Barbara Baarsma
Marco Kerste
Jarst Weda

Brievenbusmaatschappijen

De impact van bijzondere financiële instellingen op de Nederlandse economie

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Barbara Baarsma, Marco Kerste & Jarst Weda
Uitgeverij Business Contact
Omslagontwerp Sander Pinkse boekproductie
Afbeelding deel III © Peter van Straaten

ISBN 978 90 470 0718 0
D/2014/0108/714
NUR 780

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 470 0717 3.

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van
Uitgeverij Atlas Contact
www.businesscontact.nl

Inhoud

Proloog: Dubbele belasting, dubbele moraal?

Deel I: Fiscale aantrekkingskracht – definitie en rol van bfi’s

I.1 Bijzondere financiële instellingen

I.2 Voorkomen van dubbele belastingheffing

I.3 Het fiscale klimaat in Nederland is aantrekkelijker dan het meteorologische klimaat

I.4 De rol van bfi’s: twee fictieve voorbeelden

I.5 Geen tax haven, wel doorvoerland

I.6 Meer dan fiscale aantrekkingskracht

Deel II: Achter de voordeur – omvang, groei, diversiteit en internationaal perspectief

II.1 De bfi-sector in Nederland: snelgroeiend en geconcentreerd

II.2 ‘De’ bfi bestaat niet

II.3 De Nederlandse bfi-sector in internationaal perspectief

Deel III: Risky business – over de nadelen van bfi’s voor Nederland

III.1 Belastingontwijking

III.2 Ontwikkelingslanden en misgelopen belastingopbrengsten

III.3 Systeemrisico’s

III.4 Integriteitsrisico’s

Deel IV: Economisch belang(rijk)? – over de voordelen van bfi’s voor Nederland

IV.1 Bfi’s en baten

IV.2 Belasting betaald door bfi’s

IV.3 Indirecte omzeteffecten

IV.4 Directe werkgelegenheidseffecten

IV.5 Indirecte werkgelegenheidseffecten

IV.6 Conclusie: ‘best belangrijk’

Deel V: Van prima tot paria – de nationale en internationale beleidscontext

V.1 Fiscale voordelen voor multinationals leken zo logisch...

V.2 ... maar dat beeld van fiscale voordelen veranderde in de crisis

V.3 Over (on)wenselijkheid van fiscale concurrentie

Epiloog: Het einde is niet in zicht – de lessen voor beleid

Verantwoording

Verklarende woordenlijst

Literatuur

Noten

Proloog
Dubbele belasting, dubbele moraal?

Nederland als brievenbusmaatschappij’ steekt de Nederlandse bancaire sector naar de kroon. In 2012 was het balanstotaal van de brievenbussector ongeveer 1000 miljard euro groter dan dat van de bancaire sector. De sterke groei van de brievenbussector hangt samen met de florerende financiële dienstverlening die deze sector terzijde staat.

Het imago van de brievenbussector en zijn adviseurs is sinds de economische crisis gekanteld van succesvol naar verwerpelijk.

Tegenwoordig gaat het over draaischijven en legehulsconstructies, over de ‘double Irish with a Dutch sandwich’, over misgelopen belasting in ontwikkelingslanden en over gebrek aan ‘substance’.

Belastingontwijking heeft, terecht of onterecht, de klank van diefstal gekregen. Er woedt een hevig maatschappelijk debat over de vraag in hoeverre we dit kunnen, mogen en moeten accepteren. Bedrijven die gebruikmaken van fiscale constructies via brievenbusmaatschappijen om hun belastingafdracht te verminderen wacht – ook als ze dat op legale wijze doen – vaak de schandpaal. Een oordeel dat appelleert aan het rechtvaardigheidsgevoel, zeker in economisch slechte tijden.

Maar de materie is te complex voor een zwart-witconclusie.

Dit boek is geschreven voor diegenen die hun eigen oordeel willen vormen. Wat zijn brievenbusmaatschappijen? Hoeveel geld gaat erin om? Wat zijn de nadelen en risico’s? Wat de voordelen? En welk beleid staat op stapel? Zal dat minder belastingontwijking tot gevolg hebben en zal de fiscale concurrentie niet langer schadelijk zijn? Door betrouwbare en zo volledig mogelijke informatie te geven, draagt dit boek bij aan het beter

De koopman en de dominee

Nederland is en blijft een land waarin de koopman en de dominee vaak hand in hand gaan (box 1) – zeker in dit dossier. Dat blijkt alleen al als we kijken naar hoe wijdverbreid belastingontwijking is.

Box 1. De koopman en de dominee

Anders dan de meeste landen had Nederland in de 17e eeuw geen koning en maar weinig adel. Nederland was – en is – een land van koopmannen en dominees. In de Gouden Eeuw bepaalden voornamelijk zij het politieke gezicht van Nederland. In andere landen hadden vorsten, adel en katholieke geestelijkheid veel invloed. De koning besloot daar vaak in zijn eentje wat er moest gebeuren. De situatie in Nederland was heel anders: daar was geen koning. Handelsbelangen (de koopmannen) en het calvinisme (de dominees) waren hier vaak doorslaggevend als het ging om beslissingen in het landsbelang.

Bron: Nationaal Historisch Museum, geciteerd van www.innl.nl/ page/829.

Belastingontwijking is alom...

Veel mensen die op reis gaan met het vliegtuig kopen taxfree parfum, juwelen of zonnebrillen op de luchthaven. En als ze met de auto met vakantie gaan richting het zuiden, rijden velen via Luxemburg om daar te tanken en sigaretten te kopen. Doel: het ontlopen van de hoge Nederlandse accijnzen.

Ook het gebruik van aftrekposten is wijdverbreid. Huizenbezitters met een hypotheek trekken de rente op die lening van de inkomstenbelasting af en de meeste werknemers betalen geen belasting over hun pensioeninleg. Gulle gevers aan goede doelen trekken hun gift af van de belasting. In al deze gevallen is er sprake van belastingontwijking. Soms is dat niet het doel van fiscale wet- of regelgeving, zoals bij taxfree shoppen en tanken over de grens. En soms is dat juist wel het doel, zoals bij de hypotheekrenteaftrek of bij de aftrek van giften. Aan zowel bedoelde als onbedoelde ontwijking is – in tegenstelling tot belastingontduiking (fraude) – niets illegaals. Dergelijke belastingontwijking is in alle lagen van de bevolking ingeburgerd en geaccepteerd.

... ook als er maatschappelijke nadelen optreden door belastingontwijking

De acceptatie van belastingontwijking in de maatschappij lijkt niet te verminderen als bekend wordt dat er maatschappelijke nadelen aan zijn verbonden. Zo weet elke krantenlezer dat de hypotheekrenteaftrek grote nadelen oplevert voor de woningmarkt. Niet alleen was de hypotheekrente verantwoordelijk voor de kunstmatige verhoging van de huizenprijzen. Ook gaf de aftrek financiële aanbieders en intermediairs de ruimte om veel te ingewikkelde en dure producten rond de aankoop van een huis te verkopen. Een ander gevolg is dat huishoudens hun hypotheekschulden maar mondjesmaat aflossen, zodat hun huizen bij een prijsdaling onder water komen te staan en op de bankbalansen enorme hypotheekschulden staan. In crisistijd legt het grote beslag van de hypotheekrenteaftrek op de overheidsfinanciën meer gewicht in de schaal. De overheid loopt immers zo’n 12 tot 13 miljard euro mis doordat huizenbezitters met een hypotheek minder inkomstenbelasting betalen.¹

Vanuit het perspectief van de belastingbetaler bekeken: zonder hypotheekrenteaftrek zouden belastingtarieven verlaagd kunnen worden. Ondanks dit soort overwegingen wordt deze vorm van belastingontwijking echter niet moreel verwerpelijk gevonden.

Nog een voorbeeld: de problemen van de tankstations en winkeliers in de grensstreek. Het persoonlijk leed van betrokken ondernemers wordt breed uitgemeten in de media. Toch fronst geen mens de wenkbrauwen als bewoners in de grensstreek in het buitenland tanken of drank inkopen. Het is een alom geaccepteerde gedragsreactie op de verhoging van de accijns op diesel en alcoholische dranken van begin 2014. Het instellen van een meldpunt voor de getroffen ondernemers doet aan die acceptatie niks af; Nederlandse vrachtwagenchauffeurs tanken massaal diesel in het buitenland. Daardoor loopt de Nederlandse schatkist jaarlijks een paar honderd miljoen euro aan accijnzen mis.

Ook dit besef verandert de houding ten aanzien van deze belastingontwijking echter geenszins.² Sterker nog, de algemene opinie lijkt te zijn dat de overheid dit aan zichzelf heeft te wijten.

Terwijl de dieselaccijns in Nederland al hoger was dan die in de omringende landen, is deze per 2014 boven op de inflatiecorrectie nog eens met 3 eurocent verhoogd. Een reactie op de website van De Telegraaf vat het publieke sentiment treffend samen:

‘Die zakkenvullers in Den Haag snappen deze logica niet. Ze denken alleen maar aan verhogen en hebben niet eens in de gaten dat dit averechts werkt. Ze jagen iedereen de grens over!!!’³

Het debat over belastingontwijking is gepolariseerd en gemoraliseerd...

Lang niet alle gevallen van belastingontwijking kunnen rekenen op zoveel begrip. Vermogende personen die geacht worden een voorbeeldfunctie te vervullen, worden doorgaans scherper langs de morele meetlat gelegd: zij zijn ‘sjoemelaars’ of ‘graaiers’. Dat soort oordelen valt voetballers, bestuurders, popartiesten of leden van de koninklijke familie ten deel die gebruikmaken van legale fiscale constructies om belasting te ontwijken. Ook bedrijven als Ikea, Google, Amazon en de Nederlandse Spoorwegen die een vennootschap oprichten – om op die manier gebruik te maken van fiscale kortingen – kunnen rekenen op boze, verontwaardigde reacties.

De gunstige belastingconstructies waar multinationals gebruik van mogen maken, zijn niet weggelegd voor de groenteboer en het koffiehuis op de hoek. Dat is deels de oorzaak van de publieke verontwaardiging. De crisis heeft dit gevoel van ongelijke behandeling versterkt. Burgers hebben er in toenemende mate moeite mee dat zij meer belasting moeten betalen, terwijl er uitzonderingen blijven bestaan voor grote internationale bedrijven.

Politici reageren op deze morele verontwaardiging met hoorzittingen, aanscherping van bestaand beleid en overleg op internationaal niveau binnen de g20 en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Het Britse Lagerhuis en de Amerikaanse senaat organiseerden in de eerste helft van 2013 openbare verhoren. Bedrijven als Starbucks en Apple werden stevig aan de tand gevoeld over het gebruik van (legale) constructies om minder belasting te betalen.

Ook de Tweede Kamer in Nederland organiseerde een hoorzitting over dit onderwerp, in september 2013. Vier van de vijf genodigde ondernemingen gingen – vermoedelijk mede vanwege de toon van het debat – niet in op de uitnodiging. En dat leidde weer tot boosheid bij Kamerleden.

... en dat vraagt om objectivering

Het debat over belastingontwijking is dus sterk gepolariseerd – je wordt geacht voor of tegen te zijn. Er is weinig plaats voor een genuanceerde middenpositie. Ook is het debat gemoraliseerd.

Nadeel van een debat op morele gronden is het gebruik van subjectieve argumenten. Daardoor kunnen deelnemers aan het debat elkaars argumenten niet verstaan, eenvoudigweg doordat ze op verschillende golflengtes zitten. Objectiveren van het debat over de morele kanten van het huidige fiscale regime is dan ook nuttig. Bij voorkeur met aantoonbare voor- en nadelen, met kosten en baten. Uiteindelijk kunnen politici dan beter geïnformeerde afwegingen maken.

Dat is precies wat dit boek doet: het brengt risico’s en voordelen in kaart van Nederland als vestigingsland van brievenbusmaatschappijen, van ‘Nederland als brievenbusmaatschappij’. Meer precies gaat het om de effecten van de vestiging van bijzondere financiële instellingen, afgekort bfi’s. Buitenlandse multinationals vestigen dit soort bedrijven in Nederland om op die manier gebruik te kunnen maken van het voordelige fiscale klimaat. ⁴ Dat klimaat is gunstig vanwege onder meer het ontbreken van bronbelasting op rente en royalty en het uitgebreide netwerk aan belastingverdragen.⁵ Bijzondere financiële instellingen zijn onderdeel van de financiële sector, maar zijn onbekend en mede daardoor onbemind (box 2).

Box 2. Bijzondere financiële instellingen zijn onbekend en mede daardoor onbemind

De financiële sector bestaat voor een groot deel uit instellingen die mensen kennen: banken, verzekeraars en pensioenfondsen. Er is echter nog een ander, onbekend deel, dat bestaat uit ‘overige financiële instellingen’. Mede vanwege de onbekendheid boezemt dit deel van de financiële sector het grote publiek en de politiek vooral wantrouwen in.

Het balanstotaal van het Nederlandse financiële systeem bedroeg in 2011 € 7925 miljard. Het balanstotaal van traditionele financiële instellingen (banken, verzekeraars en pensioenfondsen) bedroeg in dat jaar gezamenlijk ruim 47 procent van het totale Nederlandse financiële systeem. De andere ruim 53 procent omvatte de overige financiële instellingen, waaronder bijzondere financiële instellingen. De totale omvang van deze laatste categorie instellingen was ruim 35 procent. Dit hoge aandeel van bijzondere financiële instellingen in het financiële systeem maakt de Nederlandse situatie internationaal gezien atypisch.

Ook als de discussie wordt gevoerd op basis van objectieve argumenten, blijft het gevaar bestaan dat voor- en tegenstanders elkaar niet willen verstaan. Mensen die het gebruik van fiscale constructies door multinationals op principiële gronden afwijzen, hebben meestal geen oor naar mogelijke baten. En mensen die belastingen primair als een kostenpost voor bedrijven zien, luisteren waarschijnlijk alleen als het gaat over manieren om die kosten te minimaliseren. Nobelprijswinnaar Milton Friedman valt in die laatste categorie. In ‘The Free Lunch Myth’, een veel bekeken lezing op internet, legt hij uit dat het belasten van bedrijven uiteindelijk betaald wordt door anderen. Om die reden pleit Friedman voor een belastingtarief van nul procent voor bedrijven: ‘Only people can pay taxes. [...]

So, when you talk about a tax on business, it has to be paid by somebody. Either it is paid by the stockholder, or it is paid by the customer, or it is paid by the worker. There is no other way where it can come from.’⁶

Binnen de economische theorie wordt ook anders naar belastingen gekeken. Minimalisering van de belastingbetaling als kostenpost is niet zozeer het doel, maar het bepalen van het vanuit maatschappelijk perspectief gezien optimale belastingtarief. In dit economische perspectief spelen morele overwegingen geen rol. Het optimum wordt bepaald vanuit het perspectief van opbrengsten en kosten.

James Mirrlees, een andere Nobelprijswinnaar, ontdekte dat er een optimaal tarief is voor belasting op arbeidsinkomen (zie box 3 voor het optimale toptarief in Nederland). Als een overheid boven dat tarief heft, komen er niet meer maar minder belastingopbrengsten binnen voor de schatkist. Een hoog toptarief ontmoedigt mensen namelijk om meer uren te werken, te investeren in scholing en in hun loopbaan. Er ontstaat een prikkel om meer te sparen voor het pensioen, omdat de belasting op pensioeninkomsten traditioneel lager is. Ook ontstaan bij hogere tarieven meer prikkels om belasting te ontduiken of ontwijken.

Bijvoorbeeld door een bv op te richten en daar de inkomsten binnen te laten komen. Tot slot ontstaat er ook een prikkel om te verhuizen naar een land met lagere belastingtarieven.

Die optie ligt natuurlijk niet voor iedereen open, maar er zijn wel voorbeelden van. De beroemde Franse filmster Gérard Depardieu vluchtte bijvoorbeeld naar het buitenland, omdat president Hollande de inkomens boven een miljoen met 75 procent gaat belasten. Het Franse voetbal vreest een uittocht van de goedbetaalde vedetten, onder wie een speler als Zlatan Ibrahimovic, die zo’n € 15 miljoen bruto per jaar verdient. Dat die vrees niet denkbeeldig is, blijkt uit academisch onderzoek (zie box 4).

Box 3. Het optimale toptarief in Nederland

Ook al kunnen de meeste mensen niet verhuizen als belastingtarieven stijgen, ze reageren er wel degelijk op. Van de opbrengsten van het laatste uur werken en de laatste euro extra investeren blijft met hogere marginale tarieven minder over. Daarom zijn er bij hogere tarieven minder prikkels om meer uren te werken en te investeren.

De schatkist van de Nederlandse overheid heeft geen baat bij een hoger toptarief, zo blijkt uit onderzoek van het Centraal Planbureau. Het toptarief waarbij de opbrengsten van de inkomstenbelasting maximaal zijn, is in Nederland – uitgaande van bepaalde veronderstellingen – ongeveer 49 procent. Het huidige toptarief van 52 procent is dus hoger dan het opbrengstmaximaliserende toptarief. Ook als het toptarief zou worden verhoogd vanaf een inkomen van € 150 000 – het inkomen waarover het kabinet nu tijdelijk een extra crisisbelasting van 16 procent heft – levert dat niet meer, maar juist minder belastingopbrengst op.

Bron: Jacobs et al. (2013).

Box 4. Topvoetballers streven net als bedrijven naar winst

Topvoetballers zijn erg gevoelig voor de hoogte van het toptarief en verhuizen gemakkelijk naar een topclub in een ander Europees land. Dat blijkt uit wetenschappelijk onderzoek in veertien landen tussen 1996 en 2008.

Het aandeel buitenlandse voetballers is hoger als het toptarief lager is. Nederland spant wat lage toptarieven voor buitenlandse spelers betreft de kroon. Dat komt door de dertigprocentregeling, op grond waarvan buitenlandse werknemers – onder bepaalde voorwaarden – gedurende maximaal acht jaar over 30 procent van hun inkomen geen inkomstenbelasting betalen.

Ook andere landen, zoals het Verenigd Koninkrijk, hebben overigens een aantrekkelijk fiscaal klimaat voor topvoetballers.

Het aandeel voetballers dat in het thuisland blijft, is hoger als het toptarief lager is. Nederlandse topvoetballers die in eigen land een hoog toptarief betalen, hebben een prikkel om te verhuizen en doen dat ook.

Sommige mensen hebben moeite met dergelijke conclusies. ‘Je gaat toch daar voetballen waar je sportief de beste prestatie neer kunt zetten en je kijkt toch niet naar belastingtarieven?’ Maar wat blijkt? Lagere toptarieven en verhuizing van topvoetballers sorteren effect. Clubs in landen met de laagste toptarieven hebben het hoogste aandeel buitenlandse spelers én ze doen het gemiddeld beter in de Champions League, de uefa Cup en de Winners Cup.

Nederland scoort helaas wat minder punten in de Europese competities dan verwacht mag worden op grond van het gemiddelde toptarief voor buitenlandse en binnenlandse voetballers.

Maar wel een stuk meer dan landen met hogere toptarieven zoals België, Portugal, Oostenrijk en de Scandinavische landen.

Bron: Kleven et al. (2013).

Objectivering kan door het in kaart brengen van kosten en baten

De feiten over gedragsreacties op belastingverhogingen zijn vaak ontnuchterend, maar daarom niet minder waar. Topvoetballers kunnen verhuizen omdat hun arbeidsmarkt Europees is. Ook al kunnen de meeste mensen niet verhuizen als belastingtarieven stijgen, ze reageren er dus wel op.

Internationaal opererende bedrijven kunnen hun eigen en vreemd vermogen en hun intellectuele eigendomsrechten eenvoudig verplaatsen. Zij doen dat om de winstbelasting wereldwijd te reduceren. Dat leidt ook tot dividend-, rente- en royaltystromen, die ze vanuit fiscaal pespectief gezien zo efficiënt mogelijk moeten sturen om bronbelastingen te vermijden. Daardoor zijn de reacties op veranderingen in fiscale regimes nog veel sterker dan bij topvoetballers of andere mensen.

Deze sterke verplaatsingseffecten van multinationals betekenen dat er kosten zijn verbonden aan aanscherping van fiscale constructies in Nederland. Aanscherping leidt immers ook tot verplaatsing van financiële stromen, maar nu weg uit Nederland. Zo heeft Starbucks in april 2014 aangekondigd mede vanwege fiscale redenen het hoofdkantoor van Nederland naar het Verenigd Koninkrijk te verplaatsen. Eerder besloot het Amerikaanse chemieconcern LyondellBasell, dat een hoofdkantoor heeft in Nederland, al een vestiging te openen in het Verenigd Koninkrijk. Ook wegens fiscale redenen. Door dit soort verplaatsingen ontvangt de Nederlandse staat minder belastinggeld en is er minder werkgelegenheid in en rond brievenbusmaatschappijen.

Uiteraard kunnen daar ook voordelen tegenover staan. Dat zijn economische voordelen als aanscherping leidt tot minder risico voor Nederland, zoals minder reputatierisico. En als mensen het eerlijker vinden als multinationals meer belasting moeten betalen, is sprake van een moreel voordeel. Op dezelfde manier kan een hoger toptarief in de inkomstenbelasting ook morele doelen dienen, zoals het verkleinen van inkomensverschillen.

Meer gelijkheid heeft door gedragsreacties van belastingbetalers wel een prijs, zo blijkt uit het onderzoek naar optimale belastingheffing. Hoe de lagere belastingopbrengsten af te wegen tegen de kleinere inkomensverschillen, dat is uiteindelijk een politieke kwestie. Objectivering van de discussie verhoogt als het goed is de kwaliteit van de besluitvorming, maar komt daar niet voor in de plaats. Het is aan de politiek welk gewicht aan bepaalde kosten en baten worden toegekend. Het is aan de econoom om die kosten en baten in kaart te brengen.

Dat geldt ook voor de discussie over belastingontwijking door multinationals en de vestiging van bfi’s in Nederland. Bij beleid gericht op het ontmoedigen van een bfi-vestiging is het zaak om de voordelen van bijvoorbeeld verlaagde reputatierisico’s af te wegen tegen de kosten. Die kosten ontstaan doordat multinationals hun vennootschappen elders vestigen.

De overheid wil dubbele belastingheffing voorkomen...

Er wordt vaak gedaan alsof belastingontwijking alleen een kwestie is van slimme bedrijfsfiscalisten die de gaten in de wetgeving zoeken. Voor een deel is dat waar, maar er zit ook weloverwogen overheidsbeleid achter. Fiscale wet- en regelgeving bestaat omdat de politiek wil voorkomen dat internationaal opererende bedrijven dubbel belasting moeten betalen. Dit is een internationaal geaccepteerd uitgangspunt (zie bijvoorbeeld OESO, 2013b).

Omdat er net zo veel belastingsystemen zijn als landen, is die kans op dubbele belasting reëel. Bijvoorbeeld als het ene land belasting heft op winst en de aan een buitenlandse moeder uitgekeerde (netto)winst vervolgens in het moederland ook wordt belast als inkomen. Dubbele belastingheffing heeft niet alleen nadelen voor de betrokken ondernemingen. Het heeft ook bredere nadelen. Zo kunnen multinationals er een concurrentienadeel door ondervinden ten opzichte van lokale bedrijven. En dat kan weer een belemmering vormen voor internationale handel. Daarom voorkomen veel landen dubbele belastingheffing (zie hoofdstuk I.2).

... en fiscale faciliteiten vormen ook een belangrijke vestigingsfactor

Minimaliseren van drempels voor in- en uitgaande investeringen is een ander uitgangspunt van de Nederlandse overheid, passend bij de reputatie van Nederland als klein, op het buitenland gericht handelsland. Nederlandse ondernemingen die zich in het buitenland vestigen lopen mogelijk tegen concurrentienadelen ten opzichte van lokale bedrijven aan, indien ze meer belasting moeten betalen. Datzelfde geldt voor buitenlandse bedrijven die in Nederland investeren.

Bedrijven reageren zoals gezegd via de inrichting van hun internationale structuur op de mogelijkheden die landen bieden om dubbele belasting te voorkomen. Ze doen aan internationale belastingplanning. Dat kan voor overheden weer een extra prikkel zijn: aantrekkelijke fiscale wetgeving trekt bedrijven aan. En dat is goed voor de reële economie. Zeker voor landen die verder geen ‘bijzondere’ vestigingsfactoren kennen, kan fiscaliteit een belangrijke vestigingsfactor vormen. Denk bijvoorbeeld aan Ierland, dat geen grondstoffen of gunstige geografische ligging heeft. Zonder fiscale voordelen zou het beduidend minder buitenlandse bedrijven en investeringen aantrekken.

Scope van dit boek: wel over dubbele belasting, niet over dubbele moraal

De maatschappelijke discussie over bfi’s wordt overwegend vanuit het perspectief van moraliteit gevoerd. Desondanks is de analyse in dit boek niet moreel maar economisch van aard. Of het voorkomen van dubbele belasting via het introduceren van fiscale faciliteiten tot een dubbele moraal leidt bij ondernemingen die een brievenbusmaatschappij opzetten en gebruikmaken van die faciliteiten, wordt dus niet onderzocht. Evenmin komt aan de orde of er sprake is van een dubbele moraal in de zin dat het maatschappelijk geaccepteerd wordt dat ‘gewone’ burgers hun hypotheekrente aftrekken of tanken in Luxemburg.

De publieke opinie bejegent ontwijkingsgedrag door ondernemingen zoals gezegd kritisch. Dit boek brengt in kaart over welk deel van de geldstromen bedrijven niet of nauwelijks belasting betalen door het gebruik van brievenbusmaatschappijen.

Waar de grens ligt van ‘voldoende’ belastingbetaling, dat is dan weer een morele vraag (zie box 5).

Box 5. Het objectiveren van moraliteit: over welk deel van geldstromen wordt (bijna) geen belasting betaald?

Om een zinvol debat over de morele kant van internationale belastingplanning te kunnen voeren, is het noodzakelijk om onderscheid te maken tussen illegale en legale praktijken. Binnen die laatste categorie is het zaak onderscheid te maken tussen belastingplanning in, respectievelijk tegen de geest van de wet.

Voorkomen van dubbele belastingheffing kan ertoe leiden dat multinationals op legale wijze geen of bijna geen belasting betalen.

De maatschappelijke verontwaardiging daarover is groot. Onduidelijk is echter om welk deel van de geldstromen die via Nederlandse brievenbusmaatschappijen bewegen het nu eigenlijk gaat.

We hanteren een economische denkwijze bij het analyseren van het verschil tussen belastingplanning in versus tegen de geest van de wet. Deze doet denken aan de juridische term fraus legis, maar is niet helemaal hetzelfde.

Tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer in september 2013 omschreef Eerste Kamerlid en hoogleraar belastingrecht Peter Essers fraus legis als volgt: ‘Ofschoon de onderhavige constructie bij een letterlijke uitleg van de wet tot de beoogde belastingbesparing leidt, wordt deze toch niet gehonoreerd indien (a) het doel van de belastingplichtige met deze constructie hoofdzakelijk erop gericht is om een belastingvoordeel te behalen en (b) indien het resultaat waartoe deze constructie zou leiden tot strijd met doel en strekking die de wetgever voor ogen geeft gehad met de belastingwet.’

Fraus legis wordt dus vastgesteld door een rechter. In dit boek is sprake van belastingontwijking indien ‘tegen de geest van de wet’ wordt gehandeld, wat het geval kan zijn als er (nagenoeg) geen belasting wordt betaald. Met ‘de geest van de wet’ wordt niet gedoeld op specifieke nationale wet- of regelgeving. Gedoeld wordt op de aanname dat belastingwetgeving normaliter niet tot doelstelling heeft om bedrijven (nagenoeg) geen belasting te laten betalen.

Het gaat er dus om te achterhalen wanneer, door gebruik van bfi’s, weinig tot geen belasting wordt betaald binnen een internationaal concern. Zoals later wordt toegelicht, wordt hiermee bewust afgeweken van fiscale definities. Op deze manier is het echter wel mogelijk om inzicht te geven in de bedragen waar het om gaat als gediscussieerd wordt over bedrijven die via bfi’s amper belasting betalen.

Over de opzet dit boek

Deel I legt uit wat een bijzondere financiële instelling is. Waarom zijn dit soort vennootschappen gevestigd in Nederland?

Welke fiscale motieven spelen daarbij een hoofdrol? En welke rol spelen bfi’s bij het voorkomen van dubbele belastingheffing?

Het aantal mogelijke manieren om gebruik te maken van de verschillen in internationale tarieven en regels is schier oneindig.

We geven dan ook bewust geen compleet overzicht van deze structuren. Bewust, omdat het juist ook de fiscale complexiteit is die goed zicht op de kern van de maatschappelijke discussie over bfi’s kan belemmeren.⁷

Deel II kijkt achter de voordeur van de bfi-sector in Nederland. Hoe zit de sector precies in elkaar? Wat is de omvang? Kun je alle bfi’s over één kam scheren of is er sprake van diversiteit? En hoe verhoudt de Nederlandse bfi-sector zich tot gelijksoortige sectoren in andere landen?

Deel III geeft inzicht in de risico’s van Nederland als brievenbusmaatschappij. Het gaat daarbij allereerst om het uithollen van de buitenlandse en Nederlandse belastinggrondslag en het reputatierisico voor Nederland door een mogelijke karakterisering als ‘belastingparadijs’. De omvang van dat risico wordt op twee manieren ‘gemeten’.

Ten eerste berekenen we het aandeel van de geldstromen die multinationals door Nederland sluizen waarover – tegen de geest van de wet in – niet tot nauwelijks belasting wordt betaald. Met ‘de geest van de wet’ wordt niet gedoeld op specifieke nationale wet- of regelgeving, maar op het achterliggende doel van wetgeving in de gehele internationale keten van financiële stromen die via een bfi lopen. Het doel van die wetgeving zal niet zijn om bedrijven in die internationale keten (nagenoeg) geen belasting te laten betalen (zie ook box 5).

Ten tweede geven we inzicht in de belastinginkomsten die ontwikkelingslanden mislopen doordat inkomstenstromen via Nederland worden geleid. Dit is primair een nadeel voor de ontwikkelingslanden. Tegelijk is er ook een reputatierisico voor Nederland.

Andere relevante risico’s zijn systeemrisico’s en integriteitsrisico’s. Tot slot is er een risico van concurrentieverstoring als lokale aanbieders die op dezelfde productmarkt actief zijn, niet de belastingvoordelen hebben die hun internationale concurrenten wel genieten.

Tegenover de risico’s staan voordelen doordat de brievenbusmaatschappijen van multinationals kosten maken die in Nederland neerslaan in de vorm van belastingen, loonkosten en diensten die zij inkopen bij zakelijke dienstverleners. Deel IV bespreekt deze voordelen en bepaalt de omvang.

Was belastingplanning voor de financiële crisis een geaccepteerde manier voor multinationals om belastingdruk te verminderen, na de crisis is dat beeld volledig gekanteld. In deel V gaan we in op deze kanteling en bespreken we beleidsvoornemens op mondiaal en nationaal niveau, evenals de nadelen van een te felle internationale belastingconcurrentie.

In de epiloog richten we de blik op de (nabije) toekomst. Zullen de maatschappelijke druk en de beleidsvoornemens de positie van Nederland als brievenbusmaatschappij aantasten? We bespreken de knoppen waaraan gedraaid kan worden om gehoor te geven aan de roep om beperking van belastingontwijking die tot gevolg heeft dat nagenoeg geen belasting wordt betaald. Dit boek geeft een eerste aanzet voor de beleidsontwikkeling over belastingontwijking. Het zet de cijfers op een rij en daarmee kan de politiek aan de slag.

Internationale belastingplanning kent vele specifieke begrippen. We trachten die zo veel mogelijk te omzeilen, maar dat lukt niet altijd. Daarom is een verklarende woordenlijst opgenomen achter in dit boek.

Dankwoord

Dit boek is gebaseerd op een onderzoek dat is uitgevoerd in 2013 door de auteurs van dit boek en Nicole Rosenboom, Ward Rougoor en Peter Risseeuw. Het onderzoek is in juni 2013 gepubliceerd als seo-rapport met als titel Uit de schaduw van het bankwezen. Allereerst gaat onze dank daarom uit naar de mede- auteurs van dat rapport.

Graag bedanken we ook uitgever Pim van Tol voor de mogelijkheid die hij ons biedt om met dit boek ingewikkelde materie voor een breder publiek beschikbaar te maken. Verder bedanken we Yolanda van Empel, die hielp met de tekstbewerking.

Voor het beschikbaar stellen van de data bedanken we De Nederlandsche Bank en de afdeling dataservices van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Tot slot bedanken we Peter Essers, Aart Roelofsen en Francis Weyzig voor hun kritische blik op het manuscript. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit boek berust uiteraard niet bij hen, maar volledig bij de auteurs.

Deel I: Fiscale aantrekkingskracht – definitie en rol van bfi’s

Er zijn in Nederland ruim 12 200 bfi’s actief per 2012. Door deze bfi’s stroomt een bedrag van ongeveer P 4300 miljard: bfi’s ontvangen P 4313 miljard van buitenlandse bedrijven en betalen vrijwel hetzelfde bedrag (P 4297 miljard) ook weer uit aan buitenlandse bedrijven. Deze bedragen betreffen de som van alle financiële transacties, zoals leningen en deelnemingen en de daaraan gerelateerde stromen aan rente en dividend. Vanuit de fiscale motieven van bfi’s is het relevanter om te kijken naar de inkomensstromen: aan dividend, rente en royalty stroomt er ongeveer P140 miljard door bfi’s. Waarom? Wat is de rol van deze bedrijven? En waarom zitten ze in Nederland? Is het terecht dat Nederland in de publieke opinie wordt getypeerd als tax haven, als belastingparadijs?

I.1 Bijzondere financiële instellingen

Een bijzondere financiële instelling (bfi) – in de volksmond ook wel ‘brievenbusmaatschappij’ genoemd – maakt primair gebruik van Nederlandse fiscale regelingen en belastingverdragen om internationale belastingbetaling te verminderen of te omzeilen. De grotere multinationals hebben bijna allemaal één of meer bfi’s in Nederland. Denk aan internationale bedrijven als Google, Starbucks, ExxonMobil en General Electrics.

Vimpelcom als voorbeeld van een bfi

Wat is een ‘bfi’ precies? Die vraag is het beste te beantwoorden aan de hand van een voorbeeld: het telecombedrijf Vimpelcom.

Met een kwartaalomzet van us $ 5,7 miljard en 219 miljoen mobiele abonnees is Vimpelcom wereldwijd per september 2013 een van de grootste aanbieders van telecomdiensten. Het bedrijf is een joint venture van het private Russische investeringsfonds Alfa Group en het Noorse staatstelecombedrijf TeleNor.

Vimpelcom is actief in landen als Rusland, Italië, Kazachstan en Canada. Het bedrijf biedt echter geen telecomdiensten aan in Nederland. Toch zijn hier het hoofdkantoor en ongeveer vijfentwintig werkvennootschappen gevestigd, en werken er honderdvijftig mensen. Hoe zit dat?

Toen Vimpelcom in 2009 ontstond uit een fusie van kleinere telecombedrijven, zocht het naar een vestigingsplaats. Een belangrijk criterium was dat het land van vestiging een juridische en fiscale infrastructuur heeft met de mogelijkheid om een joint venture te structureren vanuit de verschillende landen van herkomst van de nieuwe aandeelhouders. Ook moest de vestigingsplaats een fiscale infrastructuur hebben die paste bij werkmaatschappijen in een veelheid aan landen. Kortom, Vimpelcom zocht onder andere naar een fiscaal gunstig schakelland voor de financiële stromen tussen de vele werkmaatschappijen en de aandeelhouders.

Die mogelijkheid was er in Nederland. Bfi’s spelen daarbij een bepalende rol. Via de holding in Nederland kunnen de winsten uit de verschillende landen fiscaal gunstig naar de aandeelhouders worden gebracht. Het netwerk van belastingverdragen dat Nederland heeft, is dan ook essentieel. Juist met voor Vimpelcom belangrijke landen als Kazachstan en Canada en met de landen van de initiële aandeelhouders, Rusland, Noorwegen en Israël, heeft Nederland belastingverdragen gesloten. Zo hoeft Vimpelcom minder belasting te betalen over – via Nederland – aan aandeelhouders uit te keren dividend.

En die Nederlandse belastingverdragen hebben nog een belangrijk voordeel voor Vimpelcom. Rente betaald vanuit een verdragsland naar Nederland wordt namelijk vaak in dat verdragsland tegen een lager tarief belast. De rente die vanuit Nederland vervolgens wordt doorbetaald naar vestigingen in andere landen is onbelast door de afwezigheid van bronbelasting op rente in Nederland.

‘Fiscaal gunstig’ betekent overigens niet dat Vimpelcom illegale fiscale constructies hanteert of dat het bedrijf geen belasting betaalt. Wel betekent het dat het bedrijf minder belasting betaalt dan als er geen bfi in Nederland zou worden gebruikt. Zo kunnen Nederlandse faciliteiten aangewend worden om dubbele belastingheffing te voorkomen (zie hoofdstuk I.2).

Een deel van de vijfentwintig werkvennootschappen van Vimpelcom in Nederland heeft dus een schakelfunctie in de financiële stromen binnen het internationale concern. Het zijn bedrijven in Nederland in handen van de buitenlandse aandeelhouders van Vimpelcom. De bedrijven worden vooral gebruikt om, op fiscaal gunstige wijze, geld van buitenlandse (groeps)bedrijven te ontvangen. Om dit geld vervolgens uit te betalen aan buitenlandse (groeps)bedrijven.

Wat is een bfi (niet)?

Vimpelcom is een representatief voorbeeld van een internationaal concern met bfi’s. Een bfi is – in de definitie van De Nederlandsche Bank (DNB) – een in Nederland gevestigd bedrijf, dat:

voor een groot deel of helemaal in handen is van in het buitenland gevestigde bedrijven;

zich vooral bezighoudt met het ontvangen van geld van buitenlandse bedrijven;

datzelfde geld grotendeels doorbetaalt aan andere buitenlandse bedrijven.

Dit zijn de bedrijven waar het over gaat als wordt gesproken over ‘belastingoptimalisatie’ of belastingontwijking door internationale conglomeraten. Grotere multinationals als Google, Exxon- Mobil en General Electric hebben bijna allemaal één of meer bfi’s in Nederland. Zo kunnen ze gebruikmaken van Nederlandse fiscale regelingen en belastingverdragen om internationale belastingbetaling te verminderen of te omzeilen.

Om dat te mogen doen, moet wel aan bepaalde eisen worden voldaan. Deze worden samengevat onder de term ‘substanceeisen’. Die eisen zorgen er primair voor dat bedrijven die gebruikmaken van fiscale faciliteiten ook een feitelijke, reële aanwezigheid in Nederland hebben (zie verder hoofdstuk I.3).

Hoe en wanneer ontstonden bfi’s in Nederland? Box 1 vat die ontstaansgeschiedenis samen. In deel v kijken we hoe de maatschappelijke waardering voor de bfi zich sindsdien ontwikkelde.

Box 1. Bijzondere financiële instellingen: ontstaansgeschiedenis

Voor de ontstaansgeschiedenis van bijzondere financiële instellingen moeten we terug tot net na de Tweede Wereldoorlog.⁸ Er waren toen maar weinig deviezen, die nodig waren om producten te kunnen importeren. Om de beperkte voorraad deviezen optimaal te gebruiken, werden met het Deviezenbesluit uit 1945 deviezenrestricties ingezet.

Financieel verkeer met het buitenland werd verboden, tenzij daartoe een vergunning werd verleend. Met deze restricties werden echter ook monetair neutrale transacties beperkt. Zoals het door een dochtermaatschappij aantrekken en uitzetten van financiële middelen van en naar het buitenland bij een fusie of een overname. Toen de Nederlandse economie zich herstelde, herstelde ook het niveau van de voorraad monetaire reserves zich.

Het lopende verkeer met het buitenland werd daarop stap voor stap geliberaliseerd.

Jaren zeventig: kredietrestricties

In de jaren zeventig volgden in het kader van de monetaire politiek kredietrestricties gericht op beperking van de geldcreatie door banken. ⁹ Mede als reactie hierop ontstond vraag naar soepeler beleid voor transacties van groepsmaatschappijen die werden gebruikt voor de financiering van buitenlandse multinationals (concernfinancieringsmaatschappijen) van buitenlandse multinationals die de Nederlandse geldhoeveelheid niet beïnvloedden. Dergelijke transacties zijn immers monetair neutraal voor ons land. Het ging dan bijvoorbeeld om het gelijktijdig opnemen van krediet in het buitenland en het weer uitzetten van de gelden in het buitenland.

De eerste contouren van bfi’s waren een feit.

In de jaren zeventig werd het deviezenbeleid inderdaad zodanig versoepeld dat er geen voorwaarden meer werden gesteld aan (lening)transacties die uiteindelijk ‘neutraal’ waren. Aanvankelijk werd per neutrale transactie een vergunning verleend. Later konden vennootschappen die zich uitsluitend bezighielden met het opnemen en uitzetten van gelden in het buitenland een algemene vergunning krijgen. Daarmee ontstond het verschijnsel bijzondere financiële instelling.

Jaren tachtig: liberalisatie van kapitaalverkeer

In 1983 kwam met de liberalisatie van het kapitaalverkeer een eind aan dit vergunningenstelsel. Vennootschappen die zich primair richten op monetair neutrale transacties worden sindsdien als bfi geregistreerd door DNB. Om zo hun transacties, die eigenlijk geen betrekking hebben op de Nederlandse economie, buiten de betalingsbalans te kunnen houden.

Tegen de achtergrond van de wereldwijde liberalisering van het kapitaalverkeer begon in de jaren tachtig een sterke groei van de internationale handel en kapitaalstromen. Ook het aantal bfi’s is sindsdien sterk gestegen: in 1977 waren er 700 bfi’s, in 1999 ruim 9000 en in 2012 meer dan 12 000. Naast de liberalisering en internationalisering speelde ook een groeiende aandacht voor belastingbetaling onder internationale concerns een rol.

Niet alles rond tax planning is een bfi

Bfi’s zijn de bedrijven waar het over gaat in het maatschappelijke debat over internationale belastingplanning, ook wel international tax planning genoemd. De term bfi klinkt technisch. Daarom worden in discussies in de politieke arena en in de media vaak andere termen gebruikt. Trustkantoren, doelvennootschappen, brievenbusmaatschappijen, schakelvennootschappen, tussenhoudstersen doorstromers – om er een paar te noemen. Ze worden allemaal in één adem genoemd. Al deze termen betekenen echter iets anders.

Trustkantoren

Trustkantoren zijn gedefinieerd in de Wet toezicht trustkantoren (Wtt) en verlenen specifieke diensten. De bekendste dienst is het leveren van bestuurders of een adres en het verrichten van administratieve functies. Simpel gesteld: trustkantoren leveren diensten aan bedrijven die zich in Nederland vestigen, maar bepaalde voorwaardelijke zaken voor het voeren van een bedrijf willen uitbesteden. Trustkantoren kunnen die diensten uitvoeren voor bfi’s, maar ook voor andere bedrijven. Andersom nemen bfi’s niet altijd diensten af van trustkantoren. Bijvoorbeeld omdat zij die zelf beter of goedkoper kunnen uitvoeren

Doelvennootschappen en brievenbusmaatschappijen

Doelvennootschappen worden in diezelfde wet (Wtt) gedefinieerd als klanten van trustkantoren die specifieke diensten van de trustkantoren afnemen. Zoals het ter beschikking stellen van een postadres. Doelvennootschappen zijn dus per definitie klant van een trustkantoor. Maar een trustkantoor kan ook klanten hebben die geen doelvennootschap zijn (figuur 1).

Brievenbusmaatschappijen zijn een geval apart, omdat ze geen formele definitie hebben. De term ‘brievenbusmaatschappij’ appelleert intuïtief aan een negatief beeld: zoveel bedrijven achter één brievenbus, daar kan geen sprake zijn van daadwerkelijk commerciële of operationele activiteiten. Door het gebrek aan definitie kan de term tendentieus in de discussie worden gebruikt. Alles wat te maken heeft met (diensten ten bate van) internationale belastingplanning wordt eronder geschaard – van bfi’s en trustkantoren tot doelvennootschappen.

Figuur 1. De relatie tussen trustkantoren, doelvennootschappen en bfi’s ontward (cijfers 2012)

* 75 procent van de bfi’s is dus een doelvennootschap; de breedte van de vlakken is niet bedoeld om het aantal of andere waarden te reflecteren

De definitie in dit boek

Als we in dit boek spreken van brievenbusmaatschappijen, doelen we op bfi’s. Daarvan waren er in 2012 dus ruim 12 200 in Nederland. ¹⁰ Veel bfi’s zijn klant van een trustkantoor, ongeveer 75 procent. Aannemelijk is dat de meeste hiervan kunnen worden aangemerkt als doelvennootschap. Andersom zijn er veel meer doelvennootschappen – en dus ook veel meer klanten van trustkantoren – dan bfi’s: ongeveer 23 500 in totaal. Oftewel, 25 procent van het aantal bfi’s is geen klant van een trustkantoor. Het klantenbestand van trustkantoren bestaat voor ruim 60 procent uit niet-bfi’s.

Onderdeel zijn van een internationaal concern en het ontvangen en doorbetalen van geld uit en naar het buitenland – kortom: bfi zijn – staat centraal in de discussie over international tax planning. Een groot deel van de doelvennootschappen maakt geen deel uit van die discussie, en dus niet van dit boek.

Bfi’s in cijfers

Er zijn dus flink wat bfi’s gevestigd in Nederland. Die bfi’s zijn niet gelijkmatig over Nederland verdeeld, maar de sector is sterk geconcentreerd in bepaalde delen van het land (zie box 2). De ruim 12 200 bfi’s hebben gezamenlijk een balanstotaal van € 3300 miljard. Via deze bedrijven stroomt er jaarlijks ongeveer € 4300 miljard door Nederland. De omvang van de bfi’s is de afgelopen jaren sterk gestegen. Die stijging bedraagt gemeten in balanstotaal bijna 80 procent sinds 2006.

Hoewel dit nog weinig zegt over de daadwerkelijke activiteiten van bfi’s, zijn het duizelingwekkende bedragen. De interpretatie van deze cijfers komt later aan de orde (zie wel alvast box 3). Evenals de vraag hoe de Nederlandse bfi-sector zich verhoudt tot andere sectoren in Nederland of bfi-sectoren in andere landen, en hoe het komt dat de Nederlandse bfi-sector zo groot is.

Voordat we die vragen beantwoorden, gaan we dieper in op de rol van bfi’s. Wat doen ze? Hun functie is sterk vervlochten met de fiscale aantrekkingskracht van sommige landen op multinationals. Die aantrekkingskracht wordt bepaald door het fiscale regime van een land, bijvoorbeeld als het gaat om het voorkomen van dubbele belastingheffing. Hoe dat werkt en welke rol bfi’s daarbij hebben, daarover gaat het volgende hoofdstuk.

Box 2. In de buurt?

De meeste mensen zullen geen bfi’s kennen die bij hen in de buurt gevestigd zijn. Dat is op zich niet verwonderlijk. Veel bfi’s zijn niet als zodanig herkenbaar, maar gevestigd op een adres van een trustkantoor. En er is nog een reden. De geografische locatie van bfi’s is namelijk sterk geconcentreerd. Zoals mag worden verwacht, is het overgrote deel van de bfi’s gevestigd in het financiële hart van Nederland: Groot-Amsterdam. Figuur 2 laat dat zien en is gebaseerd op correspondentieadressen van bfi’s.¹¹

Ook buiten Amsterdam is het vooral een Randstedelijk verhaal. Alleen in West-Noord-Brabant zijn nog enkele honderden bfi’s gevestigd. In termen van balanstotaal ligt het overigens iets genuanceerder: waar 75 procent van de bfi’s een postadres heeft in Groot-Amsterdam, is die regio in termen van balanstotaal goed voor ruim 54 procent. Dat betekent dat er in Amsterdam veel relatief kleine bfi’s zitten. Van het resterende deel van het balanstotaal nemen bfi’s uit de Randstad overigens ook weer het leeuwendeel voor hun rekening.

Box 3. Cijfers over bfi’s

Dit boek bevat veel cijfers over bfi’s. Over de omvang, de activiteiten, het economisch belang en het risico van bfi’s. Deze cijfers zijn nodig om de discussie te objectiveren. We hebben gebruikgemaakt van gegevens van dnb. In het kader van zijn statistiekfunctie vraagt dnb periodiek gegevens op van individuele bfi’s.

De cijfers betreffen niet steeds dezelfde groepen bfi’s. Waar mogelijk geven we cijfers weer over alle bfi’s. Soms is dat echter niet mogelijk. Dit komt doordat dnb over een deel van de gegevens alleen de grootste bfi’s uitvraagt. De grootste bfi’s zijn de bfi’s die samen ongeveer 90 procent van het balanstotaal van alle bfi’s bepalen. Het betreft ongeveer 15 procent van het totaal aantal bfi’s.

Waar we cijfers weergeven over slechts een deel van de bfi’s, geven we dat expliciet aan. We hebben het dan over ‘de grootste bfi’s’. Daarnaast worden in dit boek doorgaans alleen ‘actieve’ bfi’s meegenomen in de analyses. ‘Inactieve’ bfi’s zijn bijvoorbeeld slapende of opgeheven bfi’s.

Meer informatie over de cijfers over bfi’s is te vinden in de Verantwoording achter in dit boek.

Figuur 2. Geografische verdeling bfi’s

I.2 Voorkomen van dubbele belastingheffing