Carla Luycx

Opvoeden met Stephen Coveys 7 eigenschappen

Hét boek voor ouders en leraren

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Carla Luycx

Uitgeverij Business Contact

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld Hollandse Hoogte

ISBN 978 90 470 0641 1

NUR 840, 801

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2013, ISBN 978 90 470 0636 7

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

www.businesscontact.nl

Inhoud

Voorwoord van Sean Covey

Voorwoord van de auteur

Inleiding

Deel 1. Stephen Coveys zeven eigenschappen

1. De zeven eigenschappen van persoonlijk leiderschap

2. Opvoeden in de huidige maatschappij

Deel 2. Voor ouders

3. Opvoeden vanuit persoonlijk leiderschap

4. Overwinning op jezelf

5. Overwinning met je omgeving

6. Communicatie en opvoeden

Deel 3. Voor leraren

7. De onderwijscultuur in Nederland

8. De zeven eigenschappen als onderwijsmethode

9. De zeven eigenschappen in de schoolpraktijk

10. Ervaringen van leraren, leerlingen en ouders

Nawoord

Dankwoord

Literatuur

Voorwoord van Sean Covey

De grootste wens van alle betrokken ouders en leraren is dat de kinderen voor wie ze zorgen opgroeien tot sterke individuen die een positieve bijdrage leveren aan de maatschappij. Maar de drempels en uitdagingen die kinderen vandaag de dag voor zich zien, zijn vele malen groter dan die van vorige generaties. Om deze uitdagingen aan te kunnen is een unieke combinatie van vaardigheden vereist. Dit bijzondere boek gaat uit van de diepgravende wijsheden uit De zeven eigenschappen van mijn vader Stephen Covey, en richt zich rechtstreeks op de ‘21e-eeuwse vaardigheden’ die kinderen moeten leren om in de huidige wereld vooruit te komen.

Carla Luycx heeft bewonderenswaardig werk verricht met het in de praktijk brengen van de zeven eigenschappen door ze te verweven in het curriculum van haar basisschool in Amersfoort. Doordat ze zoveel vertrouwen had in en trouw bleef aan deze eigenschappen, wist ze haar beginnende klasje van vijftien leerlingen uit te bouwen tot een school met meer dan vijfhonderd leerlingen.

Dit boek vertelt haar verhaal. Lees het en u zult op een opmerkelijke reis gaan. U zult lezen hoe Carla de zeven eigenschappen op unieke wijze toepaste, en hoe u ze ook voor uzelf kunt laten werken – als ouder of leraar, thuis in de opvoeding of op school in de les. U zult kennis nemen van het bijzondere transformatieproces dat plaatsvindt als u deze eigenschappen in praktijk brengt en er werkelijk voor kiest uw leven zelf richting te geven. Uw kinderen zullen proactiever worden, verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen keuzes en gaandeweg meer zelfvertrouwen opbouwen en leren om te gaan met anderen.

Zoals Carla een pionier was in Nederland, zo was de A.B. Combs-basisschool in North Carolina de eerste school in Amerika die de zeven eigenschappen toepaste. Vanuit hun dagelijkse interactie met kinderen werd een programma ontwikkeld dat nu over de hele wereld in scholen wordt toegepast, van Brazilië en Zweden tot in Thailand. Dit programma, The Leader in Me, werkt net als Carla in de afgelopen acht jaar deed met de zeven eigenschappen en dient hetzelfde doel: het zorgt ervoor dat het onderwijs weer om het kind draait. Leraren, kinderen en ouders werken samen rond een gemeenschappelijk doel en een gedeelde cultuur van goede gewoontes.

Ik hoop van harte dat u – als ouder, als leraar, als schooldirecteur – evenzeer geïnspireerd zult raken door Carla’s boek als zij door De zeven eigenschappen. Ik hoop dat u het zult lezen en ervoor zult kiezen om deze principes toe te passen in de manier waarop u uw kinderen wilt opvoeden en onderwijzen.

Sean Covey

Auteur van o.a. De 7 eigenschappen van Happy Kids en zoon van Stephen R. Covey

Voorwoord van de auteur

Verbinding en harmonie zijn sleutelwoorden die in mijn eigen leven een belangrijke rol hebben gespeeld. Ik ben er altijd naar op zoek geweest en heb fasen in mijn leven gehad dat ik moeite had om ze te vinden. Tot ik ontdekte dat het volledig afhing van de keuzes die ik zelf maakte. Zo begon mijn persoonlijke leiderschap zich te ontwikkelen toen ik als schoolleider kennismaakte met diverse managementtheorieën. Daarbij werd ik direct geraakt door de theorie van Stephen R. Covey, De zeven eigenschappen van effectief leiderschap. De confrontatie met mijn persoonlijke eigenschappen was onverwacht en direct. Ik nam mijn handelen en mijn manier van communiceren onder de loep en daarmee bleek veel mis! Dat vond ik in eerste instantie helemaal niet zo leuk. Het haalde me uit mijn vertrouwde context, het deed pijn en bracht me uit balans. Maar ik ontdekte hoe ik anders naar situaties kon kijken, hoe ik mijn talenten daarbij kon inzetten. Ik leerde mezelf beter kennen, met mijn vaardigheden en tekortkomingen. Ik stoeide met effectief communiceren bij confronterende gesprekken en ik leerde via talloze oefeningen, reacties van collega’s en theoretische modellen hoe ik als leider en als mens effectief kan leven en werken. Ik leerde de zeven eigenschappen in alle situaties toepassen en uiteindelijk werd ik er sterker en evenwichtiger door.

Mijn grootste verwondering in dit hele proces was het feit dat ik er ruim twintig jaar over had gedaan om op dit punt te komen. Ik besefte dat het kinderlijk eenvoudig is om op zoek te gaan naar jezelf. Waarom had ik niet als kind al geleerd om op deze manier mezelf te leren kennen en erachter te komen hoe ik effectief kon zijn als persoon en in mijn functioneren? Als ik dit al op jonge leeftijd had geleerd, zou me een harde leerschool en veel energie bespaard zijn. Ik zou dan veel eerder hebben geleerd om op een positieve en respectvolle manier aan mijn relaties te werken en eerder mijn doelen bereikt hebben!

.

‘Docenten kunnen leerlingen niet motiveren, ze kunnen wel proberen uit te zoeken wat hen motiveert.’
Ruth Cohn

.

Stephen R. Covey heeft me door meerdere boeken geïnspireerd met zijn gedachtegoed, maar het meest door De zeven eigenschappen van effectief leiderschap. Wat ik in een godsdienst moeilijk kon vinden, vond ik in zijn beschrijving van het mens-zijn. En juist dat menselijke aspect spreekt mij zo enorm aan. Mensen op deze wereld zouden in vrede en respect met elkaar behoren te leven. Zij zijn de enigen die het verschil kunnen maken. In mensen liggen de wil, de kracht en de liefde om een leefbare wereld mogelijk te maken.

Helaas zien we dat veel mensen hun talenten, hun eigenschappen en/of hun religie inzetten als wapen of als paradigma om slechts hun eigen belangen na te streven. Velen zien niet in dat je ook kunt kiezen voor gezamenlijk belang. Steeds minder mensen hangen een religie aan, waardoor er bij de opvoeding minder aandacht wordt besteed aan de vorming van een geweten of aan de overdracht van universele waarden en normen. Veel kerken weten niet met hun tijd mee te gaan, waardoor ze niet aansluiten bij de behoeften en denkbeelden van de hedendaagse gelovigen. Sommige godsdiensten schrijven mensen regels, geboden en verboden voor. En terwijl godsdiensten bedoeld zouden moeten zijn om de mensen dichter bij zichzelf en bij elkaar te brengen, zorgen ze in sommige situaties juist voor verwijdering en afkeer van anderen. Van alle godsdiensten sluit het boeddhisme misschien wel het meest aan bij het gedachtegoed van Covey. In deze religie ligt de kern in het niveau van menselijk beleven en handelen, puur vanuit het ‘zijn’. Centraal staat een gemeenschappelijk denken vanuit een nieuw paradigma, een positief perspectief waarin ruimte is voor aandacht en respect, voor denken in overvloed en elkaar iets gunnen, waar acceptatie is voor ieder mens als persoon in zijn ‘zijn’. Het is dan ook niet zo gek dat een collega riep: ‘Het lijkt wel een evangelie!’ toen ze voor het eerst met Covey in aanraking kwam.

.

Een betere wereld begint bij jezelf!

.

Door de persoonlijke groei die ik heb doorgemaakt aan de hand van de zeven eigenschappen, is er bij mij een sterke overtuiging ontstaan. Als volwassene hebben wij de verantwoordelijkheid om meerwaarde toe te voegen aan onze wereld. Het is onze taak om volgende generaties iets mee te geven, om de maatschappij veiliger en vriendelijker te maken dan ze nu is. Dat kunnen we doen door aan kinderen waarden mee te geven. Deze waarden, die opvoeders, leraren, groepsleiders en hulpverleners kunnen overbrengen, bevorderen het positief denken en gaan uit van kansen voor iedereen. De voorbeeldfunctie van volwassenen is van daaruit bezien van onschatbare waarde!

Deze overtuiging bracht mij ertoe om een school te starten waar persoonlijk leiderschap bij kinderen centraal staat – een school die werkt vanuit het gedachtegoed van Covey. De school bestaat sinds 2008 en inmiddels is het aantal aanmeldingen groter dan de school kan plaatsen. Er werken enthousiaste leerkrachten die het gedachtegoed ondersteunen en vanuit hun waarden en passie met kinderen werken. Het werken op deze school heeft niet alleen mijn visie op onderwijs en opvoeding veranderd, maar heeft ook mijn blik op de wereld verdiept en mij als persoon en als leider veranderd.

.

‘Opvoeding is een kwestie van liefde, geduld en wijsheid. En de laatste twee groeien waar de eerste heerst.’
Jan Ligthart

.

Dit boek gaat over de zeven eigenschappen – of eigenlijk zijn het er acht. In een verhaal vol voorbeelden en anekdotes wordt duidelijk waarom de zeven eigenschappen de wereld kunnen veranderen, de wereld waarin wij leven en werken, de wereld waarin we allemaal iets nalaten vanuit de diepe, ondoorgrondelijke gedrevenheid om ertoe te doen. Niet alleen op school kunnen we kinderen – de volwassenen van straks – iets meegeven, maar dat kunnen we ook in het gezin, een vereniging, een club, of een gemeente.

Is het eigenlijk niet vreemd dat een overheid zich zo bemoeit met taal en rekenen en maar minimaal aandacht schenkt aan wat echt de basis is van menselijk handelen of leren, namelijk de persoonlijkheidsontwikkeling en de sociaal-emotionele ontwikkeling van een kind?

Hebben wij niet de opdracht om een betere wereld achter te laten dan die waarin wij werden geboren? De manier waarop we dat doen, maakt het verschil!

Carla Luycx

Amersfoort, zomer 2013

Inleiding

De wereld van kinderen wordt steeds kleiner omdat grenzen vervagen. Ons kleine Nederland schuift langzaam op naar een verenigd Europa. Door onze toenemende mobiliteit en de toegang tot moderne media komt de wereld van ver binnen in onze wereld en beïnvloedt steeds meer ons denken en doen. Een nadeel hiervan is dat de wereld voor kinderen steeds minder overzichtelijk wordt. Dagelijks komt er zoveel informatie op mensen af, dat ze vaak door de bomen het bos niet meer zien. Het leren van vaardigheden om die complexe omgeving te kunnen overzien en in kaart te brengen, wordt daarom ook van steeds groter belang om te kunnen leven en leren. Niet voor niets richten onderzoekers zich op de ontwikkeling van vaardigheden als zelfsturing en zelfregulatie bij kinderen. Zelfsturing en zelfregulatie zijn daarbij sleutelwoorden.

.

‘Uitdagen tot leren is uitdagen tot leven.’
Helen Parkhurst

.

Het zijn de ouders en leraren die de taak hebben om kinderen aan te spreken en hun te leren wat de omgeving (de maatschappij) van hen verwacht. Wanneer volwassenen deze rol niet op zich nemen, lijken jongeren ‘vrij spel’ te hebben en zullen ze hun grenzen steeds verder verleggen, zonder dat ze zich ervan bewust zijn welke invloed ze op hun omgeving hebben en waar dit op de langere termijn toe leidt. Op scholen, in de kinderopvang en in verenigingen werken voor het overgrote deel mensen die zelf ook ouders zijn. Bij hen zou het bewustzijn kunnen ontstaan dat zij intermenselijke omgangsvormen en vaardigheden aan kinderen kunnen meegeven. Kinderen van nu zijn de volwassenen van straks, die in een steeds complexer wordende wereld hun weg moeten vinden en van wie mag worden verwacht dat ze onze wereld een stapje verder in de evolutie zullen brengen. Wanneer je als volwassene oogluikend onacceptabel gedrag toelaat omdat het zo fijn is voor je kind dat hij goed voor zichzelf kan opkomen, of wanneer je als volwassenen vindt dat je kind zo zelfverzekerd en gelukkig oogt, vergeet je om verder te kijken en ben je je er niet van bewust waar het gedrag van je kind op lange termijn toe leidt. Het is de taak van opvoeders om naar de toekomst te kijken en een langetermijnvisie te hebben op de toekomst van hun kind, op belangrijke waarden en normen die ze willen overdragen en meegeven of op grenzen die ze verantwoord vinden waarbinnen een kind zich mag begeven. En die grenzen zouden we niet alleen van het kind van een ander moeten verwachten, maar ook van ons eigen kind!

De belangrijkste vraag daarbij is misschien wel: ‘Heb ik in deze situatie een rol als opvoeder en zo ja, waarom voed ik op en op welke manier wil ik dat doen?’ Uiteraard is voor een ouder een andere rol weggelegd dan voor een leraar, een groepsleider in de kinderopvang of een trainer of coach bij een vereniging. Allemaal zijn ze echter een deel van hun tijd min of meer verantwoordelijk voor een kind of een groep kinderen die afhankelijk zijn van de sturing die hij in deze situatie geeft. En nog belangrijker: van de waarden en normen waaruit deze sturing wordt gegeven. Wanneer we naar een duurzaam leefbare maatschappij willen groeien, waarin mensen weer als sociale wezens betrokken zijn bij elkaar en uit vriendelijkheid en verdraagzaamheid met elkaar willen leven, dan zullen deze opvoeders het voorbeeld moeten geven en het verschil moeten maken in hun opvoeding en aansturing om kinderen van nu iets mee te geven voor een leefbare maatschappij van straks. Scholen, kinderopvang en verenigingen kunnen zich nog veel meer bewust zijn van deze rol en de maatschappelijke opdracht die zij hebben in het vormen van sociale kaders voor kinderen, de volwassenen van later. Niet voor niets zijn begin 2013 de eerste voetbalpedagogen bij verschillende clubs aan de slag gegaan om trainers en begeleiders van de jeugd bij te staan. Maar binnen welk pedagogisch kader moeten we ons dan begeven?

.

‘Een kind dat niet mag meedoen aan de wereld van de volwassenen, leert alleen maar zorg om zichzelf te hebben en te denken: “This is my life.” Alsof dat leven niet met duizenden draadjes aan andere levens is verbonden...’
Lea Dasberg

.

Eind jaren zestig werd een experiment uitgevoerd op een kinderdagverblijf van de Amerikaanse Stanford University. Het experiment werd bekend als het Marshmallowexperiment. Kinderen tussen vier en zes jaar oud werden in een lege kamer achtergelaten met een marshmallow op tafel. Ze kregen opdracht om de marshmallow op te eten, maar als het hun lukte om een kwartier te wachten voordat ze het lekkers opaten, kregen ze er na afloop twee. Het doel van dit experiment was om kinderen te leren zichzelf te beheersen. Er werden zeshonderd kinderen aan deze proef onderworpen en de meesten besloten om te wachten. De onderzoekers verbaasden zich over de creativiteit van de kinderen in het vinden van tactieken voor zichzelf om de verleiding te kunnen weerstaan. Ze zongen liedjes, gingen op hun handen zitten of speelden spelletjes met zichzelf. Uiteindelijk wist een derde van de uitstellers de beloning in de wacht te slepen. Toen deze kinderen achttien waren, keken de onderzoekers hoe het hun was vergaan. Het bleek dat de kinderen die erin geslaagd waren om te wachten, succesvoller waren op school en betere sociale vaardigheden hadden.

Het Marshmallowexperiment van psycholoog Walter Mischel werd een klassieker in de psychologieboeken. Ook andere onderzoeken bevestigden later dat zelfbeheersing de belangrijkste eigenschap is om je staande te kunnen houden. In een wereld waar de keuzemogelijkheden oneindig lijken en waar zoveel verleidingen zijn, is het van het grootste belang om zelfdiscipline te hebben. Het goede nieuws hierbij is dat mensen dus vrij simpel hun eigen levensgeluk kunnen beïnvloeden. Voor opvoeders kan het mede de kaders van hun opvoeding bepalen. Maar kunnen we hier ook iets mee in het onderwijs?

Wat kan een leraar bijdragen?

In het boek Anders kijken. De dynamiek van een eeuw onderwijsverandering schrijven Nijs en Janna Lagerweij dat zelfsturing een belangrijk onderwerp voor onderwijskundigen is, waardoor ze naar nieuwe manieren van leren kunnen kijken. Daarnaast is het concept zelfsturing in deze tijd van levenslang leren volgens hen ook een belangrijk kenmerk aan het worden van de externe omgeving, zoals de economie, de maatschappij, de politiek en de techniek. Zij relateren zelfsturing sterk aan emancipatie en eigen initiatief. Ze omschrijven het als iets wat zowel emotionele, cognitieve en motivationele als communicatieve aspecten in zich heeft, en zeggen dat zelfregulatie gerelateerd is aan motivatie. Volgens hen is zelfsturing de motor van alle leren en past de sturing van hedendaagse leraren niet meer bij de zelfsturing van leerlingen. Reden temeer voor het onderwijs om aspecten van zelfsturing nader te onderzoeken en te bekijken hoe deze zich verhouden tot leren. En meer nog, zo zeggen zij, werpt zich de vraag op of scholen de ontwikkeling van zelfsturing bij kinderen niet veel meer moeten ondersteunen en stimuleren.

.

Jongeren hebben steun, sturing, inspiratie en motivatie nodig om tot leren te komen.

.

Een wetenschapper die in Nederland veel onderzoek heeft gedaan naar het leren en de ontwikkeling van het brein van jeugdigen, is Jelle Jolles. Hij is hoogleraar neuropsychologie en verbonden aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. In zijn vele onderzoeksrapporten en publicaties komt hij tot de conclusie dat met name jongeren steun, sturing, inspiratie en motivatie nodig hebben om tot leren te komen. Hij wijst erop dat de hersenen vooral in de puberteit een zeer snelle ontwikkeling doormaken, waardoor jongeren het moeilijk vinden om zelfsturing te vinden. Juist dan hebben zij volwassenen nodig die er altijd voor hen zijn, die geborgenheid bieden en die duidelijk maken dat het wel goed komt. Ze hebben iemand nodig die naast hen staat en richting geeft, maar die hen ook helpt om te kiezen uit alle mogelijkheden die de maatschappij hun biedt. Ze hebben behoefte aan iemand die hen inspireert en die kennis laat maken met nieuwe of onbekende aspecten in hun leven of omgeving. Te denken valt aan kunst, cultuur of maatschappelijke kwesties. En vooral hebben jongeren iemand nodig die hen door een moeilijke periode sleept, op het rechte pad houdt en de positieve kanten van een situatie blijft benadrukken, waardoor ze erin blijven geloven. Juist wanneer ze school niet leuk vinden of niet succesvol zijn in sport of hobby, hebben ze steun nodig om door te zetten.

Met name in de leeftijd van veertien tot zestien luisteren jongeren liever naar anderen uit hun peergroep of naar iets oudere jongeren die een voorbeeldrol voor hen vervullen. In deze periode ontwikkelen jongens zich motorisch en qua ondernemingslust sterker, en meisjes vallen op qua hersencapaciteit en sociale vaardigheden. Het is van belang om in te spelen op deze verschillen en mogelijkheden om jongeren door deze periode heen te loodsen, maar hen ook van elkaar te laten leren. Pas rond de 22 à 25 jaar zijn de verschillen tussen jongens en meisjes weer wat dichter naar elkaar toe gegroeid.

.

‘Grondmotieven van ons waarderingsleven zijn: het streven naar zelfhandhaving en zelfexpansie en het streven naar verbondenheid met iets of iemand.’
Hubert Hermans

.

Voor leraren is het van belang om onderzoeksresultaten te kennen. Hoe kun je kinderen inspireren en motiveren? Het onderzoek van Jolles toont aan dat kinderen beter leren wanneer hun emoties daarbij worden aangesproken, maar hoe kun je daar in het onderwijs op inspelen? Dat is ook van belang voor basisscholen, die kinderen afleveren aan het voortgezet onderwijs. Misschien moet Jolles nog antwoord geven op de vraag wat kinderen al kunnen leren voordat ze in de puberteit komen. We weten uit ervaring dat wanneer je kinderen de tafels van vermenigvuldiging aanleert, ze die automatiseren en nooit meer vergeten. Dus waarom zou je hun dan niet ook vaardigheden aanleren als respectvol met elkaar omgaan, zelfbeheersing toepassen of een weekplanning maken en je eraan houden? Wanneer ze dit al hebben geïnternaliseerd voordat hun hersenen de puberteitsfase bereiken, zijn het al automatismen geworden en dat zou hun veel toekomstige frustratie kunnen besparen. Dit vraagt echter een andere manier van onderwijs geven dan volgens het huidige systeem. De groepen in het basisonderwijs zouden kleiner moeten zijn om leraren de tijd te gunnen zich in kinderen te verdiepen en hen beter te leren kennen, en om aandacht te besteden aan pedagogische activiteiten en het bedenken van lessen en werkvormen die inspirerend en motiverend zijn en kinderen aanspreken.

De laatste jaren is Finland bekend geworden om zijn hoge notering op de PISA-ranglijst. En Nederland, dat jarenlang hoog op de ranglijst stond, daalt. Dit is mijns inziens te wijten aan de sterke (stille) bezuinigingen in ons onderwijs, maar het komt ook doordat Aziatische landen inmiddels meedoen en die scoren hoog. Kenmerkend aan het Finse onderwijs is dat er een nationaal curriculum gehanteerd wordt waaraan alle kinderen moeten voldoen – in Nederland wellicht vergelijkbaar met de kerndoelen, zij het dat ieder kind in Finland deze doelen móét halen. Er wordt op scholen dan ook hard gewerkt, in groepen, maar ook individueel, om alle kinderen het nationale basisniveau te laten behalen. Veel meer dan in Nederland worden kinderen in Finland in het basisonderwijs breed geschoold op culturele en maatschappelijke vakken. Daarnaast ligt er een sterke focus op kinderen leren leren en op het toekomstbeeld dat ze voor zichzelf hebben. Men leert kinderen om te gaan met situaties die moeilijk zijn en op hun pad komen. Je zou kunnen zeggen dat er veel meer aandacht wordt besteed aan hun levensvaardigheden.

.

Leraren beïnvloeden voor 66 procent de onderwijsresultaten van leerlingen!

.

We leren veel van actueel wetenschappelijk onderzoek. De laatste jaren heeft inzicht in de werking van de hersenen, met name bij kinderen, veel nieuwe informatie opgeleverd. In de huidige maatschappij, waarin alles in snel tempo verandert, zullen de wijze waarop we onze kinderen opvoeden en onze manier van onderwijs geven zich moeten aanpassen. Met een heldere toekomstvisie en kennis van hoe kinderen leren, kunnen wij als volwassenen een belangrijke bijdrage leveren aan een evenwichtige ontwikkeling van kinderen en daarmee indirect hun toekomst positief beïnvloeden. Ik geloof, en heb ervaren, dat werken met de zeven eigenschappen daarvoor een heel geschikte en stimulerende manier is – zowel voor de kinderen als voor de ouders en leraren!

Deel 1

Stephen Coveys
zeven eigenschappen

1. De zeven eigenschappen van persoonlijk leiderschap

Je bent allicht bekend met de zeven eigenschappen, maar ik denk dat het zinvol is om toch een korte ‘opfriscursus’ te geven. Het bijzondere van Coveys werk is dat het op allerlei aspecten van het leven van toepassing is. Daarom licht ik hieronder aspecten uit die naar mijn idee specifiek van belang zijn in het opvoeden en onderwijzen van kinderen.

.

‘Niets is praktischer dan een goede theorie.’
Martinus Jan Langeveld

.

Alles begint met het besef dat je in een mensenleven nooit zult kunnen bepalen wat er op je pad komt, maar wél hoe je omgaat met en reageert op wat je overkomt. Die keuzevrijheid, gekoppeld aan een fundament van waarden en principes die het makkelijk maken om te weten hóé je moet omgaan met wat je overkomt, is zó belangrijk om kinderen al vroeg bij te brengen.

Een paar basisbegrippen verdienen wat meer uitleg:

Een paradigma omschrijft Covey als het referentiekader van waaruit wij naar de wereld kijken. Vergelijkbaar met een bril die je bewust of onbewust opzet, waardoor je naar situaties kijkt en van waaruit je ze beoordeelt. Als je paradigma negatief is, zul je ook vaak negatief zijn over situaties en in negatief (reactief) taalgebruik reageren tegenover je omgeving. Door je bewust te zijn van je negatieve paradigma en jezelf te dwingen om het negatieve om te zetten naar positieve aspecten, kun je anders naar dingen gaan kijken.

Paradigma’s kunnen verschuiven, maar principes zijn voor mensen fundamenteel en onveranderlijk. Covey vergelijkt principes met de wet van de zwaartekracht: ze gelden overal en bepalen elke keus die je maakt, elke beslissing die je neemt. Een principe is dus ook niet aan een situatie gebonden. Denk bij principes bijvoorbeeld aan ‘redelijkheid’ (de basis voor ons rechtsstelsel), ‘vermogen’ (het idee dat ieder mens kan groeien en zich ontplooien) of ‘dienstbaarheid’ (het diepe gevoel dat je een bijdrage wilt leveren, als ouder bijvoorbeeld, maar ook op andere gebieden).

Wie voor zichzelf duidelijk maakt of krijgt wat zijn drijvende principes zijn (dit kan een lang proces zijn!), kan ermee beginnen de eigenschappen (of gewoonten) concreet te maken. Het zijn de instrumenten die je nodig hebt om – vanuit je principes en wetend dat je altijd vanuit jouw eigen paradigma naar de omstandigheden kijkt – invloed te krijgen op je leven. En dat is waar het allemaal om draait: het gevoel dat je van alles overkomt, dat je reageert op omstandigheden, dat je mazzel of pech hebt, omzetten in de overtuiging dat je actief invloed kunt hebben op je geluk en tevredenheid. Covey noemt dat ‘leiderschap’, een term die bij sommigen vreemd overkomt en verbonden wordt aan een werkcontext. Maar de reden waarom ik de term wel geschikt vind, is precies omdat hij aangeeft dat je zelf de controle neemt over je leven. Het is ‘zelfleiderschap’ of ‘zelfcontrole’, en heeft dus niets te maken met ‘de baas spelen’ of ‘manager zijn’.

In het kader van opvoeden en onderwijs is het bovenstaande wat ik in de inleiding bedoelde met ‘kinderen leren leren’ en ze ‘levensvaardigheden bijbrengen’. De zeven eigenschappen zijn instrumenten die kinderen in staat stellen om in deze snel veranderende wereld, met enorm veel input de hele dag door, toch trouw te blijven aan wat ze willen bereiken, trots te worden en te blijven op wie ze zijn, en keuzes te maken die hen gelukkiger, socialer en ‘effectiever’ of krachtiger maken.

De eigenschappen in vogelvlucht

De zeven eigenschappen zijn in een continuüm samengevoegd tot één geheel. De eerste drie eigenschappen gaan over een overwinning op jezelf. In dit stadium ben je nog vaak geneigd om zaken buiten je eigen invloedssfeer te leggen, waarmee je niet jezelf, maar de ander belangrijk maakt. De overwinning zit in het feit dat je zelf de regie neemt over je handelen in situaties waar je in belandt. Covey noemt deze overwinning heel toepasselijk ‘the private victory’.

De eigenschappen vier, vijf en zes gaan over de overwinning op je omgeving. Nadrukkelijk gaat het hier om samenwerking mét anderen. Dit betekent dat je los van wat anderen vinden, zelf de regie kunt houden, met daarbij de intentie en de vaardigheid om met anderen samen te werken en verbinding te leggen. Dit kun je doen door intentioneel naar anderen te luisteren, creatieve ideeën uit te wisselen en daarmee meer te bereiken dan ieder van de personen afzonderlijk zou kunnen. Lukt het je om dit te realiseren, dan kun je spreken van wederzijdse afhankelijkheid.

De cirkel die alles omsluit, is eigenschap zeven: deze gewoonte kunnen toepassen betekent dat je de balans tussen de vier dimensies van je mens-zijn kunt vinden en behouden. Deze dimensies zijn de mentale, de fysieke, de sociaal-emotionele en de spirituele dimensies. Dit is misschien wel de moeilijkste eigenschap van de zeven. In het figuur hieronder wordt het continuüm ook als een boom van persoonlijke groei en effectiviteit afgebeeld, waarbij de zeven eigenschappen in gewoonte 1, 2 en 3 worden afgebeeld als de wortels. Zij zijn het karakter waarop de andere gewoonten verder worden ontwikkeld tot het geheel van een effectief persoon. Deze boom wordt met name gebruikt om kinderen in de theorie van de zeven eigenschappen in te leiden.

Wat belangrijk is om voor ogen te houden, is dat ‘opvoeden met de zeven eigenschappen’ betekent dat je je kinderen bijbrengt hoe ze proactief moeten worden enzovoort – maar ook dat jijzelf als ouder of leraar je bewust moet zijn van die gewoonten of eigenschappen. Ook als ouder heb je de keus om proactief te reageren, ook als docent moet je je bewust zijn van het einddoel dat je voor ogen hebt.

Dit maakt opvoeden met de zeven eigenschappen leuker, maar ook moeilijker. Het is misschien wel de beste illustratie van de stelling dat je nergens zoveel van leert als wanneer je iets wat je zelf hebt geleerd, vervolgens leert aan anderen!

Eigenschap of gewoonte?

Misschien is het je al opgevallen dat de term ‘eigenschappen’ langzaam heeft plaatsgemaakt voor ‘gewoonten’. Levend vanuit en pratend over de zeven gewoonten is het in het dagelijks leven makkelijker om daarover te praten dan over eigenschappen. Het verschil tussen beide is dat gewoonten kunnen worden aangeleerd en dat eigenschappen meer onderdeel van een persoon zijn. De gewoonten die Covey heeft beschreven, zijn vanuit zijn perspectief eigenschappen die onmisbaar zijn om tot effectief leven te komen. Het leren en toepassen ervan is een proces dat met vallen en opstaan verloopt, zo weet ik uit eigen ervaring. Daarom noem ik ze liever gewoonten, ook al omdat ze dan gemakkelijker te begrijpen zijn voor kinderen. Lezend in dit boek zullen, afhankelijk van de context of het perspectief, beide begrippen gebruikt worden.

Gewoonte 1: wees proactief

Gewoonte 1 is de gewoonte van keuzevrijheid. Daarbij hoort de titel ‘wees proactief’. Deze gewoonte gaat ervan uit dat ieder mens in elke situatie vrij kan kiezen hoe hij met die situatie omgaat. Niet altijd maken we de juiste keuze en daardoor ontvangen we weleens een reactie of gevolg waar we niet blij mee zijn. Door te beseffen dat de keuze die jij zelf maakte door iets te zeggen of iets te doen deze consequentie had, leer je om je keuzes bewuster te maken en meer vooruit te denken over de gevolgen en de opties die je hebt. Bij deze gewoonte leer je ook dat je zelf het verschil kunt maken. Dit geldt dus heel nadrukkelijk ook voor ouders, die weleens kunnen verzuchten dat hun kind een ‘lastige eter’ is, of ‘nu eenmaal niet vroeg naar bed wil’, kortom: gewoon niet wil luisteren – het is aan jouzelf om daarop te reageren op de juiste manier.

Denk eens aan dit voorbeeld, dat iedereen ongetwijfeld weleens heeft meegemaakt in de rij bij de kassa van een supermarkt of warenhuis. Iemand vraagt veel tijd door een vergeten boodschap, een klacht of een caissière die een fout maakt, waardoor je lang moet wachten. Ben je jezelf er dan van bewust hoe je reageert, hoe je non-verbale gedrag is, of hoe negatief je meepraat met degene die achter je staat en begint te klagen? Op zo’n moment kun je de situatie ook vanuit een ander, positief kader (paradigma) bekijken: je kunt degene die achter je staat op een respectvolle manier zeggen dat het niet zo erg is om eventjes te wachten, dat degene die de fout maakte dit niet expres deed en dat het fijn is als hij of zij zich door anderen gesteund kan voelen. Op zo’n moment stap je in de rol van transitiepersoon en breng je met je reactie een positieve denkwijze op gang. Zonder een oordeel over een ander uit te spreken maak je toch het verschil. Door hier een keuze in te maken ben je in plaats van degene die met de ander mee klaagt een veranderaar geworden. Dat is wat met proactief wordt bedoeld. Op het moment dat je het verschil maakt, heb je gebruikgemaakt van de ruimte die aanwezig is tussen stimulus en respons. Of anders gezegd: je neemt even tijd om na te denken hoe je zult reageren op een situatie waarin je terecht bent gekomen. In deze bedenktijd kun je gebruikmaken van vier menselijke eigenschappen (zelfbewustzijn, voorstellingsvermogen, geweten en onafhankelijke wil). Nadat je deze afwegingen hebt gemaakt, kies je bewust hoe je wilt reageren.

Deze vier menselijke eigenschappen kun je vertalen in vier vragen die je jezelf kunt stellen. Door de ruimte te gebruiken kun je situaties vanuit een onderzoekend paradigma benaderen en vaak ook positief ombuigen omdat de vragen je helpen te relativeren. Dit kan aanstekelijk werken op anderen, zeker als je er vriendelijk en duidelijk over weet te communiceren. Daarom worden mensen die hier effectief gebruik van maken in deze theorie ook wel transitiepersonen genoemd. Denk bijvoorbeeld eens aan de legendarische uitspraken van Nelson Mandela, of de nalatenschap van Ghandi, Martin Luther King of onze eigen majoor Boshardt: met hun voorbeeldgedrag en uitspraken probeerden zij, zonder te oordelen of te polariseren, om het verschil te maken. De vragen die je jezelf op zo’n moment kunt stellen, zijn: Wat voel ik op dit moment? Welke overtuigingen of waarden spelen op dit moment voor mij een rol? Wat zou ik graag willen dat er nu gebeurt? Welke keuze maak ik daarom en wat ga ik doen?

Wanneer je deze vragen aan jezelf stelt en kort bij jezelf stilstaat in een lastige situatie, maak je volgens Covey gebruik van je keuzevrijheid door eerst te bezinnen, dan keuzes te maken en vervolgens pas te reageren.

Gewoonte 2: begin met het eind in gedachten

Heb je je weleens afgevraagd wat voor jou belangrijk is in je gezin en bij het opvoeden? Wat voor een gezin wil je met elkaar zijn? Wat vind je belangrijk dat jouw kinderen meekrijgen voor de toekomst? Vaak handel je in je opvoeding wel naar deze (meestal onbewuste) waarden, die grotendeels de waarden zijn die je van huis uit hebt meegekregen en die je overbrengt op jouw kinderen, of juist (heel bewust) niet.

Je bewust zijn van welke waarden je wilt overbrengen als opvoeder en waarom je dat wilt is de essentie van gewoonte 2. Daarbij is het handig om een beeld van de toekomst te hebben voor jezelf. Hoe verwacht jij dat de wereld er straks zal uitzien? Wat hebben jouw kinderen nodig om zich in die wereld staande te houden? Wanneer ben jij trots op je kinderen? Wat wil je in ieder geval bereikt hebben als opvoeder, wanneer je als tachtigjarige terugkijkt op je leven? Bij fundamentele situaties in je leven een einddoel in gedachten hebben maakt het gemakkelijk om gerichter te kunnen leven. In je rol van ouder of opvoeder helpt het je om bij het opvoeden en in gesprekken met je kinderen duidelijk te maken waarom je bepaalde keuzes maakt, ook al worden kinderen daar (bijvoorbeeld als puber) niet altijd meteen enthousiast van.

Wanneer je je visie op opvoeden helder voor ogen hebt en weet welke waarden je in je gezin belangrijk vindt, is het ook gemakkelijker om keuzes te maken. Bijvoorbeeld bij het kiezen van een kinderdagverblijf of een school. Je kunt dan gerichter zoeken naar een instantie die aansluit op deze waarden, waardoor er voor je kind een doorgaande lijn in waardenoverdracht ontstaat.

Gewoonte 2 werkt als een kompas in je leven. Je geeft hiermee de richting aan die jij in bepaalde situaties of bij bepaalde doelen in je leven kiest.

Gewoonte 3: doe belangrijke dingen eerst

Bij deze gewoonte van integriteit en uitvoering staat centraal dat je doet wat je je voorneemt. Daardoor ben je integer tegenover jezelf en tegenover afspraken met anderen. Hier speelt in belangrijke mate betrouwbaarheid een rol. Om betrouwbaar te kunnen zijn is het belangrijk dat je inzicht hebt in de doelen en taken die je wilt realiseren. Deze baseer je op een planning die je maakt. Gewoonte 3 is in belangrijke mate verbonden met de gewoonten 1 en 2. Bij gewoonte 1 speelt proactief zijn een rol, dus keuzes maken en initiatieven nemen, en bij gewoonte 2 de richting die je kiest. Deze twee vinden bij gewoonte 3 hun plek door prioriteiten te stellen en te plannen. Welke belangrijke dingen plan jij dit jaar, deze maand of deze week? Vergeet hierbij ook zeker niet om tijd te maken voor je partner en/of je gezin, voor een bezoek aan je ouders of voor een afspraak met die vriend die je al een poosje niet hebt gesproken. Bij gewoonte 3 ben je je steeds bewust van de klok die maar een bepaald aantal uren per week beschikbaar heeft. Binnen die uren maak je een planning van wat voor jou de belangrijkste dingen in die week zijn. Wanneer je dit wekelijks op een vast moment doet, komen er structuur en overzicht in je leven en leer je zowel de belangrijke dingen in je privéleven als de belangrijke dingen in je werk voor jezelf te combineren en in balans te houden.

Wanneer je de gewoonten 1, 2 en 3 kunt toepassen en structureel in je dagelijks leven inzet, dan heb je een overwinning op jezelf behaald. Je bent dan in staat om onafhankelijk van wat anderen van je verlangen je eigen keuzes te maken en daarnaar te leven.

De gewoonten 4, 5 en 6 heb je in relatie met anderen nodig.

Gewoonte 4: denk win-win