WILLEMIJN VERLOOP MARK HILLEN

VERBETER DE WERELD,
BEGIN EEN BEDRIJF

Hoe social enterprises
winst voor iedereen creëren

Uitgeverij Business Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Willemijn Verloop en Mark Hillen

Uitgeverij Business Contact

Omslagontwerp Simons en Boom

Afbeelding omslag PearsonMaron

Typografie binnenwerk Sander Pinkse boekproductie

E-book: 358atwork, Almere

ISBN 978 90 470 0676 3

D/2013/0108/793

NUR 780

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2013, ISBN 978 90 470 0658 9

www.businesscontact.nl

INLEIDING

Wereldverbeteraars

Een bedrijf beginnen om de wereld te verbeteren, dát is wat sociaal ondernemers doen. Wij noemen deze bedrijven social enterprises.

Social enterprises zijn écht anders dan andere bedrijven, en verdienen her- en erkenning. De sector van social enterprises is in Nederland nog klein en onzichtbaar en dat is jammer. Social enterprises hebben namelijk primair een maatschappelijke doelstelling en hebben vanuit die doelstelling grote maatschappelijke waarde. Ze zijn dan ook bij uitstek geschikt om maatschappelijke problemen op te lossen als voorlopers en lichtende voorbeelden, en door de manier waarop de bedrijven zijn opgezet. Social enterprises veroveren hun plek tussen goede doelen, commerciële ondernemingen en de publieke sector.

Nederland heeft behoefte aan een sterke social enterprisesector. We behoren dan wel tot de tien rijkste landen ter wereld, maar er is veel te doen; er zijn talloze maatschappelijke problemen die op dit moment niet worden opgelost. Zomaar een greep uit de zaken waar social enterprises oplossingen voor vinden: een miljoen Nederlanders leven onder de armoedegrens en twee miljoen Nederlanders zijn eenzaam – wat ons betreft ook een vorm van armoede, een geestelijke en een heel nare vorm. Elk jaar vallen 27 000 jongeren zonder diploma uit het middelbaar beroepsonderwijs en ook zij verdienen een plek in de maatschappij. Niet alleen voor henzelf, maar ook voor de rest van Nederland, zodat ze geen probleemjongeren worden maar bijdragen aan de economie en de samenleving. Nederland produceert 4 procent alternatieve energie – ter vergelijking: Duitsland 25 procent – en heeft de slechtste lucht- en bodemkwaliteit van Europa. Het social enterprise-businessmodel is bij uitstek geschikt om een bijdrage aan te leveren aan het oplossen van deze problemen.

In Nederland gaat het nog niet zo hard met sociaal ondernemen. Filippo Addarii, voorzitter van EUCLID, het Europese netwerk van civil society leaders, noemde Nederland nog niet zo lang geleden the black hole of Europe. Engeland bijvoorbeeld draait aan alle mogelijke knoppen. Zo heeft dat land twee juridische entiteiten ingericht speciaal voor social enterprises. Aanbestedingsregels zijn gunstiger gemaakt en slapende bankrekeningen zijn geconfisqueerd ten gunste van een fonds voor social entrepreneurs. Ook Frankrijk en België bewegen: die hebben inmiddels een minister voor Sociale Economie.

Toch gebeurt er ook in Nederland van alles en hebben we een paar internationaal aansprekende koplopers. Maar het kan zoveel beter. Volgens ons is Nederland, met zijn innovatieve vermogen, ondernemerschap en maatschappelijke bewustzijn, in staat om zich op te trekken aan de voorlopers en eroverheen te springen.

Er is dus nog heel veel werk aan de winkel. Het zijn de sociaal ondernemers die met effectieve blijvende oplossingen komen. Niet door erover te praten, maar door bedrijven neer te zetten die daadwerkelijk impact hebben, die mensen verbinden, die nieuwe banen creëren voor mensen met een arbeidsbeperking en die met oplossingen komen voor het milieu en onze ecologische footprint.

Sociaal ondernemers verdienen steun van iedereen, en daarom zijn wij Social Enterprise NL begonnen: we willen zorgen dat deze ondernemers meer kansen krijgen, dat hun bedrijven kunnen groeien, dat meer mensen sociaal gaan ondernemen en dat zo onze maatschappij prettiger en eerlijker wordt.

We hebben Social Enterprise NL in de zomer van 2012 opgericht; het is dé nationale platformorganisatie die de groeiende social enterprise-sector in Nederland verenigt en naar een hoger plan tilt. We vinden dat de social enterprise-beweging moet ontstaan vanuit de ondernemers, niet vanuit de overheid. We zijn een booster initiative, als de buitenboordmotor van een boot die zonder ons ook wel drijft, maar die wij kunnen versnellen. Met dit platform willen we meetbare veranderingen bewerkstelligen door het identificeren, zichtbaar maken, samenbrengen, vertegenwoordigen, ondersteunen en opschalen van social enterprises. We willen een klimaat helpen creëren waarin social enterprises het beste gedijen, zodat de sector versneld kan groeien.

Dit boek beschrijft de social enterprise, wat haar maatschappelijke en menselijke waarde is, waarom het een bijzondere en aparte bedrijfsvorm is en wat de specifieke en onderscheidende kenmerken zijn. Ook laten we zien hoe ze tot stand komen en wat de grote uitdagingen zijn, want het is voor een ondernemer bepaald niet de weg van de minste weerstand.

We hopen dat de inspiratie en het begrip iedereen beweegt zoals het ons beweegt. Dat het de politiek beweegt om betere voorwaarden en kansen te creëren, faciliterend en niet zozeer subsidiërend. Dat het investeerders aanzet om hun geld in social enterprises te stoppen. Dat universiteiten en hogescholen steeds meer onderzoek en onderwijs gaan ontwikkelen en dat grote groepen talentvolle social business students de markt gaan betreden. Maar dat er tegelijk nog heel veel te doen is en dat iedereen ook iets kán doen, dat is het mooie: we hopen dat iedereen, in welke rol dan ook – als consument, beleidsmaker, opdrachtgever, financier – mede dankzij het lezen van dit boek bijdraagt om deze sector succesvol te maken.

Het eerste hoofdstuk beschrijft de social enterprise, de wezenskenmerken, wat social enterprises zijn en waarom ze echt anders zijn: de nieuwe bijzondere combinatie van idealisme met zakelijkheid. Hoofdstuk 2 gaat over de ondernemer: wat drijft hem, wat zijn de kenmerken van dit soort ondernemers, wie gaat deze extra uitdaging aan? Hoofdstuk 3 gaat over het businessmodel van de social enterprise: de waarde die wordt nagestreefd is veel groter dan financiële winst. Aansluitend gaat hoofdstuk 4 over social enterprises, die net als elk bedrijf klanten moeten binden, hun product of dienst moeten positioneren en aan de man brengen, en over de vraag wat je met je achterliggende idealisme wel en niet kunt doen. Hoofdstuk 5 gaat over community interest en involvement, over burgerinitiatief, over waarde voor de gemeenschap. In hoofdstuk 6 komt het meten van de maatschappelijke impact aan bod. Hoofdstuk 7 beschrijft de inner workings van de social enterprise, het DNA, de aard van het beestje, die inherent voortvloeit uit de maatschappelijke gedrevenheid, het feit dat alle belanghebbenden een stem hebben, de ethiek en de transparantie. In hoofdstuk 8 is aandacht voor de financiering van social enterprises: welke issues spelen daarbij? Hoofdstuk 9 belicht de verhouding tussen social enterprises en de overheid en hoofdstuk 10 tot slot gaat over de toekomst van de social enterprise: waar gaat het heen, wat is er nodig?

Wij wensen u veel plezier toe met dit boek en hopen natuurlijk dat het u inspireert om de ontwikkeling van het sociaal ondernemerschap actief te steunen – of om zelf sociaal ondernemer te worden!

Taxi Electric: vierdubbele impact

Onze eerste casus is het Amsterdamse Taxi Electric, een jong bedrijf dat het voor elkaar krijgt om op niet één, niet twee, maar vier fronten impact te maken. Taxi Electric werd in 2011 opgericht door Edvard Hendriksen en Ruud Zandvliet, twee enthousiaste jonge economen die niet langer konden aanzien hoe wij met onze leefomgeving omgaan. Ze zegden hun baan bij een groot bedrijf op en begonnen Taxi Electric.

De vierdubbele impact begint op milieugebied, want hun vloot bestaat uit louter groene Nissan Leafs – volledig elektrische auto’s. Dat is mooi, want normale taxi’s zijn sterk vervuilend, minstens vijfendertig keer erger dan gewone auto’s. Amsterdam scoort zeer slecht als het gaat om schone lucht en probeert in 2015 te voldoen aan de nu geldende Europese richtlijnen, onder meer door tegen die tijd 450 elektrische taxi’s te hebben rondrijden. Ruud en Edvard hopen er daarvan honderd te hebben. Zij hebben de sprong gewaagd, en laten zien dat het mogelijk is om elektrische taxi’s rendabel te exploiteren. Als het lukt zullen anderen het voorbeeld volgen en wordt de doelstelling haalbaar. ‘Het gaat ook om schaal,’ zegt Ruud. ‘Tien auto’s is niet rendabel, met dertig tot veertig auto’s hebben we net de kosten eruit, maar met honderd auto’s kunnen we een omzet van tien miljoen genereren en een redelijke marge realiseren.’ Taxi Electric ontvangt geen subsidie; het bedrijf wordt hoofdzakelijk gefinancierd door private investeerders.

Maar Ruud en Edvard willen méér en hebben gekozen om naast het wagenpark ook via hun werknemers een bijdrage aan een betere wereld te leveren: hun chauffeurs zijn bijna allemaal herintredende vijftigplussers, die langere tijd werkloos zijn geweest, een groep die in Nederland zonder specifieke aandacht eigenlijk niet meer aan de bak komt. Dat is heel fijn voor de chauffeurs, maar het heeft ook voordelen voor het bedrijf: het zijn aardige en beleefde mannen en vrouwen, die er netjes uitzien en de deur voor je openhouden, want zo hoort dat bij Taxi Electric. ‘We willen ook een goede prijs-kwaliteitverhouding bieden. Die is in Amsterdam niet altijd goed,’ zegt Ruud zeer genuanceerd.

Door de prettige omgangsvormen, die toch eigenlijk heel normaal zouden moeten zijn, draagt Taxi Electric bij aan het verbeteren van het belabberde imago van de taxisector. Dat is het derde gebied waarop het bedrijf impact heeft. Zeker in Amsterdam valt hier een wereld te winnen!

En ten vierde, misschien op lange termijn wel het belangrijkst, helpt het bedrijf elektrisch rijden geaccepteerd te krijgen. Onbekend maakt onbemind; het imago van elektrische auto’s is nog niet zo best. Klanten ervaren in de taxi dat elektrische auto’s sneller optrekken dan benzineauto’s en op de snelweg makkelijk 140 halen. ‘We hebben de snelste taxi’s in de stad,’ zegt Ruud. De taxichauffeur kan je uitleggen hoeveel kilometer het bereik is, dat de accu oplaadt wanneer hij remt en dat de oplaadtijd inmiddels onder de dertig minuten zit. Zo wordt een ritje in een taxi van Edvard en Ruud in feite een proefritje in een elektrische auto. Eén bedrijf dat het goede voorbeeld geeft, met vierdubbele impact.

De redelijke mens past zich aan aan de wereld; de onredelijke blijft proberen de wereld aan te passen aan zichzelf. Alle vooruitgang hangt dus af van de onredelijke mens.

– George Bernard Shaw, Man and Superman (1903)

1

Zakelijke idealisten

Wat zijn social enterprises – en wat zijn ze niet?

Je kunt op allerlei manieren een bedrijf beginnen. Je beheerst bijvoorbeeld een ambacht, bent laten we zeggen schoenmaker, en neemt een leerling aan – eerst één en langzaam maar zeker meer. Kijk naar Gucci of Adidas. Of een paar werknemers scheiden zich af van een bedrijf omdat ze denken het trucje zelf beter te kunnen. Of twee sociaal bewogen jongens weten niet zo goed wat ze willen en halen met hun laatste dollars een ijsmaakdiploma – dat is het verhaal van Ben & Jerry’s. Kan ook.

Iedere ondernemer heeft een andere reden om een bedrijf te beginnen, en meestal is het een combinatie van een aantal motieven: de oprichter ziet een gat in de markt of wil zijn talenten gebruiken, datgene doen waar hij goed in is en waar hij plezier in heeft. Of hij wil de wereld laten zien wat hij kan. Het hoofdmotief is vaak de noodzaak om geld te verdienen en een bedrijf beginnen lijkt de beste manier om daarin te slagen.

Maar je kunt ook gaan ondernemen omdat je een bepaald maatschappelijk probleem ziet en je denkt dat je bedrijf zal bijdragen aan de oplossing ervan, zoals de ondernemers van Taxi Electric. Vreemd? Ongewoon? Nog wel, maar steeds minder: de afgelopen decennia doken overal ter wereld ondernemers op die als hoofddoel hebben om die wereld mooier te maken.

Een social enterprise:

1.   heeft primair een maatschappelijke missie: impact first;

2.   realiseert dat doel als zelfstandige onderneming die een dienst of product levert;

3.   is financieel zelfvoorzienend, gebaseerd op handel of andere vormen van waarde-uitruil, en is dus beperkt afhankelijk of helemaal onafhankelijk van giften of subsidies;

4.   is sociaal in de wijze waarop de onderneming wordt gevoerd:

–   het bedrijf is transparant;

–   winst mag, maar de financiële doelen staan ten dienste van de missie, en winstneming door de aandeelhouders is redelijk;

–   bestuur en beleid zijn gebaseerd op een evenwichtige zeggenschap van alle betrokkenen;

–   het bedrijf is fair naar iedereen;

–   het bedrijf is zich bewust van zijn ecologische voetafdruk.

In dit boek hanteren we de internationale term social enterprise en niet het Nederlandse sociale of maatschappelijke onderneming, omdat deze Nederlandse begrippen vaak een andere lading of inhoud hebben dan wij hier bedoelen.

Social enterprises heten hun ondernemingen. De bekendste, misschien wel de moeder aller social enterprises, is de Grameen Bank, in 1976 opgericht door Muhammad Yunus in Bangladesh. Hij geloofde dat de beste manier om de armoede in zijn land te bestrijden niet liefdadigheid is, maar mensen in staat stellen om zichzelf te helpen. En dus ging hij kleine kredieten aan armen verstrekken, vooral aan vrouwen, die tot dan toe geen toegang hadden tot geld. De Grameen Bank heeft inmiddels meer dan 13 miljard dollar aan kredieten verstrekt, maar belangrijker nog: het idee van microfinanciering vond navolging. Toen het businessmodel bleek te werken begonnen in alle arme landen sociaal ondernemers vergelijkbare organisaties. Inmiddels zijn ook reguliere commerciële bedrijven tot de microkredietsector toegetreden, die is gegroeid tot een omvang van 80 miljard dollar. 200 miljoen arme mensen, de zogenoemde bottom of the pyramid, hebben toegang tot financiële diensten gekregen. In 2006 ontving Yunus de Nobelprijs voor de Vrede; dat een ondernemer deze prijs krijgt is uniek.

Social enterprises zijn er in allerlei soorten en maten. Sommige houden zich bezig met energie, andere met ‘eerlijke’ voeding en weer andere met mensen die zich om de een of andere reden niet zonder specifieke aandacht op de arbeidsmarkt kunnen handhaven. Er zijn grote, bijna multinationals, en kleine, gerund vanaf een zolderkamertje. En wat kenmerkend is voor een jonge sector: niet overal ter wereld wordt precies dezelfde definitie gehanteerd van wat een social enterprise nu wel en niet is. Voor de duidelijkheid geven wij in dit hoofdstuk ons begrippenkader, dat sterk aansluit bij dat van de Europese Unie.

Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), duurzaam ondernemen of maatschappelijk ondernemen is volgens Wikipedia gericht op economische prestaties (profit), met respect voor de sociale kant (people), binnen de ecologische randvoorwaarden (planet). Veel commerciële bedrijven – misschien wel de meeste – hebben een belangrijke rol in de maatschappij: medicijnen maken voor onze gezondheid, op een verantwoorde manier de voeding produceren die wij nodig hebben om te leven, of zonnepanelen en elektrische auto’s ontwikkelen en bouwen. Veruit de meeste commerciële bedrijven zijn zich steeds meer bewust van hun verantwoordelijkheid en dat vertaalt zich in zeer concrete programma’s. Niet alleen door maatschappelijk verantwoord ondernemen ‘aan de rand’ (do no harm), maar ook steeds meer in de core business. Toch zijn dergelijke bedrijven geen social enterprise, onder meer omdat zij hun financiële doelstelling boven hun sociale doelstelling stellen. Dit verschil lijkt een nuance, maar blijkt wel degelijk uit het gedrag van de onderneming. Deze ondernemingen zullen altijd hoge financiële doelstellingen hebben, die bepaalde diensten en innovaties uitsluiten.

MVO is ook lang niet altijd alleen maar ingegeven door sociale of ethische motieven, goed doen, maar ondersteunt de financiële doelstellingen op verschillende manieren. Het is goed voor het imago en het is een onderdeel van het personeelsbeleid. Jongeren willen graag bij sociale en groene bedrijven werken. MVO helpt om de beste mensen aan te trekken. Het meest directe financiële belang ligt in de relatie met investeerders. Een bedrijf dat hoog scoort op de Dow Jones Sustainability Index ziet zijn beurskoers stijgen.

Financieel zelfvoorzienend

Social enterprises zijn organisaties die dezelfde doelstellingen kennen als goede doelen, maar de managementprincipes van de private sector hanteren, inclusief de behoefte om te groeien en de mogelijkheid om een redelijk financieel rendement te behalen. Een social enterprise is net als elke andere onderneming: het bedrijf levert een product of dienst en heeft een verdienmodel. Geld verdienen is echter niet het hoofddoel, maar een middel om het werkelijke doel te bereiken, namelijk dat van maatschappelijke impact.

Een organisatie die draait op geefgeld of subsidies, is geen bedrijf. Als je sterk afhankelijk bent van donaties, dan ben je een goed doel. Als je als organisatie sterk afhankelijk bent van gemeenschapsgeld, dan ben je een onderdeel van de publieke sector, en dus geen bedrijf. Waar ligt de grens? Dat is natuurlijk geen wetenschap. Wij hanteren 75 procent als richtlijn: als een organisatie in meer dan 75 procent van haar inkomsten voorziet door commerciële omzet, door de verkoop van producten of diensten, dan vinden wij het een social enterprise. Anders is het een goed doel of een publieke organisatie. Een social enterprise kan dus in een deel van haar inkomsten voorzien door subsidies, donaties of bijvoorbeeld vrijwilligerswerk, wat in de eerste jaren ook vaak nodig blijkt. Maar uiteindelijk is een social enterprise een bedrijf dat zichzelf financieel kan bedruipen.

Het verschil met MVO

Er is een groot verschil tussen social enterprises en bedrijven die maatschappelijk verantwoord ondernemen. Die laatste doen hun best om zodanig te opereren dat de maatschappij er zo min mogelijk last van heeft en people en planet er bij voorkeur zelfs van profiteren. Maar hoe goed en waardevol dat ook is, zulke bedrijven zijn niet opgezet met als belangrijkste doel maatschappelijke waarde te creëren. Dus al kan bijvoorbeeld Ahold zoeken naar wegen om minder CO₂ uit te stoten, proberen om een beetje meer biologische en fair trade-producten in de schappen te brengen en een flink aantal mensen met een arbeidsbeperking een werkplek bieden, het blijft een bedrijf dat wordt gestuurd op financiële waarde. Op de homepage wordt de beurskoers prominent getoond en bij de ‘results’ vind je louter financiële parameters. Dat mag en het maakt duidelijk wat het belangrijkst is. Als puntje bij paaltje komt zullen people en planet ondergeschikt zijn aan de aandeelhouderswaarde. Hoe belangrijk de winkels ook zijn in de maatschappij en hoezeer de mensen bij Ahold ook oprecht proberen om het een beetje beter te doen. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is een randvoorwaarde, sociaal ondernemen is een doel.

Maatschappelijk

Er zijn dus heel veel organisaties die ‘iets goeds’ doen, maar wanneer is het daadwerkelijk ‘maatschappelijk’? We geven hieronder ons beeld van de belangrijkste maatschappelijke doelstellingen.

■   Welzijn, en dan met name voor degenen voor wie dat niet vanzelfsprekend is. Zij moeten verzorgd zijn volgens de elementaire rechten van de mens, maar liever een stap verder, dat zij mee kunnen doen door werk en een inkomen, iets kunnen betekenen in de maatschappij.

■   Sociale welvaart en cohesie. Het doel is zorgen voor contact tussen mensen, vaak in lokale gemeenschappen; een elementaire menselijke behoefte. Uit nieuwe contacten ontstaat nieuwe betrokkenheid die zich kan richten op de andere twee hier genoemde doelstellingen, op zorg voor elkaar en op het milieu. Ook ethisch handelen, de manier waarop mensen met elkaar omgaan, valt binnen deze categorie van doelstellingen.

■   Ecologie. Grote problemen zoals de opwarming van de aarde en de achteruitgang van de biodiversiteit vergen oplossingen. In Nederland hebben we specifieke milieuproblemen die onder andere samenhangen met de bevolkingsdichtheid, het vele verkeer en de intensieve landbouw. Social enterprises zijn vaak ecologische koplopers die werken aan meer duurzame ontwikkeling, aan schone energie, gezond voedsel en slimme mobiliteit.

Het woord ‘maatschappelijk’ refereert aan het belang van een groter geheel, een gemeenschap, een land of de hele wereld. Een social enterprise heeft naast de direct betrokken aandeelhouders, medewerkers of betalende klanten dus ook ‘beneficianten’. Als je met Taxi Electric rijdt in plaats van met een dieseltaxi, dan genieten alle omwonenden van een beetje schonere en gezondere lucht.

Marqt: vanuit je tenen

Quirijn Bolle werkte bij Ahold en kwam steeds meer te weten van de voedselindustrie. Hij zag gezonde producten die buiten de keten werden gehouden en bovendien werden er onnodige (en schadelijke) stoffen toegevoegd aan het merendeel van het assortiment. Hij dacht: dit moet anders. Want waar zijn we als samenleving mee bezig als we op deze manier onze voedingsindustrie inrichten? In zijn ogen was die industrie gewoon failliet, alleen ziet de wereld het nog niet. Quirijn: ‘Het kalf is al verdronken, maar de machine dendert maar door. Ik sprak laatst een supermarktmanager die 7,5 miljoen per jaar omzet. Maar hij kan geen geld verdienen, omdat de marges inmiddels zo laag zijn dat hij de kosten niet meer kan dekken. En dan heb je het nog over de supermarkt, waar nog enige marge is, en niet over de producenten, die met hun rug tegen de muur staan, niet over de dieren, die onder erbarmelijke omstandigheden worden gehouden... Waar zijn we in godsnaam mee bezig?’

Bolle bedacht dat hij eigenhandig een hele industrie omver wilde werpen door een ‘eerlijke’ voedingswinkel op te zetten: Marqt. Marqt heeft een belangrijke maatschappelijke functie: op het gebied van de gezondheid van consumenten, het welzijn van boeren, dierenwelzijn, werkgelegenheid, het positieve effect op het straatbeeld, de energiezuinigheid van winkels, minder transport, en ga zo maar door.

De tegenslagen bij de start en bij de doorgroei zijn legio, en Quirijn liep de eerste zes jaar geregeld langs de afgrond. Hij liet zich hierdoor echter niet uit het veld slaan en twijfelde geen moment of het zou lukken. ‘Ik geloof echt vanuit mijn tenen dat het anders moet. En omdat het uit mijn tenen komt, ben ik ook degene die het moet gaan doen. Want als ik het niet doe, wie dan wel? Er wordt zoveel over gesproken, maar ik denk dan: niet praten, gewoon doen. Wat heb ik nou te verliezen? En ik krijg hier ongelooflijk veel energie van.’

Echte verandering bewerkstelligen

Social enterprises hebben op verschillende manieren impact en dragen bij aan maatschappelijke vernieuwing. De meest ambitieuze entrepreneur wil het maatschappelijke probleem voor eens en voor altijd oplossen – dat zou het mooiste zijn. Wij gebruiken daarvoor de term system change: ‘het systeem’ is dan zodanig veranderd dat het probleem er feitelijk niet meer is. Maar er zijn ook veel sociaal ondernemers die andere doelen nastreven en bijvoorbeeld een grote verandering bewerkstelligen voor een kleine gemeenschap. Ook dát is geweldig.