Michael Lewis

Vuil spel

Rijk worden in de jungle van Wall Street

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 1989 Michael Lewis

© 1991, 2013 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact

Dit boek verscheen eerder bij Uitgeverij Balans onder de titel Blufpoker.

Vertaling Jaap van der Wijk

Oorspronkelijke titel Liar’s Poker

Oorspronkelijke uitgever W.W. Norton & Company, Inc.

Omslagontwerp Jos Peters

Omslagbeeld Darren Haggar

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 320

E-ISBN 978 90 470 0650 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 470 0511 7

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

www.businesscontact.nl

Zoals altijd voor Diane

.

Inhoud

Woord vooraf

1  Blufpoker

2  Praat nooit over geld

3  Van je bedrijfscultuur leren houden

4  Op weg naar de vloer

5  Schurken onder elkaar

6  Dikzakken en hun wonderbaarlijke geldmachine

7  Het Salomon-dieet

8  Van geek tot man

9  De kunst van het oorlogvoeren

10  Nog gelukkiger?

11  Als rijke mensen ook eens pech hebben

Epiloog

Noten

.

Woord vooraf

Ik was effectenmakelaar op Wall Street en in Londen. Door te werken met de handelaars van Salomon Brothers geloof ik achteraf dat ik in het middelpunt ben geweest van een van de belangrijke gebeurtenissen van een tijdperk. Effectenhandelaars zijn meesters in het snel maken van fortuin en van dat soort fortuinen zijn er in de afgelopen tien jaar zeer veel gemaakt. Salomon Brothers was onbetwistbaar de koning van deze handel. Ik heb getracht de gebeurtenissen en opvattingen uit dit tijdperk van zo dichtbij mogelijk te beschrijven en te verduidelijken. Af en toe dwaalt het verhaal iets van mijn persoon af, maar toch blijft het mijn eigen verhaal. Het geld dat ik niet heb verdiend en de leugens die ik niet heb verteld zijn mijn persoonlijke ‘alibi’ voor het feit dat ik mijn positie bij Salomon niet al te zeer heb misbruikt.

Die positie bevond zich vlak bij de kern van een hedendaagse goudkoorts; nooit eerder hebben zoveel onervaren twintigers zoveel geld verdiend in een zo korte tijd als wij in de jaren tachtig in New York en Londen. Nooit eerder is er zo’n geweldige uitzondering geweest op het marktprincipe dat je ergens niet meer kunt uithalen dan je erin stopt. Nu heb ik geen afkeer van geld (in het algemeen heb ik zelfs liever te veel dan te weinig), maar ik zit niet meer te wachten op buitenkansjes. Wat destijds gebeurde, was een uitzonderlijke en verbazingwekkende uitschieter in het vrij voorspelbare verloop van de effectenhandel.

Al zeg ik het zelf, ik was een succesvol man. Ik verdiende een hoop geld. Vaak genoeg is mij door leidinggevenden in het bedrijf te kennen gegeven dat ik hen op zekere dag aan de top zou vergezellen. Ik zeg dit niet om op te scheppen, maar om duidelijk te maken dat ik geen redenen heb om me ten opzichte van mijn voormalige werkgever verbitterd of afkerig te voelen. Ik ben dit boek alleen maar gaan schrijven omdat ik het beter vond mijn verhaal te vertellen dan er verder deel van te blijven uitmaken.

De schrijver wil Michael Kinsley en The New Republic, Stephen Fay en Business, Starling Lawrence en W.W. Norton, Ion Trewin en Hodder & Stoughton bedanken. Zij allen gaven richtlijnen en betaalden op tijd. Verder Robert Ducas en David Soskin voor hun verstandige adviezen. Ten slotte wil hij zijn ouders Diana en Tom Lewis bedanken. Zij zijn, uiteraard, direct verantwoordelijk voor eventuele onjuistheden, nalatigheden of onfatsoenlijkheden in dit boek.

.

Vuil spel

‘Wall Street,’ zegt het sinistere oude gezegde,

‘is een straat met een rivier aan het begin

en een kerkhof aan het eind.’

Dat klopt wel, maar het is niet volledig:

men is de kleuterschool in het midden vergeten.

Frederick Schwed jr., Where are the Customers’ Yachts?

1

Blufpoker

Het was ergens begin 1986, het eerste jaar dat de bedrijfsresultaten van mijn werkgever, Salomon Brothers, begonnen terug te lopen. Onze ceo, John Gutfreund, verliet zijn kantoor aan de handelsvloer en maakte een wandeling. Op elk willekeurig moment van de dag zetten de effectenhandelaren op deze vloer miljarden dollars op het spel. Gutfreund nam poolshoogte, simpel door rond te zwerven en vragen te stellen. Een griezelig zesde zintuig voerde hem regelrecht naar de plaats waar zich een crisis ontplooide. Het leek alsof Gutfreund het verlies van geld kon ruiken.

Hij was wel de laatste persoon die een overspannen handelaar wenste te zien. Gutfreund (uitgesproken als Good friend) hield ervan je van achteren te besluipen en je te verrassen. Dat was leuk voor hem, maar niet voor jou. Als je gelijktijdig met twee telefoons bezig was een ramp te voorkomen, had je geen tijd om je om te draaien en te kijken wat er aan de hand was. Dat was ook niet nodig: je vóélde hem. De mensen in je omgeving maakten stuiptrekkende bewegingen, het leek wel een zaal met epilepsiepatiënten. Ze deden alsof ze het razend druk hadden, terwijl ze gelijktijdig gespannen staarden naar iets wat zich boven jouw hoofd bevond. Je voelde koude rillingen over je rug lopen en ik kan me voorstellen dat kleinere dieren als konijnen en hertjes een vergelijkbaar gevoel hebben wanneer ze nietsvermoedend door een grizzlybeer worden beslopen. Er rinkelde een alarmbel in je hoofd: Gutfreund! Gutfreund! Gutfreund!

Vaak genoeg hing onze ceo alleen maar wat rond, om vervolgens in het niets op te lossen. Het zou best kunnen dat je hem niet eens had opgemerkt. In twee voorkomende gevallen trof ik alleen nog maar een op een drol gelijkende askegel op de vloer aan, naast mijn stoel; een soort visitekaartje. Gutfreunds askegels waren langer en steviger dan die van de gemiddelde directeur bij Salomon. Ik neem aan dat hij een duurder merk sigaren kon roken dan de anderen, vanwege de veertig miljoen dollar die hij in 1981 met de verkoop van Salomon Brothers had verdiend (of door de 3,1 miljoen dollar die hij zichzelf in 1986 had uitgekeerd, wat meer was dan een ceo op Wall Street ooit had gedaan).

Op deze dag in 1986 deed Gutfreund echter iets vreemds. In plaats van ons allen de stuipen op het lijf te jagen liep hij regelrecht naar de hoek van John Meriwether, die in de Raad van Bestuur zat en tevens een van Salomons beste handelaren was. Hij fluisterde een paar woorden. De handelaren in de buurt probeerden op te vangen wat er gezegd werd. Wat Gutfreund zei, is bij Salomon Brothers tot een legende uitgegroeid en een onvervreemdbaar deel geworden van de identiteit van het bedrijf. Hij zei: ‘Eén spelletje, één miljoen dollar, even goede vrienden.’

Eén spelletje, één miljoen dollar, even goede vrienden. Meriwether begreep onmiddellijk wat hij bedoelde. De Koning van Wall Street, zoals Business Week Gutfreund had bestempeld, wilde een spelletje blufpoker spelen, met een miljoen dollar als inzet. Hij speelde het spel bijna elke middag met Meriwether en de zes jonge arbitragehandelaren die voor Meriwether werkten, en gewoonlijk werd hij levend gevild. Sommige handelaren zeiden dat Gutfreund absoluut geen partij voor hen was. Anderen die zich John Gutfreund niet anders dan almachtig konden voorstellen (en dat waren er nogal wat), zeiden dat hij met zijn verliezen een bepaald doel voor ogen had, maar het was een raadsel welk doel dat precies zou kunnen zijn.

Wat Gutfreunds uitdaging deze keer zo bijzonder maakte, was de hoogte van de inzet. Normaal gesproken vergokte hij niet meer dan een paar honderd dollar. Een miljoen was ongehoord. De laatste drie woorden van zijn uitdaging, ‘even goede vrienden’, betekenden dat de verliezer nogal in moeilijkheden zou komen, maar niet het recht had zich daarover te beklagen. Hij zou de broekriem moeten aanhalen en zijn armoede voor zich moeten houden. Als het niet de Koning van Wall Street betrof, zou je je kunnen afvragen: waarom? Waarom juist Meriwether uitdagen, terwijl ook een minder hooggeplaatste directeur voor dit doel gebruikt zou kunnen worden? Het leek alsof Gutfreund gek worden was. Meriwether was de Koning van het Spel, de blufpokerkampioen van Salomon Brothers’ handelsvloer.

Aan de andere kant: als je één ding op de vloer leert, is het dat winnaars als Gutfreund áltijd een bepaalde reden hebben voor wat ze doen. Het hoeft geen goede reden te zijn, maar ze hebben in elk geval een bepaald doel voor ogen. Ik kon Gutfreunds gedachten niet lezen, maar ik weet dat alle jongens op de handelsvloer gokten en ik vermoed dat hij ontzettend graag ‘een van de jongens’ wilde zijn. Ik denk dat het Gutfreunds bedoeling was de jongens eens te laten zien hoeveel lef hij had, zoals een jochie dat van de hoge duikplank springt. Wie kon dit doel beter dienen dan Meriwether? Bovendien was Meriwether waarschijnlijk de enige handelaar die zowel het geld als het lef had om met een dergelijke inzet te spelen.

Deze absurde situatie moet in een bepaalde context worden gezien: John Meriwether had in de loop van zijn carrière honderden miljoenen dollars voor Salomon Brothers verdiend. Hij had het bijzondere, door effectenhandelaren zeer hoog gewaardeerde vermogen om zijn emoties te verbergen. Bij de meeste handelaren kun je aan de manier waarop ze praten dan wel de manier waarop ze zich bewegen merken of ze geld verliezen of verdienen. Ze zijn of te ontspannen of te gespannen. Bij Meriwether kon je het nooit ofte nimmer zeggen. Wanneer hij won had hij dezelfde gelaatsuitdrukking als wanneer hij verloor. Ik denk dat hij uitstekend in staat was de gevoelens te beheersen die de meeste handelaren uiteindelijk fataal worden: angst en hebzucht. Dit maakte hem zo eerbaar als een man die zijn eigen belangen zo meedogenloos najaagt maar zou kunnen zijn. Als hij ter sprake kwam, sprak men slechts met eerbied over hem: ‘Hij is de beste handelaar van Wall Street,’ ‘Ik heb nog nooit iemand gezien die zulke hoge risico’s aandurft,’ of: ‘Een heel gevaarlijke blufpokerspeler.’

Meriwether biologeerde de jonge handelaren die voor hem werkten. Zijn jongens liepen in leeftijd uiteen van vijfentwintig tot tweeëndertig jaar. (Hij was ongeveer veertig.) De meesten waren afgestudeerd in wiskunde, economie en/of natuurkunde. Wanneer ze echter eenmaal in Meriwethers hoek waren ondergebracht, vergaten ze dat ze zich eigenlijk als zelfstandig denkende intellectuelen zouden moeten gedragen, het waren discipelen geworden. Ze raakten bezeten van blufpoker. Ze beschouwden het als hún spel en zij maakten het ook weer een tikje belangrijker.

John Gutfreund was en bleef een buitenstaander in hun spel. Dat Business Week zijn foto op het omslag plaatste en hem de Koning van Wall Street noemde, zei hun niet veel. In feite draaide het hierom: Gutfreund was de Koning van Wall Street, maar Meriwether was de Koning van het Spel. Wanneer Gutfreund gelauwerd werd door de heren van de pers, kon je de handelaren bijna horen denken: gekken en dwazen schrijven hun namen op deuren en glazen. Gutfreund was weliswaar zelf ooit ook handelaar geweest, maar dat klonk als een excuus van een oude vrouw die zegt dat ze ooit een mooie meid was.

Soms leek het alsof Gutfreund er zelf ook zo over dacht. Hij handelde graag. Vergeleken met het managen van een effectenbank was het handelen een stuk directer. Je gokte en je won of verloor. Als je won, bewonderde men je, zelfs tot in de top van het bedrijf. Men benijdde je en had ontzag voor je. En terecht: jij beheerste de poen. Als manager van een bedrijf kreeg je vast ook wel je portie bewondering, afgunst en ontzag, maar wat had je daaraan? Jij verdiende geen geld voor Salomon, jij nam geen risico. Je was met handen en voeten gebonden aan je producenten. Zij namen de risico’s. Zij bewezen elke dag weer dat ze beter met risico’s konden omgaan dan de rest van de risiconemende wereld, dat ze superieur waren. Het geld werd verdiend door risiconemers als Meriwether en hoe het werd verdiend, viel buiten Gutfreunds gezichtsveld. Daarom dachten veel mensen dat het doldrieste uitdagen van de arbitragepief voor een spelletje met een miljoen dollar als inzet Gutfreunds manier was om te laten zien dat ook hij een gokker was. En als je wilde bluffen, was het spelen van blufpoker de enige mogelijkheid. Het spel betekende heel wat voor de handelaren. Mensen als John Meriwether geloofden dat blufpoker veel overeenkomst had met de effectenhandel. Het stelde het karakter van de handelaar op de proef. Het verscherpte je instincten. Een goede speler was een goede handelaar en omgekeerd, daar waren we allemaal van overtuigd.

Het Spel: bij blufpoker wordt er een cirkel gevormd door een groepje spelers – minimaal twee, maximaal tien. Elke speler houdt een dollarbiljet tegen zijn borst gedrukt. Het spel lijkt erg veel op het blufpoker dat met dobbelstenen wordt gespeeld. Elke speler probeert de anderen om de tuin te leiden met het serienummer dat op het biljet gedrukt staat. Een handelaar begint met het ‘uitbrengen van een bod’. Hij zegt bijvoorbeeld: ‘Drie zessen.’ Hij bedoelt daarmee te zeggen dat er volgens hem op alle in het spel betrokken bankbiljetten samen, inclusief zijn eigen, minstens drie zessen staan.

Zodra het eerste bod is uitgebracht, beweegt het spel zich kloksgewijs langs de cirkel. Laten we zeggen dat het bod drie zessen is. De speler links van degene die het bod heeft uitgebracht, kan twee dingen doen: hij kan hoger bieden (er zijn twee vormen van een hoger bod: dezelfde hoeveelheid van een hoger cijfer, dus drie zevens, achten of negens, of een grotere hoeveelheid van een willekeurig cijfer, bijvoorbeeld vier vijven), of hij kan zijn voorganger uitdagen, dat is als het ware zeggen: ‘Dat geloof ik niet.’

Het bluffen gaat door totdat alle andere spelers ermee akkoord gaan om het bod van een speler uit te dagen. Slechts dan en niet eerder laten de spelers hun serienummers zien en stellen ze vast wie er door wie is overbluft. Gedurende het spel werken de hersenen van een goede speler koortsachtig alle mogelijkheden uit. Wat is statistisch gezien de waarschijnlijkheid dat er zich in de cirkel, met laten we zeggen veertig willekeurige cijfers, drie zessen bevinden? Voor een beetje speler is het berekenen echter het gemakkelijkste deel van het spel. Het moeilijkste is het aflezen van de gezichten van de andere spelers. Het spel wordt ingewikkelder naarmate de spelers het spel van bluffen en overbluffen beter beheersen.

Het spel heeft iets weg van handelen, zoals een steekspel iets heeft van oorlogvoeren. Een blufpokerspeler vraagt zichzelf, tot op zekere hoogte, hetzelfde af als een effectenhandelaar: is dit een aanvaardbaar risico? Hoe sluw is mijn tegenstander? Heeft hij enig idee waar hij mee bezig is en zo niet: hoe kan ik zijn stommiteit het best uitbuiten? Wanneer hij hoog biedt, bluft hij dan of heeft hij werkelijk goede cijfers? Probeert hij me te verleiden een stom bod uit te brengen, of heeft hij echt vier dezelfde cijfers in zijn hand? Elke speler zoekt zwakheden, voorspelbaarheden en een patroon in het gedrag van de anderen en probeert te voorkomen dat zij dit bij hem kunnen ontdekken. De effectenhandelaren van Goldman Sachs, First Boston, Morgan Stanley, Merrill Lynch en andere effectenhuizen op Wall Street spelen allemaal een bepaalde variant van blufpoker, maar de plek waar met de hoogste inzetten wordt gespeeld is, dankzij John Meriwether, de New Yorkse handelsvloer van Salomon Brothers.

De code van blufpoker lijkt ergens op de code van een revolverheld uit het Wilde Westen; je kunt niet zeggen: ‘Nee dank je, ik heb geen zin vandaag.’ Vanwege deze code – die zíjn code was – voelde John Meriwether zich verplicht om te spelen. Maar hij wist dat het stom was. Hij zou nooit kunnen winnen. Als hij won, zou dat Gutfreund ergeren en dat kon niet veel goeds betekenen. Als hij verloor, was hij een miljoen dollar uit eigen zak kwijt. Dat was nog erger dan de baas overstuur maken. Alhoewel Meriwether veruit de beste speler van het spel was, kon in een enkel spelletje van alles gebeuren. Het zou best kunnen dat de factor geluk de uitkomst van het spel zou bepalen. Meriwether was de hele dag bezig stomme weddenschappen te omzeilen en hij was niet van plan op deze gok in te gaan.

‘Nee, John,’ zei hij, ‘als we om zulke bedragen spelen, wil ik ook om echt geld spelen. Tien miljoen dollar, even goede vrienden.’

Tien miljoen dollar. Het water liep de handelaren in de mond. Meriwether speelde al blufpoker nog voor het spel was begonnen. Gutfreund overwoog het tegenvoorstel. Het was echt iets voor hem om erop in te gaan. Je kunnen veroorloven om zoiets serieus te overwegen was een luxe die hem goed moet zijn bevallen. (Wat is het toch leuk om rijk te zijn.)

Aan de andere kant was (en is) tien miljoen dollar een hoop geld. Als Gutfreund zou verliezen, zou hij nog dertig miljoen over hebben. Zijn vrouw Susan was bezig meer dan vijftien miljoen in de herinrichting van hun flat in Manhattan te steken (Meriwether wist dat). En omdat Gutfreund de baas was, hoefde hij zich overduidelijk niet aan Meriwethers code te houden. Wie weet, misschien kende hij Meriwethers code niet eens. Misschien was de uitdaging alleen maar bedoeld om Meriwethers reactie te testen. (Zelfs Gutfreund wilde zich over zijn paradepaardje kunnen blijven verbazen.) Dus bedankte Gutfreund voor de eer, lachend als een boer met kiespijn, en zei: ‘Jij bent gek!’

Nee, dacht Meriwether, alleen maar goed. Erg goed.

2

Praat nooit over geld

’Ik wil effectenmakelaar worden. Als jij tienduizend aandelen hebt, verkoop ik die voor jou. Ik verdien een hoop geld. Ik zal mijn baan heel, heel erg leuk vinden. Ik zal mensen helpen. Ik zal miljonair zijn. Ik zal een groot huis hebben. Dat wordt leuk.’

Zevenjarige leerling uit Minnesota over: ‘Wat ik wil worden als ik groot ben.’

In de winter van 1984 woonde ik in Londen om mijn doctoraal economie aan de London School of Economics te halen, toen ik een uitnodiging ontving om met de koningin-moeder te dineren. Die uitnodiging kreeg ik via een verre nicht van mij die jaren daarvoor (het lijkt wel een sprookjesboek) met een Duitse baron was getrouwd. Hoewel ik niet tot het soort mensen behoor die regelmatig worden uitgenodigd om in St. James’s Palace te komen dineren, was dit bij de barones tot haar genoegen wel het geval. Ik huurde een smoking en stapte in de metro. Deze gebeurtenis was de eerste in een reeks van onwaarschijnlijkheden, die uiteindelijk in een baan bij Salomon Brothers zou resulteren.

Wat een persoonlijke ontmoeting met het Engelse koningshuis had moeten worden, bleek een liefdadigheidsdiner te zijn met zes- of zevenhonderd verzekeringsagenten. We spreidden ons over de Great Hall en namen plaats in donkere houten zetels op wijnrode tapijten, onder sombere schilderijen van de koninklijke familie, alsof we op auditie waren als figuranten in een operette.

Ergens in de Great Hall bevonden zich, zoals de Voorzienigheid dat wilde, twee managing directors van Salomon Brothers. Ik wist dat omdat ik, zoals de Voorzienigheid dat eveneens wilde, tussen hun echtgenotes in zat.

De vrouw van de oudere managing director, een Amerikaanse, nam, nadat we klaar waren met het uitsteken van onze nekken om een glimp van het Engelse koningshuis te kunnen opvangen, de touwtjes stevig in handen. Toen ze hoorde dat ik aanstalten maakte om de arbeidsmarkt te betreden en overwoog bij een investeringsbank te gaan werken, veranderde de conversatie in een sollicitatiegesprek. Gedurende ongeveer een uur ondervroeg ze me, ergerde ze me en maakte ze me onzeker, totdat ze eindelijk tevreden was en ophield. In overweging nemend wat ik zoal had bereikt in de vierentwintig jaar die ik op deze aardbol had vertoefd, vroeg ze waarom ik niet op de handelsvloer van Salomon Brothers kwam werken.

Ik probeerde kalm te blijven. Ik was bang dat wanneer ik te gretig zou overkomen, het bij haar zou kunnen opkomen dat ze zich in mij had vergist. Ik had onlangs John Gutfreunds (inmiddels legendarisch geworden) commentaar gelezen waarin hij zei dat je, om bij Salomon Brothers op de handelsvloer te kunnen slagen, elke morgen moest opstaan met het gevoel dat je ‘klaar was om de reet van een beer af te bijten’. Ik zei dat me dat niet bijzonder prettig leek. Ik legde haar uit hoe ik me het leven bij een investeringsbank voorstelde. (Mijn omschrijving hield onder andere een groot, met glas omgeven kantoor, een secretaresse, een ruime onkostenvergoeding en veel vergaderingen met captains of industry in. Zulke baantjes bestaan er weliswaar bij Salomon Brothers, maar zijn niet erg gewild. Men zit dan bij corporate finance. Dat is wat anders dan de effectenhandel, hoewel beide in het algemeen tot de activiteiten van een investeringsbank behoren. Gutfreunds handelsvloer, waar effecten worden gekocht en verkocht, is het chaotische middelpunt van geld verdienen en risico’s nemen. Effectenhandelaren hebben geen secretaresses, kantoren of vergaderingen met captains of industry. Corporate finance, dat ten dienste staat van bedrijven en regeringen, cliënten genaamd, die geld lenen, is, met de handelsvloer vergeleken, een verfijnd en wereldvreemd onderdeel van de investeringsbank. Omdat zij geen geld riskeren worden bedrijfsfinanciers door handelaren als watjes beschouwd. Wanneer men echter de normen van Wall Street buiten beschouwing laat, is corporate finance nog steeds een arena vol met kerels die zichzelf voortdurend op de borst slaan.)

De dame van Salomon Brothers haalde na mijn kleine toespraak diep adem en zei toen dat alleen verwijfde dandy’s met miserabele salarissen op corporate finance werkten. Had ik geen lef? Wilde ik de hele dag op een kantoor zitten? Wat was ik: een of andere Jan Lul?

Het was duidelijk dat ze niet op een antwoord zat te wachten. Ze gaf de voorkeur aan vragen stellen. Dus vroeg ik haar of ze bij machte was mij een baan aan te bieden. Dit had tot gevolg dat ze de kwestie of ik een flinke vent was verder liet voor wat het was en me verzekerde dat ze, zodra ze thuis zou zijn, haar echtgenoot de zaak ten gunste van mij zou laten afhandelen.

Na de maaltijd waggelde de vierentachtigjarige koningin-moeder de zaal uit. Wij, de achthonderd verzekeringsagenten, de twee managing directors van Salomon Brothers, hun echtgenoten en ik, stonden op en bewaarden een respectvol stilzwijgen toen zij zich in de richting bewoog van wat ik dacht dat de achterdeur was. Toen realiseerde ik me dat het de voordeur van het paleis moest zijn en dat wij, de figuranten van het liefdadigheidsdiner, als leveranciers door de achterdeur waren binnengeloodst. Maar goed, de koningin-moeder bewoog zich in onze richting. Achter haar liep, recht als een stok en gekleed in een wit jacquet met een witte das, Jeeves. Hij droeg een zilveren schaal. Na Jeeves kwam, achter elkaar, een aantal langwerpige hondjes, corgi’s genoemd, die iets van grote ratten weghadden. Engelsen vinden corgi’s leuk. Het Engelse koningshuis, zoals mij later is verteld, neemt de honden overal mee naartoe.

Er heerste een absoluut stilzwijgen in de Great Hall van St. James’s Palace. Zodra de koningin-moeder in hun nabijheid kwam, bogen de verzekeringsagenten als knipmessen. De corgi’s waren erop getraind elke vijftien seconden een buiging te maken door hun achterpoten te kruisen waarbij ze met hun dikke buiken de vloer raakten. Eindelijk bereikte de stoet zijn bestemming. Wij stonden in de onmiddellijke nabijheid van Hare Majesteit. De vrouw van Salomon Brothers gloeide van opwinding. Ik gloeide ook, ik geef het toe, maar zij gloeide meer. Haar verlangen om door de koningin-moeder te worden opgemerkt, was duidelijk merkbaar. Er zijn talloze manieren om de aandacht van het koningshuis op je te vestigen te midden van achthonderd zwijgende vertegenwoordigers van Prudentia, maar de doeltreffendste is waarschijnlijk schreeuwen. En dat deed ze. Om volledig te zijn, ze schreeuwde: ‘Hé, koningin! Mooie honden heb je daar!’

Tientallen verzekeringsagenten trokken wit weg. Eigenlijk waren ze al bleek, dus misschien overdrijf ik, maar ze kuchten flink en keken ongemakkelijk naar de kwastjes op hun schoenen. De enige persoon die niet in het minst onder de indruk van het incident was, was de koningin-moeder zelf. Zonder aarzeling verliet ze de zaal.

Op dat eigenaardige moment in St. James’s Palace lieten de vertegenwoordigers van twee trotse grootheden zich van hun beste kant zien: de onverstoorbare koningin-moeder, die zo elegant met een pijnlijke situatie om wist te gaan door die simpelweg te negeren, en de vrouw van de managing director van Salomon Brothers, die gebruikmakend van haar reservevoorraad zenuwen en intuïtie, al schreeuwend het machtsevenwicht wist te herstellen. Ik had altijd al een zwak voor het koningshuis gehad, in het bijzonder voor de koningin-moeder. Maar vanaf dat moment vond ik Salomon Brothers, de schrik van St. James’s, even onweerstaanbaar. Eerlijk waar. In de ogen van sommigen waren ze grof, bot en asociaal, maar dat was voor mij juist het aantrekkelijke. Dit waren, voor zover dat bij effectenhandelaren mogelijk was, mijn mensen. En ik twijfelde er geen moment aan dat deze ongewoon krachtige exponent van de Salomon Brothers-cultuur haar echtgenoot zou kunnen overhalen mij aan een baan te helpen.

Ik werd al snel door haar echtgenoot uitgenodigd op het Londense filiaal van Salomon en voorgesteld aan de handelaren en makelaars op de handelsvloer. Ik vond ze aardig. Mij sprak het commerciële geroezemoes om hen heen aan. Maar er was mij formeel nog steeds geen baan aangeboden en er stonden ook geen echte sollicitatiegesprekken op het programma. Uit het uitblijven van een scherp kruisverhoor bleek wel dat de vrouw van de managing director woord gehouden had en dat Salomon van plan was mij aan te nemen, maar niemand vroeg me om nog eens terug te komen.

Enkele dagen later werd ik weer gebeld. Of ik zin had om half zeven ’s ochtends te ontbijten in het Londense Berkeley Hotel, met Leo Corbett, het hoofd van de afdeling personeelszaken van Salomon in New York? Natuurlijk zei ik dat ik daar zin in had. Dus onderging ik het pijnlijke en onnatuurlijke proces van om half zes ’s ochtends opstaan en een blauw pak aantrekken om een zakenontbijt te nuttigen. Maar Corbett bood me evenmin een baan aan, alleen maar een bord met nattige roereieren. We hadden een plezierig gesprek, hetgeen mij in verwarring bracht, omdat de personeelsmensen van Salomon Brothers van die klootzakken moesten zijn. Het leek me wel duidelijk dat Corbett wilde dat ik voor Salomon ging werken, maar hij kwam niet over de brug en deed me geen aanbod. Ik ging naar huis, trok het pak uit en dook weer in bed.

Vertwijfeld vertelde ik uiteindelijk een medestudent aan de London School of Economics wat er gebeurd was. Omdat hij dolgraag een baan bij Salomon Brothers wilde hebben, wist hij exact wat mij te doen stond. Salomon Brothers, zei hij, bood nooit banen aan. Ze waren zo slim om mensen niet de gelegenheid te bieden een dergelijk aanbod van de hand te wijzen. Salomon Brothers gaf alleen maar hints. Als ze mij een hint hadden gegeven dat ze mij wel wilden aannemen, kon ik het beste Leo Corbett in New York bellen en de baan gewoon némen.

Dat deed ik. Ik belde hem, stelde mezelf nogmaals voor en zei: ‘Ik wil je even laten weten dat ik akkoord ga.’

‘Blij je aan boord te hebben,’ zei hij en lachte.

Goed, maar wat nu? Hij legde uit dat mijn leven bij ‘de Brothers’ zou beginnen met een trainingsprogramma dat eind juli van start zou gaan. Hij zei dat er behalve mij nog ten minste honderdtwintig andere studenten aan het trainingsprogramma zouden deelnemen, van wie de meesten waren gerekruteerd op universiteiten en business schools. Toen hing hij op. Hij had me niet verteld wat ik zou gaan verdienen en ik had er ook niet naar gevraagd omdat ik wist, om redenen die weldra duidelijk zullen worden, dat investeringsbankiers niet graag over geld praten.

Er gingen dagen voorbij. Ik wist niets van de effectenhandel en als gevolg daarvan niets over Salomon Brothers. Salomon Brothers is, meer dan enig ander bedrijf op Wall Street, een bedrijf dat door handelaren wordt gedreven. Ik wist alleen wat ik in de kranten had gelezen en die zeiden dat Salomon Brothers de meest winstgevende investeringsbank van de wereld was. Dat kon wel zijn, maar de manier waarop ik aan een baan bij het bedrijf gekomen was, was verdacht aangenaam geweest. Na enige euforie over het uitzicht op een vaste baan werd ik echter sceptisch ten aanzien van de aantrekkelijkheid van het leven op een handelsvloer. Ik dacht aan het vooruitzicht op een baan als bedrijfsfinancier. In andere omstandigheden zou ik wellicht naar Leo (we noemden elkaar bij de voornaam) hebben geschreven dat ik geen lid van een club wenste te zijn die mij zo snel als lid accepteerde. De omstandigheid was echter van dien aard dat ik geen andere baan had.

Ik besloot dat ik maar moest leren leven met het stigma dat ik mijn eerste echte baan had verkregen via kruiwagens. Dat was in elk geval beter dan het stigma van werkloosheid. Elk ander pad naar de handelsvloer van Salomon Brothers zou geplaveid zijn geweest met nare obstakels, zoals sollicitatiegesprekken. (Er hadden dat jaar al zesduizend mensen gesolliciteerd.) De meeste mensen met wie ik uiteindelijk zou gaan werken, waren tijdens de sollicitatiegesprekken behoorlijk aangevallen en vertelden akelige verhalen. Behalve de gekke herinnering aan Salomons aanval op de Engelse troon, had ik geen enkel oorlogstrauma en ik voelde me gematigd beschaamd.

Goed dan, ik geef het toe: een van de redenen waarom ik me de kans om bij Salomon Brothers te werken niet wilde laten ontglippen, was dat ik de keerzijde van het baantjes jagen op Wall Street al eens had meegemaakt en geen zin had om me daar nog eens aan te onderwerpen. Als laatstejaars student had ik in 1981, drie jaar voordat het geluk mij op die avond in St. James’s Palace toelachte, bij een aantal banken gesolliciteerd. Ik heb op Wall Street nog nooit zoveel eenstemmigheid meegemaakt over welk onderwerp dan ook als destijds over mijn sollicitatie. Sommigen lachten mij in mijn gezicht uit wanneer ze mijn cv lazen. Vertegenwoordigers van diverse vooraanstaande banken vertelden me dat het mij ontbrak aan commercieel inzicht, een nette manier om me te zeggen dat ik de rest van mijn leven in armoede zou moeten slijten. Ik heb altijd moeite gehad met plotselinge veranderingen en deze was wel zeer plotseling. Ik herinner me nog dat ik me mezelf absoluut niet kon voorstellen in een pak. Ook had ik nog nooit een bankier met blond haar gezien. Alle geldmensen die ik ooit had ontmoet waren donker of kaal. Ik was geen van beide, dus u ziet, ik had problemen. Een kwart van de mensen die gelijk met mij bij Salomon Brothers begonnen, kwam rechtstreeks van de universiteit en was dus geslaagd voor een test waarvoor ik gezakt was. Ik vraag me nog steeds af hoe dat kon.

In die periode interesseerde ik me niet bijzonder voor de effectenhandel en daarin was ik geen uitzondering. Als men het in die tijd met laatstejaars studenten over handelsvloeren gehad zou hebben, hadden ze gedacht dat het over de verkoop van vloerbedekking voor winkels ging. Een van de grootste veranderingen in de jaren tachtig was dat de duurst opgeleide mensen zowel in Amerika als in het Verenigd Koninkrijk hun houding ten opzichte van de effectenhandel langzamerhand begonnen te wijzigen. Mijn jaar (1982) aan Princeton University was een van de laatste groepen die krampachtig bleven vasthouden aan de niet-geïnteresseerde houding ten opzichte van de effectenhandel. Dus solliciteerden we niet op vacatures op de handelsvloer, maar aasden in plaats daarvan op slechter betaalde baantjes in de corporate finance. Het aanvangssalaris was ongeveer vijfentwintigduizend dollar per jaar, plus bonus. Alles bij elkaar genomen verdiende je ongeveer zes dollar per uur. De functiebenaming (je ‘titel’) luidde ‘fundamenteel analist’.

Analisten analyseerden helemaal niks. Ze waren niets meer dan slaven voor een groep bedrijfsfinanciers, de mannen die het onderhandelen en het administratieve werk (niet de handel) met betrekking tot emissies van Amerikaanse ondernemingen als taak hadden. Bij Salomon Brothers waren zij de minkukels onder de minkukels; bij andere banken waren zij de minkukels onder degenen die met respect werden benaderd. In elk geval hadden ze een miserabel baantje. Analisten maakten kopieën, deden corrigeerwerk en verzamelden adembenemend saaie stukken, dat alles gedurende negentig uur (of meer) per week. Als ze dit werk bijzonder goed deden, dan stonden ze bij hun chefs in een goed blaadje.

Dat was een twijfelachtige eer. De chefs rustten hun lievelingsanalisten uit met piepers, zodat ze vierentwintig uur per dag bereikbaar waren. Een paar van de allerbeste analisten die dit werk enige maanden gedaan hadden, verloren de wil om een normaal leven te leiden. Ze gaven zich volledig aan hun werkgevers en werkten het klokje rond. Ze sliepen amper en zagen er vaak ongezond uit; hoe beter ze in hun werk werden, des te dichter naderden ze de dood. Een buitengewoon succesvolle analist, die in 1983 voor Dean Witter werkte (een vriend die ik in die tijd benijdde om zijn hoge maatschappelijke positie), was zo uitgeput dat hij regelmatig tijdens het rustige middaguur even op de wc een dutje ging doen. Meestal werkte hij ’s avonds en in het weekend gewoon door, maar wanneer dat een enkele keer niet zo was, werd hij gekweld door schuldgevoelens. Hij deed alsof hij last had van constipatie, voor het geval het iemand zou opvallen hoe lang hij op de wc zat.

Het was een vaststaand feit dat je twee jaar analist bleef. Daarna werd er van je verwacht dat je naar een business school ging. Achteraf geven veel analisten toe dat de twee jaar tussen de universiteit en de business school de ergste van hun leven zijn geweest. De analist was een gevangene van zijn eigen kortzichtige ambities. Hij wilde geld. Hij wilde, zonder voor streber te worden uitgemaakt, gewaardeerd worden door zijn collega’s. (Ik vertel dit omdat ik zelf ternauwernood aan deze gevangenis ben ontsnapt, en niet eens door eigen toedoen. Zou ik niet zijn ontsnapt, dan zat ik er nu nog. Ik zou nog steeds bezig zijn met het beklimmen van dezelfde eindeloze ladder als mijn collega’s.) Er was één weg, slechts één enkele weg die de zekerheid bood om vooruit te komen, en iedereen die in 1982 ogen in zijn kop had, zag welke weg dat was: afstuderen in economie. Gebruik je titel om een baan te krijgen als analist op Wall Street; gebruik je analistenbaan om toegelaten te worden op Harvard of Stanford Business School en maak je later maar zorgen over de rest van je carrière.

Wat mijn medestudenten en mij eind 1981, begin 1982 dus meer dan alles bezighield, was de vraag: hoe word ik analist op Wall Street? Het feit dat steeds meer studenten deze ambitie koesterden, had enorme gevolgen. Het eerste en meest voor de hand liggende was dat er een drempel opgeworpen werd om op Wall Street binnen te komen. Er zijn diverse statistische gegevens waarmee dit kan worden aangetoond. Hier is er een: veertig procent van de dertienhonderd mensen die in 1986 afstudeerden aan Yale University solliciteerde bij één bank, First Boston. Ik denk dat banken een zeker en veilig gevoel boden. En hoe groter de aantallen sollicitanten waren, des te gemakkelijker was het voor hen om zichzelf wijs te maken dat die handel zo gek nog niet was. Het eerste wat je op de handelsvloer leert, is dat wanneer veel mensen belang hebben in één bepaald product, of het nu een aandeel, een obligatie of een baan is, het betreffende product snel overgewaardeerd raakt. Jammer genoeg had ik toen nog nooit een handelsvloer gezien.

Het tweede gevolg, waar ik destijds zelf direct mee werd geconfronteerd, was de bijzonder hoge belangstelling voor de studie economie. In 1987 had Harvard alleen al voor de propedeuse economie veertig afdelingen, met in totaal duizend studenten; het aantal aanmeldingen had zich in tien jaar tijd verdriedubbeld. In mijn laatste jaar op Princeton werd, voor de eerste keer in de geschiedenis van de universiteit, economie de meest gekozen studie, en hoe meer mensen economie gingen studeren, des te meer werd afstuderen in economie een vereiste voor een baan op Wall Street.

Daar was een plausibele reden voor: economen bevredigen de basisbehoeften van de investeringsbankier. Investeringsbanken wilden praktische mensen, die hun opleiding ondergeschikt maakten aan hun carrière. Economie, een steeds diffuser wordende wetenschap die zich met mathematische verhandelingen zonder duidelijk doel bezighield, leek te zijn ontworpen als een selectie-instrument voor toekomstige werkgevers. De wijze waarop economiecolleges werden gegeven bevestigt dit vermoeden. Ik bedoel maar: er waren weinig mensen die zeiden dat ze economie studeren echt leuk vonden; van echte motivatie was geen sprake. Economie studeren was meer een rituele opoffering. Ik kan het natuurlijk niet bewijzen. Het is een hypothese, gebaseerd op wat economen ‘casuele ervaringsleer’ noemen. Ik observeerde. Ik zag vrienden van me wegkwijnen. Ik vroeg redelijk intelligente mensen waarom ze economie studeerden en bij een investeringsbank wilden gaan werken. Zij antwoordden me dat economie voor hen het meest praktische was, ook al moest je je bezighouden met stomme grafiekjes. Wat dat betreft hadden ze natuurlijk nog gelijk ook. Economie wás praktisch. Het bezorgde je een baan en dat kwam doordat je, door economie te studeren, liet zien dat je onvoorwaardelijk geloofde in ons economisch stelsel.

De investeringsbanken waren er, zoals het leden van een exclusieve club betaamt, van overtuigd dat hun toelatingsprocedures waterdicht waren. Iemand die niet bij hen thuishoorde, kwam er niet in. Deze opvatting ging hand in hand met de veronderstelling van de banken dat ze hun eigen toekomst konden bepalen, iets waar ze, zoals we zullen zien, niet toe in staat bleken te zijn. Het doctoraal economie werd als norm gehanteerd bij sollicitaties en iedere sollicitant werd getoetst aan die norm. Onbegrijpelijk was dat de theorie van de economie (die economiestudenten tenslotte moeten beheersen) bij een investeringsbank nauwelijks toepassingsmogelijkheden had. De bankiers gebruikten het doctoraal economie als standaardintelligentietest.

Te midden van deze hysterie was ik gepast hysterisch. Ik had besloten geen economie aan Princeton te gaan studeren, deels omdat iedereen dat al deed met een motivatie waarin ik me niet kon vinden. Begrijp me niet verkeerd: ik wist dat ook ik op zekere dag mijn brood moest gaan verdienen, maar ik wilde de unieke kans om een studie te kunnen volgen waar ik echt lol in had, niet aan mijn neus voorbij laten gaan. Het leek me ook zonde om de overige mogelijkheden van de universiteit niet te benutten. Dus kwam ik terecht op een van de minst bezochte faculteiten van de universiteit. Kunstgeschiedenis is het tegenovergestelde van economie; niemand wilde ‘kunstgeschiedenis’ op zijn cv hebben staan. Kunstgeschiedenis, zoals een laatstejaars economie mij eens zei, ‘is voor bekakte meisjes uit Connecticut’.

Het was een publiek geheim dat de vakgroep kunstgeschiedenis bestond zodat economiestudenten er op dubieuze wijze hun gemiddelden konden ophalen. Ze wipten even aan voor een cursusje en kregen een cijfer dat meetelde bij hun eindbeoordeling. De opvatting dat geschiedenis leerzaam en belangrijk zou kunnen zijn, of dat het leren van iets wat niet direct met je carrièreplanning te maken had desalniettemin een legitiem doel van onderwijs zou kunnen zijn, werd alom bestempeld als naïef en zorgeloos. Toen wij het einde naderden van onze vier jaar op de universiteit, bleek deze laatste zienswijze te kloppen. Sommige medestudenten hadden zichtbaar medelijden met me, alsof ik invalide was, of zonder het te weten de gelofte van armoede had afgelegd. Dat men mij als zielenpoot zag, had wel zo zijn voordelen, maar een baan op Wall Street kreeg ik er niet door.

Om eerlijk te zijn: kunstgeschiedenis was pas het begin van mijn problemen. Dat ik gezakt was voor een vak dat ‘natuurkunde voor dichters’ heette, maakte de zaak er niet beter op en zelfs het feit dat ik barkeepen en parachutespringen op mijn cv had staan, mocht niet baten. Geboren en getogen in het diepe zuiden van de VS had ik, tot een paar maanden voor mijn eerste sollicitatiegesprek, nog nooit van investeringsbanken gehoord. Ik geloof ook niet dat ze die bij ons hadden.

Wall Street leek me niettemin in die tijd een fijne plek om te vertoeven. De wereld had geen behoefte aan nog een advocaat, en ik was niet geschikt voor de geneeskunde. Mijn idee om een bedrijf te beginnen waar zakjes werden gemaakt die achter honden werden gehangen om te voorkomen dat ze de straten van Manhattan bevuilden (reclameleus: ‘Geen stront van uw hond’), kwam al evenmin van de grond. In werkelijkheid was ik waarschijnlijk bang de boot te zullen missen waarop iedereen klaarblijkelijk al een plaats had gereserveerd, en dat er geen volgende boot meer zou vertrekken. Ik had zeker geen duidelijke plannen over wat ik zou gaan doen als ik afgestudeerd was en Wall Street had geen dubbeltje over voor mijn tot dusver verworven kennis en ervaring, dat was wel duidelijk. Ik was niet bijzonder gemotiveerd. Dat zou niet erg zijn geweest (misschien was het zelfs wel een pluspunt), als ik maar enigszins het gevoel had gehad dat ik recht had op een baan. Maar dat gevoel ontbrak. Veel van mijn medestudenten hadden het grootste deel van hun studie opgeofferd voor een baan op Wall Street; ik had geen enkel offer gebracht. Dat maakte me een dilettant, een jongen uit het Zuiden in een wit linnen pak die zich wel even in de strijd om een baan zou storten, een strijd die voornamelijk door pas afgestudeerden uit het Noorden werd gestreden.

Kortom: ik zou voorlopig nog niet bij een investeringsbank werkzaam zijn. Het moment dat ik me daar echt van bewust werd, kwam onmiddellijk na mijn eerste sollicitatiegesprek in 1982, bij een bedrijf op Wall Street dat Lehman Brothers heet. Om überhaupt te kunnen solliciteren had ik eerst al met zo’n vijftig andere sollicitanten in anderhalve meter sneeuw staan wachten tot het kantoor van Princeton University dat was ingericht om afgestudeerden aan een baan te helpen, openging. De hele winter door leek het kantoor op een plaats waar ze kaarten voor een optreden van Michael Jackson verkochten, met bonte rijen studenten die ’s nachts al in de rij stonden (zaten, lagen) om de volgende morgen eerder aan de beurt te zijn.

Toen de deuren eindelijk openzwaaiden, drongen we naar binnen en krabbelden we onze namen op het sollicitatieformuliertje van Lehman. Hoewel ik er nog niet aan toe was om bij een investeringsbank te werken, was ik, gek genoeg, wel klaar voor het sollicitatiegesprek. Ik had de weinige belangrijke gegevens waarvan de laatstejaars wisten dat ze onontbeerlijk waren voor een sollicitatie op Wall Street, uit mijn hoofd geleerd. Van sollicitanten bij een investeringsbank werd verwacht dat zij cultureel onderlegd waren. In 1982 moesten ze bijvoorbeeld de volgende begrippen kunnen definiëren: spaarbank, investeringsbank, ambitie, hard werken, aandeel, obligatie, onderhandse plaatsing, vennootschap en de Glass-Steagall-wet.

Glass-Steagall was een door het Amerikaanse Congres in 1934 uitgevaardigde wet, maar ze leek meer op een botte bijl: ze kliefde de mensheid in tweeën. Met deze wet had de Amerikaanse wetgever de investeringsbanken van de spaarbanken gescheiden. Investeringsbanken hielden zich nu bezig met effecten, zoals aandelen en obligaties. Spaarbanken, zoals de Citibank, namen deposito’s in en gaven leningen uit. De wet creëerde in feite het beroep van investeringsbankier, de op één na belangrijkste gebeurtenis in de wereldgeschiedenis, althans dat wilde men mij doen geloven.

De wet had een selectief effect. Na invoering van de Glass-Steagall werden de meeste bankmensen spaarbankier. Nu kende ik persoonlijk geen spaarbankiers, maar het was algemeen bekend dat de gemiddelde spaarbankier een gewone Amerikaanse zakenman was, met normale Amerikaanse ambities. Hij leende elke dag een paar honderd miljoen dollar aan Zuid-Amerikaanse landen, maar echt, daar stak geen kwaad achter. Hij deed alleen maar wat hem opgedragen werd door iemand die hoger geplaatst was op de eindeloze trap van de hiërarchie. Een spaarbankier was een brave huisvader. Hij had een vrouw, een stationcar, 2,2 kinderen en een hond die hem zijn pantoffels bracht als hij om zes uur thuiskwam van zijn werk. We wisten allemaal dat je bij een investeringsbank nooit moest toegeven dat je gelijktijdig bij een spaarbank solliciteerde, hoewel dat bij velen het geval was. Bij spaarbanken speelde je op veilig.

De investeringsbankier daarentegen was een klasse apart, behorend tot het superras van handelaren. Hij beschikte over oneindig veel talent en ambitie; het was bijna onmenselijk. Als hij een hond had, dan gromde die. Hij had twee rode sportwagens, maar hij wilde er vier. Om die te krijgen was hij voor iemand met een pak aan bereid verrassend veel stennis te trappen. Hij vond het bijvoorbeeld heerlijk laatstejaars studenten zoals ik te kwellen. Investeringsbankiers hadden een methode die men het ‘stress-vraaggesprek’ noemde. Als je voor een sollicitatiegesprek werd uitgenodigd op het kantoor van Lehman in New York, dan zou je eerste gesprek kunnen beginnen met de vraag of je het raam open wilde zetten. Je was op de drieënveertigste verdieping, met uitzicht op Water Street, en het raam zat potdicht. Daar ging het natuurlijk om. De vraagsteller wilde alleen maar zien in hoeverre jouw onvermogen om het raam te openen zou leiden tot rukken, trekken en zweten, tot je eindelijk zou wegsmelten in een poel van gedwarsboomde ambitie. Of je gooide, zoals een verdrietige sollicitant eens deed (als men de geruchten mag geloven), een stoel door het raam.

Een andere stressbevorderende truc was doodzwijgen. Je liep de spreekkamer binnen. De man in de stoel zei niets tegen je. Jij zei goedendag. Hij staarde alleen maar wat voor zich uit. Jij zei dat je voor een sollicitatiegesprek kwam. Hij staarde nog wat meer. Jij maakte een dom grapje. Hij staarde en schudde zijn hoofd. Jij zat op hete kolen. Dan pakte hij een krant (of erger nog, jouw cv) en begon te lezen. Hij testte jouw vermogen om het gesprek naar je hand te zetten. In dit geval zou het waarschijnlijk geoorloofd zijn om een stoel door het raam te gooien.

‘Ik wil investeringsbankier worden. Lehman Brothers is de beste. Ik wil rijk worden.’ Op de afgesproken dag en op het afgesproken uur wreef ik mijn zweterige handpalmen tegen elkaar en probeerde me te concentreren op positieve gedachten (halve waarheden) als deze. Ik liep alles nog eens na, zoals een astronaut dat doet voor hij de ruimte in gaat. Mijn sterke kanten: ik presteerde uitmuntend, kon goed samenwerken in een team en ik kon goed met mensen omgaan, wat dat ook inhield. Mijn zwakke kanten: ik werkte te hard en ging te snel voor de organisaties waarvoor ik werkzaam was.

Mijn naam werd omgeroepen. Bij Lehman werkten ze met twee vraagstellers. Ik was bang dat ik nog niet tegen een van hen opgewassen zou zijn, laat staan tegen twee.

Goed nieuws: Lehman had een man en een vrouw naar Princeton gestuurd. De man kende ik niet, maar de vrouw was afgestudeerd aan Princeton; een goede kennis, die ik niet verwacht had hier te zullen aantreffen. Misschien zou ik het toch nog overleven.

Slecht nieuws: toen ik het kamertje binnenliep lachte ze niet, noch liet ze op een andere manier merken dat ze me kende. Later vertelde ze me dat dit niet ‘professioneel’ is. We schudden elkaar de hand en zij deed net zo gezellig als een bokser voor de wedstrijd. Daarna begaf ze zich naar haar hoek van de kamer, alsof ze op de bel voor de eerste ronde zat te wachten. Ze hield zich echter rustig. Ze droeg een blauw mantelpak met een klein vlinderdasje. Haar handlanger, een jongeman van misschien tweeëntwintig, met hoekige schouders, had een kopie van mijn cv.

Samen hadden zij net twee jaar ervaring bij een investeringsbank. Het absurde van deze gesprekken was de keuze van de mensen die de gesprekken moesten voeren. De meesten hadden nog niet langer dan een jaar op Wall Street gewerkt, maar voelden zich al verschrikkelijk belangrijk. Een van hun favoriete termen was ‘professioneel’. Rechtop zitten, een stevige handdruk geven, kordaat spreken en aan een glas ijswater nippen was professioneel. Lachen en onder je oksel krabben niet. Mijn kennis en haar collega waren een wandelend reclamebord om maar niet professioneel te worden. Eén jaar op Wall Street en ze hadden een metamorfose ondergaan. Zeven maanden eerder had je die kennis van me nog in spijkerbroek en T-shirt met een onzintekst op de universiteitscampus kunnen zien rondlopen en dronk ze meer bier dan goed voor haar was, kortom: een typische studente. Nu had ze meer weg van een hoofdpersoon in een orwelliaanse nachtmerrie.

De jongeman nam plaats in een stoel achter het koude metalen bureau en begon vragen op me af te vuren. Misschien is de beste manier om te beschrijven wat er zich tussen ons afspeelde het (zo goed als mijn geheugen dat toelaat) letterlijk weergeven van het gesprek:

HOEKIGE JONGEMAN: ‘Vertel mij eens wat het verschil is tussen een spaarbank en een investeringsbank?’

IK (mijn eerste fout makend door de kans om de investeringsbanken de hemel in te prijzen en de kans om de korte werkdagen en pietluttige ambities van de spaarbankiers belachelijk te maken, niet te benutten): ‘Investeringsbanken houden zich bezig met effecten. Aandelen en obligaties, je kent dat wel. Spaarbanken geven alleen maar leningen uit.’

HOEKIGE JONGEMAN: ‘Ik zie dat je kunstgeschiedenis hebt gedaan. Waarom? Ben je niet bang geen werk te kunnen vinden?’

IK (me vastklampend aan het standpunt van de kunstfaculteit van Princeton): ‘Tja, kunstgeschiedenis interesseerde me het meest en de vakgroep hier staat geweldig goed bekend. Omdat Princeton zich niet bezighoudt met beroepstrainingen voor het bankwezen, geloof ik niet dat mijn keuze veel zal uitmaken bij het vinden van een baan.’

HOEKIGE JONGEMAN: ‘Weet je de grootte van het BNP?’

IK: ‘Ik weet het niet zeker. Is het niet ongeveer vijfhonderd miljard dollar?’

HOEKIGE JONGEMAN (werpt een veelbetekenende blik op de vrouw van wie ik dacht dat we bevriend waren): ‘Eerder drie miljard. Weet je dat wij voor elke vacature honderden mensen interviewen? Je moet opboksen tegen een hoop afgestudeerde economen die hun zaakjes wél op een rijtje hebben. Waarom wil je bij een investeringsbank werken?’

IK (het eerlijke antwoord was dat ik het niet wist. Maar dat kon natuurlijk niet. Na wat gezwets vertelde ik hem wat ik dacht dat hij wilde horen): ‘Ja, als je het zo recht op de man af vraagt: ik wil geld verdienen.’

HOEKIGE JONGEMAN: ‘Dat is geen goede reden. Je maakt lange dagen in dit vak en je hebt een betere motivatie nodig dan alleen maar geld. Het is waar, ons salaris staat in verhouding tot onze inspanningen, maar eerlijk gezegd proberen we de mensen die te veel in geld zijn geïnteresseerd, te ontmoedigen om ons vak te gaan uitoefenen. Dat was het.’

Dat was het? De woorden klinken nog in mijn oren na. Voor ik het wist stond ik buiten en terwijl het koude zweet mij uitbrak, hoorde ik hoe de volgende kandidaat alweer onder vuur werd genomen. Ik had geen moment getwijfeld aan de vanzelfsprekendheid dat een investeringsbankier een beroepsmatige liefde voor geld heeft. Ik dacht dat winst maken het vak van investeringsbanken was, zoals auto’s maken het vak van Ford is. Analisten verdienden misschien niet zo veel als oudere investeringsbankiers, maar er werd toch wel van hen verwacht dat ze een béétje hebberig waren? Waarom knapte de hoekige jongeman zo af toen ik het over geld had? Een vriend van me, die uiteindelijk werd uitverkoren voor een baan bij Lehman Brothers, legde het me later uit: ‘Het is taboe,’ zei hij. ‘Als ze je vragen waarom je bij een investeringsbank wilt gaan werken, dan verwachten ze dat je het hebt over de uitdaging, de spanning van het handelen en de opwinding om voor zulke hooggekwalificeerde mensen te kunnen werken, maar je praat nooit ofte nimmer over geld.’

Een nieuwe leugen aanleren was gemakkelijk. Erin geloven was vers twee. Van toen af aan gaf ik trouw het goede antwoord (de uitdaging, de mensen en de spanning van het handelen) wanneer een investeringsbankier naar mijn motieven informeerde. Maar het duurde jaren voordat ik mezelf ervan overtuigd had dat dit antwoord redelijk geloofwaardig was. (Ik geloof zelfs dat ik de vrouw van de managing director van Salomon Brothers nog een versie van een sollicitatiepraatje op de mouw heb gespeld.)

Dat geld niet de drijfveer van de investeringsbanken is, was natuurlijk complete nonsens. Maar in 1982 was de waarheid niet zo belangrijk als je een baan kon krijgen. Ik slijmde met de bankiers en walgde, hoe paradoxaal dat ook moge klinken, tegelijkertijd van hun huichelachtigheid. Ik bedoel maar, zelfs in die onschuldige dagen twijfelde geen mens eraan dat geld het belangrijkste was op Wall Street, behalve de mensen van Wall Street zelf, wanneer ze in gesprek waren met buitenstaanders. Mijn walging leverde geen brood op de plank op en ik kon best wat geld gebruiken omdat ik, sinds ik aan Princeton was afgestudeerd, nog steeds geen baan had. (Salomon had me ongezien afgewezen.) Het jaar daarop versleet ik in korte tijd drie baantjes en presteerde ik het zo om aan te tonen dat ik inderdaad net zo ongeschikt was als de bankiers mij hadden voorspeld. Ik twijfelde er geen moment aan dat dit mijn verdiende loon was, alleen de manier waarop het mij was overkomen beviel me niet. Ik werd niets wijzer van mijn stapel afwijzingen van Wall Street, behalve dat investeringsbankiers niet waren geïnteresseerd in de waarheid, of mijn diensten. Op voorgebakken vragen verwachtte men voorgebakken antwoorden. Een geslaagd sollicitatiegesprek bij een investeringsbank klonk als een litanie; een niet-geslaagd sollicitatiegesprek klonk als een ordinaire burenruzie. Mijn sollicitatie bij Lehman was representatief voor duizenden sollicitatiegesprekken die vanaf 1981 door een tiental investeringsbanken op enkele tientallen universiteiten werden gehouden.

Het verhaal heeft echter een gelukkige afloop: Lehman Brothers ging uiteindelijk op de fles. Een veldslag tussen de handelaren en de bedrijfsfinanciers veroorzaakte begin 1984 de ondergang van het bedrijf. De handelaren wonnen, maar wat overbleef van het doorluchtige huis van Lehman was een onbewoonbaar verklaarde woning. De vennoten werden gedwongen met hun staart tussen de benen aan te kloppen bij hun concurrent Shearson, die hen uitkocht. Toen ik dit nieuws in The New York Times las, dacht ik: opgeruimd staat netjes, maar ik geef toe dat dit geen bijzonder fatsoenlijke gedachte was. Ik weet niet of Lehmans fiasco in direct verband stond met hun weigerachtigheid om toe te geven dat ze eropuit waren om geld te verdienen.

3

Van je bedrijfscultuur leren houden

Wie van zichzelf een beest maakt lijdt als mens geen pijn meer.

Samuel Johnson

Mijn eerste dag bij Salomon Brothers kan ik me nog bijna exact voor de geest halen. Ik had koude rillingen over mijn hele lijf dat, verwend en vertroeteld door het studentenleven, dacht dat het nog sliep. En dat was logisch, want hoewel ik pas om zeven uur hoefde te beginnen was ik vroeg opgestaan om nog wat door Wall Street te kunnen wandelen. Ik was er nog nooit eerder geweest.

Er was werkelijk een rivier aan de ene kant en een kerkhof aan de andere. Daartussenin lag het karakteristieke Manhattan: een diep, nauw, door wolkenkrabbers gevormd ravijn, waarin taxi’s openstaande putdeksels en vuilnisbakken ramden en hele legers mannen in maatpakken en met bezorgde gezichten gejaagd de metro van Lexington Avenue verlieten en voortsnelden over de trottoirs. Voor rijke mensen leken ze me niet erg gelukkig. Ze keken ernstig, althans vergeleken met hoe ik me voelde. Ik had alleen de gebruikelijke kriebels die met elke nieuwe ervaring gepaard gaan. Vreemd genoeg had ik niet het gevoel dat ik naar mijn werk ging; meer alsof ik de hoofdprijs in de loterij ging incasseren.

Salomon Brothers had me in Londen geschreven dat ze me, hoewel ik geen MBA had, het salaris van een MBA zouden betalen: tweeënveertigduizend dollar per jaar, plus na zes maanden een bonus van zesduizend dollar. In die periode beschikte ik niet over de opleiding die het rechtvaardigde mij misdeeld te voelen met achtenveertigduizend dollar per jaar. Het feit dat het nieuws mij in Engeland bereikte, het land met de karig gevulde loonzakjes, plaatste Salomons gulheid in een bijzonder daglicht. Een hoogleraar aan de London School of Economics, die niet bepaald afkerig was van materialistische zaken, keek me met grote ogen aan en begon te murmelen toen hij hoorde wat ik verdiende. Hij was midden veertig en op het hoogtepunt van zijn carrière. Ik was vierentwintig en mijn carrière moest nog beginnen. Ik verdiende tweemaal zoveel als hij. Er bestond geen gerechtigheid in de wereld, godzijdank.

Misschien is het de moeite waard om uit te leggen waar dat geld vandaan kwam, al interesseerde mij dat destijds niet zo. In 1985 was Salomon Brothers onbetwist het meest winstgevende bedrijf ter wereld. Dat is althans wat men mij tot vervelens toe heeft verteld. Ik heb nooit de moeite genomen om dit te controleren, want het leek mij nogal wiedes. Wall Street betekende geld verdienen en wij waren het meest winstgevende bedrijf op Wall Street.

Wall Street handelt in aandelen en obligaties. Aan het eind van de jaren zeventig – het startpunt van Amerika’s super-toegeeflijke politiek ten opzichte van de investeringsbanken en van de moderne geschiedenis van de economie – wist Salomon Brothers meer van obligaties dan enig ander bedrijf op Wall Street. Ze wisten hoe ze de obligaties moesten inschatten en hoe ze te verhandelen. Ze domineerden de obligatiemarkt volledig, hoewel ze in 1979 een fikse steek hebben laten vallen met de handel in junkbonds, die de specialiteit waren van een ander bedrijf, Drexel Burnham, en waar ik later nog op terug zal komen. Maar aan het eind van de jaren zeventig en in het begin van de jaren tachtig maakten junkbonds zo’n minimaal deel van de markt uit dat Salomon desondanks de hele obligatiemarkt bleef domineren. De rest van Wall Street vond het wel best dat Salomon Brothers de belangrijkste obligatiehandelaar was, want de handel was niet erg winstgevend en er viel geen eer en macht mee te behalen. Winstgevend was het om kapitaal voor bedrijven op te hoesten, en macht kreeg je door veel ceo’s in je kennissenkring te hebben. Salomon was sociaal en financieel een buitenbeentje.

Zo is het mij althans verteld. Het was moeilijk om erachter te komen of het inderdaad zo is gegaan, want er stond niets van op papier. Maar neem nu de inleiding van een speech van Sydney Homer van Salomon Brothers (van midden jaren veertig tot eind jaren zeventig de meest vooraanstaande obligatie-analist van Wall Street), waarmee hij in maart 1977 op Wharton School de lachers op zijn hand kreeg: ‘Ik voelde me gefrustreerd,’ vertelde Homer over zijn werk. ‘Op cocktailparty’s werd ik aangesproken door mooie dames die benieuwd waren naar de effectenmarkt. Helaas, als ik hun vertelde dat ik me met obligaties bezighield, maakten ze zich uit de voeten.’

Of neem nu het ontbreken van literatuur. De openbare bibliotheek van New York telt 287 boeken over bonds1, maar de meeste gaan over natuurkunde. De resterende boeken staan vol met moeilijke berekeningen en hebben titels als: Van het obligatiefront geen nieuws en Risicoloze strategieën voor de belegger. Anders gezegd: niet het soort boek waar je rode oortjes van krijgt en dat je in één ruk uitleest.

Mensen die zichzelf belangrijk vinden laten nogal eens papieren sporen na, zoals memoires en anekdotes. Maar terwijl aandelenhandelaren ze bij bosjes schrijven, geven de obligatiehandelaren niet thuis. Obligatiehandelaren zijn voor de culturele antropologie even ondoorgrondelijk als een onontwikkelde stam diep in het Amazonegebied.

Gedeeltelijk is dit te wijten aan het feit dat de goed geschoolden zich nooit voor de obligatiemarkt hebben geïnteresseerd, en daaruit blijkt maar weer eens hoe impopulair obligaties ooit waren. In 1968 maakte Salomon Brothers voor het laatst een inventaris op van het opleidingsniveau van zijn mensen. Dertien van de achtentwintig vennoten waren nooit naar de universiteit geweest en één had zelfs de middelbare school niet afgemaakt. In dit gezelschap was John Gutfreund een intellectueel. Hoewel hij door Harvard was afgewezen, was hij uiteindelijk (met de hakken over de sloot) geslaagd aan Oberlin. Het sterkste gerucht dat de ronde doet over obligatiehandelaren (en daarmee het grootste misverstand omtrent de onvoorziene bloei van Wall Street in de jaren tachtig) is dat zij hun geld verdienden door grote risico’s te nemen. Sommigen doen dat inderdaad en alle handelaren nemen wel wát risico, maar de meesten zijn tevreden met een klein stukje van de taart.

De bron van hun fortuin is heel mooi omschreven door Kurt Vonnegut (die het gek genoeg over advocaten had): ‘Er is een magisch ogenblik waarin iemand zich van de schat afkeert en iemand anders aanstalten maakt om de schat in ontvangst te nemen. Een alerte advocaat (lees: obligatiehandelaar) maakt van dat ogenblik gebruik, door de schat voor een fractie van een seconde te bezitten, er een klein stukje van af te nemen en hem vervolgens over te dragen.’

Met andere woorden: Salomon pikte een heel klein stukje uit elke financiële transactie. Dat kan oplopen. De makelaar van Salomon verkoopt voor vijftig miljoen dollar aan pas uitgegeven IBM-obligaties aan pensioenfonds X. De handelaar van Salomon, die de makelaar de obligaties levert, vraagt een achtste procent, dat is 62500 dollar. Hij mag meer vragen als hij dat wil. Op de obligatiemarkt zijn, in tegenstelling tot op de aandelenmarkt, de commissies niet vastgesteld.

Nu wordt het leuk. Wanneer de handelaar eenmaal weet waar de IBM-obligaties zich bevinden en wat voor type de obligatiehouder is, dan hoeft hij niet buitengewoon slim te zijn om de obligaties (de schat) weer in beweging te krijgen. Hij kan zijn eigen ‘magisch ogenblik’ scheppen. Hij kan bijvoorbeeld druk uitoefenen op een van zijn makelaars, om verzekeringsmaatschappij Y ervan te overtuigen dat de IBM-obligaties meer waard zijn dan pensioenfonds X er oorspronkelijk voor heeft betaald. In hoeverre dit werkelijk ook zo is, is niet relevant. De handelaar koopt de obligaties van X, verkoopt ze aan Y, rekent opnieuw een achtste procent en het pensioenfonds is blij in zo’n korte tijd zo’n leuk winstje te maken.

Bij deze gang van zaken komt het goed uit wanneer beide partijen aan weerszijden van de tussenpersoon niet op de hoogte zijn van de werkelijke waarde van de schat. De mannen op de handelsvloer mogen dan niet naar school geweest zijn, ze zijn meester in het herkennen en ontdekken van menselijke stommiteiten. Op elke markt, in elk spel, bevindt zich een stommeling. De slimme belegger Warren Buffett zegt graag dat iedere speler die zich niet bewust is van de aanwezigheid van een stommeling op de markt, waarschijnlijk zelf die stommeling is. In 1980, toen de obligatiemarkt uit een lange slaap ontwaakte, hadden veel beleggers en zelfs banken op Wall Street niet in de gaten wie de stommeling in dit nieuwe spel was. De obligatiehandelaren van Salomon wisten alles van stommelingen, want dat was hun vak. De markt kennen betekent het kennen van andermans zwakke plekken. Een stommeling, zeiden ze, was iemand die bereid was een obligatie te kopen voor meer dan de waarde ervan of te verkopen voor minder dan de waarde ervan. Een obligatie was net zoveel (of net zo weinig) waard als de verstandige gek ervoor wenste te geven. En Salomon, om het verhaal rond te maken, was die verstandige gek.

Dit alles verklaart echter nog niet hoe het kwam dat Salomon Brothers in de jaren tachtig zo uitzonderlijk veel winst maakte. Winst maken op Wall Street heeft iets weg van het eten van de slagroom uit een moorkop. Iemand moet de slagroom er eerst in doen, voordat hij eruit kan worden gehaald. In de jaren tachtig was de moorkop rijkelijker gevuld dan ooit daarvoor. En terwijl andere bedrijven nog niet eens in de gaten hadden dat er taart op tafel stond, had Salomon Brothers de moorkop al bijna leeggegeten.

Een van de weldoeners die de moorkop zo welwillend hadden gevuld, was de Federal Reserve Board. Dat is ironisch, omdat niemand de excessen van Wall Street in de jaren tachtig zo scherp veroordeelde als de voorzitter van de FED, Paul Volcker. Tijdens een merkwaardige persconferentie op 6 oktober 1979 kondigde Volcker aan dat de kredietverlening niet langer aan de conjunctuur gekoppeld zou worden. Er zou een kredietplafond worden ingesteld en de rentetarieven zouden variabel worden. Deze gebeurtenis was het begin van een gouden tijd voor de obligatiehandelaren. Zou Volcker zijn radicale monetaristische politiek niet hebben doorgedrukt, dan zou de wereld thans een heleboel obligatiehandelaren en een gedenkschrift armer zijn. Want in de praktijk betekende deze verandering in de monetaire politiek dat de rentepercentages nogal zouden schommelen. De prijs van een obligatie beweegt zich omgekeerd evenredig aan de renteontwikkeling. Stijgt de rente, dan dalen de obligatiekoersen en omgekeerd. Door toe te staan dat het rentepercentage zo kon fluctueren, stond Volcker impliciet toe dat ook de obligatiekoersen behoorlijk konden gaan schommelen. Vóór die bewuste persconferentie waren obligaties een zekere belegging, waar beleggers hun spaargeld in staken als ze geen zin hadden in een gokje op de aandelenbeurs. Na Volckers toespraak werden obligaties het object van speculatie, dat als doel had rijkdom te verwerven in plaats van rijkdom op te slaan. Van de ene dag op de andere was de obligatiemarkt veranderd van een rusthuis in een casino. Salomon kreeg het plotseling koortsachtig druk. Om de nieuwe handel te kunnen verwerken, werden er veel nieuwe mensen aangenomen met startsalarissen van achtenveertigduizend dollar per jaar.

Toen Volcker de rentetarieven eenmaal had vrijgelaten, werd de moorkop nog eens extra gevuld door Amerika’s geldleners. In de jaren tachtig leenden de Amerikaanse regering, particulieren en bedrijven meer dan ooit. Dit betekende een explosie van obligaties. (Je kon het ook zo zien: de beleggers leenden gemakkelijker geld uit dan ooit daarvoor.) In 1977 bedroeg de gezamenlijke schuld van de drie groepen (regering, particulieren en bedrijven) 323 miljard dollar; het grootste deel daarvan bestond echter niet uit obligaties maar uit leningen van spaarbanken. Tegen 1985 hadden de drie groepen (dankzij financiële entrepreneurs in bedrijven als Salomon en de onzekerheid van de spaarbanken) zeven miljard dollar geleend, maar wat belangrijker was: een veel groter percentage van die schuld bestond nu uit obligaties.