Adriaan Hoogendijk

De tweede levenshelft

Een werkboek voor veertig en verder

==

==

2013

Uitgeverij Business Contact

Amsterdam/Antwerpen

Over de auteur en de uitgeverij

Adriaan Hoogendijk is filosofisch raadsman, loopbaancoach, executive coach en relatiecoach. Hij ontwikkelde verschillende coachingsopleidingen, waarmee duizenden mensen werden opgeleid. Hoogendijk schreef onder meer de everseller Loopbaanzelfsturing en het vakboek De schoonheid van coachen.

==

Uitgeverij Business Contact geeft kwalitatief hoogstaande boeken uit op het gebied van management, economie, werk en loopbaan. De serie Business Bibliotheek heeft een uitstekende reputatie opgebouwd bij managers en is met recht toonaangevend in dit vakgebied. Enkele grote namen zijn Stephen R. Covey, Jim Collins, Michael Porter, Daniel Pink, Menno Lanting, Jan van Setten, Donald Kalff.

==

www.businesscontact.nl

==

@businessboek

==

==

Ik draag dit boek op

aan alle vrouwen en mannen

die speels en wijs ouder willen worden.

1. Andere tijden

‘Het gaat erom dat iedereen zijn meesterschap op zich neemt.’1

==

==

Eigenlijk zijn weinigen voorbereid op het avontuur van de tweede levenshelft. Er is zowel persoonlijk als maatschappelijk aandacht nodig voor de waarde en de uitdagingen die dit avontuur meebrengt. Ook voor organisaties is kennis hierover buitengewoon relevant, want misschien moet de arbeid op allerlei plekken wel anders worden georganiseerd, meer passend bij medewerkers in de tweede levenshelft.

De samenstelling van de bevolking verandert. Er zijn meer veertigplussers dan veertigminners. Maar voor al deze veertigplussers zijn er veel tegenvallers:

1. De pensioengerechtigde leeftijd gaat richting zeventig.

2. Het is de vraag of er straks voldoende pensioengelden zijn.

3. Hoe lang kan de AOW nog worden uitgekeerd?

4. Hoe gaat het verder met Europa? Zekerheden verdwijnen.

5. Veertig-, vijftig- en zestigplussers krijgen moeilijker een baan.

6. Misschien ben je niet meer gelukkig in je relatie, maar scheiden is duur.

7. Misschien staat je gezondheid in meerdere of mindere mate ter discussie.

==

Er is in organisaties een lange traditie van vooral jonge mensen werven en daarnaast de ‘last’ op de koop toe nemen van veertigplussers, die eerder problemen gaven of ziek werden en minder productief waren. Maar wat als er veel meer veertigplussers zijn?

Er is in organisaties en daarbuiten een schrijnend gebrek aan kennis over de kenmerken van de tweede levenshelft. Ik denk dat we kunnen stellen dat de wijze waarop arbeid in veel organisaties is georganiseerd, eerder past bij de kwaliteiten van jongere leeftijdsfasen. Natuurlijk zijn veertigminners meer in trek bij organisaties. Hun vitaliteit, elan, nieuwsgierigheid en productiviteit zijn aantrekkelijk. Het lijkt alsof organisaties altijd hebben gezegd: ‘Wat moeten wij met wijsheid? We moeten resultaten halen.’

Maar organisaties moeten wel íéts, want er zijn op het werk globaal genomen minstens twee keer zo veel veertigplussers (van veertig tot zeventig is wel dertig jaar lang!) als veertigminners (van vijfentwintig tot veertig is slechts vijftien jaar lang!). Dit demografische gegeven kan in organisaties betekenen dat er op een volstrekt andere manier tegen arbeid, functies en taken moet worden aangekeken. Wanneer is werken leuk voor een veertiger, voor een vijftiger en voor een zestiger?

Voor zover organisaties de problemen tussen arbeid, functies en taken enerzijds en de verschillende levensfasen anderzijds niet oplossen, komen ze op het bordje van de gehele samenleving terecht. En zouden de zorg- en ziektekosten, die door het onvermogen van organisaties ontstaan, nog op te brengen zijn in onze samenleving?

En intussen willen veertigplussers toch gelukkig zijn. Wat bepaalt nu de kwaliteit in de tweede levenshelft? Helderheid daarover is nodig. Als de veiligheid om je heen minder wordt, wordt de veiligheid in jezelf alleen maar belangrijker. Maar hoe bouw je die op? Het is nodig dat het bestaande niveau van levenskunstige vaardigheden en zingeving omhooggaat. Ons blikveld vraagt om verbreding. Niemand wil een verzuurde of cynische ouderdom. Niemand wil eenzaamheid of verdorring.

In het tweede hoofdstuk van dit boek komt de levensloop aan de orde en wordt uitgebreid ingegaan op de tweede levenshelft. Maar eerst wil ik verschillende onderwerpen aan de orde stellen die voor veertigplussers van belang kunnen zijn. Het gaat dan eerder om onderwerpen in onze veranderende samenleving, want deze vormt de context voor de uitdagingen in de tweede levenshelft. Niet alle onderwerpen die hier aan de orde komen, zullen voor alle veertigplussers even interessant zijn: de lezer kiest zelf zijn thema’s.

Crisis of overgangstijd?

Het worden andere tijden. Of we nu in een crisis zitten of in een overgangstijd, beide nodigen ons uit tot bezinning op het leven – terugkijkend en terug voelend, vooruitkijkend en vooruit voelend. Wat is nou echt van belang? Wat doet er echt toe? Wat is onze liefste constructieve bijdrage aan het geheel? Waar worden we zelf gelukkig van en wat vinden we plezierig om te delen met anderen? Als we het onszelf gunnen, dan gunnen we het ook anderen.

De tweede levenshelft is een enorme uitdaging om jezelf te ‘helen’, om oude verkrampingen en oude denkwijzen los te laten. De huidige crisis, waardoor er steeds meer zekerheden om je heen wegvallen, maakt het alleen maar urgenter om de tweede levenshelft serieus ter hand te nemen. Wanneer er zoveel zekerheden verdwijnen, moet je eerder de zekerheid in jezelf vinden, en dan kom je vanzelf van alles tegen wat daarbij nog in de weg staat.

Of we nu willen of niet, het leven zit zó in elkaar dat we worden uitgedaagd om:

– te leren als voortdurend levensproces;

– te creëren wat de meeste liefde in ons wekt;

– onszelf te helen en daardoor wijsheid te verwerven;

– ons bewust te worden en dit bewustzijn te delen met anderen.

==

Naarmate we daar meer voor openstaan, zijn deze vier processen in werking en in elk tijdperk werken ze onder steeds andere, wisselende economische en culturele omstandigheden.

In deze tijd maken de economie en de culturen wereldwijd grote veranderingen door. Waartoe zal de crisis ons leiden? Hoe gaat het aflopen met het fenomeen geld, dat uiteindelijk gebaseerd is op het mechanisme van schaarste? Er wordt ook gesproken over een geleidelijke overgang van dualiteitsbewustzijn naar eenheidsbewustzijn, terwijl oorlog, honger en overheersing plaats zullen maken voor vrede, liefde, vrijheid en overvloed.

Onzekerheid troef

Angsten komen en angsten gaan. We kunnen ze als feiten toelaten en er tegelijk rustig naar kijken. Er niet voor wegvluchten, niet de zoveelste pijn vermijdende weg inslaan, maar kijken of je er iets van kunt opsteken. Tegelijkertijd kun je kiezen voor het openstellen van je hart voor liefde, mildheid, vergeving2 en verbinding. Het blijkt doeltreffend om te staan voor de aspecten waar je ook echt voor wilt gaan – een angstremedie bij uitstek. ‘Angst is niet iets wat bestreden moet worden,’ zegt Nin Sheng, ‘Angst is een dierbare vriend die je laat zien wat je nog niet diepgaand in jezelf hebt geaccepteerd.’3

De nog aanwezige oordelen over onszelf en over anderen kunnen we successievelijk nog transformeren door anderen te zien als interessante spiegels voor onszelf. Ik ben ooit afgestudeerd op een doctoraalscriptie over de relatie tussen liefde en angst, maar dertig jaar na dato lijkt dit menselijke dilemma actueler dan ooit.

Geregeld vraag ik in allerlei circuits aan mensen naar hun toekomstverwachtingen. Maar mensen laten hierover niet gemakkelijk het achterste van hun tong zien. Stel dat je verwachtingen niet uitkomen, dan sta je achteraf wel mooi voor paal! Toekomstvoorspellingen vragen om scepsis. Wie durft zijn reputatie op het spel te zetten?

Hoe zit het met je angsten voor de toekomst? Mag je angst er zijn of onderdruk je die? Alles wat er in ons niet mag zijn, gaat wringen en blokkeren en komt via een omweg uiteindelijk toch naar buiten. Stel dat het hele geldsysteem ontploft. Dan zijn we genoodzaakt om met elkaar een nieuwe beschaving op te bouwen.

We zitten in een ontwikkeling van ‘afgescheidenheid’ naar ‘eenheid’. Het lijkt alsof we collectief uitgekeken raken op de afgescheidenheid, de eenzaamheid ervan, het gebrek aan verbondenheid. De angst die structureel met de afgescheidenheid verbonden is, het ‘ieder voor zich’, onze materiële zekerheden om de angst te verdoven, 130 grasmaaimachientjes per straat: dit alles zou samen mét de pensioenen zomaar kunnen vervliegen. Dán is er de mogelijkheid om samen te gaan leven.

Door geldvergaring en verzekeringen proberen we geborgenheid te zoeken en risico’s in te dammen, maar tegelijk kunnen we diep vanbinnen verdrietig worden van de afgescheidenheid en de ongeborgenheid die daarmee nu juist samenhangen. Prachtig vind ik de parabel over de eettafel in de hemel: men zit tegenover elkaar aan lange tafels, maar de armen zijn gestrekt, geen ellebogen dus, waardoor men niet kan eten van het overheerlijke eten. Wat wel kan, is bij de tegenover zittende persoon het eten naar de mond brengen.

We are one family

‘We are all one family.’ Dat zegt Desmond Tutu. De eenheidsgedachte zit in de lucht. Deep down verlangen we ernaar, maar tegelijkertijd roept het ook angst op. Hoeveel vertrouwen heb je in jezelf en hoeveel in anderen? Ben je bang om als enige zonderling in de eenheid te geloven? Wanneer externe zekerheden wegvallen, heb je meer vertrouwen in jezelf nodig, én in het leven: een gevoel dat het klopt dat je hier bent, dat het leven zich niet vergist, dat je leert en creëert, dat je voelt wat goed is, dat je ontvangt en dat je schenkt.

Angst plaatst je op zich al buiten de eenheid. Waar kies je voor? Voor de angst of voor de liefde? Ondertussen, als alle gevoelens er mogen zijn, komt er sowieso ruimte voor liefde en eenheid. Dus als ook de angst er mag zijn, kom je toch bij liefde uit. Uiteindelijk blijken we de eenheid diep in ons te kunnen vinden, maar dat vraagt misschien een doodenge sprong in het duister. Heb je zelf die sprong al gemaakt, zodat je ook anderen daarin kunt ondersteunen? Dan zou je het wel eens erg druk kunnen gaan krijgen.

Misschien hebben angstgevoelens ook positieve effecten. We komen dichter bij onszelf, we krijgen contact met gevoelens die we ook als kind hadden, we ontdekken in welke aspecten we ons diep vanbinnen nog onveilig voelen, we kunnen kiezen hoe we omgaan met gevoelens van onveiligheid, met wie we die kunnen en willen delen. Erik van Zuydam schrijft: ‘In angst schuilt een diepe genade. Het leven nodigt je via angst uit tot overgave, tot loslaten, om te sterven aan het ego, en juist in dat sterven werkelijk tot leven te komen.’4 Zal het dan toch ooit normaal gaan worden om onze angsten met anderen te bespreken, gewoon omdat het algemeen menselijke gevoelens zijn waar we allemaal mee te maken hebben?

Als het zo is dat we wandelende bewustwordingsorganismen zijn, dan gaat het om de weg en niet om het doel. We worden uitgedaagd om mee te gaan met veranderingen, om te voelen wat we echt nodig hebben en om verantwoordelijkheid op ons te nemen waar nog slachtofferschap huist. En om nieuwe communicatiescenario’s van openheid en oprechtheid te ontwerpen, want daar is zo’n behoefte aan. Hoewel het natuurlijk ook wennen is, want het betekent de afbraak van schaamte, van status, van externe zekerheden.

Het leven kan pijnlijk zijn. Maar de indianen van vroeger vonden pijn heel gewoon. Het hoorde bij het leven! Zij wisten dat pijnvermijding lang niet altijd zinvol is. Pijn is ook een wegwijzer. Het wordt anders wanneer we uitgaan van de eenheidsgedachte en inzien dat we het allemaal niet alleen hoeven te doen op deze planeet, maar met elkaar. Vanuit de eenheidsgedachte zijn we er voor elkaar, dus zijn anderen er ook voor jou.

Moeder Aarde

Ondertussen volgen we de ontwikkelingen met grote belangstelling, als het even kan met een groeiend vertrouwen in het leven. Wat daarbij helpt, is dat je je gedragen en gesteund voelt door Moeder Aarde. Hoeveel ‘harmonisatiemeditaties’ zoals beschreven in het werkgedeelte van dit hoofdstuk zouden daarvoor nodig zijn? Schakel elkaar in, want ook meditaties zijn veel gezelliger en effectiever wanneer je ze met anderen doet. Het helpt, Moeder Aarde lonkt, en de innerlijke rust en ruimte, vrijheid en kracht die we nodig hebben om gecentreerd te blijven in deze merkwaardige tijden, nemen erdoor toe.

Leonie Linssen bracht het in een interview als volgt onder woorden: ‘Onze maatschappij staat op een hellend vlak. We moeten terug naar de basis, terug naar de natuur, wellicht in groepen samenleven, bijvoorbeeld van een man of veertig. Een bejaardenhuis? Het is de vraag of die er tegen die tijd nog zijn! We gaan toe naar een nieuwe beschaving, een andere wereld waar meer ruimte is voor verbinding, voor vrouwelijkheid, en voor heling. De huidige gezondheidszorg is er om ziekte te bestrijden, maar gezond leven wordt belangrijker. Regulier en alternatief moeten meer gaan samenwerken. Geld moet weer de oorspronkelijke functie krijgen van ruilmiddel. Zekerheid bestaat niet meer. Er is geen veiligheid meer buiten je. De enige veiligheid zit in jezelf en voor de rest weet je niets. Ook arbeid wordt onzeker, de werkloosheid is groter dan ooit. Er moet gewerkt kunnen worden vanuit intuïtie. Arbeid moet een plek zijn waar mensen het ook fijn hebben met elkaar.’

En trendwatcher Lidewij Edelkoort schrijft: ‘Er komt een vernieuwende kracht die misschien door ongeluk wordt gestimuleerd, of juist vanuit onszelf ontstaat. We zien dat we niet zo door kunnen gaan met de massaconsumptie. We moeten zuinig met onze bronnen omgaan. Daarom zal productie weer in eigen land of regio moeten gaan plaatsvinden. De lokale ouderen breien dan onze kleding en de lokale boer verzorgt ons eten, zoals in een echte community. Het lijkt toekomstmuziek, maar het staat voor de deur. Ik weet zeker dat we naar een maatschappij gaan van samenwerking, wat nu ook via internet wordt gestimuleerd.’5

Voor veertigplussers is er dus eigenlijk in korte tijd achterstallig onderhoud ontstaan, want we komen uit patriarchale tijden, terwijl we nu, als we mee willen blijven bewegen, de vrouwelijkheid in en buiten onszelf moeten gaan omarmen. Eerst komt de vrouw, en die baart een man. Eerst komt het vrouwelijke, de gevoelens, dat een voedingsbron vormt voor het mannelijke, de redeneringen. Maar we leefden in een analytische roes van het verhaal van de man, uit wiens rib een vrouw werd gemaakt. Zowel het vrouwelijke als het mannelijke is van belang, maar we hebben een enorme inhaalslag te maken die veel verder gaat dan slechts de emancipatie van vrouwen.

Er is veel aan de hand. Mensen maken zich tegenwoordig niet alleen op grond van feiten zorgen om de planeet aarde, zoals het omhakken van de regenwouden en de ontvissing6 van de oceanen. Mensen voelen zich ook in hun essentie aangetrokken tot de aarde, proberen een verbond met Moeder Aarde te hervinden, vanwege de aarding, de oude wijsheid, het respect voor alles wat er is, de vergeten schakel in onze cultuur, namelijk de vrouwelijkheid. In vrouwen, in mannen, in de politiek, in de cultuur, in onderwijssystemen, in alles.

De terugkeer van het vrouwelijke

Er worden heden ten dage veel trainingen gehouden voor mannen op zoek naar hun mannelijke kracht. Hopelijk kunnen de mannen er wat mee, maar cruciaal is dat in de socialisatieprocessen het meisje dood moest in het jongetje en omgekeerd. Kinderen leren al vroeg dat er geen ruimte en vrijheid is voor hun eigen unieke combinatie van mannelijk en vrouwelijk. Het is dus vooral de uitdaging voor mannen om alsnog de vrouw in zichzelf te gaan voelen, koesteren en manifesteren. Het gaat niet alleen om de wijsheid van Vader Hemel, maar ook om de wijsheid van Moeder Aarde. Mag zij eindelijk geëerd worden om zoveel eeuwen van zorg voor ons, mensen?

‘Mijn kinderen,’ zo laat Ton van der Kroon de koningin van Sheba (Ethiopië, 980 v.Chr.) aan het woord, ‘er is zoveel verdriet geweest op de aarde. Zoveel pijn en verlatenheid. De tijd van de Patriarchen heeft diepe wonden geslagen in ons volk. Keer op keer hebben mensen elkaar overwonnen, bestreden, vernietigd en vermoord. Het menselijk ego bestrijdt datgene wat het vreemd is om zichzelf in stand te houden. Het hele Afrikaanse continent draagt de pijn van de wereld, de pijn van Moeder Aarde. De zwarte mensen vertegenwoordigen het element aarde, dat vergeten is, dat platgetreden is, dat al haar kinderen omhelst in haar eenvoudige en liefdevolle omarming, maar dat door de westerse geest vernederd en veracht is. Niet uit onwil of kwade macht, maar uit onwetendheid over de grote mysteriën die de aarde herbergt. [...] De oorspronkelijke godsdienst die werd onderwezen op de mysteriescholen was veeleer gebaseerd op de kennis van het hart dan op die van de geest. Ons land is nooit veroverd door een westerse mogendheid, maar wel geïnfiltreerd door de kerkvaders, die hun geloof en gebeden opdrongen aan de bevolking. De kerkvaders hebben op een subtiele manier de gedachten van ons volk beïnvloed en daarmee de oorspronkelijke kennis verdreven, de kennis van het vrouwelijke, de wijsheid van Moeder Aarde.’7

En in hetzelfde boek zegt een vrouw tijdens een conferentie in Jericho: ‘Ik ben komen wandelen vanuit Nederland naar Jeruzalem, en halverwege Griekenland moest ik aan de vrouwen van Troje denken. Toen de oorlog hun te gortig werd en de mannen van beide partijen louter uit waren op bloedvergieten, zijn de vrouwen bij elkaar gekomen. Ze sloten een verbond: ze zouden niet meer met hun mannen de liefde bedrijven tot de oorlog gestaakt werd. [...] De oorlog werd beëindigd. Lang heb ik erover nagedacht waarom ik altijd zo boos op mannen was. Ik heb er een paar duizend kilometer voor moeten wandelen om erachter te komen dat ik niet boos op mannen ben, maar op het patriarchale systeem, waar mannen evengoed slachtoffer van zijn.’

Ik besta omdat jij bestaat

‘Ik besta omdat jij bestaat.’ Dit is de kern van het Ubuntu-principe8, waar Desmond Tutu en Nelson Mandela door zijn geïnspireerd. Maar ook de Dalai Lama9 meent: ‘We moeten het concept van de eenheid van de mensheid benadrukken. Volgens de boeddhistische geschriften bestaat er geen onafhankelijk ik, geen afgescheiden individu. We zijn in de grond allemaal dezelfde mensen. Ook in ons verlangen om een gelukkig leven te bereiken. Ook dieren hebben diezelfde gevoelens. Het is belangrijk dat iedereen dezelfde rechten heeft om deze verlangens te vervullen. Het is belangrijk te weten dat de bron van ons geluk uiteindelijk in onszelf gelegen is. We kunnen dat zaad van compassie verder ontwikkelen. Dan krijgen we onbevooroordeelde compassie. Niet afhankelijk van andermans houding, maar opzichzelfstaand. Je vijanden hebben eveneens een negatieve houding ten opzichte van jou. Maar ook zij behoren tot dezelfde soort levende wezens. Ook zij hebben recht op verlichting van lijden. Dus je kunt ook voor hun welzijn een oprechte zorg ontwikkelen. Dat is onbevooroordeelde, onbegrensde liefdevolle compassie. Een hart met meer compassie is, ook fysiek gesproken, veel gezonder. Dan ontstaat er gemoedsrust. Want een open hart leidt tot vertrouwen. Vertrouwen is de basis van vriendschap. Wij mensen zijn sociale dieren en hebben vrienden nodig.’

Begrijpen dat we met zijn allen maar wat proberen en dat we fouten maken om te ontdekken hoe het wel moet, dát is van belang. We kunnen toch niet anders als we metaforisch gesproken op deze planeet zijn geworpen zonder enige vorm van gebruiksaanwijzing? Mildheid is geboden, en dat hoeft niet ten koste te gaan van het creëren van duidelijkheid. Dus we kunnen elkaar beter helpen in leerprocessen dan elkaar te beschuldigen van fout gedrag.

De eenheid met anderen zal ons bepaald niet overal gemakkelijk afgaan en kan het best worden gezien als een fascinerende exercitie, vol van gevoelde en reële risico’s, maar ook van onverwachte meevallers, dus goed voor minstens enkele decennia zoeken, met vallen en opstaan.

Ik heb in Zuid-Afrika in townships het werk mogen zien van de Amy Biehl Foundation in Kaapstad. Amy Biehl was een jonge Amerikaanse vrouw die mensen hielp om meer perspectieven te krijgen. Totdat zij in een opstand terechtkwam, waarin zij door vier jongemannen werd vermoord. Haar ouders zijn toen naar Zuid-Afrika gegaan en hebben ook de context van de moord in ogenschouw genomen, namelijk de apartheid. Zij hebben publiekelijk de vier moordenaars van hun dochter vergeven. Twee van hen werken nu bij de Foundation, van waaruit het werk van Amy Biehl wordt voortgezet. Haar ouders wilden zelf niet in verbittering doorleven. Haar moeder liet zich samen met een van de moordenaars interviewen. Vergeving op een existentieel niveau is blijvend.

Ten slotte

De zoektocht naar authenticiteit gaat zeker ook over het ontdekken van je eigen levensbestemming en daar ook trouw aan zijn. Je staat voor de uitdaging om levensvreugde en innerlijke vrede in jezelf te vinden in plaats van buiten jezelf. Ik heb in dit hoofdstuk verschillende thema’s de revue laten passeren waarvan ik weet dat ze zeer relevant kunnen zijn voor veertigplussers. In het schema heb ik de belangrijkste polariteiten nog even op een rijtje gezet.

==

Eenheid (‘Ubuntu’)

Afgescheidenheid

Overvloed

Schaarste

Verantwoordelijkheid

Slachtofferschap

Waar wil je voor gaan?

Waar ben je bang voor?

Androgynie

Mannelijk of vrouwelijk

==

Velen moeten leren hun schaduwzijde te onderzoeken en te transformeren. Voor anderen is het juist een uitdaging de zonzijde te ervaren. Mogelijk ligt het in je levensbestemming besloten dat je leert te schenken aan anderen en ontdek je dat je daar zienderogen gelukkiger van wordt. Het brengt geluk als je een ander zegt dat je zijn of haar liefde voelt en dat je dat fijn vindt. Het geeft een diepe tevredenheid wanneer je benoemt waar je dankbaar voor bent. Iedereen heeft andere levensthema’s, onverwerkte zaken en aandachtsgebieden. Daarom zullen in de werkgedeeltes van dit boek niet alle vragen en opdrachten even relevant zijn. Laat je leiden door je nieuwsgierigheid naar jezelf. Het boek geeft daar veel aanknopingspunten voor.

In het volgende hoofdstuk wordt aandacht besteed aan de menselijke levensloop, en volgt een werkgedeelte met vragen en oefeningen. Wie dit boek als een werkboek wil gebruiken, kan een logboek samenstellen als een plek die je jezelf geeft voor persoonlijke verheldering.

Het is zeer aan te bevelen om je ontdekkingen en vraagstukken regelmatig met een vertrouweling te bespreken. En misschien vindt de betreffende vertrouweling het interessant om ook zélf deze ontdekkingstocht te ondernemen.

Opdrachten

Vragen in verband met crisis of overgangstijd

1. Welke verwachtingen, angsten of zorgen heb je ten aanzien van je persoonlijke toekomst?

2. Welke verwachtingen, angsten of zorgen heb je ten aanzien van de toekomst van je leefomgeving?

3. Welke verwachtingen, angsten of zorgen heb je ten aanzien van de toekomst van de wereld?

4. Als deze dingen je bezighouden, beschrijf ze dan uitgebreid. Beschrijf wat er gebeurt, tot in alle consequenties. Dat werkt bevrijdend.

5. Kun je in je lichaam je angsten laten komen en ook weer loslaten?

6. Angsten vormen een polariteit met verlangens. Achter elke angst kun je een verlangen vinden en achter elk verlangen misschien ook een angst. Formuleer de verlangens die achter je angsten te vinden zijn, dus waar je voor wilt gaan en waar je voor wilt staan.

7. Formuleer voor jezelf een aantal positieve en een aantal negatieve effecten van angstgevoelens.

8. Kun je in je lichaam je liefde voor het leven, voor anderen, voor de wereld en voor de natuur voelen?

9. Als liefde een werkwoord is, wat ga je dan doen?

==

De harmonisatiemeditatie

Verlangens en fascinaties vormen de roep van de ziel. Maar wat als je niet bij je verlangens kunt komen? Ik word in mijn praktijk geregeld geconsulteerd door mensen bij wie de energie voor zestig tot tachtig procent in het hoofd zit. Maar zolang de meeste energie in je hoofd zit, is het lastig om contact te krijgen met je verlangens, want je verlangens zitten niet in je hoofd, maar in je buik.

Om de energie meer over het hele lichaam te verdelen heb ik een geleide meditatie ontwikkeld, die ik vaak toepas bij cliënten én studenten, die deze ook weer toepassen bij hun cliënten. Ik wil deze meditatie ook graag delen met de lezers van dit boek.

Vooraf stel ik voor om de schoenen uit te doen, te zorgen dat je prettig zit, redelijk rechtop, en de ogen te sluiten. Vervolgens vraag ik voor welk percentage je energie in je hoofd, in je borstgebied, in je buik- en bekkengebied en in je benen en voeten zit. Het is niet altijd gemakkelijk om dit te voelen, maar het is een goede oefening in lichaamsbewustzijn.

Ik doe zelf ook altijd met deze meditatie mee, maar mijn lichaam blijkt in de praktijk vooral aan te geven hoe de energie zich bij de ander of bij het gemiddelde van de groep beweegt. Dat stelt me in staat om de meditatie meer aan te passen aan wat de ander nodig heeft.

Wanneer ik de meditatie met iemand doe, wil ik graag horen hoe de energieverdeling bij de start is. Vervolgens vraag ik de ander te focussen op de energie in zijn hoofd en deze energie toestemming te geven om als in een zandloper door de hals het borstgebied binnen te lopen. Ik vraag om met belangstelling te volgen hoe snel of hoe langzaam dit proces gaat.

Ik vertel kort iets over het belang van het borstgebied: de longen, die staan voor de innerlijke ruimte waar steeds weer nieuw leven in wil stromen, en het hart, dat nodig is om te voelen wat en wie zoal liefde oproept.

Na één of twee minuten stel ik voor om de energie die nu in het borstgebied is gekomen toestemming te geven om als een soort tropische regen (met van die grote, lange druppels) het buik- en bekkengebied binnen te regenen en wederom met belangstelling te volgen hoe hard of zacht deze regen is. Misschien klettert de regen van energie zelfs neer in de schaal op de bekkenbodem.

Ik vertel kort iets over het belang van het buikgebied. Daar bevindt zich onze onuitputtelijke creatiebron, die zich laat kennen in de vorm van verlangens en fascinaties. Daar zitten onze speelsheid en ons plezier. Daar zit ons verlangen om ruimte in de wereld in te nemen om daarbinnen onze eigen projecten neer te zetten en onze bijdrage aan de wereld te kunnen leveren. En in het bekkengebied kunnen we het contact met Moeder Aarde voelen en herstellen.

Soms, wanneer mijn intuïtie dat aangeeft, stel ik voor om ook wat regen op te vangen in een klein schaaltje en die vervolgens uit te gieten op een plek in het lichaam die om aandacht vraagt en die dat nodig heeft. De ander blijkt altijd onmiddellijk te weten waar in het lichaam zo’n plek is.

Na één of twee minuten vertel ik dat de energie in het buik- en bekkengebied nu als vanzelf de neiging heeft om via de heupen en de liezen onze bovenbenen in te stromen. Ik stel voor dat we onze knieën toestemming vragen om de energie door te laten naar de onderbenen en om met belangstelling te volgen hoe de energie zich via de onderbenen, de hielen en de voeten naar de voetzolen beweegt.

En als de energie bij de voetzolen komt, wordt die verwelkomd door Moeder Aarde, die een spel begint tussen haar energie en die van ons. Dit is verheugend voor Moeder Aarde, want zij wil ons graag dragen. En Moeder Aarde is verheugd omdat zij ons graag wil voeden met haar oude wijsheid en haar energie. Ook is Moeder Aarde verheugd omdat zij graag onze zwaarte (angst, pijn, verdriet, schuld of schaamte) van ons wil overnemen om deze te transformeren in nieuwe kwaliteiten en nieuwe wijsheid.

In déze fase heeft de meditatie haar werk al ruimschoots gedaan. Maar het kan zijn dat Moeder Aarde ons nog meer wil schenken en haar energie van wijsheid en kracht nog meer bij ons naar binnen wil brengen. Als we daarvoor openstaan, kunnen we haar energie toestemming geven om via de voetzolen onze voeten binnen te stromen. Via de voeten en de hielen kan de aarde-energie de onderbenen, de knieën en de bovenbenen binnenstromen. Degenen die beeldend zijn aangelegd, kunnen dit misschien met hun geestesoog zien gebeuren, en zelfs de kleuren zien van de energie die het lichaam binnenkomt. Anderen kunnen vaak de bewegingen voelen.

Via de liezen en de heupen kunnen we de energie vanuit de bovenbenen ons bekkengebied binnen laten komen. We kunnen ervaren dat de aarde-energie in ons bekken- en buikgebied een spel speelt met onze eigen energie. We worden gevoed en geheeld door Moeder Aarde. En via onze creatiebron en ons maaggebied baant dit energetische spel zich een weg naar het hart en de longen, naar de schouders, bovenarmen, onderarmen en handen, en naar de hals en het hoofd. En zo komt de aarde-energie ook in contact met de energie van Vader Hemel, waar ooit onze levensbestemming werd geboren en waar misschien onze grote inspiratiebron te vinden is.

Na enige rust vraag ik de cliënt opnieuw hoe de energie in percentages nu verdeeld is over de vier genoemde gebieden in het lichaam. Altijd hebben er verschuivingen plaatsgevonden. Wanneer de ander ergens in het lichaam een zwaarte voelt, stel ik voor om voorover languit op de grond te gaan liggen, net zo lang tot de betreffende zwaarte helemaal in de aarde is gezakt.

Nu kan met meer balans, wijsheid, gevoel en intuïtie het leven worden vervolgd.

1 Uit Ton van der Kroon, Het labyrint van de tijd.

2 Zie Boek van vergeving van Willem Glaudemans, een praktisch en effectief werkboek.

3 Op www.inzicht-nu.nl.

4 In De ontdekking van het nu.

5 Textilia, 22 april 2011.

6 Merkwaardig, dat het begrip ontbossing bestaat, maar ontvissing nog niet.

7 Ton van der Kroon, Het labyrint van de tijd.

8 Zie onder meer Richard Stengel, Mandela, over leven, liefde en leiderschap.

9 Zo vertelde hij in 2012 in de Tibetaanse tempel te Huy in België.

2. De levensloop

‘Mit zwanzig Jahren hat ein jeder das Gesicht, das Gott ihm gab;
Mit vierzig das Gesicht, das ihm das Leben gab;
Mit sechzig das Gesicht, das er verdient.’
Albert Schweitzer

==

==

Na je veertigste word je misschien iets minder snel enthousiast over allerlei dingen, omdat je ze al kent en ze weinig nieuws meer kunnen bieden. Hoe ontkom je dan aan de verveling? Hoe blijf je vitaal, hoe blijf je het leven boeiend en de moeite waard vinden? Over deze vragen is in onze samenleving helaas weinig bekend, terwijl ze juist zo relevant zijn.

Gelet op de veranderende leeftijdsverhoudingen in onze samenleving zullen de geheimen van de tweede levenshelft steeds meer naar buiten komen. De essentie ervan is een boeiend ontdekkingsproces over wie je bent en hoe je je verder kunt ontwikkelen.

De levensloopcirkel

Het leven gaat eerst op- en dan neerwaarts. In grote lijnen ben je tot je twintigste fysiek aan het groeien en qua persoonlijkheid aan het opgroeien. Van twintig tot veertig jaar werk je aan je loopbaan en je relaties. Je identiteit en je profiel worden steeds duidelijker.

==

==

Rond je veertigste bevind je je in de midlifefase en kun je merken dat het leven zich dubbel ontvouwt: enerzijds leef je het leven in de tweede levenshelft, en anderzijds overdenk je, verwerk je en transformeer je je levenservaringen van de eerste veertig jaar in nieuwe levenswijsheid.

==

De vraag is of je je van tevoren op de tweede levenshelft moet en kunt voorbereiden. Carl Jung schrijft: ‘Een mens maakt de stap naar de namiddag van het leven [...] vanuit de vooronderstelling dat hij dat kan doen vanuit de waarheden en idealen die hem tot dusverre van dienst zijn geweest. Maar men komt de namiddag van het leven niet door op grond van het programma van de levensochtend; want wat ’s ochtends geweldig was, is ’s middags haast niets, en wat ’s ochtends als waar gold, blijkt ’s middags een leugen.’10

Wanneer je nu hakkelend en stotterend de verschillende gevoelens in deze processen durft te verwoorden, bouw je overdraagbare levenswijsheid op, die je door kunt geven aan anderen en aan jongere generaties. Je doet misschien nog een tweede belangrijke ontdekking, namelijk dat je steeds dichter bij je eigen kern wilt komen, op weg naar meer echtheid. In feite is dit het verlangen naar heling, weer compleet worden, niets anders hoeven dan helemaal jezelf zijn.

En het is ook de bedoeling dat je opgebouwde innerlijke hindernissen, overlevingsstrategieën en oude normen van de eerste levenshelft achter je gaat laten. Zo maak je de weg vrij voor innerlijke ruimte en vrijheid. En voor de speelsheid van het kind in jezelf, want dat woont nog steeds in je. En van hem of haar word je wijs, innerlijk vrij, vitaal en creatief en dat zijn belangrijke kwaliteitsfactoren voor de tweede levenshelft.

Bij de beschrijving van de levensloop laat ik vooral mensen uit de verschillende leeftijdsgroepen aan het woord, die ik ten behoeve van dit boek kort heb geïnterviewd. De levensloop is iets wat geen droge opsomming en beschrijving verdient, het is waarlijk een levendig spektakel dat door iedereen verschillend wordt beleefd.

De eerste veertig jaar

Vooraf nog even een vluchtige blik op de eerste helft van het leven. Als kind doe je veel indrukken op. Een dag duurt voor je eigen gevoel lang, je wilt spelen en plezier maken. Helaas kan dat niet altijd. Er zijn ook momenten van grote schrik omdat de onvoorwaardelijke liefde van je ouders toch niet zo onvoorwaardelijk bleek en dat schokt je. Je moet je aanpassen aan het schoolsysteem en aan je medescholieren, want anders val je buiten de boot. Je leert wat schaamte is, je bouwt zelfcensuur op, je hoopt dat je erbij hoort en dat alles goed gaat en ondertussen moet je allerlei keuzes maken over school, studie en werk, want anders worden er door anderen keuzes voor je gemaakt waar je je al of niet aan aanpast en waar je al of niet ooit op terug moet komen.

Als twintiger en dertiger hoorde ik van veel mensen dat zij een gelukkige jeugd hadden gehad. Nou, dacht ik, dat is fijn voor hen. En ik vond dat ook jaloersmakend. Maar in de 25 jaar dat ik als loopbaancoach, executive coach en filosofisch raadsman werk, heb ik duizenden levensverhalen gelezen en gehoord, en daaruit bleek een gelukkige jeugd bepaald niet standaard, maar eerder een zeldzaamheid.

Mensen zijn als kind gepest, verloren vroeg een van de ouders, verhuisden zo vaak dat ze zich niet konden hechten, hadden ruziënde ouders, werden door hun vader geslagen of door hun moeder als haar emotionele vuilnisbak gebruikt. Mensen hadden te maken met incest of de dreiging daarvan, kwamen op verkeerde scholen, moesten zich aanpassen aan schoolsystemen met leermethodieken die in de verste verte niet aansloten bij de eigen leerstijl. Kortom: minstens de helft van de mensen lijkt volkomen ‘burn-out’ uit hun jeugd tevoorschijn te zijn gekomen.11 Men zegt dat het geluk van de ouders het thuis vormt voor de kinderen, maar dat is bepaald niet altijd de realiteit. Het is vaak hard werken om te wennen aan hoe het er in deze samenleving aan toegaat en om te landen op een plek die werkelijk bij je past. God zegene de greep!

Globaal zou je kunnen zeggen dat je de eerste twintig jaar vooral veel aan het ontdekken bent in de buitenwereld. Hoe ziet de wereld eruit? Hoe gaan mensen met elkaar om? Hoe werken vriendschappen en verliefdheden, om maar te zwijgen van seks? Hoe verhouden opleidingen zich tot loopbanen? Wat wordt er zoal van je verwacht? Hoe ga je daarmee om? De buitenwereld staat centraal. Als een mens vooral een lerend en creërend wezen is, dan staat leren in deze fase op de voorgrond. En dan ben je, misschien door verschillende twijfels heen, twintiger geworden, je studeert of je werkt, je leert de maatschappij beter kennen en maakt je allerlei voorstellingen van hoe je het wel en hoe je het niet wilt. Laten we eens luisteren naar drie twintigers.

Twintigers