Wat was er aan de hand met Cees van der Hoeven van Ahold, Cor Boonstra van Philips, Erik Staal van Vestia, Sjoerd van Keulen van SNS en natuurlijk met Bram Moszkowicz?

Als mensen zoals zij hun allerlaatste glanzende promoties maken, blijkt er een vreemde verandering in hun hoofd op te treden. Volgens het allernieuwste onderzoek over hersenen en hormonen verkeert het ‘winnaarseffect’ aan de top namelijk vaak in een ‘verliezerseffect’, omdat ze blind worden voor risico’s.

Dit boek test die hypothese door te kijken naar de allerhoogste westerse leiders en hun deels geheimgehouden psychische problemen.

Wist je bijvoorbeeld dat:

• De invasie in Irak, en het geloof in massavernietigingswapens daar, werden bevorderd door een duidelijke ‘folie à deux’ van Bush en Blair, die beiden leden aan manische zelfoverschatting?

• De Franse besluiteloosheid bij de genocide in Rwanda mede voortkwam uit de weigering van Mitterrand om zijn vergevorderde kanker en bedwelmende morfinegebruik toe te geven?

• Het einde van de Koude Oorlog en de onverwachte Duitse hereniging Kohl arrogant en overmoedig maakten, hem enorme steekpenningen lieten aannemen en zijn gezin volledig verwoestten?

• Het uit de hand lopen van het Iran-Contraschandaal samenhing met de weigering van Reagan en zijn omgeving om in te zien dat hij toen al leed aan vroege alzheimer?

• De Yom Kippoer-oorlog in het Midden-Oosten bijna leidde tot een confrontatie tussen de VS en de Sovjet-Unie omdat Nixon helemaal was doorgedraaid door het Watergate-schandaal?

• Kennedy in het Witte Huis zowel seks- als drugsverslaafd was, en dat zijn glanzende overwinning op Chroesjtsjov een mythe is?

Jaap van Ginneken

Verleidingen aan de top

De psychologie van de macht

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2013, ISBN 978 90 470 0642 8.

© 2013 Jaap van Ginneken

Uitgeverij Business Contact

Omslagontwerp Simons en Boom

Omslagbeeld ANP

Foto auteur Annelore van Herwijnen

Typografie binnenwerk Elgraphic bv, Schiedam

ISBN 978 90 470 0644 2

D/2013/0108/726

NUR 770

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

www.businesscontact.nl

Inhoud

Voorwoord

HET BATSEBA-SYNDROOM – Inleiding

Overmoed, hormonen en risico’s • Het Batseba-syndroom en de zeven hoofdzonden • Aanpak van deze studie

1. LUST of seksuele obsessie

Kindertijd en hechtingskwesties • Midlifecrisis en de Torschluss Panik • Introversie, eenzaamheid en depressiviteit • Ouderdom en het verjongingsmotief • Conclusie

2. GULZIGHEID of verslaving

Alcoholisme • Drugsverslaving • Conclusie

3. HEBZUCHT of corruptie

Transparantie • Race om het geld, geld voor de race • Welverdiend • Een welwillend oor • Conclusie

4. GRAMSCHAP of machtsmisbruik

Vuile trucs • Geheime intriges • Machiavellisme • Georganiseerde misdaad • Conclusie

5. GEKTE of geestesziekte

Depressief en suïcidaal • Dementie en alzheimer • Conclusie

6. ONTKENNING van sterven

Generaties • De grote leugen • Conclusie

7. TROTS of overmoed

De aanmatiging van de jeugd • Vrouwen met lef • Conclusie

DE HORMOONHYPOTHESE – Afsluiting

Bijlage: selectiecriteria

Dank

Noten

Literatuur

Over de auteur en de uitgeverij

Voorwoord

Nederland heeft de laatste paar jaren tientallen ‘affaires’ gekend met topmensen die ontspoorden. Cees van der Hoeven van Ahold, Cor Boonstra van Philips, Erik Staal van Vestia, Sjoerd van Keulen van SNS, en natuurlijk Bram Moszkowicz. Dat gebeurde bij bijna álle grote banken – ABN AMRO, DBS, Fortis, ING, SNS – en ook bij veel verzekeraars, bij het Philips Pensioenfonds, en natuurlijk ook steeds weer in de wereld van de bouw, het onroerend goed en projectontwikkelaars.

Verzelfstandiging moest ervoor zorgen dat semipublieke organisaties doeltreffender zouden gaan werken. Maar bij Vestia en veel andere woningcorporaties, bij gefuseerde ziekenhuizen, bij zorgverleners en bij onderwijsinstellingen stegen de reusachtige budgetten de gewone bestuurders vaak al snel naar het hoofd. Ze kenden zichzelf salarissen toe vér boven dat van de eerste minister (de zogenaamde Balkenende-norm), en vaak ook nog bonussen en andere extraatjes. Omdat ze immers anders ‘elders in de markt’ of ‘in het buitenland’ veel meer zouden kunnen verdienen.

Bij de overheid en in de politiek zelf is het niet veel anders: grote projecten lopen geregeld uit de hand om redenen die meer met overmoed of blindheid voor kritiek te maken hebben dan met slecht projectmanagement. Denk aan de Schipholtunnel, de HSL door het Groene Hart, de Fyra, de Betuwelijn, de Noord-Zuid-metrolijn in Amsterdam, de tram in Den Haag, de Randstadrail naar Rotterdam, enzovoort.

Zichzelf overschattende burgemeesters van kleine plaatsen en wethouders van grote steden moesten hier en daar aftreden, net als commissarissen van de koningin en gedeputeerden, vooraanstaande Kamerleden en partijbestuurders, en zelfs ministers, hoewel nauwelijks premiers. Net als andere landen heeft Nederland dus ook zo zijn politieke schandalen.¹

Onlangs bevestigde de premier nog eens dat het allergrootste schandaal van na de oorlog nooit behoorlijk zal worden uitgezocht, namelijk dat rond Willem-Alexanders grootvader Bernhard. Hij beval de vliegtuigen van Lockheed aan bij de luchtmacht in ruil voor ruim een miljoen gulden via een lobbyist om een van zijn vele maîtresses en een dochter in Parijs te onderhouden.

Vaak worden zulke zaken op het moment zelf door de regering zo veel mogelijk toegedekt, en dringt pas tientallen jaren later langzaam door hoe het echt zat. Hoe komt dat?

Aanstormend politiek talent Sywert van Lienden attendeert ons erop dat er tegenwoordig in ons land dertien keer zo veel lobbyisten zijn als Tweede Kamerleden, en tien keer zo veel voorlichters als journalisten. Ervaren politiek columnist Henk Hofland herinnert er op zijn beurt aan dat volgens recent onderzoek meer dan negentig procent van alle Nederlanders denkt dat onze politici vaak of in elk geval soms tegen het volk liegen, net als bedrijfsbestuurders. ²

Maar waardoor verliezen leiders als ze de top naderen het contact met niet alleen hun achterban, maar vooral met zichzelf? Dat komt doordat hun persoonlijkheid dan een ingrijpende psychologische transformatie begint te ondergaan.

Deze transformatie heb ik onderzocht door het allerhoogste topje van de sociale piramide in de westerse wereld van de afgelopen halve eeuw eens wat gedetailleerder onder de loep te leggen. Daarbij worden veel grove ontsporingen zichtbaar die geenszins algemeen bekend zijn. Verder beschrijf ik dat uit zeer recente ontdekkingen blijkt wat er aan de top met onze hersens en hormonen gebeurt, waarvan eigenlijk alle managers en politici, maar ook hun ondergeschikten en kiezers kennis zouden moeten nemen, omdat het kan helpen om hen voor grote fouten te behoeden. Dat klinkt allemaal heel ernstig, en dat is het ook.

Op de website van de Nederlandse uitgever, en in de Engelse vertaling met een meer wetenschappelijke nadruk, komen bonus-paragrafen en extra casussen te staan, waarvoor hier geen plaats meer was.

Maar ik heb bovenal een boek willen schrijven dat niet alleen onthullend en verhelderend is, maar vooral ook leuk om te lezen. Daarom veel leesplezier gewenst!

Jaap van Ginneken,
Nice, medio 2013

HET BATSEBA-SYNDROOM

‘Macht corrumpeert’ (Lord Acton)*

Inleiding

Dit boek gaat erover hoe veel van de hoogste leiders, in de grootste democratieën van onze tijd, vielen voor ten minste een van de zeven klassieke verleidingen of ‘hoofdzonden’ toen ze eenmaal aan de top kwamen of bleven. Dit werd meestal verborgen zolang als ze in functie waren, omdat het schandaal anders zeker tot hun val had geleid. Vaak gingen hun vertrouwelingen pas na hun aftreden, of zelfs na hun dood, praten en werd een volledig beeld van hun ontsporingen langzaam zichtbaar. We zullen zien dat zelfs de vechtscheidingen van hun naaste medewerkers soms tot belangrijke onthullingen leidden.

Ik zal verderop in deze inleiding de betekenis van de term ‘het Batseba-syndroom’ toelichten en ingaan op de zeven verleidingen of hoofdzonden waarvoor de leiders vatbaar zijn. Maar laat ik hier alvast beginnen met één veelzeggend concreet geval om een idee te geven waar het in dit boek zoal over zal gaan. Daarna zal ik uitvoeriger terugkomen op abstractere zaken zoals de opzet en de aanpak van deze studie.

Overmoed, hormonen en risico’s

President John F. Kennedy was de grote held uit mijn beginnende studententijd. Hij leek visie en idealisme uit te stralen. Hij leek met zijn mooie, elegante vrouw en schattige jonge kinderen het ideale gezin te belichamen. De moord op hem schokte ons, en er volgden meer politieke moorden: op zijn broer Robert, op de gematigde zwarte dominee Martin Luther King, op de radicale zwarte leider Malcolm X, en op anderen.

Als internationaal secretaris van een wereldwijde studentenfederatie werd ik in die tijd voor een congres in Washington uitgenodigd, en ik vond het geweldig dat Robert Kennedy hoogstpersoonlijk onze handen kwam schudden. Velen bezochten daarna het graf van zijn broer John op Arlington, en ik was geraakt door het gevoel van velen dat we een groot leider waren verloren.

Kennedy’s naaste medewerkers waren inmiddels bezig de legende van zijn ‘duizend dagen’ vorm te geven, en zijn vermeende Camelot-project voor een betere wereld (genoemd naar het schitterende kasteel van de mythische koning Arthur). Het duurde daarna maar liefst een kwart eeuw(!) voordat de eerste kritische biografieën verschenen, die een kijkje achter de schermen gaven.

Tegen die tijd was de legende echter al grondig geworteld in de officiële geschiedschrijving. Als gevolg daarvan weten slechts héél weinigen dat John Kennedy in het Witte Huis verslaafd was aan zowel seks als drugs. Dat zal de lezer dan ook waarschijnlijk als vergezocht en ongelofelijk in de oren klinken. Lees daarom goed hoe zorgvuldig deze beweringen en andere inmiddels zijn onderbouwd.

De veronderstelde grootste overwinning op het gebied van de buitenlandse politiek (bij de roemruchte Cubaanse rakettencrisis) blijkt bovendien op een volstrekt verkeerde voorstelling van zaken te berusten door geheimhouding van de ‘andere’ helft van de deal. Wel is het waar dat zijn zwakheden mede voortvloeiden uit grote onevenwichtigheden in zijn hormoonhuishouding als gevolg van een zorgvuldig geheimgehouden ziekte.

We zullen in het afsluitende hoofdstuk van dit boek zien dat dergelijke onevenwichtigheden de laatste jaren in verband zijn gebracht met een mysterieus ‘winnaarseffect’ in het brein van topmensen. Dat effect slaat uiteindelijk trouwens vaak om in een ‘verliezerseffect’, omdat ze te veel risico nemen.

President John F. Kennedy (ook wel Jack genaamd) was verkozen met een heel kleine marge. Hij werd de eerste echte televisiepresident en was omringd door een zeer effectief en loyaal team van image makers: woordvoerder Pierre Salinger, speechen ghostwriter Ted Sorensen, historicus Arthur Schlesinger en anderen. Zij creëerden de legende en zorgden ervoor dat die bleef voortbestaan.

Kennedy’s voorouders waren als immigranten van het straatarme Ierland naar het snelgroeiende Boston gekomen, waar Johns vader rijk was geworden en actief werd in de politiek. Het gezin was katholiek, en vader Kennedy werkte vaak samen met andere katholieke immigranten, zoals de Italianen. De kinderen kregen een strenge opvoeding, met een duidelijk verschil tussen de jongens en de meisjes. De oudste dochter, die niet in het geïdealiseerde plaatje paste, werd daar spoedig uit verwijderd.¹

Vader Kennedy was vaak weg en openlijk overspelig. Hij gebruikte zijn banden met Hollywood om het met jonge sterretjes aan te leggen, had een langere relatie met filmster Gloria Swanson, en met schrijfster Clare Booth (getrouwd met mediamagnaat Henry Luce) – en volgens een onlangs verschenen biografie met ‘honderden andere vrouwen’.²

‘Jack had een totaal
onvermogen om een
emotionele band aan
te gaan.’

Moeder Kennedy was triest en afstandelijk. Zoon John zei eens tegen een intimus: ‘Mijn moeder heeft me nooit echt vastgehouden en geknuffeld. Nooit! Nooit!’³ John werd op jeugdige leeftijd naar een kostschool gestuurd. Hij kwam aan als een verlegen jongetje, maar werd later vlot en charmant. Vanaf zijn studententijd ontwikkelde hij zich tot een playboy en seksverslaafde. Hij had vaak onenight-stands en vluchtige verhoudingen, en een biograaf noemde hem zelfs een bigamist vanwege een – door John ontkend en verborgen – vroeg impulsief snelhuwelijk.⁴

Een trouwe vriendin zei over hem: ‘Jack had een totaal onvermogen om een emotionele band aan te gaan, met wie dan ook.’ Een ander zei: ‘Hij was emotioneel onrijp. Zijn gevoel had geen diepgang. Ze waren allemáál zo, aan de mannelijke kant van de familie. Ze kregen het vanzelf overgedragen – door de vader, die op alles jaagde wat een rok aanhad.’ Zelfs de zus met wie hij het meest verbonden was, zei: ‘Ik ben als Jack, niet in staat tot diepe affectie.’⁵

Een van Kennedy’s wat langer durende vroege relaties was die met de Deense Inga Maria Petersen, later Arvad geheten. De bekende Kopenhaagse krant Berlingske Tidende had haar op haar achttiende als schoonheidskoningin gekozen. Nadat ze de Columbia School of Journalism in New York had gevolgd, werkte ze een tijdje in de hoofdstad voor de Washington Times-Herald.

Door tussenkomst van propagandaminister Joseph Goebbels wist ze twee interviews met Adolf Hitler te regelen, en schreef: ‘Je hebt meteen sympathie voor hem. Hij lijkt eenzaam. Zijn ogen, die een vriendelijk hart tonen, kijken je recht aan. Ze sprankelen met kracht.’ Hitler noemde haar op zijn beurt ‘de perfecte Nordische schoonheid’. Ze begeleidde hem naar de Olympische Spelen in Berlijn en werd uitgenodigd voor het huwelijk van zijn latere rijksmaarschalk Hermann Göring.

Na haar terugkeer naar de VS en de uitbraak van de oorlog liet de FBI haar schaduwen als een mogelijke nazispion en maakte geheime bandopnamen van haar romantische ontmoetingen met een jonge marineofficier, genaamd… John Kennedy. Er wordt gezegd dat hij directeur Edgar Hoover later gevraagd had om haar naam te zuiveren, zodat hij met haar zou kunnen trouwen. Zelfs als president zou hij nog hebben geprobeerd om de hand te leggen op de betreffende geluidsbanden.⁶

Toen John de politiek in ging, veranderde zijn manier van doen niet. Zijn latere kritische biograaf Thomas Reeves haalde Kennedy’s nauwe politieke vriend Tip O’Neill aan, die droog vaststelde dat ‘hij meer mooie jonge vrouwen vanuit het hele land liet invliegen dan iemand kon tellen’.

Een andere vriend zei later: ‘Hij raakte nooit emotioneel betrokken. Hij sliep met een meisje, en dan liet hij haar door iemand naar het vliegveld brengen.’ Weer een ander zei: ‘Er kan geen twijfel over bestaan dat Jack het actiefste libido had van enige man die ik ooit heb gekend. In dat opzicht was hij absoluut ongelofelijk. En het werd erger naarmate hij langer getrouwd was.’

Een man die geregeld vrouwen bezorgde aan allerlei politieke figuren, was de secretaris van de Democraten in de Senaat. Hij vertelde de alternatieve biograaf Seymour Hersh over Kennedy: ‘Hij zei alleen maar, weet je, ik krijg migraine als ik niet elke dag een nieuw lekker stuk krijg’ (p. 389). Het verhaal gaat dat hij zijn eerste cruciale tv-debat met Nixon had voorbereid door een callgirl naar zijn kamer te laten komen. Vervolgens gaf hij aan dat dit bij alle verdere debatten moest worden herhaald, en ook bij latere optredens.

Een van zijn maîtresses schreef: ‘Hij hield van triootjes – hijzelf en twee meisjes. Hij was ook een voyeur.’ Een voormalige medewerker schreef: ‘Ik hoorde hem zelfs tegen een van zijn vriendjes zeggen: “Ik ben niet klaar met een meisje voordat ik haar op drie verschillende manieren gehad heb.”’⁷ Biografen ontdekten later dat hij zijn leven lang geslachtsziekten had gehad, en had doorgegeven.⁸

Zijn gedrag
veranderde niet toen
hij tot president was
verkozen.

Zijn gedrag veranderde niet toen hij tot de verheven positie van POTUS – President Of The United States – was verkozen. Integendeel. Een van de eerste dingen die hij in het Witte Huis deed, was het opknappen van het zwembad en het aanleggen van een nieuwe verbindingsgang naar de lift – die rechtstreeks toegang gaf tot zijn privévertrekken. Die werden veelvuldig het toneel van sekspartijen, terwijl zijn vrouw en kinderen een groot deel van de tijd feitelijk in het nabije Virginia woonden.

Hersh (pp. 240-246) spoorde vier mannen van de bewaking uit die tijd op en interviewde hen. Ze zeiden dat hun tevoren was verteld dat ze dingen zouden kunnen zien die ze beter onmiddellijk weer konden vergeten, en dat ze nooit eerder met iemand over die zaken hadden gesproken – niemand zou hen hebben geloofd. Een van de medewerkers van de president had als taak om een regelmatige toevoer van nieuwe jonge vrouwen te regelen, van studentes tot prostituees.

Zanger Frank Sinatra stelde presidentskandidaat Kennedy voor aan de zesentwintigjarige Judith Immoor (naar latere echtgenoten ook wel Campbell of Exner genoemd), en ze kregen een relatie. Ze bezocht hem ten minste twintig maal in het Witte Huis, en beweerde later dat ze een abortus van hem had gehad.⁹ Ze kreeg ook een relatie met twee gangsters uit Chicago, die zeiden dat ze hem daar aan de beslissende voorsprong van 4500 stemmen hadden geholpen, die uiteindelijk cruciaal waren voor zijn nationale overwinning. Judith vervoerde als koerier grote sommen geld en geheime berichten tussen Kennedy en de maffia, die haar connecties in Havana aansprak om Castro te vermoorden. Toen het onderzoek daarnaar later eindelijk van de grond kwam, werden de twee gangsters vermoord.¹⁰

Ondertussen werd ‘een constante stroom jonge vrouwen in stilte toegelaten tot het huis van de regeringschef’. Een oudmedewerker van het Witte Huis ‘die een dagboek bijhield, onthulde later hoe de president de zaken regelde met zijn medewerkers en staf. Hij beschreef Jacks neiging om naakt te zwemmen met vrouwelijke gasten en schetste de inspanningen van personeel om later de kamers te doorzoeken’ op belastend materiaal.

Alternatief biograaf Reeves voegt daaraan toe: ‘Insiders wisten dat Kennedy ook seks had met verschillende leden van zijn staf. De geheime dienst noemde een eenentwintigjarige en een drieëntwintigjarige Fiddle en Faddle. (…) Het waren allebei aantrekkelijke afgestudeerden die met de president meereisden, en vaak op ongebruikelijke uren werden opgeroepen om hun plichten te vervullen.’¹¹

Pas een halve eeuw later, in 2011, kwam een vrouw met een boek over haar jeugdzonden als negentienjarige stagiaire in het Witte Huis. Tijdens haar vierde dag op het werk, zei ze, had Kennedy’s persoonlijke assistent haar eerst enkele sterke daiquiricocktails gegeven, waarna de drieënveertigjarige president zelf kwam om haar een persoonlijke rondleiding aan te bieden. En vervolgens haar maagdelijkheid te nemen – op het bed van de First Lady. Hun verhouding duurde meer dan een jaar, en ze vergezelde hem op verscheidene van zijn reizen. Maar hij gaf haar ook opdracht om andere mannen seksueel te bedienen.¹²

Er waren ook verhalen over seksuele escapades tijdens presidentiële trips. Meer dan eens ‘ontsnapte hij in New York aan zijn lijfwacht om onopgemerkt naar een feestje te gaan. Op die manier raakte hij gescheiden van de legerofficier die hem moest volgen met de nucleaire codes vastgeklonken aan zijn hand.’ Ondertussen, zo voegde een politieke consulent daaraan toe ‘zouden de Sovjets ons naar de hel en terug hebben kunnen bombarderen’. ¹³

Toen Judith Immoor uit beeld was verdwenen, begon een derde langere relatie. Kennedy had naar verluidt zo’n ‘dertig afspraakjes’ met Margot Pynchot, getrouwd met en vervolgens gescheiden van Cord Meyer. Met die echtgenoot was ze eerder schijnbaar betrokken geweest bij allerlei idealistische zaken zoals het ‘wereldfederalisme’, voordat hij voor de CIA begon te werken, uiteindelijk als plaatsvervangend hoofd van de afdeling Dirty Tricks. Ze woonde in de chique voorstad Georgetown en was nauw bevriend met de vrouwen van andere hoge regeringsambtenaren. Net als de CIA zelf werd ze enthousiast over de effecten van ‘acid’.¹⁴

In zijn autobiografie claimde lsd-goeroe Timothy Leary later dat hij haar van spullen had voorzien voor een reeks lsdsessies met Kennedy. Ze probeerde vriendinnen zover te krijgen om hetzelfde te doen met hun hooggeplaatste partners, omdat ze het gevoel had dat dit hun geest zou verruimen, dat het hen zou bekeren tot wereldvrede, en dat het een einde zou maken aan de Koude Oorlog. ¹⁵

Een jaar na de moord op Kennedy werd Margot Pinchot Meyer vermoord. Er werd een verdachte gearresteerd, maar later weer vrijgelaten. Zij had aan een trouwe vriendin verteld dat als zoiets ooit zou gebeuren, ze onmiddellijk naar haar huis moesten gaan om haar dagboek weg te halen, met allerlei vertrouwelijke details. Omdat de vriendin zelf in het buitenland was, vroeg ze haar zus om dat te doen.

Die het deed met haar echtgenoot, de journalist Ben Bradlee (toen bij Newsweek, later managing editor bij de Washington Post tijdens het Watergateschandaal). Maar toen ze er aankwamen, troffen ze daar al hun gezamenlijke vriend James Angleton aan, de baas van de CIA-contraspionage in eigen persoon, die bezig was het huis te doorzoeken. Hij hield het dagboek in eerste instantie en vernietigde het vervolgens naar eigen zeggen. Overigens kreeg hij later ernstige psychische problemen.¹⁶

Ook Robert voelde
zich uiteindelijk
verplicht om de
relatie af te breken
omdat de risico’s te
groot werden.

Een laatste langere affaire was die met de ster aller sterren Marilyn Monroe – mentaal labiel, eager to please, sensueel en sexy. Op Johns vijfenveertigste verjaardag en fondsenwervingsfeestje in New Yorks overdekte stadion Madison Square Garden miauwde ze ‘Happy birthday’ voor hem, ingesnoerd in een extreem nauwsluitende, vleeskleurige jurk. Na enige tijd zou John haar overigens hebben doorgegeven aan zijn jongere broer Robert (toen minister van Justitie), zoals de Kennedy’s dat wel vaker deden.

Maar ook Robert voelde zich uiteindelijk verplicht om de relatie af te breken omdat de risico’s te groot werden. Ze werd wanhopig, dreigde met zelfmoord en maakte uiteindelijk inderdaad een eind aan haar leven. Kennedy’s zwager Peter Lawford kwam de nacht waarin ze dat deed onmiddellijk naar haar huis om het te doorzoeken op dagboeken, brieven, notities, foto’s en andere belastende materialen. Deze mythische zaak werd later onderwerp van talloze reportages, boeken en films.

Maar wat is de bredere betekenis van dit alles? Wat zegt het ons over de vrijheden die toppolitici zich permitteren en de risico’s die ze nemen? Hoe zit het achter de beschermende muren die zijn opgetrokken door hun professionele communicatiestaf – hun woordvoerders en pr-mensen, hun ghostwriters en spindoctors? ¹⁷

Het Batseba-syndroom en de zeven hoofdzonden

Was Kennedy een uitzonderlijk geval, of heeft het machismo van succesvolle economische, politieke en militaire leiders hen al sinds de schemer der tijden in verleiding gebracht?

Macht activeert
egocentrisme.

‘Wanneer een generaal een grote overwinning had behaald, kreeg hij in het oude Rome een ceremoniële triomfparade door het centrum van de stad,’ zo schrijft een recente auteur over de rol van hybris en testosteron. Maar ‘om te voorkomen dat de overmoed van de generaal hem zou ruïneren, plaatsten ze op de wagen ook een slaaf wiens taak het was om hem er in zijn oor [voortdurend] fluisterend aan te herinneren dat hij geen godheid was’. Om dit punt te onderstrepen hield hij in het blikveld van de generaal ‘een menselijke schedel, een memento mori, als een levend teken van zijn onvermijdelijke lot’.¹⁸

Vandaag de dag lijken deze lessen allang vergeten. Winnende generaals worden ingehaald als superhelden, in de lichten van de camera’s en de media geplaatst, gevierd bij chique diners. Dit laat hun ego zwellen en maakt hen vatbaar voor verleidingen. Want macht activeert egocentrisme. Dat wordt goed geïllustreerd door het volgende experiment.

Vraag mensen om met viltstift een hoofdletter E op hun eigen voorhoofd te schrijven. Sommige mensen schrijven die spontaan vanuit hun eigen gezichtspunt, andere vanuit het gezichtspunt van de toeschouwer. Adam Galinsky en zijn collega’s deden een interessante proef. Ze vroegen proefpersonen om eerst te denken aan een tijdstip in het verleden waarop ze macht over iemand hadden gehad en pas daarna om de E op hun voorhoofd te schrijven. Het bleek dat de gedachte aan macht hielp om het egocentrische perspectief te activeren.¹⁹

Dat blijkt ook uit het volgende. Eind 2012 begon zich in de VS een ingewikkeld schandaal te ontvouwen over allerlei vormen van ongepast gedrag in het allerhoogste commando van het leger – een macho-omgeving met veel testosteron. Het schandaal ging aanvankelijk over generaal David Petraeus, die zichzelf beschouwde als een zeer oorspronkelijke militaire denker, als degene die de omslag in Afghanistan zou hebben bewerkstelligd, alvorens te worden benoemd tot hoofd van de CIA.²⁰ Het bleek dat hij een affaire had gehad met zijn vrouwelijke biografe. In het leger en in de helft van de Amerikaanse staten – ook in de zijne – was dat strafbaar. Ook al had zijn verre CIA-voorganger Allen Dulles volgens een zojuist verschenen biografie zelf ‘ten minste honderd’ van dergelijke affaires gehad zonder dat daar ooit erg veel aandacht aan was geschonken. ²¹

Op de een of andere ingewikkelde manier was ook Petraeus’ opvolger in Afghanistan bij de zaak betrokken. Weliswaar werd hij na een intern onderzoek gepromoveerd tot opperbevelhebber van de NAVO, maar vervolgens zag hij daar om onduidelijke redenen toch van af. De media meldden dat er de laatste tijd ten minste vijf zaken van wangedrag van zeer hooggeplaatste militairen waren uitgekomen – ook financiële malversaties.²²

Dit is des te verbazingwekkender, zo zeiden zij, omdat de topmannen al tijdens hun officiersopleiding een wetenschappelijk artikel hadden moeten lezen dat hen daartegen moest waarschuwen. Het artikel in kwestie bouwde destijds voort op opkomende literatuur over allerlei duistere paradoxen in leiderschap.²³ Dergelijke literatuur ging over allerlei verleidingen van onethisch gedrag aan de top en ging zelfs terug tot het oergeval van koning David als beschreven in de Torah en de Bijbel.

‘Ze beschrijven een leider van bescheiden herkomst met een dramatische en snelle opkomst naar macht, sterke organisatorische vaardigheden, een charismatische persoonlijkheid, een eclectische benadering van probleemoplossing, een strategische visie voor zijn volk, en met een moreel hoogstaand karakter.’ Toch ‘raakte hij verstrikt in een neerwaartse spiraal van onethische beslissingen die ernstige consequenties hadden (…) waaronder een affaire, het corrumperen van andere leiders, misleiding, dronkenschap, moord, het verlies van onschuldige mensenlevens, en de cover-up van deze misdaden’.²⁴

Het lijkt dus te gaan om een soort zichzelf versterkende terugkoppelingslus, die een opwaartse spiraal aandrijft tijdens de opgang van een individu naar de top van de sociale piramide, maar die tevens een neerwaartse spiraal aandrijft bij het wegebben van iemands gevoeligheid voor kritiek – van zichzelf en van anderen. Dit kan uiteindelijk leiden tot dubieus gedrag, dat niet gecorrigeerd wordt. Maar wat zijn de verschillende onderdelen van zo’n feedbacklus? Dat is wat we in de loop van deze studie zullen onderzoeken en waar we in de conclusies uitvoeriger op terug zullen komen.

Een combinatie van
een opwaartse spiraal
tijdens de gang naar
de top van de sociale
piramide, en een
neerwaartse bij het
wegebben van
iemands gevoeligheid
voor kritiek.

De auteurs van het artikel noemden het verschijnsel het ‘Batseba-syndroom’. Batseba betekent ‘dochter van de eed’. Ze zou de kleindochter zijn geweest van een bekende raadgever van David en was de dochter van een van zijn beroemde ‘dertig’ dappere krijgers, die samen streden om de twaalf stammen van Israel te verenigen tot één koninkrijk. Ze werd de vrouw van Uria de Hittiet, die David naar het front stuurde terwijl hij zelf als vorst achterbleef in de luxe van zijn paleis.

Toen hij daar een keer op het dak liep, zag David Batseba terwijl ze naakt een bad nam. Hij werd verliefd op haar, verleidde haar en maakte haar zwanger. Om dat te verbergen riep hij Uria terug van het front, maar uit solidariteit met zijn achtergebleven manschappen weigerde Uria gemeenschap met zijn eigen vrouw te hebben. David stuurde Uria daarop op een onmogelijke missie, waarbij hij omkwam, zodat David eindelijk met de mooie Batseba kon trouwen.

Maar de Heer stuurde de profeet Natan om de koning te berispen en een vloek aan te kondigen. Het kind stierf kort na de geboorte. Een eerder geliefde zoon stond vervolgens op tegen koning David en begon een rebellie die tot een burgeroorlog leidde. Om hem te vernederen had hij zelfs geslachtsgemeenschap met tien van zijn vaders concubines – in het openbaar.

David toonde berouw en overleefde het. Maar in zijn stervensuur haalde Batseba hem over om de opvolging door zijn oudste overlevende zoon uit een andere relatie te voorkomen en haar eigen zoon Salomon tot de nieuwe heerser van het verenigde koninkrijk te maken. Elders wordt gesuggereerd dat moeder en zoon de voorouders waren van Maria en Jezus.²⁵

De ondertitel van het genoemde wetenschappelijke artikel was ‘Het ethisch falen van succesvolle leiders’. De auteurs waren docenten management aan de universiteit van Toledo in Ohio, en gaven vier redenen waardoor dergelijke ontsporingen ontstonden. ‘Ten eerste maken persoonlijk en organisatorisch succes de leider vaak zelfgenoegzaam, doen hem zijn strategische focus verliezen, en leiden zijn aandacht af naar andere dingen dan het management van de organisatie.’

Maar er is meer. ‘Ten tweede leidt succes vaak tot geprivilegieerde toegang tot informatie, tot mensen [ook tot mogelijke nieuwe romantische partners, JvG] of objecten. Ten derde leidt succes vaak tot ongelimiteerde toegang tot de middelen van de organisatie. Ten vierde kan succes het geloof van de leider vergroten in zijn of haar persoonlijke vermogen om resultaten te bereiken of te manipuleren. Zelfs enkelingen met een hoogontwikkeld moreel gevoel worden uitgedaagd (verleid?) door de “kansen” die voortkomen uit het samenvloeien van deze vier vormen van dynamiek,’ zo concludeerden ze.²⁶

Laten we nu even terugkeren naar Salomon, die later in het Oude Testament als een heel wijze koning wordt bestempeld. In het Bijbelboek Spreuken was hij de eerste die de zeven zaken uitspelde die de Heer verafschuwt, dat wil zeggen: de vroegste versie van de bekende zeven verleidingen of hoofdzonden. De heilige Paulus breidde de lijst later verder uit in zijn brieven aan de Galaten.

Paus Gregorius (en Dante Alighieri) bracht het aantal verleidingen weer terug naar zeven, en legde die vast in de huidige vorm – onder toevoeging van de tegenovergestelde christelijke deugden die moesten worden nagestreefd. Een Duitstalige inquisiteur specificeerde zelfs de zeven duivels die voor de verleidingen zorgden, zodat de zondaar wist met wie hij te maken had.²⁷ Anderen voegden er de eraan gekoppelde diersymbolen aan toe. Dit leidde tot het volgende schema (de precieze vertalingen waren in de loop der tijd overigens vaak aan verandering onderhevig):

In dit boek onderzoeken we in hoeverre de allerhoogste politieke leiders van onze tijd in staat bleken om het hoofd te bieden aan die verleidingen en hoofdzonden. Daarom komen de volgende punten aan de orde: lust of seksuele obsessie (hoofdstuk 1), gulzigheid of verslaving (hoofdstuk 2), hebzucht of verborgen corruptie (hoofdstuk 3), gramschap of machtsmisbruik (hoofdstuk 4), trots of overmoed (hoofdstuk 7). Afgunst en gemakzucht kunnen in de huidige tijd zeker als zwakten worden beschouwd, maar nauwelijks als doodzonden. Hun rol kan makkelijk bij een aantal van de bestudeerde topfiguren worden aangetoond, maar dat kan nauwelijks als zeer problematisch worden opgevat.

Er zijn daarentegen bijzondere vormen van trots of overmoed die bij politici wél heel gevaarlijk kunnen zijn, namelijk ontkenning van gedeeltelijke handelingsonbekwaamheid door geestesziekte (hoofdstuk 5) en een naderend sterven (hoofdstuk 6). Dit leidt dus tot een ietwat aangepaste lijst van zeven hoofdzonden voor toppolitici.

Het merendeel van die ontsporingen werd uiteraard strikt geheimgehouden zolang de leiders nog aan de macht waren. Als de hier gegeven feiten destijds bekend waren geweest, hadden de leiders niet kunnen aanblijven of herkozen kunnen worden. Ik wil de ontsporingen echter niet geïsoleerd beschouwen, omdat ze alleen psychologische betekenis krijgen in de bredere context van hun verdere leven en werk. Dat leidt tot korte beschrijvingen in paragrafen van enkele pagina’s.

Breinonderzoek heeft
de laatste jaren de
neiging van
topmensen om te
ontsporen
aangetoond.

Aan het eind van het boek ga ik uitvoeriger in op een reeks algemenere zaken die hiermee verband blijken te houden, namelijk geslacht, hormoonhuishouding en risicogedrag. Breinonderzoek heeft de laatste jaren immers de neiging van topmensen om te ontsporen aangetoond.²⁸ Die neiging is al bekend sinds de Griekse en Romeinse oudheid, en werd opnieuw benadrukt in de koningsdrama’s van Shakespeare.

Aanpak van deze studie

De kernvraag in dit boek is: wat heeft het naderen en bereiken van de hoogste macht voor invloed op topleiders? Bepaalde persoonlijkheidstrekken kunnen zogenoemde high potentials (‘hi-po’s’) er natuurlijk toe brengen om een topcarrière te beginnen en voort te zetten. Maar wat gebeurt er met hen als zij de hoogste sporten van de maatschappelijke ladder naderen en bereiken? De officiële versie is natuurlijk dat ze eenvoudig en bescheiden zijn gebleven, altijd open voor suggesties en kritiek van anderen.

De werkelijkheid is vaak dat hun psychologie ingrijpende veranderingen ondergaat naarmate ze dichter bij de top van de sociale piramide komen en daar langer blijven. Ze omringen zich met ja-zeggers en proberen tegensprekers op een zijspoor te rangeren. Ze beginnen te geloven in hun eigen bijzondere kwaliteiten en voorbestemming, en weigeren in te zien dat ze geleidelijk steeds meer toe gaan geven aan de zeven verleidingen of hoofdzonden zoals hier omschreven.

Leiders hadden door
hun collega’s kunnen
worden gecorrigeerd,
maar dat gebeurde
vaak niet – of niet
effectief.

Om duidelijkheid te krijgen ben ik gaan kijken naar de handel en wandel van een aantal relevante personages uit de westelijke, merendeels christelijke, blanke wereld aan weerszijden van de Atlantische Oceaan, afkomstig uit de grootste landen, geregeerd door algemeen kiesrecht en een rechtsstaat. Veel kleinere Zuid-Europese landen kenden aan het begin van de onderzochte periode trouwens nog een fascistische militaire dictatuur, en alle Oost-Europese landen kenden een communistische partijdictatuur.

Ik ben echter geïnteresseerd in wettig gekozen of zelfs massaal herkozen leiders. De betrokken leiders hadden door hun collega’s gecorrigeerd kunnen worden, maar dat gebeurde vaak niet – of niet effectief. Hoe komt het dat zo weinigen in staat zijn de betovering te doorbreken en hun baas te weerstaan?

Voor een juiste werkwijze was het nodig om aan de hand van objectieve criteria te selecteren. Zo kwam ik tot een tijdperk en tot een aantal landen, namelijk globaal de halve eeuw tussen 1960 en 2010, en alleen de allerhoogste politieke leiders van de vijf grootste westerse of G5-landen. Aan de hand van verdere objectieve criteria is die groep ingeperkt, namelijk door alleen in detail te kijken naar de allerbekendste leiders aan beide uiteinden van het duurzaamheidsspectrum – dat wil zeggen: degenen wier regeringsperiode dramatisch werd onderbroken, maar ook degenen die het langst bleven zitten. De details van deze overwegingen staan in de eerste bijlage van dit boek.

Bronnen

De casestudy’s zijn in het algemeen gemaakt op basis van betrouwbare en geloofwaardige bronnen: boeken, wetenschappelijke artikelen, krantenartikelen, enzovoort. Soms wordt terloops een onbevestigd gerucht aangehaald, maar dat is meer als kleine toevoeging aan eerder redelijk geverifieerd materiaal. Bij de pers heb ik me beperkt tot alleen kwaliteitsdag- en -weekbladen. In de loop van de afgelopen drie tot vier decennia heb ik verhuisdozen met knipseldossiers opgebouwd over de persoonlijkheid en psychologie van al deze topfiguren, over wat er met hen en om hen heen gebeurde. Er worden trouwens nog elk jaar nieuwe veelzeggende details over hun regeringsperioden bekend, die ik ook tot op de huidige dag volg. Internet biedt tegenwoordig natuurlijk een welkome aanvulling, maar ik heb daarvan slechts spaarzaam gebruikgemaakt.

Lekken

Mij viel op dat de informatie over de levensgeschiedenissen en loopbanen van deze toppolitici uit verschillende lagen bestaat. Als ze nog aan de macht zijn, worden ze enerzijds omgeven door strenge geheimhouding en anderzijds door behendige spindoctors. De meeste media zijn tamelijk terughoudend over ‘privézaken’. Na hun terugtreden worden de eerste autobiografieën, de ‘geautoriseerde’ biografieën met geprivilegieerde toegang tot bronnen en zelfs de eerste gewone biografieen vaak gemaakt met of door hun inner circle, door politieke medestanders of zelfs door uitgesproken bewonderaars.

Deze biografieën zijn daardoor vaak tamelijk gepolijste versies van wat er zoal heeft gespeeld. Vaak beginnen pas vele jaren na hun aftreden of zelfs na hun dood de tongen van insiders wat los te komen, en kan de puzzel van hun verborgen kanten stukje bij beetje worden gelegd. Dat levert dan vaak een zeer verbazingwekkend verhaal op, dat sterk afwijkt van de officiële versie. Laten we daarom op zoek gaan naar wat er zich achter de gesloten gordijnen van de oppermacht allemaal afspeelt…

* Het volledige citaat is: ‘Macht corrumpeert, en absolute macht corrumpeert absoluut (…) Grote mannen zijn vrijwel altijd slechte mannen.’ Dit citaat stamt uit een beroemde brief uit 1887 van de Britse Lord Acton (1834-1902), aan bisschop Mandell Creighton. Het is echter een variatie op een citaat van de Franse dichter en politicus Lamartine, die in 1848 schreef dat ‘absolute macht zelfs de beste karakters corrumpeert’. En dat was weer een variatie op een citaat van de Britse eerste minister William Pitt de Oudere uit 1770: ‘Onbegrensde macht neigt ertoe de geest te corrumperen van degenen die haar bezitten.’ De bredere context was natuurlijk het doorlopende debat over de absolute macht van de vorst, en de geziene noodzaak daaraan in wetten paal en perk te stellen.

1

LUST of seksuele obsessie

De heersende morele codes van de westerse wereld stammen af van de Abrahamse godsdiensten van ‘Het Boek’. Ze beschouwden mannelijke overheersing aanvankelijk als een vanzelfsprekend gegeven,¹ maar de tien geboden zeggen onder meer ‘Zet Uw zinnen niet op de vrouw of slavin van een ander, of wat hem toebehoort, en pleeg ook geen overspel’.

De paragraaf over koning David en het Batseba-syndroom in het inleidende hoofdstuk liet al zien dat deze geboden bij uitstek moeilijk na te leven lijken door hooggeplaatste politieke leiders. Dat wordt ook geïllustreerd door de geschiedenis van de wereldlijke oudheid, zowel in het Westen als in het Oosten. Heersers trouwden vaak uit politieke berekening, maar hadden daarnaast vele maîtresses en concubines. In de katholieke en Latijnse landen leek dat een openlijk aanvaard gegeven, in de protestante en Angelsaksische landen was het vaak bedekter en deed men er schijnheiliger over. Dit patroon bleef in de moderne tijd voortbestaan.

Verscheidene Amerikaanse founding fathers waren slaven-eigenaren. Toen Thomas Jefferson, hoofdauteur van de onafhankelijkheidsverklaring, later minister van Buitenlandse Zaken en president, diplomaat werd in Parijs, liet hij zijn dochter van de VS naar Frankrijk vergezellen door zijn veertienjarige slavin Sally Hemings. Vervolgens begon de vijftigjarige weduwnaar een seksuele relatie met haar en ze kregen vijf kinderen. Die bewering is lang als een kwaadaardige verdachtmaking ontkend, maar in 1998 bevestigd door DNA-tests van wederzijdse afstammelingen.

Veel presidenten hadden op enig moment buitenechtelijke verhoudingen, uiteenlopend van Cleveland en Harding tot Franklin Roosevelt en Dwight Eisenhower. Van de nationale veiligheidsadviseur van de latere presidenten Nixon en Ford is de beroemde uitspraak: ‘Macht is het ultieme afrodisiacum.’²

Wikipedia geeft een opvallend lange lijst van seksschandalen rond politici in het officieel preutse Amerika: een gemiddelde van verscheidene per jaar. Enerzijds zouden dergelijke zaken normaal gesproken natuurlijk als privé moeten worden beschouwd, maar anderzijds zijn ze vaak verbonden met andere overtredingen (zoals relaties met ondergeschikten), met risico’s van chantage en inbreuken op de veiligheid.

Bij de andere grootmachten is het niet anders. Het naoorlogse Groot-Brittannië had een reeks seksschandalen met belangrijke implicaties – ook voor de buitenlandse betrekkingen. Zo was er bijvoorbeeld de affaire rond minister van Defensie John Profumo in de vroege jaren zestig, die het naar verluidt aanlegde met dezelfde callgirl als een militaire attaché van de Sovjetambassade. En er was de affaire rond de Liberale partijleider Jeremy Thorpe halverwege de jaren zeventig, die moest aftreden vanwege een homoseksuele relatie.³ Omdat hij een sleutelrol speelde in de oppositie tegen het apartheidsregime, werd de zaak in het geheim verder aangewakkerd door de Zuid-Afrikaanse veiligheidsdienst (die ook in Nederland zeer actief was).⁴ We zullen hierna nog uitvoeriger terugkomen op soortgelijke kwesties in Duitsland, Frankrijk en Italië, maar de belangrijkste vraag blijft voorlopig waarom zo veel toppolitici zich niet kunnen beheersen, ook al weten ze dat ze grote risico’s nemen.

In het slothoofdstuk van dit boek zullen we nader ingaan op het zogenaamde ‘winnaarseffect’ en zeer onthullende nieuwe bevindingen omtrent geslacht, hormonen en risicogedrag beschrijven. Mannen overheersen de politiek immers nog steeds, vooral op het allerhoogste niveau. Ze worden daarin grotendeels geleid door testosteron, dat bij vrouwen minder aanwezig is. In het hele dierenrijk heeft dit hormoon een tweeledige rol. Enerzijds wakkert het de strijd aan om macht en territorium, om hogere posities in de sociale hiërarchie en toegang tot hulpbronnen. Anderzijds jaagt het ook het mannelijke libido aan, de seksuele drift.

De kwestie van macht
en seks kan niet tot
een of twee simpele
factoren worden
teruggebracht.

Afgelopen decennia heeft psychologisch onderzoek een nauwe verstrengeling gevonden tussen macht, geilheid en seks. Een eerste artikel over ‘de aantrekkelijkheid van ondergeschikten’, in het gezaghebbende Journal of Personality and Social Psychology, vond dat als men mannen onbewust herinnerde aan hun macht, ze vrouwelijke aanwezigen in de ruimte opeens als veel aantrekkelijker beoordeelden, al was dit effect beperkt tot degenen die al een neiging tot lastigvallen vertoonden. Een tweede artikel over ‘impliciete motieven en seksueel gedrag’, in het even gezaghebbende Journal of Research on Personality, beschreef dat mannen en vrouwen met een sterkere machtsmotivatie veel vaker geslachtsverkeer hadden.⁵

Die duidelijke relatie tussen macht, geilheid en seks schemert ook door in het gedrag van mannelijke hogergeplaatsten die vrouwelijke ondergeschikten onder druk zetten om intimiteit en seks met hen te hebben – zelfs op de allerhoogste politieke niveaus. Er waren de laatste paar jaren zelfs verscheidene zaken van schijnbaar respectabele mannelijke presidenten die met reden door vrouwelijke ondergeschikten van verkrachting werden beschuldigd.⁶ Het feit dat militaire overwinnaars zich ook vaak schuldig maken aan aanranding en verkrachting is eveneens in verband gebracht met een overschot aan testosteron dat in gevaarlijke gevechtssituaties wordt aangemaakt.

Natuurlijk is de kwestie van macht, geilheid en seks extreem complex en kan die niet tot een of twee simpele factoren worden teruggebracht. In de cases die verder in dit hoofdstuk worden besproken, staan verschillende levensfasen centraal: de kindertijd, midlifecrisis of zelfs de obsessie met jeugd op de oude dag, maar ook persoonlijkheidstrekken als extraversie of introversie. Laten we om te beginnen eens kijken naar de achtergronden in de kindertijd.

Kindertijd en hechtingskwesties

Enkele psychologen hebben gesteld dat een van de factoren achter serial adultery – dwangmatig overspel – soms te maken heeft met eerdere gevoelsmatige verwaarlozing. De Amerikaanse psycholoog Harry Harlow deed ooit zijn beroemde experimenten met resusapen in het beroemde primatenlaboratorium van de universiteit van Wisconsin in Madison. Hij liet baby’s melk drinken bij twee alternatieve ‘machines’: de ene ingebouwd in een moederfiguur gemaakt van kaal ijzerdraad, de andere bekleed met badstof. Niet alleen gaven ze duidelijk de voorkeur aan de zachtheid en warmte van die laatste, maar bij de eerste ontwikkelden ze later ook gedragsproblemen, net als wanneer ze maanden of jaren in isolatie werden gehouden.

De experimenten toonden aan dat jonge dieren een diepgewortelde behoefte aan attachment – hechting – hebben. Dat begrip werd met name onderzocht door de Britse psychoanalyticus/psycholoog/psychiater John Bowlby. Na jaren van crisis en oorlog ontdekte hij dat kinderen die in hun jongste jaren van hun moeders of primaire verzorgsters gescheiden waren geweest, later soms ernstige gedragsproblemen ontwikkelden. Een latere studie keek zelfs apart naar de curieuze rol van wezen aan de top.⁷