Van Noreena Hertz verscheen eerder

De stille overname

Noreena Hertz

Deze beslissing verandert je leven

De psychologie van het kiezen

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Aan Danny Cohen – de beste beslissing die ik ooit heb genomen

© 2013 Noreena Hertz

© 2013 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact

Vertaling Tijmen Roozenboom, www.roozenboom.biz

Oorspronkelijke titel Eyes Wide Open

Oorspronkelijke uitgever HarperCollins

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Foto auteur Thron Ullberg

Typografie binnenwerk Elgraphic bv, Schiedam

E-book: 358atwork, Almere

ISBN 978 90 470 0682 4

D/2013/0108/788

NUR 770

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2013, ISBN 978 90 470 0660 2

www.businesscontact.nl

DEZE BESLISSING
VERANDERT JE LEVEN

Stap 1

Omgaan met de turbowereld

Het is maandagochtend...

In Washington overweegt de president van de VS vanuit zijn kantoor in het Oval Office of hij het bevel zal geven Iran aan te vallen.

In Idaho zit Warren Buffett te bedenken of hij aandelen Coca-Cola zal verkopen of juist bij zal kopen.

In Madrid piekert een moeder, Maria Gonzalez, of ze haar kind zal laten huilen tot het in slaap valt of het zal oppakken en troosten.

Ik zit naast mijn vaders bed in een ziekenhuis en moet beslissen of ik de artsen nu laat opereren of pas morgen.

Ons hele leven nemen we zwaarwegende beslissingen met grote gevolgen. We krijgen te maken met moeilijke problemen die we helemaal zelf moeten oplossen. Daarnaast maken we dagelijks wel tienduizend triviale keuzes,¹ 227 alleen al over eten.² Met of zonder cafeïne? Small, medium, large, of toch extra large? Colombiaans, Ecuadoriaans of Ethiopisch? Hazelnoot, vanille of naturel? Room of melk? Bruine suiker of een zoetje?

Een verkeerde beslissing over de koffie is geen ramp. Een misser over je geld, gezondheid of werk kan betekenen dat je zieker of armer wordt, of zelfs je baan verliest. Beslissingen over anderen – je ouders, je kinderen, je land of je personeel – kunnen permanente gevolgen hebben voor hun leven, nu en in de toekomst.

Onjuiste keuzes kunnen bij jonge mensen leiden tot een pensioengat, bij artsen tot niet-herkende tumoren, bij directeuren tot rampzalige investeringen, bij regeringen tot zinloze oorlogen, en bij ouders tot onherstelbare trauma’s bij hun kinderen.

Dit boek gaat over slimmer beslissen wanneer de uitkomst echt belangrijk is en de inzet hoog – voor politici, zakenmensen, professionals of ouders.

Jezelf slimmer denken

Het is eigenlijk merkwaardig dat we zo weinig nadenken over de kwaliteit van onze besluitvorming en manieren om die te verbeteren. En dat lessen in goede besluitvorming ontbreken in ons onderwijsprogramma.

We denken weinig na over de vraag hoe we denken.

Als je mensen vraagt hoe ze tot een besluit zijn gekomen, beginnen ze meestal te hakkelen. We onderzoeken zelden hoe we tot onze beoordelingen komen, hoe we voorspellingen doen en keuzes maken.

Vanwege je gezondheid, financiën en veiligheid moet je kritisch kijken naar de manier waarop je beslissingen neemt. Het is een kwestie van jezelf serieus nemen. Als je je toekomst niet lijdzaam door anderen wilt laten bepalen, moet je beter worden in het nemen van beslissingen. Met je ogen wijd open, je hersenen op ‘actief’.

Wat moet je leren? Beter informatie verzamelen, filteren en verwerken. Slimmer bepalen wie je vertrouwt en wiens aanbevelingen je opvolgt. Handiger je opties analyseren en verschillende meningen afwegen. Duidelijker in beeld krijgen hoe je beslissingen neemt. Dan begrijp je hoe je emoties, gevoelens, stemmingen en herinneringen je keuzes bepalen, en dan ken, begrijp en beheers je je omgeving beter.

Je moet vooral leren omgaan met drie aspecten waarin je omgeving je ernstig beperkt in je vermogen om slim te denken en verstandig te kiezen.

Verdrinken in de stortvloed

Dit is immers het tijdperk van de informatievloed, van adverteerders, marketeers en mediakanalen die je tweeten, sms’en en online volgen, van Facebook-nieuwsoverzichten en Amazonaanbevelingen. Je wordt overspoeld met informatie totdat je erin verzuipt.

Een weekeditie van The New York Times bevat meer informatie dan iemand in de zeventiende eeuw in een heel leven voor zijn kiezen kreeg.³ In 2008 verwerkten we drie maal zoveel informatie als in 1960.⁴ In 2020 zullen we vierenveertig maal zoveel data produceren als vandaag.⁵

Onze lichamen zitten nog in het stenen tijdperk en kunnen niet omgaan met deze stortvloed. De evolutie gaat langzaam, maar het is snel hoogwater geworden. Je hart gaat sneller kloppen als je wordt geconfronteerd met grote hoeveelheden nieuwe informatie – betrouwbaar of niet. Je ademhaling wordt oppervlakkiger, je begint te zweten: de informatievloed brengt je lichaam in crisismodus.⁶

Onderzoek wijst uit dat we hoogstens zeven verschillende stukjes informatie tegelijk kunnen vasthouden in ons geheugen.⁷ Maar als ik google ‘Welke kwaliteiten moet een chirurg hebben?’, krijg ik vier miljoen hits. Zo’n immense berg informatie overspoelt ons. Daarom bekijken de meeste mensen alleen de eerste paar links op de eerste pagina van de zoekresultaten.⁸ Het beste antwoord zit daar misschien niet tussen, maar meer kunnen we niet aan.

Hoe kun je de ruimte vinden om rustig na te denken terwijl al deze gegevens op je afkomen? Hoe kun je nuttige informatie distilleren uit al deze ruis?

Want er zit beslist nuttige informatie tussen alle chaos. De stortvloed heeft ook een voordeel: je kunt informatie in een ruwe, onbewerkte vorm krijgen – rechtstreeks uit de bron, zonder tussenkomst van de traditionele poortwachters. Dat is een enorme kans voor beslissers. Maar welke informatie van alle data die rond dwarrelen in het digitale landschap je kunt vertrouwen, is niet eenvoudig te achterhalen.

In augustus 2011 braken in Londen op grote schaal rellen uit: delen van de stad gingen in vlammen op, winkels werden geplunderd. Dure spullen – van schoenen tot breedbeeld-tv’s – werden meegenomen. De politie keek machteloos toe.

Het probleem was niet een tekort aan informatie. De politie volgde de sociale media op de voet, maar werd overstroomd door de 2,6 miljoen tweets die tijdens de vijf dagen van de rellen circuleerden.⁹ Allerlei verhalen deden de ronde op Twitter – soms politiek getint, soms alsof ze uit een kinderboek kwamen: relschoppers die McDonald’s binnenvielen om hun eigen eten te koken, het London Eye-reuzenrad dat in brand werd gestoken, een tijger uit London Zoo die werd vrijgelaten.

Geconfronteerd met zoveel informatie was het voor de politie lastig om te bepalen welke verhalen te vertrouwen waren en welke niet. Naar welke incidenten moest zij mensen sturen? Welke berichten moest zij negeren? (Al deze tweets bleken overigens onwaar!)

In al haar overvloed is de informatie verbrokkeld, vaag en afkomstig uit allerlei verschillende bronnen. Hoe weten we wat we moeten geloven en wat niet, zodat we het digitale rendement kunnen oogsten? Dat gaan we uitzoeken in dit boek.

Drup, drup, drup, ping, ding, ring

Bij dit informatiespervuur komt nog de voortdurend vallende druppel – een Chinese martelmethode – van de afleiding. Al met al geen gemakkelijke context om beslissingen in te nemen.

E-mail is in dit opzicht de grootste vijand, met zijn voortdurende meldingen, geluidssignalen of knipperende lichten, al naar gelang het medium.

Sommigen zagen al aankomen dat we gemakkelijk de greep op dit medium zouden verliezen. In 1984 – e-mail begon net gewoon te worden – waarschuwde Jacob Palme dat ‘elektronische mailsystemen, indien door veel mensen gebruikt, ernstige informatieoverbelasting veroorzaken’. Palme was computerwetenschapper bij het QZ Computer Centre van de Stockholm University. Daarnaast schreef hij misdaadromans.

De oorzaak van dit probleem [schreef Palme] is dat het zo eenvoudig is om een bericht te sturen aan een groot aantal mensen, en dat systemen vaak zo ontworpen zijn dat de afzender te veel controle krijgt over het communicatieproces, en de ontvanger te weinig... Naarmate de berichtensystemen groeien – en steeds meer verbonden worden – zal dit een probleem worden voor bijna alle gebruikers.¹⁰

Nu is Palmes voorspelling uitgekomen. Dit is het tijdperk van CC en BCC. Met één muisklik kun je een e-mail sturen aan iedereen die je kent. We sturen voortdurend informatie aan mensen die deze informatie niet nodig hebben. In 2012 werden per minuut meer dan 204 miljoen mails verstuurd, dag in dag uit.¹¹

Hoeveel mails ontvang jij per dag? Wat doen al die berichten met je vermogen om te denken, te plannen, te beslissen, je te concentreren?

En dat is alleen nog maar e-mail. Voeg daarbij het constante achtergrondlawaai van kantoortuinen – het gepiep van mobiele telefoons, sms- en msn-berichten, Skype-oproepen, telefoontjes, websites die je aandacht opeisen – en je krijgt een beeld van de afleiding waaraan we blootstaan. Drie kwart van ons wakende leven zijn we bezig om informatie te verwerken.¹² Henry Kissinger liet boven zijn garage een geluiddicht kantoor bouwen om te werken. Zijn vrouw en kinderen mochten hem niet storen terwijl hij nadacht.¹³ Maar de meeste mensen kunnen zich niet fysiek afschermen terwijl ze beslissingen nemen. Ze moeten werken in een omgeving van constante, ongenadige afleiding.

Computergebruikers wisselen gemiddeld zevenendertig keer per uur van venster om hun mail te checken of een ander programma te gebruiken.¹⁴ 43 procent van de studenten zegt tijdens hun werk drie maal of vaker per uur te worden onderbroken door sociale media.¹⁵ Als mensen je willen bereiken, zullen ze niet alleen een mailtje sturen, maar ook sms’en, tweeten, bellen en een voicemail achterlaten. Er is geen ontkomen aan.¹⁶

Dit onophoudelijke bombardement blijft niet zonder gevolgen. Een onderzoek van Microsoft wees het volgende uit: als mensen worden gestoord door een mail, kost het gemiddeld tweeëntwintig minuten om het oude niveau van aandacht voor hun werk te hervinden (het onderzoek omvatte tweeduizend uur computeractiviteit).¹⁷ In 27 procent van de gevallen duurde dit herstel zelfs meer dan twee uur.¹⁸ Recentere studies laten zien dat taken een derde meer tijd kosten als ze worden onderbroken door e-mail.¹⁹ Volgens onderzoek onder medewerkers van het communicatiebedrijf Porter-Novelli kan de non-stopcombinatie van telefoontjes en mails je IQ tijdelijk met wel tien punten verlagen.²⁰ Een verontrustende bevinding.

In kantoortuinen zijn mensen 66 procent minder productief door het constante achtergrondlawaai van collega’s en kantoorapparatuur.²¹ Rinkelende telefoons, de ruis van gesprekken die we niet kunnen volgen en de geluidjes van nieuwe mails leiden af en verhogen de motivatie niet.²²

Het constante drup-drup-drup tast het denkvermogen aan en put ons uit. We zijn op. We hebben last van slapeloosheid, hoofdpijn en vermoeidheid. Ons lichaam reageert door ons in permanente stress te houden, met de bijbehorende hoge hormoonspiegel.²³ (Hier kom ik later op terug.)

Toch hunkeren we naar deze onderbrekingen. We zoeken ze actief op, ondanks de schadelijke invloed. 40 procent van de mensen checkt zijn zakelijke mail ook na werktijd of op vakantie.²⁴ 86 procent gebruikt zijn mobieltje voor de tv (onder dertien- tot vierentwintigjarigen is dit zelfs 92 procent).²⁵ Een informeel onderzoekje onder vrienden leverde het volgende op: een geneticus leest iedere vijf minuten nieuwsberichten terwijl hij werkt, een tv-producer leest de mail op zijn telefoon tijdens het fitnessen en een kunsthandelaar bezoekt zestig maal per dag de Daily Mail-website.

We zijn verslaafd,²⁶ gespannen en overweldigd. Vaak moeten we in deze toestand kleine en grote beslissingen nemen. Of we daarbij alert kunnen blijven is een vraag waarop ik later zal terugkomen.

Het tijdperk van wanorde

Naast de constante afleiding en de druppelende informatiestroom is wanorde het derde euvel: het verval van de gevestigde orde gecombineerd met de extreme onvoorspelbaarheid van de huidige wereld. Oude waarheden zijn overboord gegooid. Een bank als Lehman Brothers – te groot om te vallen – is ten onder gegaan. Vrouwen worden zieker door geregelde screening op borstkanker, bedoeld om de ziekte te voorkomen.²⁷

Zekerheden staan ter discussie. Wie had tien jaar geleden gedacht dat serieus zou worden overwogen de Amerikaanse dollar als wereldvaluta te vervangen door de Chinese yuan? Dat een land uit de eurozone – Cyprus – draconische beperkingen zou invoeren voor het geldverkeer? En dichter bij huis: dat we niet meer kunnen vertrouwen op de veiligheid van investeringen in vastgoed?

Onze ‘zekerheden’ lijken kwetsbaar, een hersenschim zelfs. Onze gidsen die de oude wereld interpreteerden en uitlegden, hebben in luttele jaren het monopolie op kennis en wijsheid verloren – bibliothecarissen worden vervangen door Google, reisbureaumedewerkers door TripAdvisor-recensies. Artsen worden op de proef gesteld door de collectieve ervaring van patiënten. Grijze krantenmagnaten worden opgevolgd door Facebook-miljonairs van in de twintig.

Om ons heen stort de gevestigde orde in. Dat is niet per se een slechte zaak. Tenslotte bleken de beste economen niet in staat om de financiële crisis te voorspellen en hebben de inlichtingendiensten de Arabische Lente niet voorzien. Facebook-groepen blijken betere diagnoses te stellen dan medische experts (meer hierover in stap 6). Door de popularisering van de traditionele pers is het onmogelijk geworden om blind te varen op de ‘respectabele’ kranten.

De toenemende concurrentie op het informatiefront heeft zeker veel positieve kanten. Dat wil echter niet zeggen dat de trend onvoorwaardelijk goed is. Welke verborgen bedoelingen hebben deze nieuwe beheerders van informatie? Hoe betrouwbaar zijn ze? Wie zal mij het juiste hotel aanbevelen – Joe uit Idaho met zijn beoordeling op TripAdvisor of de vertrouwde medewerker bij het reisbureau? En Wikipedia mag dan op sommige gebieden net zo betrouwbaar zijn als de Encyclopaedia Britannica,²⁸ je kunt je afvragen of de verzamelde auteurs altijd jouw belang voor ogen hebben.

In deze tijd van wanorde kan het verleden niet meer fungeren als leidraad voor de toekomst. De toekomst is niet gemakkelijk te voorspellen. We kunnen niet zonder meer afgaan op gevestigde waarden en op de traditionele beheerders van informatie. Wanorde kan positieve verandering en innovatie brengen, maar ons ook uit het lood slaan.

Het is erg lastig om erachter te komen wie je moet geloven en wie je kunt vertrouwen. En wie je kan helpen om zicht te krijgen op de toekomst.

Word wakker – hoe je mondiger beslissingen neemt

Je begrijpt inmiddels waar het om gaat. De context waarin we beslissingen moeten nemen, is op zijn zachtst gezegd een uitdaging.

Toch moeten we keuzes maken. Ik moet bepalen welk doktersadvies ik opvolg. De president van de Verenigde Staten moet beslissen of hij Iran aanvalt. De moeder van de huilende baby moet beslissen of ze het kind oppakt of laat huilen. Jij moet beslissen wie je aanneemt voor je bedrijf of hoe je investeert voor je pensioen. We moeten keuzes maken, belangrijke keuzes die levens kunnen veranderen... Ongeacht hoe afgeleid je bent, ongeacht hoeveel informatie er om je heen dwarrelt, ongeacht hoe onvoorspelbaar en onzeker de wereld nu is. Ongeacht hoe moe je bent.

We hebben langzaamaan manieren ontwikkeld om dat te doen, technieken en strategieën – soms bewust, soms niet – om een weg te vinden door dit moeilijke terrein, strategieën om informatie te verzamelen en te verwerken op een manier die past bij de afleidingen, informatiestromen en wanorde van ons leven.

Maar we moeten ons afvragen: hoe goed zijn deze strategieen? Slechts weinig mensen staan erbij stil hoe geschikt hun besluitvormingsprocessen zijn. En dat moet veranderen – vooral als de inzet hoog is en de beslissingen er echt toe doen. We moeten meer grip krijgen op onze beslissingen en de manier waarop we die nemen. We moeten mondige denkers worden.

Zonder goede, betrouwbare informatie en effectieve methoden om die te toetsen zijn onze beslissingen nooit optimaal, en misschien zelfs schadelijk voor onze belangen. Daarom ga ik in de volgende stappen dieper in op de manco’s in onze informatievergaring. Ik zal je laten zien hoe het beter kan.

Ken je de bekendste denkfouten van experts? Kun je statistische trucjes herkennen? Hoe snel kun je een verdacht ‘feit’ identificeren? Is de informatie die je bestudeert werkelijk de informatie die je nodig hebt voor een besluit? Welke andere informatie zou je kunnen meenemen in je overwegingen? Op welke andere bronnen kun je terugvallen voor advies?

Ik zal ingaan op de vraag of je diep genoeg hebt gegraven om de betrouwbaarheid van je bronnen te bepalen. Weet je hoe je nieuwe bronnen van digitale informatie kunt onderzoeken? Of hoe je de ‘antwoorden’ van computers kunt beoordelen? Weet je wie je kunt vertrouwen? En waarom? Ik zal ook bekijken hoe onze besluitvorming verandert door nieuwe online factoren – gunstige en ongunstige – en je wijzen op valkuilen en gemakkelijke oplossingen.

We leven in een tijdperk van desinformatie en misinformatie, een tijdperk van Photoshop, Fox News, gepersonaliseerde zoekacties en steeds meer tendentieuze feiten. Ik zal je helpen ontdekken hoe je zo goed mogelijk je bronnen kritisch onder de loep kunt nemen en de kwaliteit van de geboden informatie kunt beoordelen. Maar vooral: hoe je je netwerk kunt verbreden om andere bronnen aan te boren.

Ik zal ook de verrassende rol onderzoeken die we zelf spelen in de keuzes die we maken. Dit doe ik door te kijken naar wat er op bewust en onbewust niveau gebeurt tijdens het besluitvormingsproces.

In weerwil van de economische theorieën zijn we namelijk geen robots die rationele beslissingen nemen zonder emotie, zonder ervaring. Terwijl ons analytische brein zijn berekeningen uitvoert, vinden allerlei processen plaats in ons zenuwstelsel – neuronen vuren, herinneringen wervelen rond, emoties komen op. We zullen zien dat deze dans tussen het onbewuste en bewuste – tussen intellect en intuïtie – grote invloed heeft op de beslissingen en risico’s die we nemen, de toekomst die we overpeinzen, de voorspellingen die we doen. Andere invloeden zijn de omgeving waarin we werken – kleur, geur, gevoel – en de taal die wordt gebezigd. We moeten onze eerste reactie dus kritisch onderzoeken, ongeacht hoe natuurlijk of intuïtief deze aanvoelt.

Gezien de snelheid waarmee onze wereld verandert, zal ik ook onderzoeken of de modellen die we nu gebruiken – onze voorstelling van de werkelijkheid – hun geldigheid behouden. Welke invloed heeft het verleden op je huidige beslissingen? Blijf je vastzitten in bepaalde patronen en bepaald gedrag? Ben je geneigd om lineaire voorspellingen te doen? Of kun je patronen uit het verleden loslaten en een heel ander soort toekomst voor je zien?

Heb je het juiste team om je heen om je te helpen de moeilijkste beslissingen te nemen? Doe je aan crowdsourcing om je informatie te verzamelen? Wie zitten er in je groep intimi? Jaknikkers of sceptici? Wie is je klankbord of je tolk? Neem je voldoende verantwoordelijkheid voor je eigen beslissingen? Of schuif je die af?

In dit boek gebruik ik inzichten uit de academische wereld – psychologie, gedragseconomie, neurowetenschap, sociologie, antropologie en informatica. Ik combineer deze met persoonlijke inzichten van allerlei mensen die geregeld gewichtige beslissingen nemen – vermogensbeheerders en rechters, directeuren en politici, geheimagenten en gevechtspiloten, artsen en filmproducers. Door te kijken naar mensen die vaak goede en slechte beslissingen hebben genomen, krijgen we een beter beeld van de kenmerken en strategieën die nodig zijn om een goede beslisser te worden en van welke oplossingen niet zo goed werken.

Bij sommige strategieën is dat niet zo duidelijk.

Neem die van zelfvertrouwen blakende voorspellers die te veel zendtijd krijgen. Hoe stelliger hun beweringen, hoe minder betrouwbaar de voorspelling, zo blijkt.²⁹ Hetzelfde geldt voor artsen. Je kent ze wel, die zelfverzekerde types. Ik heb er heel wat meegemaakt. Uit meerdere onderzoeken blijkt: als ze heel zeker zijn van hun diagnose, zitten ze er meestal naast.³⁰

Soms zijn effectieve strategieën verrassend eenvoudig. Een raad van bestuur neemt andere beslissingen wanneer de aanwezigen van zitplaats veranderen.³¹ De juiste beslissing is eenvoudiger te nemen als de informatie wordt gepresenteerd in zwart-wit in plaats van kleur.³² We nemen betere beslissingen als we net hebben gegeten.³³

Soms zijn de beste strategieën niet de meest intuïtief voor de hand liggende. Wist je dat een medepatiënt soms beter advies geeft over de behandeling van een ziekte dan een arts? Dat een team slimmere keuzes maakt als de leden voortdurend met elkaar concurreren dan wanneer ze allemaal hetzelfde denken? Dat het misschien beter is om je tegen je baas af te zetten dan naar hem te luisteren? Of dat je beter kunt wachten met plassen tot je een beslissing hebt genomen?³⁴

Ik kan in dit boek geen alomvattende strategie presenteren die alles dekt. Het is geen kwestie van intuïtie, duwtjes in de goede richting of vertrouwen op het idee ‘twee weten meer dan één’ en het daarbij laten.³⁵

Ik geloof niet in één universeel sjabloon voor besluitvorming dat altijd voor iedereen werkt. Daarvoor is het menselijk leven te complex, zeker tegenwoordig. Wel geef ik gereedschap voor besluitvorming, zodat je kritisch kunt bekijken hoe je beslissingen neemt en welke informatie wordt aangeboden – gereedschap om op een radicaal andere manier beslissingen te kunnen nemen.

Omdat dit boek jou de macht wil geven – de macht om te herkennen wat schijn is, en hoe de onderliggende werkelijkheid eruitziet. De macht om traditionele wijsheden kritisch tegen het licht te houden en te bepalen of je deze wilt vervangen. De macht om niet te worden geïntimideerd door gezagdragers of zelfverzekerde experts, maar hun mening te beoordelen zoals die van ieder ander.

De macht om zonder schaamte hulp te vragen als je deze nodig hebt, maar met de vaardigheden om te bepalen wie je om hulp vraagt en hoe. De macht om kritisch naar jezelf te kijken en te herkennen waar je je eigen besluitvorming ondermijnt.

Het doel van het boek is: je de macht geven om zelfverzekerder, onafhankelijker en wijzer te worden in je denken en beslissingen. Zodat je niet blindelings de dictaten van anderen accepteert, maar ook niet kritiekloos je eigen primaire instincten of analyses volgt. Zodat je iemand wordt die de wereld aanschouwt met wijd open ogen, iemand die slimme keuzes maakt.

Snelle tips om greep te krijgen op de turbowereld

•   Besluit om een mondige beslisser te worden!

•   Beschouw de tien stappen als een gereedschapskist die je hierbij helpt. Onderstaande tips zetten je aan het denken en helpen je om de reis te beginnen. Ze worden verder uitgewerkt in de loop van het boek.

•   Besef dat je meer dan tienduizend beslissingen per dag moet nemen. Vraag je af welke je echt moet nemen en of je voorrang hebt gegeven aan de belangrijkste.

•   Ga na hoe je beslissingen neemt. Overleg je eerst met anderen om een aantal meningen te verzamelen, of doe je alles zelf? Ben je een snelle beslisser? Of denk je eerst uitgebreid na over alle opties?

•   Schrijf op wie of wat jou beïnvloedt bij het nemen van beslissingen.

•   Realiseer je dat slimme besluitvorming tijd en ruimte nodig heeft. Bedenk hoe je je omgeving kunt veranderen om dit te bereiken. Hoe kun je afleiding en onderbrekingen beperken? Kun je ‘technologie-vrij’ nemen? Kun je op je werk voorstellen dat niet iedereen van elke mail een CC krijgt, en onder welke omstandigheden wel?

•   Ga na hoe je tot nog toe aankeek tegen experts en erkende autoriteiten. Ben je geneigd om hun mening zonder meer te accepteren?

•   Meer in het algemeen: vraag jezelf af wie je vertrouwt en waarom.

•   Bekijk je huidige strategieën voor het omgaan met de digitale stortvloed. Welke handigheidjes gebruik je? Op welke informatie baseer je je besluiten? Welke invloed heeft dit alles op de kwaliteit van je denken?

JE OGEN WIJD OPEN HOUDEN

Stap 2

Zorgen dat je de tijger en de slang ziet

De tijger en de slang

In 2005 startte de Amerikaanse cognitief-psycholoog Richard Nisbett een bijzonder experiment. Drie seconden lang liet hij allerlei afbeeldingen zien aan een groep Amerikaanse en een groep Chinese studenten: een vliegtuig in de lucht, een auto op de weg, enzovoort. Hij vroeg zich af hoe de Amerikaanse en de Chinese studenten de afbeeldingen zouden zien. Zou hun waarneming verschillen? Zou het de Amerikanen of de Chinezen opvallen als er bijvoorbeeld een slang over de grond kroop?¹

In zijn onderzoek hanteerde hij klinische methoden. Na binnenkomst namen de vrijwilligers plaats in een stoel met hun kin op een steun, op precies 52,8 centimeter afstand van het scherm. Vervolgens werden op hun hoofd 120 Hz-apparaatjes geïnstalleerd om hun oogbewegingen te registreren. Zo kon Nisbett elke blik, elk samenknijpen van de oogleden, elke verschuiving van de aandacht vastleggen.

De verschillen tussen de twee groepen werden onmiddellijk duidelijk: de Amerikanen richtten zich op het belangrijkste beeld, namelijk het vliegtuig, de tijger en de auto. Ze waren min of meer daarop gefixeerd en keken nauwelijks naar de achtergrond. Bij de Chinezen duurde het iets langer – 118 milliseconden – voordat ze zich concentreerden op het hoofdbeeld. En ook dan bleven hun ogen eromheen schieten: ze namen ook het zand, het zonlicht, de bergen, de wolken en de bladeren waar.

Dus als er achter de tijger een slang over de grond kroop, zagen de Chinezen die, de Amerikanen niet.

Het is niet al goud...

In een complexe wereld met verborgen gevaren en kortstondige kansen moeten we slangen en tijgers kunnen waarnemen. Het beeld dat we in eerste instantie zien, verschaft niet alle informatie om de optimale beslissing te nemen. We moeten leren verder te kijken dan wat direct in het oog springt, verder dan waarop we ons vanuit onze cultuur, onze conventies concentreren.

Niet dat je per se niets moet doen totdat je beschikt over alle informatie die mogelijk relevant is voor de beslissing; dat zou buitensporig tijdrovend zijn. Bovendien kan je brein niet uit de voeten met al die data.²

Maar de informatie waarop je je concentreert, is slechts een deel van het verhaal, een fragment van de waarheid, zo leren we uit dit tijger-en-slangexperiment. Daardoor word je gemakkelijk misleid. Als je dat beseft en iets doet met dat besef, kan dit je beslissingen ten goede komen.

Neem internetdaten. Onderzoek wijst uit dat mannen zich het meest aangetrokken voelen tot vrouwen met grote ogen, een brede glimlach en hoge jukbeenderen.³ Glanzend haar, volle lippen en een gladde huid vormen ook een groot plus.⁴ Als je aangeeft ‘volslank’, ‘stevig’ of ‘groot, maar goed gevormd’ te zijn, krijg je als vrouw online veel minder aanspraak van mannen dan wanneer je iets te licht bent.⁵

Dit is de focus van veel mannen die rondkijken op internet. En vrouwen, waar letten zij op? Zij lijken zich meer te richten op lengte. Mannen die aangeven tussen 1,90 en 1,93 meter lang te zijn, krijgen 60 procent meer eerste mailtjes dan mannen in de groep 1,70 tot 1,73 meter lengte.

Is het echt slim om je te concentreren op oppervlakkige eigenschappen zoals volle lippen en lengte als je de juiste partner zoekt? Natuurlijk niet. Gevoel voor humor, gemeenschappelijke interesses en dezelfde waarden zijn veel betere indicatoren of stellen bij elkaar passen. Dat is aangetoond in onderzoek naar geslaagde langdurige relaties.⁶ Ergens weten we dit wel, en toch richten de meeste mensen zich op één of enkele aspecten van het beeld als ze online een date zoeken.

Politici, economen en beleggers vallen gemakkelijk in dezelfde kuil. Ze concentreren zich sterk op economische groei als maatstaf hoe het land ervoor staat, al zeggen die cijfers niets over de manier waarop die groei wordt gerealiseerd.

Als je alle bomen omhakt voor aanmaakhout, is dat bevorderlijk voor de economische groei. Maar is het een maatstaf van het succes van een natie? Natuurlijk niet. De verwoesting van het regenwoud brengt de plaatselijke habitat in gevaar en draagt bij aan de opwarming van de aarde. Bovendien brengt zulk kortetermijndenken later vaak ook forse economische kosten met zich mee.

Groei zegt ook niet alles over de verdeling van de winst, de ongelijkheid, de sekseverschillen, de ontevredenheid die kan uitmonden in een revolutie. In wezen kun je aan groei nauwelijks aflezen hoe het met een land gaat of in de toekomst zal gaan: de Russische economie groeit, maar de levensverwachting neemt af.⁷ In de VS was er groei in het begin van het nieuwe millennium, maar het mediane gezinsinkomen nam af en er kwamen per saldo geen banen bij.⁸ De fixatie op groeicijfers kan voor een premier, belegger of bezorgde burger gemakkelijk de tijger worden – de slang die over de bodem op hen af kruipt, zien ze niet.

Denk ook aan artsen die geen lichamelijk onderzoek doen, geen uitvoerige anamnese afnemen, maar zich richten op bloedonderzoek en scanuitslagen. Je bent ze vast wel tegengekomen.

Bloedonderzoek en scans kunnen belangrijke, levensreddende informatie opleveren. Maar aan de hand van die statische be- vindingen alléén kan meestal niet worden vastgesteld wat eraan scheelt. Nog steeds zijn de beste artsen degenen die luisteren, je aanraken, de kenmerken van jouw individuele toestand proberen vast te stellen. Zulke artsen gebruiken de statische uitslagen van onderzoeken als aanwijzing, maar niet als de enige manier om je in kaart te brengen en een diagnose te stellen.⁹ Dokter Athina Tatisoni, van de prestigieuze medische faculteit van Tufts University, merkt op:

Doorgaans vraagt de arts een heel scala biochemische onderzoeken aan: levervet, de pancreasfunctie, enzovoort. Mogelijk komt daar iets uit, maar waarschijnlijk is dat niet relevant. Door een goed gesprek met de patiënt en een nauwkeurige anamnese heb je meer kans om te bepalen wat er mis is.¹⁰

Artsen, beleggers, bezoekers van datingsites: allemaal moeten we meer acht slaan op het grote geheel. We moeten verder kijken dan wat voor de hand ligt en gemakkelijk te zien is. Als je de tijger en de slang wilt zien – die andere informatie die je ook nodig hebt – moet je bedenken: de informatie die het helderst schittert, is misschien niet de nuttigste.

Clown op een eenwieler

Soms richten we ons zo sterk op één ding, dat we geen oog hebben voor andere dingen waarmee we rekening moeten houden. Vraag maar aan Dustin Randall.

Dustin de clown zie je niet over het hoofd, gekleed als hij is in een geel-paars pak, met grote schoenen en een felrode neus. Zou je zeggen... Vooral als hij op een eenwieler rondrijdt op een plein van de universiteit.

Onderzoekers aan de University of Washington constateerden het tegendeel. Als Dustin wandelaars op het plein voorbijreed terwijl ze in de weer waren met hun mobieltje, zagen de meesten hem totaal over het hoofd.¹¹ Alsof die clown op die eenwieler er gewoon niet was.

Dit is een voorbeeld van zogeheten aandachtsblindheid.¹² Dat verschijnsel doet zich voor als je je sterk concentreert op één ding, in dit geval een telefoongesprek of belangrijke sms. Als je zo gefocust bent, heb je vaak geen oog voor nieuwe informatie, voor nieuwe dingen die je waarnemingsveld binnenkomen. Zelfs zeer zichtbare dingen waarnaar je rechtstreeks kijkt, zie je over het hoofd, omdat je aandacht op iets anders is gericht.¹³ Een prachtige omschrijving van dit verschijnsel is: alsof de ogen het voorwerp zien, maar de hersenen niet.¹⁴

Iedereen heeft dit wel eens meegemaakt – dat je tegen een lantarenpaal liep terwijl je sms’te. Of tijdens een drukke week een belangrijke mail over het hoofd zag in je postvak. Gewoon een kwestie van aandachtsblindheid.

Soms is tunnelzicht heel handig. Denk aan onze voorvaderen, jagend en verzamelend op zoek naar voedsel. Ze deden hun uiterste best om niet in levensgevaar te raken. Als ze een leeuw hoorden brullen, stonden hun twee dingen te doen: achterhalen waar het gebrul vandaan kwam en de andere kant op rennen. Ze konden zich niet laten afleiden, niet door de pijn in hun spieren terwijl ze renden, niet door vogels die zongen, niet door hun lievelingshapje in een boom. Al deze waarnemingen waren niet relevant voor hun onmiddellijk overleven.

Nu spoelen we een paar millennia vooruit. Je wilt niet worden overreden door een clown op een eenwieler, geen belangrijke mail missen, geen afschrijving van je creditcard over het hoofd zien. Dan moet je je oogkleppen afzetten, je ogen openhouden en zorgen dat je aandacht en waarneming verbeteren.

Ga na waardoor je in beslag wordt genomen. Op het werk zijn dit misschien je laatste omzetcijfers of de aandelenkoers van je bedrijf, thuis bijvoorbeeld de voetbaluitslagen. Hoe vaak per dag volg je deze? Wat zie je daardoor over het hoofd? Zou het je lukken om er een dag – of zelfs een paar uur – niet naar te kijken? Wat zou je dan opvallen? En wie in je omgeving zou het onverwachte onder je aandacht brengen? Hierover later meer.

Van PowerPoint tot gehypnotiseerde kippen

Soms is het niet onze schuld dat we niet alles zien.

Dat is geen nieuws voor Edward Tufte (spreek uit tuftie), een Amerikaanse statisticus en emeritus hoogleraar politicologie, statistiek en computerwetenschappen aan de Yale University. Hij werd in 2010 ingehuurd door president Obama om in de gaten te houden hoe het stimuleringspakket van 787 miljard dollar werd besteed.¹⁵ Hij is een man met allerlei talenten; zo exposeert hij onder andere beelden die hij maakt. In zijn academische loopbaan heeft hij belangwekkend onderzoek gedaan naar de invloed van infographics op de besluitvorming.¹⁶ Hij heeft de ramp met het ruimteveer Columbia in februari 2003 intensief bestudeerd. Zeven astronauten lieten het leven toen hun NASA-ruimteschip kort voor het eind van een geslaagde missie van zestien dagen uiteenviel. Het is nu bekend dat tijdens de lancering een flink stuk isolatieschuim van de externe brandstoftank tegen de linkervleugel was gebotst. Daardoor was de shuttle niet beschermd tegen de hevige hitte bij terugkeer in de atmosfeer van de aarde.

Uit het officiële onderzoek kwam ook een aspect naar voren dat boeiend en merkwaardig alledaags is. Een belangrijke oorzaak van de ramp lag in de manier waarop NASA-ingenieurs informatie delen. De onderzoekscommissie noemde met name het overmatige gebruik van een computerprogramma dat we doorgaans associëren met bedrijfsseminars of de middelbare school: Microsoft PowerPoint. Volgens de onderzoekers werd de kans op een ramp sterk afgezwakt doordat de risico’s van vermoedelijke schade aan de vleugel werden gepresenteerd met PowerPoint.

Terwijl de Columbia in een baan om de aarde zat, probeerden ingenieurs van Boeing te achterhalen wat de mogelijke gevolgen waren nu het hitteschild op de linkervleugel was beschadigd door het schuim. De manier waarop ze hun bevindingen presenteerden, bleek ernstig te kort te schieten: informatie ging verloren, prioriteiten werden verkeerd voorgesteld, belangrijke verklaringen en ondersteunende informatie werden uitgefilterd. De keuze van de koppen, de indeling van de informatie en zelfs de grootte van de opsommingstekens benadrukten wat het management al geloofde, terwijl onzekerheden en aannames die op gevaar duidden, buiten de informatieketen vielen.¹⁷

Met andere woorden: juist de tools waarop de helderheid van PowerPoint berust, hadden de werkelijkheid verhuld en de lezers afgeleid. Zo werd een incompleet en zeer gevaarlijk verhaal verteld. Met zijn expertise in informatieontwerp onderzocht Tufte deze beweringen verder. Hij kwam tot nog meer zorgwekkende bevindingen.

Hij analyseerde alle achtentwintig PowerPoint-dia’s van de briefing van de ingenieurs en de NASA-functionarissen. Hij bekeek de implicaties tijdens de twee weken dat de Columbia in een baan om de aarde zat. Hij ontdekte dat sommige dia’s sterk misleidend waren.

Neem de titel van een dia waarin de vernietigingskracht van losse brokstukken werd geanalyseerd: ‘Controle testgegevens: penetratie schild valt mee.’ Deze titel was in de woorden van Tufte ‘misleidend’. Uit de titel was niet op te maken dat het schuim in de simulatieonderzoeken vooraf 640 maal zo klein was als het stuk dat in werkelijkheid tegen de shuttle sloeg. Deze cruciale informatie was begraven onder in de PowerPointdia. Niemand lette erop. Iedereen was te zeer gericht op de titel bovenin en kreeg zo geen volledig beeld.¹⁸

Tufte ontdekte dat de zinnen waren ingekort, omdat op de dia’s weinig ruimte is voor tekst. Cruciale waarschuwingen werden in steeds kleinere letters geperst. Daardoor ging men te sterk af op samenvattingen of diatitels waarin de nuance van onzekerheden en nadere bijzonderheden verloren was gegaan.

Met andere woorden: in zulke gevallen leidt te sterke simplificatie tot verlies van cruciale details. Complexiteit wordt veronachtzaamd door het medium PowerPoint en dat is gevaarlijk. Beslissingen op hoog niveau zijn nu eenmaal complex. Niet alleen NASA en hoogleraren zijn trouwens bezorgd over de oogkleppen van PowerPoint.

Neem generaal James N. Mattis, bevelhebber van het regionale commandocentrum CentCom, sinds 2010 opvolger van de sindsdien in ongenade gevallen generaal David Petraeus. Hij weet het vaak mooi te zeggen. In Irak adviseerde hij zijn mariniers eens: ‘Gedraag je beleefd en professioneel. Maar wees paraat om iedereen die je tegenkomt te doden.’¹⁹ Zijn oordeel over PowerPoint is al even genadeloos: ‘PowerPoint maakt ons dom,’ zei hij in 2010 op een militaire conferentie in North Carolina.

Dit gevoel wordt bevestigd door zijn collega’s. Brigadegeneraal H.R. McMaster verbood PowerPoint toen hij in 2005 de geslaagde aanval op de Iraakse stad Tal Afar leidde. Hij zei: ‘Het is een gevaarlijk programma omdat het de illusie kan wekken dat je de informatie begrijpt, dat je greep op de zaak hebt.’ Het Amerikaanse leger weet trouwens heel goed dat je met Power-Point van alles kunt verdoezelen en gebruikt het programma in briefings aan de media – een tactiek die ‘kippen hypnotiseren’ wordt genoemd.²⁰

Dat wil niet zeggen dat het nooit nodig is om informatie samen te vatten. Soms is het prima. Maar als je beslissingen neemt op basis van samenvattingen, loop je het risico belangrijke details en nuances over het hoofd te zien. Al was het maar omdat de letters zo klein zijn dat je er geen aandacht aan schenkt.

Bovendien: wat iemand anders belangrijk vindt, is voor jou niet altijd het belangrijkste, of niet per se het relevantst in het kader van de beslissing die je moet nemen.

Als je dus weer eens een PowerPoint-presentatie bekijkt of een samenvatting typt, kijk dan verder dan de grote letters en de koppen. De informatie die je nodig hebt, zit mogelijk iets meer verstopt, of is misschien helemaal niet te vinden in de dia’s. Vraag de presentator alles uitgebreider uit te leggen, méér informatie te geven. Anders loop je het risico dat je alleen de tijgers krijgt gepresenteerd, en geen slangen.

De meetbaarheidscultus

Je zicht wordt niet alleen beperkt door bepaalde manieren van presenteren. Vaak wordt je aandacht voornamelijk in beslag genomen door één soort informatie: cijfers. Dat kan op zich al problemen opleveren.

Cijfers kunnen cruciale informatie bieden. Als je moet weten of je een jas aan moet, wil je weten hoeveel graden het buiten is. Als je wilt weten hoe je bedrijf ervoor staat, kijk je naar inkomsten en uitgaven. Als je het verleden wilt vergelijken met de toekomst, heb je standaardmaatstaven nodig.

Het probleem met de meetbaarheidscultus is dat soms getalsmatige waarden worden toegekend aan dingen die niet echt kunnen worden gemeten.²¹ Kan wijn werkelijk 86 procent ‘goed’ zijn? Dat lijkt me merkwaardig, maar de sector waarin vele miljarden omgaan, heeft er geen moeite mee. Robert Parker, waarschijnlijk de beroemdste wijnrecensent ter wereld, geeft wijnen een cijfer tussen 50 en 100. Wijnproducenten gaan door het stof voor een score van 92 of hoger. Daarmee is succes vrijwel gegarandeerd, aangezien wijndrinkers zich sterk laten leiden door Parkers scores.²²

Maar wat is nu precies het verschil tussen een beoordeling van 92 en 86? Hoe weten we wat dat verschil van 6 punten betekent? En is de smaak van iemand anders per se ook de jouwe? Ik heb al eens de vraag gesteld: is Joe uit Idaho op TripAdvisor werkelijk de geschiktste adviseur voor je vakantiebestemming? Bovendien: bedoel ik met mijn vier sterren hetzelfde als jij met jouw vier sterren? Betekent mijn score voor een restaurant hetzelfde als de jouwe?

Wijnrecensent Jancis Robinson van de Financial Times zegt over de invloed van Parker: ‘Begrijp goed dat jurering van wijn even subjectief is als het beoordelen van elke kunstvorm.’²³ Voordat je een beslissing neemt aan de hand van een cijfer, moet je je dus afvragen waar dat cijfer voor staat en wat erin niet is vervat.

Ook op het gebied van risico zijn onze pogingen om duidelijke maatstaven toe te kennen vaak tot mislukken gedoemd. Op sommige terreinen kunnen we risico zinvol kwantificeren, bijvoorbeeld technologie. We kunnen met een cijfer aangeven hoe groot de kans is dat een gebouw bestand is tegen een aardbeving of hoe groot de kans is dat een patiënt reageert op een bepaald medicijn. Maar deze aanpak is niet op alle gebieden effectief. In onze turbowereld veranderen dingen sneller en onvoorspelbaarder dan ooit tevoren. Veel pogingen om de waarschijnlijkheid van toekomstige gebeurtenissen in te schatten zijn daarom vrij zinloos.

De inlichtingendiensten boden in maart 2011 een spectrum van waarschijnlijkheid – tussen 30 en 95 procent – dat Osama bin Laden het ‘waardevolle doelwit’ was dat ze hadden ontdekt in Abbottabad in Pakistan. President Obama zei daarover: ‘Je kreeg waarschijnlijkheden die de onzekerheid verhulden in plaats van nuttiger informatie te bieden.’²⁴

Om alles te reduceren tot een standaardmaatstaf willen we universele betekenis creëren voor dingen die altijd subjectief zullen zijn. Zo creëren we een illusie van zekerheid, terwijl onzekerheid heerst. Riskeren we daarmee niet dat we beslissingen nemen op grond van schijninformatie die in werkelijkheid weinig zegt?

Niet alles kan worden gemeten en vergeleken, zeker niet in een wereld die zo complex is als de onze. Obama besefte dit en antwoordde op de verschillende waarschijnlijkheidscijfers die hij kreeg voorgelegd: ‘Tja, het is een gok, kruis of munt. Groter is de zekerheid niet van de beslissing die ik hierover neem.’²⁵ Nou ja, we weten nu dat Obama goed heeft gegokt. Osama bin Laden verloor.

Alles wat telt

Als je het meetbare zozeer op een voetstuk plaatst, bestaat het risico dat je geen acht slaat op wat niet kan worden gemeten of hier te weinig belang aan hecht. Als informatie niet kan worden gekwantificeerd, wil dit nog niet zeggen dat we deze moeten negeren.

Dat werd nog eens extra duidelijk in een gesprek met een directeur van een grote, internationale liefdadigheidsorganisatie die zich bezighoudt met kinderen. In een kamertje aan Cambridge University vertelde mevrouw Broun omgeven door zes collega’s dat huiselijk geweld het grootste probleem is voor kinderen in veel middeninkomenslanden (MIC’s, een classificatie van de Wereldbank naar inkomen per hoofd van de bevolking).²⁶ Zij en haar collega’s wisten dit omdat ze persoonlijk talloze kinderen hadden gezien met sporen van lichamelijke mishandeling en symptomen van geestelijke uitputting. Ze hadden hun relaas aangehoord, hun littekens gezien en bevestigende verhalen uit de mond van hun docenten en buurtwerkers opgetekend.

Huiselijk geweld is moeilijk te meten. (Wat registreer je? Het aantal blauwe plekken? Hoe kun je in cijfers vatten hoe bang een kind is?) Daardoor had mevrouw Broun het hoofdkantoor van de organisatie er niet van kunnen overtuigen dat huiselijk geweld een belangrijk doel was. Ze kreeg de instructie om zich te richten op problemen waarvoor ze cijfers kon verzamelen en waarvan ze dus ook de vooruitgang kon meten, bijvoorbeeld dat kinderen te weinig naar school gaan of niet worden gevaccineerd. Deze meetbare en gemakkelijk op te sporen problemen zijn in de MIC-landen grotendeels opgelost. Toch kreeg mevrouw Broun die instructie, terwijl huiselijk geweld welig tierde en toenam.

In allerlei opzichten is dit verhaal moeilijk te aanvaarden. Het is een blijk van bureaucratische onbuigzaamheid en starheid, maar ook symptomatisch voor de meetbaarheidscultus en de manier waarop wat moet worden gezien en gedaan hierdoor in de schaduw komt te staan. In dit geval is dat extra pijnlijk, omdat het geluk en welzijn van kinderen op het spel staat. Zelfs in zulke situaties zit zo’n overmatige aandacht voor cijfers ingebakken. Hoe is het gesteld met de meetbaarheidscultus in je werk en privéleven? Welke nadelige gevolgen heeft deze voor je beslissingen?²⁷

Door te weinig waarde te hechten aan wat niet kan worden gemeten, nemen we minder goede beslissingen en raken onze prioriteiten en doelen vervormd. Iemand zei ooit: ‘Niet alles wat telt kan worden geteld, en niet alles wat kan worden geteld, telt.’²⁸

Halfvol of halfleeg?

We moeten ons dus niet te sterk richten op cijfers, op tekst in vette letters, op informatie die anderen relevant voor ons vinden of die het felst schittert. We moeten meer aandacht schenken aan verhalen en getuigenissen, ook al zijn die niet te kwantificeren.

Verder moeten we oppassen voor informatie die erg aantrekkelijk klinkt, informatie die we willen horen, versus informatie die we niet willen horen.

Neurowetenschapper Tali Sharot onderzocht dit thema. Zij zette vrijwilligers in een hersenscanner en vroeg hoe groot ze de kans achtten dat onprettige dingen hun zouden overkomen, bijvoorbeeld: hoe groot is de kans dat er bij je wordt ingebroken? Hoe groot is de kans dat je genitale wratten krijgt? Hoe groot is de kans dat je Parkinson krijgt? Dat soort vragen.²⁹

Na elk antwoord kregen de vrijwilligers onmiddellijk te horen wat de werkelijke kansen waren. Dus als iemand zijn kans om kanker te krijgen 10 procent achtte, vertelde ze dat de kans 30 procent was, een stuk minder gunstig.

Sharot deed een interessante ontdekking. Het slechte nieuws had de deelnemers bezorgd moeten maken. Maar ze constateerde weinig activiteit in het deel van de hersenen dat de discrepantie had moeten oplossen.

Als de informatie gunstiger was dan verwacht – mensen die de kans op inbraak op 50 procent hadden geschat, kregen te horen dat die slechts 30 procent was – sloeg het hersendeel dat die informatie verwerkt op hol. Toen hun vervolgens werd gevraagd de lijst opnieuw langs te lopen, veranderde hun inschatting als de nieuwe informatie betere vooruitzichten gaf. Als de kans op onvruchtbaarheid kleiner bleek te zijn dan verwacht, pasten ze hun risicopercentages aan. Als de informatie ongunstiger was, negeerden ze die gewoon.

Als het hen rechtstreeks betreft, lijken de meeste mensen informatie te negeren die ongunstig is. We schenken alleen aandacht aan het positieve. Ons brein is vastberaden ons een rooskleurig beeld te geven, ongeacht de informatie die binnenkomt.

Dit is riskant als je beslissingen daarop baseert. Als je onbewust gelooft dat je geen longkanker krijgt van roken, is de kans niet groot dat je gaat stoppen. Alle waarschuwingen om niet te roken ten spijt staat je brein veel meer open voor het verhaal van dat negenennegentigjarige vrouwtje dat vijftig sigaretten per dag rookte en nog prima gezond is. Je doet het niet bewust, maar het gebeurt toch.

Ook handelaren in aandelen en beleggers die een pand willen kopen, letten meer op tekenen van duurzame groei en verhalen van stijgende koersen dan op somberaars die een crash voorspellen. Zeepbellen op financieel gebied en de huizenmarkt zijn deels toe te schrijven aan dit verschijnsel.³⁰

Dat we negatieve voorspellingen niet goed verwerken, is een gevaarlijke eigenschap voor alle beslissers, niet alleen voor handelaren, rokers of onroerendgoedspeculanten. Het onderzoek van Sharot wijst uit dat 80 procent van de mensen behept is met dit onvermogen.³¹ Interessant is dat één groep mensen evenwichtiger is in het bijstellen van de overtuigingen: licht depressieve mensen hanteren een betere balans tussen positief en negatief als zij informatie krijgen.

Wanhoop niet als je niet depressief bent. Het besef dat je deze denkfout maakt, is een begin. Je kunt dan kanttekeningen plaatsen bij je onmiddellijke reacties. Je kunt reflecteren over de gevolgen van te optimistische inschattingen. Nu je weet dat je jezelf een beetje voor de gek houdt, kun je je beschermen tegen de ongunstigste uitkomst. Sharot adviseert: neem een paraplu mee, ook al weet je zeker dat het zonnig wordt. Sluit een ziektekostenverzekering af, ook al weet je zeker dat jou niets kan overkomen.³²

Hoe je aspirinevergiftiging niet ontdekt

We zijn geneigd niet alleen slecht nieuws onbewust te negeren.

Het volgende overkwam Harrison J. Alter, arts bij de spoedeisende hulp in Tuba City, Arizona, een stadje in de Painted Desert, krap 100 kilometer van Grand Canyon National Park.³³ Alter is geen doorsneemedicus. Hij is geboren in Chicago, ging naar het prestigieuze gymnasium Francis Parker en vervolgens naar Brown. Daar haalde hij een bachelor vergelijkende literatuurwetenschap en kunstgeschiedenis.³⁴ Hij noemt lezen nog steeds als interesse, naast zijn kinderen,³⁵ maar zijn beroepsmatige expertise is medisch, met name het tumult van de spoedeisende hulp.

Zijn kliniek was een centraal punt van medische zorg voor het reservaat Navajo Nation. In de winter van 2003 deed hij een routine-opname; de patiënt was Blanche Begaye, een Navajovrouw van in de zestig. Blanche vertelde dat ze ademhalingsproblemen had. Aanvankelijk dacht hij aan een flinke verkoudheid en gaf hij het advies dat de meeste mensen zouden geven: veel sinaasappelsap en thee drinken, een paar aspirientjes slikken, dan zou het wel overgaan, dacht hij. Maar haar toestand verslechterde juist.