegen mensen zich angstig af. Meer defensie was het antwoord. Alsof China zelf aangevallen kon worden. Maar toen de NAVO in 2011 Libië ging bombarderen, werd er hier kalm gereageerd. Iedereen zag wel in dat het niet realistisch was dat wij als volgende aan de beurt zouden zijn.’

Zelfvertrouwen, oké, maar dreigt dat niet in arrogantie om te slaan? Daar is Cui, moet hij toegeven, niet helemaal gerust op. ‘Wanneer je ziet hoe sommige rijken zich in het buitenland gedragen door met hun luxegoederen te pronken, dan is dat niet goed voor ons imago.’ Verder is het vooral zaak ‘extreem nationalisme’ te vermijden. Maar dat geldt voor alle regeringen, beklemtoont hij. ‘Nationalisme is een etiket dat je op iedereen kunt plakken die je niet bevalt. Maar in Europa bestaat het ook. En waar is nationale trots het grootst? In de Verenigde Staten natuurlijk.’ Voor China betekent het vooral dat de anti-Japanse gevoelens in bedwang moeten worden gehouden. ‘Nationale trots is niet verkeerd, alleen moet hij niet doorslaan. De regering beseft dat. Alle vooruitgang die we in de afgelopen dertig jaar hebben geboekt, is te danken aan het feit dat we ons vanaf 1979 zijn gaan openstellen voor de rest van de wereld.’

5
Zelf de angst voor China gevoed

In de afgelopen tien jaar zijn we getrakteerd op een waar informatiebombardement over China en zijn spectaculaire groei. De voornaamste boodschap in de westerse media luidt: ze komen eraan. China wordt de eerste economie ter wereld, beschikt over enorme reserves waarmee ze ‘ons’ gaan opkopen en wordt zo een bedreiging voor het Westen. ‘China is bezig Europa op te kopen,’ stelde een toonaangevende Europese denktank in 2011. Wanneer China de wereld regeert luidde de titel van een smaakmakende bestseller uit 2009. Heerlijk materiaal voor koppenmakers bij kranten.

De media hebben die boodschap in allerlei vormen inmiddels zo vaak verspreid dat er aanzienlijke misvattingen zijn ontstaan. Zo blijkt een meerderheid van de Amerikanen te denken dat de Chinese economie nu al groter is dan die van hun eigen land. In werkelijkheid gaat het IMF uit van een omvang van de Amerikaanse economie in 2012 van ruim 15 biljoen dollar (15 653 miljard), bijna tweemaal die van China (8,2 biljoen dollar). Voor de landen van de Europese Unie geldt dat zij gezamenlijk 16,4 biljoen dollar produceren, oftewel tweemaal de Chinese economie, in weerwil van de eurocrisis. Die statistiek staat vermoedelijk haaks op de perceptie van de gemiddelde Europeaan. De toekomstverwachting is de werkelijkheid ver vooruitgesneld.

==

Even grotesk is de perceptie van de rol van Chinese investeerders in Europa. Die spelen een ondergeschikte rol ten opzichte van investeerders uit veel andere landen, de Verenigde Staten voorop, maar toch wordt al gesproken over het opkopen van Europa. De opgeklopte verwachtingen leiden ertoe dat de media iedere potentiële aankoop als het begin van de zegetocht van China brengen. Zo wordt aan de vrees voor zowel het Gele Gevaar als de westerse ondergang geappelleerd.

De presentatie van die berichten is zelden neutraal. ‘Overal in de Rotterdamse haven duiken Chinezen op,’ luidde de kop boven een verhaal in NRC Handelsblad van eind 2010. Het angstbeeld dat dit oproept, blijkt bij nadere beschouwing overdreven. Er is wel een toename van bedrijvigheid, maar ook de Russen investeren flink in de Rotterdamse haven, terwijl de al gevestigde Amerikanen en Arabieren zich niet laten wegdrukken en ook de Europeanen meedoen. Kortom, een gezellige drukte en die nuances kun je ook wel uit het verhaal halen, maar een tweede kop zet nog eens extra de toon: ‘China krijgt greep op haven Rotterdam’. Tja, als we die nationale trots uit handen geven, kunnen we het verder wel vergeten, zal de gemiddelde krantenlezer denken. Dat moeten ook de Zweden hebben gedacht toen hun nationale trots, de automakers Volvo en Saab, in Chinese handen dreigde te vallen. Bij Volvo is dat ook echt gebeurd, Saab viel voordien al om. ‘Weg met ons’ was de ondertoon van beschouwingen in de Zweedse pers. De Chinese belangstelling werd geduid als een bewijs van eigen falen. Want behalve op angst spelen media graag in op een zeker defaitisme over de eigen toekomst.