SIEM EIKELENBOOM & JORINDE SCHRIJVER

WINDHANDEL

DE ONTMASKERING
VAN GROENE HOOGVLIEGER
ECONCERN

Het Financieele Dagblad / Uitgeverij Business Contact

© 2014 Siem Eikelenboom & Jorinde Schrijver

Uitgeverij Business Contact

Omslagontwerp Het vlakke land

Foto Siem Eikelenboom Ngoc Binh Tran

ISBN 978 90 470 0687 9

D/2014/0108/540

NUR 780, 800

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact.

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 470 9928 4.

www.businesscontact.nl

www.fd.nl

Inleiding

Een verhitte zomeravond

Zo kan het niet aflopen, denkt een handjevol oud-medewerkers van het failliete Utrechtse energiebedrijf Econcern. Op donderdag 25 juni 2009 trommelen ze hun collega’s op voor een afscheidsfeestje aan de vijver van het hoofdkantoor aan de Utrechtse Kanaalweg. Het kantoor, gebouw A4 genaamd, ligt op een weggestopt industrieterreintje dat al jaren rijp is voor de sloop. Een feestbudget is er uiteraard niet; iedereen wordt gevraagd zelf eten en drinken mee te nemen. Drank kan op de eerste verdieping wel zolang in de koelkast worden gezet. De bedrijfsband, The Sustainables, speelt als afsluiter ‘Bloed, zweet en tranen’ van André Hazes.

Ook topman Ad van Wijk en zijn vrouw zijn op deze warme zomeravond van de partij. Van Wijk is de man die in 1984 samen met vijf andere milieubewuste natuurkundigen adviesbureau Ecofys, de voorloper van Econcern, opzette. Het faillissement heeft hem geknakt; hij mijdt publieke optredens. Het is daarom een grote verrassing als hij toch op het spontane feestje verschijnt. Hij krijgt een heldenontvangst.

Staande voor de hoofdingang, gekleed in een wit overhemd zonder stropdas en met het bovenste knoopje los, bedankt Van Wijk de tientallen aanwezigen. Hij maakt weinig woorden vuil aan het tien dagen eerder uitgesproken faillissement. ‘Hartstikke bedankt allemaal. Ik denk dat we nog een paar pilsjes moeten drinken en een Fisherman’s Friend moeten nemen. Aan jullie heeft het in ieder geval niet gelegen. We zien elkaar hier over vijf jaar terug, als we allemaal weer wat bereikt hebben,’ eindigt hij.

Wat niemand weet is dat er vanuit een kantoortje op de eerste verdieping met gemengde gevoelens wordt neergekeken op het feestende groepje. Het zijn de curatoren Louis Deterink en Willem Jan van Andel die door de rechtbank in Utrecht zijn gevraagd om ervoor te zorgen dat het faillissement goed wordt afgehandeld en dat er een degelijk onderzoek komt naar de oorzaken. Ze hebben de farewell party oogluikend toegestaan, onder voorwaarde dat het ‘de boedel’ geen geld kost.

De tafel in het kantoortje ligt vol met dikke dossiers. De twee ervaren curatoren zijn wel wat gewend – Deterink met onder andere DAF en Fokker, en Van Andel met Landis en Ceteco –, maar wat hier is gebeurd slaat echt alles. Het is het grootste faillissement in de geschiedenis van de Utrechtse rechtbank, en het is een chaos. ‘Zoiets heb ik niet eerder meegemaakt,’ zegt Deterink in september 2009 in een interview met NRC.¹ De ‘grote vragen’ van dit faillissement zijn de heren duidelijk: Waarom investeerden respectabele partijen in een bedrijf dat nooit een fatsoenlijke cashflow had? Waar zijn die ‘pas’ geïnvesteerde honderden miljoenen euro’s in vredesnaam gebleven? Hoe komt het dat de zaak zo uit de hand gelopen is? En valt de verantwoordelijken iets te verwijten?

Onder Econcern NV en haar vier divisies – Ecofys (advisering), Ecostream (zonne-energie), Evelop (windenergie) en Ecoventures (diverse innovatieve activiteiten op het gebied van duurzame energie) – hangt een indrukwekkende kerstboom van meer dan 230 bv’s. Het bedrijf is ten tijde van het faillissement actief in 24 landen, telt 53 kantoren op vrijwel alle continenten en heeft circa 1300 medewerkers – van wie 1150 met een arbeidscontract –, die zich bezighouden met een onvoorstelbaar breed spectrum aan activiteiten, uiteenlopend van het adviseren van de regering van Koeweit en biogasprojecten in Peru tot miljardenprojecten voor windparken op de Noordzee.

De curatoren kijken terug op een uitermate vlotte verkoop van een groot deel van de activiteiten aan energiebedrijf Eneco, begin juni, waarmee ze alvast vierhonderd banen van Econcernmedewerkers hebben veiliggesteld. Eneco aasde al enige tijd op de pareltjes van Econcern. Uiteindelijk koopt het delen van Evelop, Ecofys, een aantal biomassa-activiteiten en, op een later moment, een paar onderdelen van Ecostream. Voor dit alles telt het Rotterdamse bedrijf ongeveer 30 miljoen euro neer.

Maar er zijn nog voldoende hoofdpijndossiers. Een dat zich direct opdringt is de verkoop van het Econcern-aandeel in het te ontwikkelen megawindpark Belwind, voor de kust van Zeebrugge in België. De partners in het project, waaronder SHV en de Rabobank, laten al snel weten dat ze deelname van Econcern (oftewel de boedel) niet langer waarderen. Over een uitkoopsom worden de partijen het maar niet eens. Met name SHV, de belangrijkste aandeelhouder van Econcern, speelt hierin een opvallende rol. ‘We konden ons niet onttrekken aan het gevoel dat de partijen gebruik wilden maken van het faillissement om een deel van Econcern goedkoop binnen te halen,’ concludeert Deterink later in het NRC.²

Een ander dossier dat de curatoren die zomer behoorlijk bezighoudt is Silicium de Provence (Silpro), een project met als doel de bouw van een siliciumfabriek – de basisgrondstof voor zonnecellen – in St. Auban in Zuid-Frankrijk. Vanwege de veelbelovende vooruitzichten van de markt voor duurzame energie, en dus ook voor zonnecellen, meende Econcern zich ook te moeten storten op de beginschakel in de keten: de productie van silicium.

Via een aparte bv, Sol Holding, bezit Econcern een meerderheidsaandeel in dit project. Tijdens hun onderzoek komen Deterink en Van Andel erachter dat Silpro – in het Econcern-jaarverslag 2007 afgebeeld als een bloeiend lavendelveld – Econcern uiteindelijk meer dan 30 miljoen euro heeft gekost, zonder dat er ook maar iets fysiek van de grond is gekomen. In maart 2009 gaat Silpro failliet met achterlating van een schuld van bijna 100 miljoen euro. Wat is hier precies gebeurd?

Aan de vijver van het hoofdkantoor lijken de feestende medewerkers zich niet of nauwelijks bewust van de ingewikkelde ontvlechting waarmee de curatoren bezig zijn. Een enkeling is in oorlogsstemming. ‘En, was het ’t waard om een piramidespel voor te spelen?’ krijgt topman Kees van der Leun, de rechterhand van Ad van Wijk, toegebeten door een van de medewerkers. ‘Ze mogen blij zijn dat ze niet met rotte tomaten bekogeld zijn,’ briest een ander.

Voor veel ex-Econcerners is op dat moment nog niet duidelijk of ze wel of niet door Eneco zijn overgenomen. Ze vinden weinig begrip bij de oud-bestuurders, die nog steeds niet lijken te willen geloven dat ‘hun concern’ ten onder is gegaan. ‘Het was werkelijk onmenselijk en beschamend,’ herinnert een oud-personeelslid zich.

Het gros van de feestgangers wijt de ellende echter aan heel andere dingen: de economie, het bankwezen, de macht van de fossiele industrie en ga zo maar door. Wat hun de meeste pijn doet, is dat een zeer hechte groep mensen nu uiteenvalt.

Tegen elven wordt in een baldadige bui een ladder tegen de gevel van het pand gezet. Een van de medewerkers klimt naar boven en slaagt erin het bedrijfslogo van het Econcern-gebouw te schroeven. Het is de laatste stuiptrekking van een ooit zo enthousiaste groep mensen die bijna 25 jaar lang onder de leus ‘een duurzame energievoorziening voor iedereen’ de wereld heeft bestormd.

1

De missie van Ad van Wijk

Wie hem goed kent weet dat hij de missie ‘een duurzame energievoorziening voor iedereen’ al heel lang als een mantra met zich meedraagt, vanaf zijn studietijd in Utrecht. Later zal er geen presentatie voorbijgaan zonder dat Econcern-oprichter en -CEO Ad van Wijk zijn missie en droom aan zijn publiek kenbaar maakt:

‘Vandaag wil ik met u delen dat deze droom werkelijkheid móét maar vooral ook kán worden. Voor ons, voor onze kinderen en voor de vele generaties daarna. Ik ben positief gestemd dat we deze duurzame energievoorziening voor iedereen nog in mijn leven gaan bereiken. Het vergt wel een enorme inspanning, durf en veranderingsbereidheid van eenieder. Maar bovenal moeten we anders leren denken over en kijken naar onze energievoorziening. Ik wil u hierin meenemen en een paar toekomstbeelden schetsen.’

En dan volgt er steevast een presentatie met voorbeelden die iedereen in ‘het wereldje’ inmiddels kan dromen: ‘Er is geen energiecrisis’, ‘We gaan ongelooflijk inefficiënt om met onze energie’, ‘Neem iets simpels als de deurbel die dag en nacht op spanning staat, of het weggooien van warm water waarin een ei of een aardappel is gekookt’. Heel langzaam verwerft Van Wijk bredere bekendheid. Het begint met het Utrechtse ondernemerscircuit en breidt zich gestaag uit naar het Nederlandse en Europese bedrijfsleven. Maar vanaf 2007 is hij ineens een pijlsnel rijzende ster. Hoewel hij nog niet de status en brede bekendheid heeft van een Rijkman Groenink (ABN Amro) of een Cees van der Hoeven (Ahold), is hij een graag geziene gast die de labels charismatisch en visionair met ondernemerschap combineert. Van Wijk wordt steeds vaker gevraagd de politiek te adviseren en speeches te houden op grote congressen. De ‘artiest’ in hem mag zich eindelijk laten zien.

Een geëngageerde bètastudent

Ad van Wijk wordt op 12 mei 1956 geboren in een ‘rode’ boerenfamilie in Jutphaas, een voormalig dorpje langs het Merwedekanaal dat nu door Nieuwegein is opgeslokt. Het gezin telt vijf kinderen en allemaal bespelen ze een muziekinstrument, wat ze de bijnaam ‘de muzikale familie’ oplevert. De jonge Van Wijk volgt accordeonlessen bij juffrouw Van Leeuwen, die een ware legende is in het dorp. De Van Wijkjes vormen samen de groep de Rolling Tones, waarmee ze het weten te schoppen tot het podium van het befaamde zaterdagmiddagprogramma Stuif es in met Ria Bremer.

Van Wijk gaat in Utrecht naar het St. Bonifatiuscollege. Hier ontmoet hij Sonja Hoefs, met wie hij later zal trouwen. Aan het einde van zijn middelbareschooltijd is de milieubeweging enorm in opkomst. Lokale actiegroepen schieten als paddenstoelen uit de grond. Ze ageren tegen de aanleg van nieuwe wegen, tegen geluidshinder van vliegtuigen bij Schiphol, tegen de inpoldering van de Markerwaard en tegen milieuvervuiling in het algemeen. Het gaat veel actiegroepen niet zozeer om milieuvervuiling als biologisch verschijnsel, ze propageren vooral een brede maatschappelijke omwenteling.

In dezelfde periode slaat het rapport van de Club van Rome – Grenzen aan de groei (1972) – in als een bom. Opgesteld door een grote groep internationale wetenschappers concludeert het stellig dat fossiele brandstoffen opraken en dat consumentisme en het daarmee gepaard gaande hoge energieverbruik wel eens de ondergang van de mensheid kunnen betekenen.

Gecombineerd met een dubbele oliecrisis vindt het rapport van de Club van Rome een vruchtbare bodem, vooral in Nederland. Vanuit de milieubewegingen doet men zijn best het publiek voor te lichten over energie- en grondstofbesparende levenswijzen. Overal worden kleine, alternatieve bedrijfjes opgericht. Bekend wordt bijvoorbeeld De Kleine Aarde in Boxtel (in 1971 gestart, op 1 januari 2011 gesloten), dat zo veel mogelijk mensen poogt te interesseren voor een milieuvriendelijker levenswijze en dat daarin zelf het voorbeeld geeft.

Het is in deze sfeer dat Ad van Wijk in 1974 natuurkunde gaat studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Tijdens zijn studie ontpopt de langharige Van Wijk zich als een actieve en geëngageerde student. Zo helpt hij enthousiast mee met het opzetten van een nieuwe studierichting: Natuurkunde, Sterrenkunde en Samenleving (NS&S). Dit nieuwe onderwijs- en onderzoeksprogramma start in 1976 binnen de subfaculteit Natuur- en Sterrenkunde en geeft gehoor aan de groeiende behoefte om de wetenschap en ‘de maatschappij’ directer met elkaar te verbinden.

Van Wijk is in die tijd een van de assistenten van Wim Turkenburg, de dan kersverse wetenschappelijk medewerker bij NS&S. Turkenburg is zeer actief in de antikernenergiebeweging, die zich concentreert rondom De Kleine Aarde. Als kernfysicus staat Turkenburg regelmatig landelijk in de schijnwerpers. Voor het laatst in 2011 als hij door het NOS Journaal wordt gevraagd om als deskundige de kernramp in het Japanse Fukushima van commentaar te voorzien.

Van Wijk in De Vakidioot

Hoe er begin jaren zeventig door studenten over maatschappelijke vraagstukken wordt nagedacht en gediscussieerd is goed na te lezen in De Vakidioot, het studentenmaandblad van de subfaculteit Wiskunde, Natuur- en Sterrenkunde in Utrecht. Regelmatig duiken hierin stukken op van Van Wijk en enkele studiegenoten, van wie sommigen later ook bij Econcern een rol zullen spelen.

Van Wijks afkomst en opvoeding schemeren behoorlijk door in een stuk van zijn hand in De Vakidioot van oktober 1977, getiteld ‘Problemen tussen landbouw en natuurbescherming’. Volgens de boerenzoon worden ontwikkelingen in de landbouw sterk belemmerd door allerlei (politieke) eisen voor het behoud van natuur en landschap. Hij betoogt dat die eisen ook wel op hun plek zijn, ‘aangezien schaalvergroting en intensivering van de landbouw lelijke sporen achterlaten in het landschap’. De jonge Van Wijk vraagt zich af of de kloof tussen behoud van landschap en schaalvergroting daadwerkelijk zo groot is.

‘Er zijn een aantal ervaringen […] die in een andere richting wijzen. In het kontakt tussen de Landbouwgroep en het Agrarisch Jongeren Kontakt in het Kromme-Rijn-gebied blijkt dat er zeer goed te praten valt over natuur- en landschapsbeheer en de minder positieve kanten van de bio-industrie.’

Van Wijk, die zich als contactpersoon van die Landbouwgroep uitgeeft, legt uit dat de groep is opgericht in 1973 en mede is voortgekomen uit Aksie Strohalm. De club, die zich vooral bezighoudt met de boeren in het Kromme Rijngebied – de geboortegrond van Van Wijk –, heeft zich een paar dingen ten doel gesteld, zo staat in het stuk te lezen: ‘het bevorderen van het ontstaan en het ontwikkelen van een groep kritische boeren in de provincie Utrecht en voorlichting geven aan niet-agrarische groepen over landbouwpolitiek en milieubehoud’. Het stuk wordt afgesloten met:

‘Behalve dat de Landbouwgroep een funktie vervult voor de boeren in het KR-gebied, vervult ze ook een funktie voor de leden van de groep zelf, namelijk “de ontwikkeling van een kritisch socialistisch bewustzijn van de eigen maatschappelijke positie en het vermogen te organiseren, aktie te voeren en zorg te dragen voor een demokratische organisatie”.’

Wie zich bij de zeven leden tellende groep wil aansluiten, kan zich melden bij Van Wijk.

De Vrij Experiment Groep

Schrijft Van Wijk in zijn eerste studiejaren nog veel over ‘boerenproblemen’, mede onder invloed van Turkenburg stapt hij al snel over naar de energiepolitiek. Het kabinet-Lubbers is op dat moment van plan het kernenergievermogen in Nederland fors uit te breiden, naar zes kerncentrales³. De progressieve natuurkundestudenten in Utrecht is dat een doorn in het oog; zij zien liever dat er meer energie wordt opgewekt uit duurzame bronnen.

In deze discussie – fossiel versus duurzaam – treft Van Wijk studiegenoot Kornelis Blok, die veel interesse heeft voor windenergie. Hij komt uit dezelfde omgeving en heeft eveneens een boerenachtergrond. Beide studenten zijn idealist, met dit verschil dat Blok een minder ‘rode’ achtergrond heeft dan Van Wijk. Hij is meer religieus opgevoed. Samen zullen zij later het adviesbureau Ecofys oprichten, de voorloper van Econcern.

De twee studenten mengen zich begin jaren zeventig actief in de pas opgerichte studievereniging A-Eskwadraat (AES²). Deze vereniging is op dat moment een bron van studentenactivisme. Inspraak en democratisering zijn de kernwoorden, maar die filosofie wordt nog onvoldoende in praktijk gebracht, vindt Ad van Wijk. In 1975 richt hij daarom de Vrij Experiment Groep (VEG) op. Doel van de VEG is dat de studenten zelf mogen bepalen hoe zij hun practicum invullen, en dat ze zich hierbij laten leiden door ‘direkt maatschappelijk gericht onderzoek te doen’. Daarnaast is het nadrukkelijk de bedoeling dat de experimenten niet individueel worden uitgevoerd, maar met elkaar worden besproken. ‘We hebben vier projecten verzonnen, te weten: thermische verontreiniging, geluidshinder, CO₂-huishouding en oppervlaktespanning,’ schrijft Van Wijk, samen met anderen, in een stuk over de oprichting van de VEG.

In de jaren die volgen gaat de discussie binnen de VEG vaak over wat maatschappelijk relevant onderzoek eigenlijk is. Zo schrijft een VEG-lid in De Vakidioot van maart 1978 dat een definitie moeilijk te geven is, maar dat het vooral draait om werk voor bijvoorbeeld actie-, wijk- en bedrijfsgroepen.

‘Voor die groepen zal dan wel moeten gelden: (a) dat het voor hen onbetaalbaar is om dat onderzoek door anderen te laten doen; (b) dat de resultaten openbaar gemaakt mogen worden; (c) dat het onderwerp voortkomt uit en een probleemgeval is binnen de maatschappij. Je kunt hierbij aan woon-, werk- en leefomstandigheden, milieuvervuiling, grondstoffen- en energieverspilling denken.’

Ten slotte vindt de auteur het ook erg belangrijk dat de wetenschappelijke uitkomsten in ‘begrijpelijke taal’ worden gecommuniceerd, immers alleen dan kunnen actiegroepen ermee naar de politiek. Het stuk besluit met:

‘Hoe kom je als VEG aan je experimenten? Moet je zelf maar wat verzinnen, wat in feite neerkomt op de stelling “wij als wetenschappers weten precies wat goed is voor de samenleving”, of moet je kontakten opbouwen en onderhouden met aktiegroepen e.d., waarbij je je opstelt als lid van de samenleving met de (toevallige) kapaciteiten om verandering te brengen in de probleemsituaties waarbij jouw vakgebied een grote rol speelt?’

Keihard rocken met Terrible Head

Ondanks alle discussies, plannen en manifesten blijft Van Wijk trouw aan zijn muzikale genen. Zo wordt de door Utrechtse studenten op 16 mei 1978 georganiseerde Onderwijsdag afgesloten met een optreden van Herman Finkers en het bandje Terrible Head, dat als volgt wordt omschreven:

‘Weer een van die groepjes die zo nodig moeten; zo bestaan er natuurlijk 100 in een dozijn; geen flikker aan, amateuristisch, slechte installatie enz. En dat klopt. Maar wel speciaal. We zijn een bijzonder enthousiaste groep, met een duidelijk publiek, afkomstig uit het Kromme Rijngebied. Gehard dus door optredens voor publiek van boeren, werkende jongeren en scholieren. De muziek bestaat uit keiharde rock, zoals nummers van Van Halen, Herman Brood, natuurlijk de Rolling Stones, Status Quo en Eddy and the Hot Rods, Flying Spiders en zeker veel eigen werk. Kortom, een avondje weinig lullen en veel swingen, en dat zal wel niet meevallen voor een stelletje intellectuelen, halfgare wis- en natuurkundigen. In ieder geval zullen wij ons best doen, de rest bekijken jullie zelf maar. Tot 16 mei!’

De band telt drie broers Van Wijk; Ad speelt piano. ‘Met zijn lange haren leek hij net Frank Zappa,’ herinnert een bandlid zich. Terrible Head was ‘wereldberoemd in Schalkwijk’ en heeft een jaar bestaan. Het is niet alleen Van Wijk die later landelijke bekendheid verwerft, ook zanger Ruud Kluyver maakt later naam, als kunstenaar, met grote stalen constructies. Tijdens de hoogtijdagen van de band mogen de mannen optreden in het radio-programma van KRO-diskjockey Hubert van Hoof. Dat de tekst voor de katholieke omroep wat gefatsoeneerd moet worden, kan de pret niet drukken.

Felle en oeverloze discussies

Op de Onderwijsdag die Finkers en Terrible Head afsluiten, vindt ook een grote forumdiscussie plaats over ‘de toekomst van onze energievoorziening’. Een aankondiging van die discussie in de vorm van een pamflet is tekenend voor de sfeer en ideeënwereld waarin Van Wijk en zijn medestudenten natuurkunde studeren:

‘Een brandende vraag: de olieboycot in 1973, de vele waarschuwingen over een dreigende grondstoffenschaarste, de diskussies rond de levering van vloeibaar aardgas uit Algerije, de protesten tegen de bouw van kerncentrales en verrijkingsfabrieken, het voor onmogelijk gehouden reaktorongeluk in Harrisburg en de ophanden zijnde protestdemonstratie tegen het opslaan van radioaktief afval in het Groningse Gasselte; het zijn enkele voorbeelden die aangeven dat de energievoorziening de laatste tijd een snel belangrijker wordend probleem is, dat de ongerustheid over de weg die ingeslagen dreigt te worden bij steeds meer groeperingen toeneemt, en dat die groeperingen ieder op hun eigen wijze de uiteindelijke beslissing proberen te beïnvloeden. Wetenschappers, vooral uit natuurwetenschappelijke disciplinen, spelen in de diskussies een centrale rol. […] Wij vinden de energieproblematiek dermate belangrijk dat iedere natuurkundige en wiskundige daarmee bekend zou moeten zijn.’

En ook:

‘Een interessant punt is de vraag hoe de universiteit, en in het bijzonder deze fakulteit, in haar onderzoeksbeleid op het energieprobleem moet inspelen. Uitspraken hierover kunnen belangrijke konsekwenties inhouden voor dat onderzoeksbeleid. Over de zinvolheid van kleinschalige toepassingen variëren de meningen van totaal zinloos tot een toe te juichen alternatief.’

Ondanks alle goede bedoelingen om zich in te zetten voor onderzoek door milieu- en actiegroepen, kenmerkt de studentenbeweging zich vooral door oeverloze discussies. Een studiegenoot kan zich die jaren na dato nog goed herinneren. ‘Ad kon goed discussiëren en hij luisterde ook wel. Maar zelden week hij van zijn standpunt af. Daarmee stootte hij mensen regelmatig voor het hoofd, door dingen altijd maar beter te weten.’

‘Hij miste inlevingsvermogen,’ zegt een andere oud-studiegenoot. ‘Ik had het op een gegeven moment helemaal gehad met die discussies, dat oeverloze gepraat, die zogenaamd ideologische gesprekken over onbelangrijke dingen.’ Hij herinnert zich de felheid van de actieve VEG-leden, zoals Van Wijk en de latere Volkskrant-journalist Martijn van Calmthout.

Die hang naar eindeloze discussies is terug te vinden in een uitnodiging die Kornelis Blok in het najaar van 1979 schrijft voor een introductieseminar van AES²:

‘Al heel lang is het traditie om elk jaar een seminar te houden. Een aantal studenten, die in hun vrije tijd kennelijk niets beters te doen hebben, kwamen dan bij elkaar om een heel weekend lang te ouwehoeren over van alles wat er op onze subfaculteit gebeurt en waarmee zij zich menen te moeten bemoeien. Echte oude jongens volkorenkrentenbroodbijeenkomsten dus.’

De agenda van het seminar beschrijft Blok als volgt:

‘Om 12 uur verzamelen bij Chez Bébé. Daarna gaan we in groepen uiteen om, naar aanleiding van de diskussiestukken uit de dan inmiddels verschenen seminar-map, verder te praten. Om zes uur treffen we elkaar bij de Chinees (niet de Glorie). Om acht uur wordt iedereen, met verbrande keel en volle pens, weer bij Chez Bébé verwacht om alles in de grote groep te bespreken. Daarna gaan we waarschijnlijk nog wel ergens een feestje bouwen.’

De feestjes van AES² hebben een zekere reputatie. Er wordt flink gedronken en gepogood op de dan opkomende punkmuziek. Daarbij laat Ad van Wijk zich niet onbetuigd. Hij staat bekend als een wilde danser.

In hun vrije tijd stappen de VEG-vrienden op de fiets. Een oudlid vertelt over zijn tochten met Ad van Wijk: ‘Wij gingen dan Nederland verkennen. Zo zijn we een keer naar Enschede gefietst, naar Terschelling en naar Texel.’ De sport is om illegaal te kamperen, tegen het vallen van de avond. ‘Ik herinner me de kou, we deden het namelijk ook gewoon in de winter. Doel? Nederland leren kennen. De auto was natuurlijk uitgesloten, die hadden we niet eens. We spraken af dat we contact zouden zoeken met de bevolking. Dit deden we bijvoorbeeld door iedereen die we onderweg tegenkwamen gedag te zeggen. In de buurt van Utrecht was dit vrij ongewoon, maar ja, we waren op het platteland. En ondanks het feit dat we natuurlijk van dat langharige tuig waren, werkte het wel.’

De Natuurkundewinkel

Op de universiteit, om precies te zijn in kamer 117 naast de werkcollegezalen in Trans 1 (een toren op het Uithof-complex), wordt op dat moment hard gewerkt aan de eerste VEG-opdrachten: zelf geregisseerde, ‘maatschappelijk relevante’ onderzoeken. Discussies zijn leerzaam, maar alleen met onderzoek kun je je nuttig maken. Die eerste onderzoeken hebben onder meer betrekking op trillingen die bussen die over de Voorstraat in Utrecht rijden produceren, geluidshinder bij huizen op de Oudegracht, en op vervuiling van oppervlaktewater. Deze ‘vrije experimenten’ zijn onder studenten een doorslaand succes. In De Vakidioot van oktober 1982 staat: ‘Maar liefst zestig studenten zijn binnen de VEG actief, ondanks het feit dat een experiment doorgaans meer tijd in beslag neemt dan studieonderdelen.’

In een poging dit succes te professionaliseren en nog beter aan te sluiten op vragen uit de maatschappij, ontstaat het idee om – net als elders in Nederland – de VEG om te buigen tot een zogenaamde wetenschapswinkel. Dit is een loket waar burgers en maatschappelijke organisaties kunnen aankloppen voor ‘wetenschappelijk advies’ over praktische aangelegenheden. In juni 1981 beginnen een paar VEG-leden te schrijven aan een voorstel voor een ‘Natuurkundewinkel’. Ook wordt er druk gelobbyd. Zo worden er pamfletten uitgedeeld en staat de Onderwijsdag in mei 1982 geheel in het teken van de Natuurkundewinkel.

Nodig voor het opzetten is ‘een exploitatiebudget van 10 kiloflorijnen’. Hiervan moet anderhalve medewerker worden aangetrokken die de coördinatie van de vrijwilligers en het secretariaat (post, telefoon, archief, publiciteit et cetera) op zich zal nemen. Op 4 oktober 1982 wordt het voorstel in de subfaculteitsraadsvergadering aangenomen. En zo komt er in Trans I een kantoortje met een stafmedewerker.

‘Hoogtepunt’ in het bestaan van de nieuwe Natuurkundewinkel is de ramp bij Tsjernobyl (april 1986). In die periode staat de telefoon roodgloeiend en nog lange tijd leidt deze gebeurtenis tot onderzoeken als ‘De risiko’s verbonden aan kontainer- en bunkeropslag van kernafval’ (eind 1987 uitgebracht door de Natuurkundewinkel Utrecht, D. de Jager).

In die tijd verschijnt er ook een studie waaruit blijkt dat maar liefst 90 procent van het natuurkundig onderzoek in de Verenigde Staten door het departement van Defensie wordt bekostigd. Het geeft de medewerkers van de winkel het idee dat zij goed bezig zijn. Geen militaire opdrachten, maar onderzoeken voor of namens de vrouwenbeweging, de milieubeweging, de vakbonden, scholen en andere maatschappelijke en antikapitalistische organisaties.

Terwijl Van Wijk volop actief is met de Natuurkundewinkel, zit Blok als dienstweigeraar bij de Stichting Natuur en Milieu, waar hij een boek schrijft over ‘houdbare’ energie. Van Wijk woont op kamers in een pand aan het Wilhelminapark, samen met naamgenoot Peter van Wijk, die later wiskundeleraar zou worden en die nog immer nauw met hem bevriend is. Hun directe omgeving wordt later in de Volkskrant beschreven als een broeinest van linkse jongens en meiden die later in de politiek of bij een milieuclub belanden.⁴

2

De oprichting van Econcern

Hoewel ‘ondernemen’ eigenlijk een vies woord is in de kringen waarin Ad van Wijk en Kornelis Blok zich bewegen, besluiten de twee uiteindelijk om met de hulp van een handvol vrienden toch de sprong naar het ondernemerschap te wagen. Het academische werk van de Natuurkundewinkel geeft ze niet genoeg bevrediging. Ze willen niet alleen onderzoeken, maar ook adviseren en iets opbouwen. Zo komt het dat de twee boerenzonen in de herfst van 1984 – om precies te zijn op 9 november – met vier anderen een ‘coöperatief onderzoeks- en adviesbureau’ oprichten: Ecofys. Deze kiem zal in bijna een kwarteeuw uitgroeien tot de multinational Econcern.

In de eerste Ecofys-jaren, waarin de coöperatie zich richt op de ontwikkeling en implementatie van alle vormen van duurzame energie en energiebesparing in de gebouwde omgeving, werken de prille ondernemers overdag aan de universiteit en ’s avonds aan de eerste eigen opdrachten. De eerste factuur die ze uitschrijven bedraagt 1661 gulden voor onderzoek naar trillingen van tractorstoelen.⁵ Een andere opdracht betreft een onderzoek naar geluidsoverlast van een studentendisco.

Van Wijk zegt over deze begintijd, jaren later in de Volkskrant: ‘Ecofys was geen spin-off, we kregen geen subsidies. Vanaf dag één moesten we onze eigen broek ophouden. Maar de drijfveer om ermee te beginnen was idealisme, betrokkenheid bij het milieu. Vaak werkten we in onze vrije tijd. Er stond niet zo gek veel geld tegenover. Er waren momenten dat ik me afvroeg of het nog verstandig was om door te gaan.’⁶ Van Wijk laat hier voor het gemak de talloze project- en ontwikkelsubsidies buiten beschouwing, die Ecofys voornamelijk via het toenmalige SenterNovem binnensleepte.

Van binnenstad naar industrieterrein

De eerste jaren werken Blok en Van Wijk, en vanaf 1986 ook de iets jongere Kees van der Leun, aan de keukentafel van een villa op Biltstraat 110 in Utrecht aan hun uitdijende adviespraktijk. In 1989 verkrijgt Ecofys zijn eerste grote project: het plaatsen van tweeduizend zonneboilers in Apeldoorn. In het najaar van 1993 wordt de werkvilla in de binnenstad verruild voor een kantoor op een industrieterreintje aan de rand van Utrecht, aan de Kanaalweg. Vijf jaar later verhuist de coöperatie naar een ander pand aan dezelfde Kanaalweg. Het is een tijdelijk onderkomen, zo spreekt men met de gemeente Utrecht af, want er zijn sloopplannen.

Erg veel lijkt het de medewerkers van Ecofys niet te kunnen schelen waar ze kantoor moeten houden. Veel belangrijker is het succesvol maken van de diverse projecten die inmiddels onder Ecofys-vlag plaatsvinden. Zo wordt behalve aan de zonneboilers in Apeldoorn gewerkt aan een apparaat dat energieverbruik inzichtelijk maakt – de EnergyMirror, 1993-1994 – en bouwt men een website die onafhankelijke informatie over groene energie en aanbieders geeft (Greenprices, in 2000 Energieprijzen.nl). Ook ontwikkelt Ecofys 250 energiezuinige huizen in Leidsche Rijn. De coöperatie trekt op met vijf projectontwikkelaars en het Wereld Natuur Fonds om de bouw van energiezuinige woningen te stimuleren.

Veel succes heeft ze met de ConSole (2001), een met grind gevulde plastic bak met een schuine bovenkant waarop een zonnepaneel kan worden bevestigd. Zo kunnen ook platte daken worden gebruikt voor het opwekken van zonne-energie. De ConSole is zo’n succes dat andere bedrijven het product namaken. Dit leidt tot een hevig octrooiconflict met Ubbink, een andere Nederlandse producent van zonne-energiesystemen. Enkele jaren later zal die de ConSole legaal overnemen en gaan produceren. Zo groeit Ecofys van adviesbureau al snel uit tot kraamkamer van nieuwe ideeën en vindingen. De afdeling Research and Development zal uiteindelijk rond de twintig mensen tellen.

Een willekeurig groeimodel

In 1997 krijgt Ecofys namens het Utrechtse bedrijfsleven een ondernemersprijs. Dit succes, plus een goed gevulde projectportefeuille, geeft de jonge ondernemers eindelijk voldoende zekerheid om hun werk bij de universiteit helemaal op te geven, dertien jaar na oprichting van hun bedrijf.

In een boekje⁷ dat verschijnt naar aanleiding van deze ondernemersprijs blikt Kees van der Leun – later een van de drie bestuurders van Econcern – vooruit. In het jaar 2000 zet Ecofys in op een verdubbeling van het personeelsbestand: van vijftig naar honderd mensen. Want het bedrijf opereert immers in een groeimarkt en heeft een groot creatief vermogen. ‘Dat creatieve vermogen is dusdanig groot, dat de bottleneck voor de groei niet het aantal ideeën maar het aannemen van goede mensen is.’

Een duidelijk plan voor het aantrekken van goede mensen is er niet, zo blijkt uit Van der Leuns opmerkingen over de Ecofys-sollicitatieprocedure. ‘Als we weten dat er in een van de werkvelden mensen bij moeten, dan noemen we die sector in een advertentie. De functie beschrijven we niet gedetailleerd. Als iemand vraagt wat de functie inhoudt, krijgt hij als antwoord: “Dat ligt aan jezelf.” […] We zoeken een paar goede mensen erbij, en daarna gaan we zo schuiven dat iedereen op de optimale plek terechtkomt. Als iemand projecten goed oppakt, kan hij binnen een aantal jaar veel verantwoordelijkheid krijgen.’ En: ‘Laat ik mezelf als voorbeeld nemen: ik werk hier nu tien jaar maar heb steeds andere functies gehad. Eerst heb ik bij boeren metingen gedaan aan zonne-droogsystemen, nu ben ik financieel directeur en zwengel ik grote projecten aan. Steeds iets nieuws, dan verveel je je niet snel.’⁸

De effecten van deze nogal chaotische organisatiemethode en de onmacht daar verandering in aan te brengen door het professionaliseren van het bedrijf zullen ruim tien jaar later een van de oorzaken zijn van het bankroet van Econcern. Maar dat risico lijkt op dat moment niemand te willen zien.

Het einde van de coöperatie Ecofys

Ecofys schrijft in de beginjaren voornamelijk rapporten en adviezen. Een ‘uurtje-factuurtjebedrijf’, zo schetsen oud-werknemers de coöperatie later. Grote bedragen worden er niet verdiend, maar het geheel is wel succesvol en winstgevend. De leden van de coöperatieve vereniging zijn de werknemers zelf. Wie er langer dan een jaar werkt, krijgt de mogelijkheid lid te worden. De meeste medewerkers doen dat.

Volgens Van Wijk heeft dit veel voordelen. ‘De betrokkenheid van de medewerkers bij de organisatie en de te varen koers is bovengemiddeld. Wel moet je met een steeds grotere groep mensen tot consensus komen en beslissingen nemen. Dat kost tijd. Maar het zorgt tegelijkertijd voor een breed draagvlak,’ zegt hij in een interview met Utrecht Business.⁹

Zijn collega Kees van der Leun vindt deze aanpak wezenlijk. In hetzelfde interview met Utrecht Business zegt hij: ‘Want wij zijn voor nieuwe ideeën eigenlijk volledig afhankelijk van de projectmedewerkers, van iedereen dus. Wij doen voortdurend nieuwe dingen. 80 procent van wat we doen bestaat uit eigen ideeën, waar we projecten van moeten bakken en financiering voor moeten zoeken. Die ideeën en het te gelde maken ervan kunnen nooit alleen van de top komen. Iedereen denkt mee. Het is dus wenselijk dat ook iedereen bij het beleid betrokken is, dat mensen de financiële kant van het bedrijf en van het runnen van projecten doorzien.’

Steeds meer zakenrelaties en ‘vrienden van Ecofys’ (particulieren die het bedrijf een financieel steuntje in de rug geven) adviseren de oprichters echter om snel wat aan deze organisatiestructuur te doen. De ‘iedereen denkt mee’-methode past misschien bij een beginnende groep studenten, maar zeker niet bij een bedrijf dat actief is in zes landen en dat de ambitie heeft om met de inmiddels talrijke verworven octrooien ook daadwerkelijk duurzame energiesystemen te gaan ontwikkelen. Hiervoor is geld nodig en een andere organisatie. De coöperatie heeft haar langste tijd gehad.

Op 3 januari 2000 richt Ecofys daarom een holding op. Er is nog even wat twijfel over de nieuwe naam. Gekozen moet worden tussen ‘Ecofirm’ en ‘Econcern’, waarbij ‘eco’ zowel verwijst naar economie als naar ecologie. Het wordt de laatste. Onder de nieuwe nv komt Ecofys als bv te hangen. ‘Hierin had hij al zijn ambities vervat. Ecofys bleef bestaan, en daarnaast kwamen er drie nieuwe divisies. Evelop voor het ontwikkelen van windmolenparken, Ecostream voor grootschalige zonnestroomprojecten, en Ecoventures voor de verwezenlijking van alle andere ideeën die aan het brein van Van Wijk ontsproten,’ aldus Wim Turkenburg later in de Volkskrant.¹⁰ Met die laatste opmerking slaat de oud-mentor van Van Wijk de spijker op zijn kop. Ecoventures zal namelijk in korte tijd uitgroeien tot een vergaarbak van groene projecten. De nieuwe holding vormt de opmaat tot een volgend tijdperk.

In de praktijk wordt de ‘structuurwissel’ naar een ‘echte NV’ nog niet gevoeld. Nog steeds komen alle collega’s iedere twee maanden bij elkaar in de kantine om met de pizzadoos op schoot gezamenlijk bedrijfsbeslissingen te nemen. Het oude idealisme en de coöperatieve sfeer zijn nog steeds voelbaar. Net als in de VEG-jaren zijn discussies lang en heftig. ‘Het was soms echt met de vuist op tafel en verhitte koppen tegenover elkaar,’ herinnert een oud-medewerker zich. Terugkerend thema is ideologie. De Econcern-bestuurders moeten zich met hand en tand verdedigen als het gaat om het thema duurzaamheid, een onderwerp waar de meerderheid graag wat rendement voor inlevert. De rest is immers bijzaak, zo menen veel oud-coöperatiedenkers.

Een nieuw aandeelhoudersmodel

Het wordt steeds duidelijker dat, in tegenstelling tot vroeger, uiteindelijk slechts één man de beslissingen neemt: Ad van Wijk. Als kersverse chief executive officer (CEO) laat hij zich bijstaan door zijn aloude rechterhand en vriend Kees van der Leun. Van Wijk en de iets jongere professorenzoon ontwikkelen volgens collega’s een ‘navelstrengrelatie’. Ze werken niet alleen samen, maar delen in de beginjaren ook een werkkamer. En als Van Wijk in zijn steenkolenengels een telefoontje voert met een buitenlandse zakenrelatie en even niet op een woord kan komen, is het Kees die het snel op internet opzoekt en het hem discreet toefluistert.

Waar de een uitgesproken is en alle aandacht naar zich toe trekt, opereert de ander liever achter de schermen. Zelfs als Van der Leun al jaren mededirecteur van Econcern is, is zijn naam buiten het bedrijf vrijwel onbekend. Kees van der Leun komt elke dag op de fiets naar het werk; het broodtrommeltje onder de snelbinders, het lange lijf gebukt. De wat teruggetrokken topman staat binnen Econcern hoog aangeschreven en wordt getypeerd als intellectueel zwaargewicht, snelle denker en uitermate prettige collega. Hij neemt in toenemende mate de verantwoordelijkheid voor de zogenaamde groepsfinanciën op zich. Hoewel hij daar nauwelijks in thuis is, fungeert hij jarenlang als de belangrijkste financiële man van Econcern.

Aan de Kanaalweg verandert de cultuur misschien niet zo rap, maar toch wordt er sinds de overgang naar Econcern behoorlijk gesleuteld aan de fundamenten van de oude coöperatie. Een van de zaken die op de schop moeten is het aandeelhouderschap. Dat kan niet langer volledig in handen zijn van de werknemers en ‘vrienden van Ecofys’. Nee, het is de bedoeling dat externe partijen veel geld in het bedrijf steken, zonder dat ze te veel zeggenschap krijgen. Dit laatste is een nadrukkelijke wens van Ad van Wijk, die de regie niet graag uit handen geeft. Om deze reden blijft Ecofys een zogeheten golden share houden, een bijzonder aandeel waarmee het bedrijf het vetorecht behoudt. Aandeelhouders van Econcern moeten altijd rekening houden met het feit dat de voormalige coöperatie op basis van dit aandeel een ontwikkeling of beslissing kan tegenhouden.

De aandelen van het personeel worden ondergebracht in twee stichtingen: Administratie Kantoor 1 en Administratie Kantoor 2, kortweg Stak 1 en Stak 2 genoemd. In de eerste stichting zitten de mannen van het eerste uur en het management, in de tweede de nieuwe medewerkers en de zogenaamde ‘vrienden’. Alle vorderingen worden omgezet in certificaten. Deze stukken zijn te vergelijken met aandelen, maar dan zonder stemrecht.

De eerste aandeelhouder

Op zoek naar extern kapitaal stuit Ad van Wijk op de ras-Rotterdammer Jan Westerhoud, directeur van de beursgenoteerde technische dienstverlener Groep Technische Installaties (GTI; in mei 2009 omgedoopt tot Cofely), een samenraapsel van technische bedrijfjes dat opereert onder de paraplu van SHV. In 2000 is GTI samen met Econcern betrokken bij pogingen om de glastuinbouw te verduurzamen. Econcern onderzoekt hoe tuinders efficiënter met energie kunnen omgaan, GTI levert de systemen.

Westerhoud is gecharmeerd van de uniciteit en gedrevenheid van zijn zakenpartner. Bovendien heeft de GTI-topman veel vertrouwen in zaken als energiebesparing, isolatie en de opwekking van duurzame energie. Van Wijk kan stoppen met zoeken, hij heeft zijn eerste echte aandeelhouder gevonden.

Westerhoud laat zich echter niet zomaar een paar miljoen uit de zak kloppen. Hij vraagt onder andere om een zetel in de raad van commissarissen van het Utrechtse duurzame-energiebedrijf – een functie die overigens nooit officieel bij de Kamer van Koophandel zal worden aangemeld. Als medecommissaris treft hij Ecofys-oprichter Kornelis Blok. De oud-studiegenoot van Van Wijk is naast commissaris ook wetenschappelijk directeur van de voormalige coöperatie.

De samenwerking met GTI verloopt minder soepeltjes dan de enthousiaste kennismaking doet verwachten. Hoe meer de technische dienstverlener de ‘binnenkamers’ van zijn nieuwe investering ziet, hoe ongeruster men wordt. Econcern groeit razendsnel, leent veel en heeft erg weinig oog voor het opbouwen van een solide organisatie. Daarbij komt nog dat de ‘inspirerende topman’ Van Wijk steeds structureler lijkt te weigeren om netjes verantwoording af te leggen aan zijn nieuwe commissaris. Denkt hij soms dat GTI de kunst komt afkijken? Met groeiende verbazing aanschouwt Westerhoud de gang van zaken aan de Kanaalweg. Hij bespeurt tekenen die hij maar al te goed kent uit de tijd dat hij bij het roemruchte softwarebedrijf van de gebroeders Baan werkte. Daar werd driftig met de boekhouding gestunt om de verkoopcijfers op te krikken. Toen dit eenmaal aan het licht kwam, zat er niets anders op dan het hele bedrijf te verkopen aan een Amerikaanse concurrent.

Ondanks de stormballen die Westerhoud als commissaris hierover hijst, komt er geen reactie. Een professionele structuur? Een boekhoudkundig systeem? Een ervaren CFO? ‘Ze laten zich niet vertellen hoe de wereld in elkaar steekt. Critici worden door Van Wijk gewantrouwd. Die zijn niet solidair,’ horen GTI-medewerkers Westerhoud steeds vaker mopperen. Hij voelt zich steeds vaker weggezet als ‘de concurrent’ in plaats van als serieuze toezichthouder. De GTI-voorman heeft ook zijn bedenkingen bij de verdeling van de Staks. Het is op zich niet vreemd dat al die eigenwijze ingenieurs aandelen houden; dat vergroot de betrokkenheid bij het bedrijf. Maar zo’n grote hoeveelheid personeelsaandelen handhaven, dat schrikt externe partijen alleen maar af.

Latere aandeelhouders van Econcern, zoals de rijke families Brenninkmeijer en Fentener van Vlissingen, en ook de Rabobank en Delta Lloyd, zullen circa vijf jaar later exact dezelfde moeilijkheden aantreffen.

Triodos vervangt GTI als aandeelhouder

Na krap twee jaar komt er al een einde aan de ‘samenwerking’. Het verhaal is dat het risicoprofiel van Econcern GTI boven het hoofd is gegroeid. Westerhoud is van mening dat het volstrekt geen zin heeft om aandeelhouder en commissaris te zijn bij een bedrijf dat zo wantrouwend is naar externe bemoeienis. Eendrachtig besluiten de directie en de RVC van de technische dienstverlener daarom de aandelen Econcern van de hand te doen. In een interview met Utrecht Business¹¹ geeft Van Wijk een andere lezing over het vertrek van GTI:

‘Kort na de aandelenoverdracht werd GTI overgenomen door Tractabel. Dit bedrijf maakt onderdeel uit van Suez, een conglomeraat van energiebedrijven. Wij werken veel voor dergelijke organisaties, dus een belang van Tractabel zou in de markt op weerstand kunnen stuiten. Onze onafhankelijkheid is een groot goed. Daarom werd besloten om de aandelen van GTI terug te kopen.’

Intussen heeft zich een andere investeerder gemeld: de Triodos Bank. Deze partner, die vanwege zijn duurzaamheidsdoelstelling uitstekend bij Econcern lijkt te passen, besluit om via de investeringsfondsen Triodos Venture Capital Fund en Triodos Ventures vanaf 2001 in etappes 4 miljoen euro te investeren. Hiermee krijgt de bank uiteindelijk een kwart van Econcern in handen. Net als GTI bedingt ook Triodos een stoel in de raad van commissarissen, in ruil voor de investering.