Van Stephen R. Covey zijn verschenen:

De 8ste eigenschap

Prioriteiten

Timemanagement volgens Covey

De zeven eigenschappen van effectieve families

De zeven eigenschappen van effectief leiderschap – mini-editie

De zeven eigenschappen voor succes in je leven

Inspiratie van dag tot dag

Inspiratiekalender (jaarlijkse scheurkalender)

Wie is Stephen Covey?

Het 3de alternatief

Leef vanuit je verbeelding

Van Sean Covey zijn verschenen:

De zeven eigenschappen van Happy Kids

Zeven eigenschappen die jou succesvol maken!

Werkboek Zeven eigenschappen die jou succesvol maken!

De 4 disciplines van uitvoering

Van Stephen M.R. Covey zijn verschenen:

De snelheid van vertrouwen

Slim vertrouwen

Als luisterboek zijn verschenen:

De zeven eigenschappen van effectief leiderschap

De zeven eigenschappen voor managers

De 8ste eigenschap

Stephen R. Covey

De zeven eigenschappen
van een succesvol gezin

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Voor alle kinderen, onze gezamenlijke missie

Eerder verschenen als De zeven eigenschappen van effectieve families

© 1997 Franklin Covey Company

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part, in any form.

Published by arrangement with St. Martin’s Press, LLC

© 2007, 2014 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact

Vertaling Vanja Walsmit

Oorspronkelijke titel The Seven Habits of Highly Effective Families

Omslagontwerp Roald Triebels

ISBN 978 90 470 0733 3

D/2014/0108/719

NUR 770, 808

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

Dit e-book werd gemaakt op basis van de zesde druk, 2014, ISBN 978 90 470 0737 1

www.businesscontact.nl

www.franklincovey.nl

www.franklincovey.be

Voorwoord

Als directeur van de Nederlandse FranklinCovey-organisatie ben ik een groot fan van het gedachtegoed van Stephen Covey en pas ik de principes toe in mijn dagelijks leven, niet alleen op het werk, maar ook in mijn privéleven. Toen ik vernam van de vertaling van The 7 Habits of Highly Effective Families was ik wat sceptisch. Was dat nou echt nodig? Is daar dan behoefte aan? Je kunt toch gewoon de ideeën uit De zeven eigenschappen van effectief leiderschap in je privéleven gebruiken? En daar kwam nog bij dat het boek erg Amerikaans is, gericht op klassieke manvrouwrelaties, op het eerste gezicht geen ruimte latend voor andere vormen van relaties.

Totdat ik de Nederlandse vertaling ging lezen. Hoe verder ik kwam in het boek, hoe meer ik tot de conclusie kwam dat Stephen Covey ook in dit boek weer heel knap werk heeft geleverd. Hij heeft een boeiende en interessante vertaalslag gemaakt naar gezinnen, families en familierelaties in de breedste zin. Hij verandert je kijk op relaties in het algemeen, op je rol als echtgenoot, vader, opa of zoon in het bijzonder. Net als met zijn wereldberoemde De zeven eigenschappen van effectief leiderschap helpt Covey je je persoonlijke leven significant te verbeteren. Ik heb het zelf met veel plezier gelezen.

Ontegenzeggelijk zult u tijdens het lezen aanlopen tegen de typisch Amerikaanse cultuurelementen. Maar wanneer je daar doorheen leest, je er niet door laat afleiden en je concentreert op de achterliggende principes, dan zijn de boodschap en de inhoud van het boek uitstekend toepasbaar op elke Nederlandse gezins- of familiesituatie. Ik ben ervan overtuigd dat u heel veel bruikbare inzichten kunt ontlenen aan de inhoud van dit prachtige boek.

Ik wens u heel veel plezier en inspiratie bij het lezen.

Angst en onzekerheid. Er zijn zoveel mensen die zich angstig voelen. Ze zijn bang voor de toekomst. Ze voelen zich kwetsbaar op het werk. Ze zijn bang dat ze hun baan kwijtraken en niet meer voor hun gezin kunnen zorgen. Hierdoor berusten ze in een risicoloos leven en vermijden ze afhankelijkheid van anderen, op het werk en thuis. In onze cultuur reageren we op dit probleem door ons steeds onafhankelijker op te stellen. ‘Ik houd me alleen nog met m’n eigen zaken bezig. Ik doe m’n werk goed, maar daarnaast doe ik dingen waar ik echt gelukkig van word.’ Onafhankelijkheid is een belangrijke, zelfs essentiële waarde. Helaas zijn mensen in werkelijkheid van elkaar afhankelijk en vereisen de belangrijkste dingen die we tot stand willen brengen vaardigheden waarover we tot nu toe nog niet beschikken.

Jan Kuipers

Directeur FranklinCovey Nederland, echtgenoot van Monique, vader van Rick (1991) en Lisette (1993), kind van Mans en Tineke (samen met één broer en twee zussen)

Een persoonlijke boodschap

Beste lezer,

Nog nooit eerder in mijn leven ben ik ergens zo gemotiveerd voor geweest als voor het schrijven van dit boek. Mijn gezin is namelijk datgene waar ik het meest om geef, en dat geldt waarschijnlijk ook voor jou.

Het toepassen van de zeven eigenschappen op het gezin is iets volkomen natuurlijks. Het past gewoon. Sterker nog, het gezin is de omgeving waar de zeven eigenschappen in eerste instantie worden aangeleerd. Dit zul je merken wanneer je de verhalen leest van allerlei soorten gezinnen die de zeven eigenschappen hebben toegepast en wat zij daarmee hebben bereikt.

Ik vertel in dit boek ook over mezelf en mijn gezin, over hoe wij de zeven eigenschappen proberen toe te passen en over onze missers daarbij. Elke gezinssituatie is uniek. Dat geldt ook voor de onze. Maar in vele opzichten is elk gezin gelijk. Ik denk dat je veel van de problemen en dagelijkse kwesties waarmee wij worstelen, zult herkennen uit je eigen leven.

Een van mijn persoonlijke dilemma’s bij het schrijven van dit boek is hoeveel ik precies prijs moest geven van de verhalen, fouten en successen van ons gezin. Aan de ene kant wil ik niet overkomen alsof wij denken dat we de wijsheid in pacht hebben. Aan de andere kant wil ik je niet onthouden waar mijn hart ligt en op welke momenten ik de opmerkelijke effectiviteit van de zeven eigenschappen aan den lijve heb ondervonden.

Ik heb Sandra en de kinderen ook gevraagd om hun ervaringen bij te dragen, zowel de goede als de slechte. Boven hun verhalen staan hun namen vetgedrukt. Misschien herken je je niet in de verhalen, maar in de principes zul je je waarschijnlijk wel herkennen. En ik hoop dat de verhalen je tot nieuwe inzichten brengen, die toe te passen zijn in je eigen situatie.

Met al dit materiaal hoop ik je vooral een optimistische instelling bij te brengen; deze manier van denken kan echt nuttig en effectief zijn in jouw situatie. Ik weet dat je je gezin op de eerste plaats wilt stellen en ik wil je een effectieve manier meegeven om dat te bereiken in onze waanzinnige, turbulente en vaak gezinsonvriendelijke wereld.

Tot slot ben ik ervan overtuigd dat het gezin de hoeksteen is van de maatschappij en dat het onze grootste levensvervulling is. Ook geloof ik dat we het belangrijkste werk dat we in ons leven verrichten, thuis verrichten. Tijdens een toespraak voor afstuderende studenten van Wellesley College formuleerde de voormalige First Lady Barbara Bush dat op een treffende manier: ‘Hoe belangrijk jullie verplichtingen als arts, advocaat of manager ook zijn, je bent op de eerste plaats mens, en die menselijke betrekkingen – met partners, met kinderen, met vrienden – zijn de belangrijkste investeringen die je ooit zult doen. Aan het eind van je leven zul je er nooit spijt van hebben dat je niet nog één extra tentamen hebt gehaald, niet één extra rechtszaak hebt gewonnen of niet één extra deal hebt gesloten. Je zult spijt hebben van de tijd die je niet hebt doorgebracht met een echtgenoot, een kind, een vriend of een ouder... Ons succes als samenleving is niet afhankelijk van wat er in het Witte Huis gebeurt, maar van wat er in jullie eigen huis gebeurt.’¹

Als we als samenleving toegewijd zijn aan alle andere aspecten van ons leven maar het gezin verwaarlozen, zijn we in feite bezig met het rechtzetten van dekstoelen op de Titanic.

Met vriendelijke groeten,

Stephen R. Covey

Je zult 90 procent van de tijd niet op de juiste koers zitten.
En wat dan nog?

Goede gezinnen – zelfs fantastische gezinnen – zitten 90 procent van de tijd niet op de juiste koers. Dat is niet erg. Waar het om gaat, is dat ze een idee hebben van waar ze uiteindelijk naartoe willen. Dat ze weten hoe de ‘koers’ eruitziet. En dat ze die keer op keer weer op weten te pikken.

Je kunt het vergelijken met een vliegreis. Voordat het vliegtuig vertrekt, hebben de piloten een vluchtplan. Ze weten precies waar ze naartoe gaan en het begin van de reis verloopt volgens plan. Maar tijdens de vlucht krijgen wind, regen, turbulentie, luchtverkeer, menselijke fouten en andere factoren het vliegtuig in hun greep. Ze zorgen voor kleine afwijkingen, zodat het vliegtuig het grootste deel van de tijd niet via de voorgeschreven vluchtroute vliegt. Er wordt voortdurend een beetje van het vluchtplan afgeweken. Weersomstandigheden of druk luchtverkeer kunnen zelfs voor grote afwijkingen zorgen. Maar als er niets al te ingrijpends gebeurt, zal het vliegtuig zijn bestemming uiteindelijk bereiken.

Hoe werkt dat? Tijdens de vlucht ontvangen de piloten voortdurend feedback. Ze krijgen informatie van instrumenten die de omgeving interpreteren, van verkeerstorens, van andere vliegtuigen en soms zelfs van de sterren. Op basis van die feedback doen ze aanpassingen, zodat ze steeds weer terugkeren naar het vluchtplan.

Ze concentreren zich niet op de afwijkingen maar op hun visie, hun plan en hun vermogen om weer op de juiste koers terug te komen.

Zo’n vliegreis is in mijn ogen de ideale metafoor voor het gezinsleven. Het is geen ramp wanneer we met ons gezin niet op de juiste koers zitten, zelfs niet als het een chaos is. Het succes van een gezin valt of staat met een visie en een plan, en met de moed om keer op keer op de uitgezette koers terug te komen.

Sean (onze zoon):
In ons gezin kwamen denk ik net zo veel ruzies voor als in andere gezinnen. Ook wij hadden zo onze problemen. Maar de relaties binnen ons gezin zijn uiteindelijk zo sterk geworden omdat we steeds in staat waren ons te verontschuldigen en opnieuw te beginnen.

Als we bijvoorbeeld met het gezin op reis gingen, had papa al helemaal in zijn hoofd dat we om vijf uur zouden opstaan en heel vroeg zouden ontbijten, zodat we om acht uur klaar zouden zijn voor vertrek. Als de bewuste dag echter eenmaal aanbrak, sliepen we allemaal uit en was niemand bereid om te helpen. Dan werd papa woedend. Als we uiteindelijk vertrokken, een uur of twaalf na het geplande tijdstip, wilde niemand meer met papa praten omdat hij zo kwaad was.

Maar wat ik me vooral herinner, is dat hij altijd zijn excuses aanbood. Altijd. En als hij zich dan verontschuldigde voor het feit dat hij kwaad was geworden, voelde je je altijd een beetje beschaamd, vooral als je diep van binnen wist dat jij een van degenen was die die kwaadheid had veroorzaakt.

Terugkijkend denk ik dat ons gezin zo bijzonder was omdat mama en papa altijd terug bleven komen, altijd bleven proberen, zelfs als wij de kantjes ervan af liepen, zelfs als het erop leek dat al hun nieuwe plannen en systemen voor gezinsbijeenkomsten, gezinsdoelstellingen en gezinstaken nooit zouden werken.

Zoals je ziet is ons gezin geen uitzondering. Ik ben geen uitzondering. Ik wil meteen vanaf het begin benadrukken dat hoe je situatie ook is – zelfs wanneer je met allerlei problemen en tegenslagen te kampen hebt – je enorm veel hoop kunt putten uit het feit dat je op weg bent naar je bestemming. Het gaat erom dat je een bestemming, een vluchtplan en een kompas hebt.

De drie doelstellingen van dit boek

Met dit boek wil ik je helpen de hoop op een harmonieus gezinsleven toch vooral vast te houden en de drie dingen te ontwikkelen die je gezin en jij nodig hebben om op koers te blijven: een bestemming, een vluchtplan en een kompas.

1. Een duidelijk beeld van je bestemming

Ik realiseer me dat elke lezer van dit boek een unieke gezinssituatie en unieke behoeften heeft. Misschien probeer je je huwelijk te redden of te repareren. Misschien heb je al een goed huwelijk maar wil je dat het nog beter wordt. Misschien ben je een alleenstaande ouder en voel je je overweldigd door al die eisen die aan je worden gesteld en door de permanente druk die op je rust. Misschien heb je problemen met een onhandelbaar kind of met een rebelse tiener die onder invloed staat van verkeerde vrienden, drugs of andere negatieve elementen in de maatschappij. Misschien probeer je twee gezinnen samen te voegen terwijl die daar absoluut niet op zitten te wachten.

Misschien wil je dat je kinderen hun (huis)werk met plezier doen, zonder dat ze eraan herinnerd hoeven te worden. Of je vindt het lastig om verschillende (en klaarblijkelijk conflicterende) rollen binnen je gezinsleven met elkaar te combineren, zoals de rol van ouder, rechter, jurylid, gevangenbewaarder en vriend. Of je wordt heen en weer geslingerd tussen streng en toegeeflijk zijn en je weet niet hoe je moet straffen.

Het kan ook zijn dat je moeite hebt om de eindjes aan elkaar te knopen. Misschien vul je het ene gat met het andere. Je geldzorgen groeien je bijna boven het hoofd en slokken al je tijd en je energie op, zodat er nauwelijks iets overblijft voor relaties. Misschien heb je twee of meer banen en passeren jij en je geliefden elkaar als schepen in de nacht. Het idee van een harmonieuze gezinscultuur lijkt vrijwel onbereikbaar.

Het kan zijn dat er binnen je gezin een ruzieachtige sfeer heerst, dat er mensen kibbelen, bekvechten, schreeuwen, snauwen, elkaar bekritiseren en beschuldigen, sneren, weglopen, met deuren slaan, elkaar negeren, zich terugtrekken of wat dan ook. Misschien komen oudere kinderen niet eens meer thuis en lijkt er van natuurlijke affectie geen sprake meer te zijn. Het kan ook zijn dat het gevoel in je huwelijk weg of ver te zoeken is, dat je je leeg en eenzaam voelt. Of dat je je drie slagen in de rondte werkt om het leuk te maken, terwijl er niets lijkt te veranderen. Je bent uitgeput en je hebt het gevoel dat alles nutteloos is.

Misschien ben je een grootouder en voel je je erg betrokken bij je (klein) kinderen, maar weet je niet hoe je kunt helpen zonder de dingen erger te maken. Misschien heb je een slechte relatie met je schoonzoon of -dochter en wisselen jullie alleen nog maar beleefdheden uit terwijl er van binnen een koude oorlog woedt die zo af en toe in volle hevigheid losbarst. Misschien ben je jarenlang – in je jeugd of tijdens je huwelijk – misbruikt en ben je vastbesloten om die cyclus te doorbreken maar kun je geen patroon of voorbeeld vinden om je aan vast te houden en blijf je terugvallen in het gedrag dat je juist zo verafschuwt. Het kan ook zijn dat je als stel dolgraag kinderen wilt maar dat het niet lukt, en dat je je huwelijk langzaam maar zeker uiteen ziet vallen.

Misschien kamp je zelfs met verschillende problemen tegelijk en koester je totaal geen hoop meer. Hoe je situatie ook is, het is van essentieel belang dat je je eigen gezin niet met dat van een ander vergelijkt. Niemand zal ooit het fijne van jouw situatie weten, en zolang dat het geval is, is het advies van anderen waardeloos. Omgekeerd zul jij nooit het fijne weten van andere gezinnen of van de gezinssituatie van een ander. Veel mensen zijn geneigd om hun eigen situatie op anderen te projecteren en anderen voor te schrijven wat voor hen werkt. Maar wat zij te zien krijgen, is meestal slechts het topje van de ijsberg. Veel mensen denken dat andere gezinnen zo ongeveer perfect zijn, terwijl het bij henzelf een grote puinhoop is. Toch heeft elk gezin zijn problemen, zijn eigen ballast.

Het mooie is dat een visie zwaarder weegt dan die ballast. Een toekomstvisie – de hoop op een betere situatie, een beter bestaan – is sterker dan alle akelige dingen die zich in het verleden hebben afgespeeld en dan elke situatie waarmee je in het heden wordt geconfronteerd.

Wat ik je daarom wil laten zien, is hoe gezinnen over de hele wereld met behulp van een ‘gezinsmissie’ een gemeenschappelijke visie en gemeenschappelijke waarden creëren. Ik vertel je hoe je zo’n missie kunt opstellen en hoe die je gezin hechter en sterker kan maken. Een gezinsmissie kan uitgroeien tot de unieke ‘bestemming’ van jouw gezin, en met de waarden die erin besloten liggen kun je je richting bepalen.

Een visie met betrekking tot een beter, effectiever gezin zal waarschijnlijk beginnen bij jezelf. Maar wil zo’n visie echt effectief zijn, dan moeten anderen in het gezin zich er ook bij betrokken voelen. Ze moeten helpen met het formuleren ervan, of er in ieder geval de betekenis van begrijpen en erachter staan. De reden daarvoor is simpel. Heb je ooit een legpuzzel gemaakt of iemand er een zien maken? Dan weet je dat het cruciaal is dat je het uiteindelijke plaatje voor je ziet. Zonder een gemeenschappelijke visie hanteren mensen verschillende criteria om hun beslissingen op te baseren, en dat leidt tot complete verwarring.

Je moet proberen een visie te creëren waar iedereen in het gezin zich in kan vinden. Als je bestemming duidelijk is, kun je keer op keer weer terugkeren naar het vluchtplan. De reis is in feite onderdeel van de bestemming. Die twee zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Hoe je reist, is net zo belangrijk als waar je aankomt.

2. Een vluchtplan

Je vluchtplan moet gebaseerd zijn op de principes die het mogelijk maken om je bestemming te bereiken. Het onderstaande verhaal illustreert dit.

Ik heb een dierbare vriend die mij ooit toevertrouwde dat hij zich zorgen maakte over een van zijn zoons. Hij beschreef de jongen als ‘rebels’, ‘dwars’ en ‘ondankbaar’.

‘Stephen, ik weet niet meer wat ik moet doen,’ zei hij. ‘Het is inmiddels zo erg dat als ik de kamer inkom om televisie te kijken, hij het toestel uitzet en wegloopt. Ik heb mijn best gedaan om hem te bereiken, maar het lukt me gewoon niet.’

In die periode gaf ik op de universiteit een aantal cursussen over de zeven eigenschappen. Ik zei tegen hem: ‘Waarom kom je er de volgende keer niet bijzitten? We gaan het hebben over eigenschap 5, over het feit dat je eerst naar een ander moet luisteren voordat je zelf begrepen wilt worden. Ik vermoed dat je zoon zich misschien niet begrepen voelt.’

‘Ik begrijp hem heus wel,’ antwoordde hij. ‘En ik zie tegen welke problemen hij gaat aanlopen als hij niet naar mij luistert.’

‘Probeer er eens vanuit te gaan dat je niets van je zoon weet. Begin gewoon met een schone lei. Luister naar hem zonder je een moreel oordeel te vormen. Kom naar de universiteit. Daar zul je leren hoe je dat moet doen en hoe je naar hem kunt luisteren binnen zijn referentiekader.’

Dus kwam hij naar de universiteit. Maar omdat hij dacht dat hij het na één les al begrepen had, ging hij naar zijn zoon toe en zei: ‘Ik moet naar je luisteren. Ik begrijp je waarschijnlijk niet, maar dat wil ik wel graag.’

Zijn zoon antwoordde: ‘Je hebt me nooit begrepen – nooit!’ En vervolgens liep hij de deur uit.

De volgende dag zei mijn vriend: ‘Stephen, het werkte niet. Ik heb zo mijn best gedaan, en hij behandelde me gewoon als oud vuil! Ik had de neiging om tegen hem te zeggen, “Idioot! Besef je niet wat ik heb gedaan en wat ik nu probeer te doen?” Ik weet echt niet of dit ooit nog goed komt.’

Ik zei: ‘Hij probeert erachter te komen hoe oprecht je bent. En wat heeft hij ontdekt? Hij heeft ontdekt dat je hem niet echt wilt begrijpen. Je wilt alleen dat hij zich fatsoenlijk gaat gedragen.’

‘Dat moet hij ook, die snotneus!’ antwoordde hij. ‘Hij weet heel goed dat hij er een puinhoop van maakt.’

‘Kijk nu eens naar wat er van binnen met je gebeurt’, antwoordde ik. ‘Je bent boos en gefrustreerd en je hebt allerlei vooroordelen. Denk je dat je je zoon met een oppervlakkige luistertechniek zover kunt krijgen dat hij voor je openstaat? Denk je dat je in staat bent om met hem te praten, of zelfs maar naar hem te kijken zonder dat je al die negatieve gevoelens overbrengt? Je moet van binnen eerst nog veel meer werk verrichten. Uiteindelijk zul je onvoorwaardelijk van hem leren houden zoals hij is in plaats van hem je liefde te onthouden totdat hij zich fatsoenlijk gedraagt. Ook zul je leren luisteren binnen zijn referentiekader en je eventueel verontschuldigen voor je vooroordelen en je fouten in het verleden, of wat er ook maar nodig is.’

Mijn vriend begreep de boodschap. Hij zag in dat hij de techniek op een oppervlakkige manier had proberen te gebruiken en niet had gewerkt aan datgene wat hem de kracht zou geven om haar oprecht en consistent in praktijk te brengen, ongeacht het resultaat.

Dus bleef hij mijn lessen volgen en begon hij aan zijn gevoelens en motieven te werken. Al gauw bespeurde hij een nieuwe houding bij zichzelf. Zijn gevoelens voor zijn zoon werden tederder, gevoeliger en opener.

Uiteindelijk zei hij: ‘Ik ben er klaar voor. Ik ga het weer proberen.’

Ik zei: ‘Hij gaat je oprechtheid opnieuw op de proef stellen.’

‘Dat is niet erg, Stephen’, antwoordde hij. ‘Op dit moment heb ik het gevoel dat het niet erg zou zijn als hij mijn toenaderingspogingen zou afwijzen. Ik zou het gewoon blijven proberen, omdat dat de juiste weg is en hij het waard is.’

Die avond ging hij bij zijn zoon zitten en zei: ‘Ik weet dat je vindt dat ik niet geprobeerd heb je te begrijpen, maar ik wil dat je weet dat ik mijn best doe en dat ik het blijf proberen.’

Ook nu weer antwoordde zijn zoon ijzig: ‘Je hebt me nooit begrepen.’ Hij stond op en maakte aanstalten om weg te lopen, maar net toen hij de deur had bereikt, zei mijn vriend tegen hem: ‘Voordat je wegloopt, wil ik tegen je zeggen dat het me oprecht spijt dat ik je die avond in aanwezigheid van je vrienden voor schut heb gezet.’

Zijn zoon draaide zich vliegensvlug om en zei: ‘Je hebt geen idee hoe gênant ik dat vond!’ Er verschenen tranen in zijn ogen.

‘Stephen’, zei hij later tegen me, ‘al die lessen en adviezen die ik van je heb gekregen hadden bij lange na niet zo’n impact als het moment waarop ik mijn zoon zag huilen. Ik had geen idee dat het hem zoveel had gedaan, dat hij zo kwetsbaar was. Voor het eerst wilde ik echt naar hem luisteren.’

En dat deed hij ook. De jongen begon langzaam maar zeker te ontdooien. Ze praatten tot middernacht, en toen zijn vrouw binnenkwam en zei: ‘Het is bedtijd’, antwoordde zijn zoon vlug: ‘We willen praten, hè pap?’ Ze bleven tot in de vroege uurtjes doorpraten.

Toen ik mijn vriend de volgende dag op de gang bij mijn kantoor tegenkwam, zei hij tegen me: ‘Stephen, ik heb mijn zoon weer gevonden.’

Zoals mijn vriend had ontdekt, bestaan er bepaalde fundamentele principes die ten grondslag liggen aan alle menselijke interacties, en is het absoluut essentieel voor een goed gezinsleven om in harmonie te leven met die principes. In deze situatie had mijn vriend bijvoorbeeld het basisprincipe respect geschonden. Dat gold ook voor zijn zoon. Maar dankzij zijn vaders besluit om dat principe alsnog te gaan naleven – om oprecht en meevoelend te luisteren naar zijn zoon en te proberen hem te begrijpen – veranderde de situatie ingrijpend. Vergelijk het maar met een chemische formule: als je daar één ding in verandert, verandert alles.

Het naleven van het principe respect en het vermogen om oprecht en meevoelend naar een ander te luisteren is kenmerkend voor effectieve mensen uit alle lagen van de bevolking. Kun je je een effectief individu voorstellen dat geen respect heeft voor anderen of dat niet aandachtig luistert? Op die manier kun je overigens vaststellen of het principe dat je hebt gevonden echt universeel (overal van toepassing), tijdloos (op elk moment van toepassing) en vanzelfsprekend is (ertegenin gaan is overduidelijk dwaas, zoals beweren dat je een hechte langdurige relatie kunt opbouwen zonder respect). Bedenk maar eens hoe absurd het is om het tegenovergestelde na te leven.

De zeven eigenschappen zijn gebaseerd op universele, tijdloze en vanzelfsprekende principes die net zo waar zijn in de wereld van de menselijke relaties als de wet van de zwaartekracht in de fysieke wereld is. Deze principes zijn uiteindelijk van kracht in het hele leven. Ze werden en worden nageleefd door succesvolle individuen, gezinnen, organisaties en beschavingen. Het zijn geen trucjes of technieken. Het zijn geen snelle oplossingen. Het zijn geen dingen die je even oefent of die je kunt afvinken op je activiteitenlijstje. Het zijn gewoontes – vaste patronen waarmee je denkt en doet – die alle succesvolle gezinnen met elkaar gemeen hebben.

Als deze principes worden geschonden, staat dat bijna garant voor falen in gezins- of andere situaties waarin mensen van elkaar afhankelijk zijn. Leo Tolstoj schreef ooit in zijn roman Anna Karenina: ‘Gelukkige gezinnen zijn allemaal eender; elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen manier.’¹ Of het nu gaat om een een- of tweeoudergezin, of er tien kinderen zijn of geen, of er sprake is van een geschiedenis van verwaarlozing en misbruik of juist van liefde en vertrouwen, het is een feit dat gelukkige gezinnen bepaalde constante kenmerken hebben. En die kenmerken liggen besloten in de zeven eigenschappen.

Een van de andere belangrijke principes die mijn vriend van de affaire met zijn zoon leerde, heeft te maken met de aard van verandering zelf: alle echte en duurzame verandering komt van binnenuit. Met andere woorden, in plaats van te proberen de situatie of zijn zoon te veranderen, ging hij met zichzelf aan de slag. En het was het werk dat hij diep van binnen verrichtte dat uiteindelijk een verandering teweegbracht in de omstandigheden en in zijn zoon.

Deze ‘van-binnen-naar-buitentheorie’ vormt de kern van de zeven eigenschappen. Door de principes die in deze eigenschappen besloten liggen consistent toe te passen kun je in elke relatie of situatie positieve veranderingen teweeg brengen. Je kunt een katalysator worden voor verandering. Bovendien verandert gedrag veel sneller als je je concentreert op de principes die eraan ten grondslag liggen dan wanneer je je puur op het gedrag zelf concentreert. Dat komt omdat mensen die principes al intuïtief kennen en ze diep van binnen al hebben geïntegreerd. Als ze proberen ze te begrijpen, komen ze meer te weten over hun ware aard en capaciteiten en kunnen ze hun potentieel veel beter benutten.

Een van de redenen waarom deze van-binnen-naar-buitentheorie vandaag de dag zo belangrijk is, is dat de tijden ingrijpend zijn veranderd. Vroeger was het gemakkelijker om een gezin ‘van buiten naar binnen’ op te voeden, omdat de maatschappij een bondgenoot was, een hulpmiddel. Mensen waren omringd door rolmodellen, voorbeelden, ondersteunende mediaboodschappen en gezinsvriendelijke wetten en systemen die het huwelijk in stand hielpen houden en hechte gezinnen hielpen creëren. Als er problemen waren binnen het gezin, was er nog steeds die krachtige externe stimulans van het hele idee van een succesvol gezinsleven. Daardoor kon je je gezin grotendeels ‘van buiten naar binnen’ opvoeden. Succes was veel meer een kwestie van ‘met de stroom meegaan’.

Maar die stroom is veranderd – en ingrijpend ook. Wie vandaag de dag ‘met de stroom meegaat’, stort zijn gezin in de afgrond!

Hoewel de roep om terug te keren naar ‘gezinswaarden’ voor ons als individu een stimulans kan zijn, zijn de trends in de maatschappij als geheel de afgelopen dertig tot vijftig jaar verschoven van pro-gezin naar anti-gezin. We proberen ons staande te houden in wat een turbulente, gezinsonvriendelijke omgeving is geworden, en we worden regelmatig geconfronteerd met een krachtige tegenwind waardoor veel gezinnen snel van de juiste koers af raken.

Tijdens een recente conferentie over het gezin vertelde een gouverneur me het volgende ontnuchterende verhaal:

Ik sprak onlangs met een man die in mijn ogen een zeer goede vader is. Hij vertelde me dat zijn zevenjarige zoontje de laatste tijd een beetje afwezig was. Hij zei: ‘Papa, ik moet er steeds maar aan denken.’ Die vader nam aan dat hij het over een nachtmerrie had, of over een enge film die hij had gezien.

Maar na lang aandringen vertelde zijn zoontje dat hij afschuwelijke hardepornobeelden had gezien. De vader vroeg: ‘Waar heb je die gezien?’ Zijn zoon noemde de naam van zijn negenjarige buurjongetje, dat uit een fatsoenlijk gezin kwam. Hij had ze op de computer gezien. ‘Hoe vaak heb je die beelden gezien?’ vroeg zijn vader. ‘Een heleboel keer’, was het antwoord.

De vader ging naar de ouders van het buurjongetje. Ze waren geschokt. Ze waren verbijsterd. Ze werden onpasselijk bij de gedachte dat deze twee jongetjes op hun leeftijd aan zulke smerigheden waren blootgesteld. De ouders van het buurjongetje confronteerden hem ermee. Hij barstte in tranen uit en zei: ‘Ik weet dat het verkeerd is, maar ik moet er gewoon steeds naar kijken.’

Ze waren natuurlijk bang dat er een volwassene bij betrokken was. Maar nee. Het buurjongetje had het internetadres van een hogereklasser gekregen die had gezegd: ‘Hier moet je eens naar kijken. Dat is echt cool.’ En het had zich als een lopend vuurtje door de buurt verspreid.

De vader vertelde me dat ze hun kinderen hadden gestimuleerd om met de computer te leren omgaan, omdat ze vonden dat dat bij hun opvoeding hoorde. En het negenjarige buurjongetje was er goed in. Maar ze hadden de computer beneden achter een gesloten deur staan. Zonder dat ze zich ervan bewust waren geweest, was hun kind daardoor in aanraking gekomen met porno.²

Hoe kon dit gebeuren? Hoe kan het dat we in een maatschappij leven waarin technologie ervoor zorgt dat kinderen – die niets afweten van dit soort zaken en er niet goed over kunnen oordelen – slachtoffer worden van iets als pornografie?

De afgelopen dertig jaar is de situatie voor gezinnen radicaal veranderd. Een paar voorbeelden:

Het aantal buitenechtelijke kinderen is met meer dan 400 procent gestegen.³

Het percentage eenoudergezinnen is meer dan verdriedubbeld.⁴

Het aantal echtscheidingen is meer dan verdubbeld.⁵ De voorspelling is dat ongeveer de helft van alle nieuwe huwelijken in een scheiding zal eindigen.

Het aantal zelfmoorden onder tieners is met bijna 300 procent gestegen.⁶

Leerlingen scoren lager op Cito- en aanverwante toetsen.⁷

Tegenwoordig is huiselijk geweld het grootste gezondheidsprobleem voor Amerikaanse vrouwen. Elk jaar worden vier miljoen vrouwen door hun partner geslagen.⁸

Een kwart van alle adolescenten loopt een seksueel overdraagbare aandoening op voordat ze de middelbare school hebben afgemaakt.⁹

Sinds 1940 heeft er ook een grote verschuiving plaatsgevonden in de belangrijkste disciplinaire problemen op scholen. Waren dat vroeger kauwgom kauwen en door de gangen rennen, nu zijn het tienerzwangerschap, verkrachting en mishandeling.¹⁰

Bovendien is het percentage gezinnen waarvan een ouder overdag thuis is met de kinderen gedaald van 66,7 tot 16,9.¹¹ En het gemiddelde Amerikaanse kind brengt zeven uur per dag voor de televisie door, en vijf minuten met zijn vader.¹²

Volgens de grote historicus Arnold Toynbee kunnen we de hele geschiedenis in één simpel idee samenvatten: niets faalt zo snel als succes. Met andere woorden: als de oplossing opgewassen is tegen het probleem, is er sprake van succes. Maar zodra het probleem verandert, voldoet de oude oplossing niet meer.

| 1940 |  | 1990
| Voor de beurt praten |  | Drugsgebruik
| Kauwgom kauwen |  | Alcoholgebruik
| Lawaai maken |  | Zwangerschap
| Door de gangen rennen |  | Zelfmoord
| Voordringen in de rij |  | Verkrachting
| Schenden van de kledingvoorschriften |  | Beroving
| Rotzooi maken |  | Mishandeling

Grootste disciplinaire problemen volgens onderwijzers op Amerikaanse lagere scholen

De problematiek is veranderd, dus moeten we een oplossing zien te vinden die tegen de nieuwe problemen is opgewassen. De wens om een hecht gezin te creëren is niet genoeg. Zelfs goede ideeën zijn niet genoeg. We hebben een nieuwe mentaliteit en nieuwe vaardigheden nodig. De problematiek grijpt razendsnel om zich heen, en als we er een adequaat antwoord op willen vinden, moeten we razendsnel handelen.

Die mentaliteit en die vaardigheden liggen besloten in het raamwerk van de zeven eigenschappen. In dit boek laat ik je zien hoe veel gezinnen – ook al bevinden ze zich middenin een turbulente omgeving – de principes van dit raamwerk gebruiken om de juiste koers te vinden en vast te houden.

Concreet gezegd ga ik je aanmoedigen om elke week een speciaal ‘gezinsmoment’ in te bouwen dat, noodgevallen en onverwachte onderbrekingen daargelaten, niet mag worden overgeslagen. Dat gezinsmoment is een moment om te plannen, te communiceren, waarden over te brengen en samen lol te hebben. Het zal een effectief hulpmiddel zijn bij de pogingen van jou en je gezin om de juiste koers te houden. Ook ga ik voorstellen dat je met elk lid van je gezin regelmatig één-op-éénmomenten inbouwt, momenten waarop de agenda gewoonlijk door de andere persoon wordt bepaald. Als je deze twee dingen doet, kan ik je bijna garanderen dat de kwaliteit van je gezinsleven drastisch zal verbeteren.

Maar waarom een missie formuleren? Waarom speciale gezinsmomenten? Waarom één-op-éénmomenten? Simpelweg omdat de wereld ingrijpend is veranderd en ook de snelheid van de veranderingen zelf verandert; ze volgen elkaar steeds sneller op. Zonder nieuwe basispatronen of structuren zullen gezinnen van hun koers af raken.

Alfred North Whitehead zei ooit: ‘Het ultieme teken van wijsheid is als het gewoonte is geworden om goed begrepen principes actief te gebruiken.’ ¹³ Je hoeft niet honderd nieuwe gedragspatronen aan te leren. Je hoeft niet voortdurend te zoeken naar nieuwe, betere technieken. Het enige wat je nodig hebt, is een basisraamwerk van fundamentele principes die je in elke situatie kunt toepassen.

De zeven eigenschappen vormen zo’n raamwerk. De grootste kracht van de zeven eigenschappen zit hem niet in de individuele eigenschappen, maar in alle eigenschappen samen en in de relatie ertussen. Met dit raamwerk kun je zo ongeveer alles wat er in elke mogelijke gezinssituatie gebeurt analyseren of uitzoeken. Bovendien verschaft het je mogelijkheden om die situaties te herstellen of te verbeteren. Miljoenen mensen die zich in het originele materiaal van de zeven eigenschappen hebben verdiept, kunnen dat beamen. De eigenschappen zeggen je niet zozeer wat je moet doen, maar bevorderen een manier van denken en zijn die er automatisch voor zorgt dat je zelf weet wat je moet doen en wanneer je het moet doen. Voor het hoe zijn vaardigheden nodig, en die moet je oefenen.

Eén gezin gaf aan: ‘We vinden het soms lastig om ons aan de principes te houden. Maar het is een stuk lastiger om je er niet aan te houden!’ Elke actie heeft een consequentie, en acties die niet gebaseerd zijn op principes hebben ongelukkige consequenties.

Het tweede doel dat ik met het schrijven van dit boek voor ogen had, is dat ik je wil laten zien dat het raamwerk van de zeven eigenschappen, ongeacht jouw situatie, een enorm nuttig hulpmiddel kan zijn bij het analyseren van je situatie en bij het creëren van positieve verandering die begint bij jezelf.

3. Een kompas

Het raamwerk van de zeven eigenschappen gaat ervan uit dat je de belangrijkste creatieve factor in je eigen leven bent en dat je door jouw voorbeeld en leiderschap ook een creatieve factor – een katalysator voor verandering – in je gezinsleven kunt worden. Het derde doel van dit boek is dan ook dat het je vier unieke gaven helpt herkennen en ontwikkelen die het je mogelijk maken om binnen je gezin een katalysator voor verandering te worden. Deze gaven vormen een kompas of innerlijke leidraad die je gezin helpt koers te houden op weg naar jullie bestemming.

Ze stellen je in staat om universele principes te herkennen en je leven daarop af te stemmen – zelfs als je je sociaal gezien in zwaar weer bevindt – en ze geven je de kracht om te bepalen welk gedrag in jouw situatie het meest toepasselijk en het meest effectief is, en om dat gedrag ook ten uitvoer te brengen.

Bovendien zul je het met me eens zijn dat elke bijdrage die dit boek levert aan jou en je gezin veel groter is als die je onafhankelijk maakt van mij of van welke schrijver, therapeut of zogenaamde adviseur ook. Het moet je het vermogen geven om zelf dingen uit te zoeken en de hulpbonnen aan te spreken die jij toepasselijk vindt.

Nogmaals, niemand kent jouw gezinssituatie zo goed als jijzelf. Jij bent degene in de cockpit. Jij bent degene die het hoofd moet bieden aan de turbulentie, het weer en de andere factoren die je gezin van zijn koers kunnen afbrengen. Jij bent degene die de juiste bagage heeft om te weten wat er in je gezin moet gebeuren en om ervoor te zorgen dat dat ook gebeurt.

In andere situaties zijn bepaalde standaard technieken en gedragspatronen misschien het meest effectief. Maar in dit geval heb je een aanpak nodig die je in staat stelt, je de kracht geeft om principes toe te passen in jouw specifieke situatie.

In het Verre Oosten kennen ze de uitdrukking: ‘Geef je een man een vis, dan voed je hem een dag; leer je hem vissen, dan voed je hem zijn leven lang.’ Dit boek is niet bedoeld als vis. Hoewel het talloze voorbeelden bevat van allerlei soorten mensen in allerlei situaties die vertellen hoe zij de zeven eigenschappen in hun omstandigheden hebben toegepast, is dit boek voornamelijk bedoeld om je te leren vissen. Dat gebeurt aan de hand van een reeks principes waarmee je zelf het vermogen kunt ontwikkelen om jouw unieke situatie te verbeteren. Kijk dus verder dan de verhalen. Kijk naar de principes. De verhalen zijn misschien niet van toepassing op jouw situatie, maar ik kan je absoluut garanderen dat de principes en het raamwerk dat wel zijn.

Het einde voor ogen: een harmonieuze gezinscultuur

Dit boek gaat over de zeven eigenschappen van effectieve gezinnen. Maar wat is ‘effectiviteit’ in het gezin precies? In mijn ogen is dat met drie woorden te beschrijven: een harmonieuze gezinscultuur.

Met ‘cultuur’ bedoel ik de ziel van het gezin: het gevoel, de vibraties, de chemie, het klimaat of de sfeer in huis. Cultuur zegt iets over het karakter van het gezin, over de diepgang, de kwaliteit en de volwassenheid van de relaties. Het is de manier waarop gezinsleden met elkaar omgaan en hoe ze tegenover elkaar staan. De interacties binnen het gezin worden gekenmerkt door de cultuur, die het product is van de collectieve gedragspatronen. En die zijn, net als het topje van een ijsberg, het product van het onzichtbare geheel van gemeenschappelijke waarden en opvattingen die eronder liggen.

Als ik het heb over een harmonieuze gezinscultuur, besef ik dat het woord ‘harmonieus’ niet voor iedereen dezelfde betekenis hoeft te hebben. Ik gebruik het echter om een koesterende omgeving te beschrijven waarin gezinsleden het oprecht fijn vinden om samen te zijn, waarin ze gemeenschappelijke waarden en opvattingen hebben, waarin ze met elkaar omgaan en zich gedragen op manieren die echt werken, met als basis de principes die ten grondslag liggen aan het hele leven. Ik heb het over een cultuur waarin de overstap is gemaakt van ‘ik’ naar ‘wij’.*

Het gezin is een ‘wij-ervaring’, een ‘wij-mentaliteit’. En toegegeven, de verschuiving van ‘ik’ naar ‘wij’ – van onafhankelijkheid naar wederzijdse afhankelijkheid – is misschien wel een van de lastigste aspecten van het gezinsleven. Maar net als de ‘minst bewandelde weg’ waarvan sprake is in het gedicht van Robert Frost,¹⁴ is het de weg waar het om draait. Ondanks het feit dat de nadruk in de westerse cultuur duidelijk op individuele vrijheid, instant bevrediging, efficiency en controle ligt, bestaat er letterlijk geen enkele andere weg die zo bezaaid is met vreugde en voldoening als de weg van een rijk gezinsleven waarin de leden wederzijds afhankelijk van elkaar zijn.

Als je je geluk primair uit het geluk van anderen haalt, weet je dat je de overstap hebt gemaakt van ‘ik’ naar ‘wij’. Op dat moment verandert het hele proces van problemen oplossen en kansen grijpen. Maar als je gezin nog niet op de eerste plaats komt, vindt deze verschuiving gewoonlijk niet plaats. Een huwelijk is vaak niets meer dan twee getrouwde alleenstaanden die in één huis leven, omdat de verschuiving van onafhankelijkheid naar wederzijdse afhankelijkheid nooit heeft plaatsgevonden.

Een harmonieuze gezinscultuur is een wij-cultuur. Die komt tot uiting in deze verschuiving. Het is het soort cultuur dat je in staat stelt om gezamenlijk een ‘bestemming’ te kiezen en ernaar op weg te gaan, en om een bijdrage te leveren aan de maatschappij in het algemeen en misschien aan andere gezinnen in het bijzonder. Zo’n cultuur geeft je ook het vermogen om het hoofd te bieden aan de factoren die je van je koers af kunnen brengen, zoals turbulent weer buiten het vliegtuig (de cultuur waar in we leven en zaken buiten je invloedssfeer, zoals economische malaise of plotselinge ziekte) en turbulentie binnen de cockpit (onenigheid, gebrek aan communicatie en de neiging om te bekritiseren, te klagen, te vergelijken en te concurreren).

Betrek je gezin er meteen bij

Voordat je je daadwerkelijk met de zeven eigenschappen gaat bezighouden, wil ik je meegeven dat de respons op het oorspronkelijke boek over de zeven eigenschappen en de behoefte om dit materiaal op het gezin en in bredere zin op de familie toe te passen overweldigend zijn. Op basis van die respons heb ik een paar treffende voorbeelden uit het oorspronkelijke boek overgenomen.

De meeste verhalen zijn echter nieuw; vele ervan zijn afkomstig van mensen die de principes in hun eigen gezin proberen toe te passen.* Ik raad je aan om tijdens het lezen van deze verhalen zowel alert te zijn op de betreffende principes die eraan ten grondslag liggen als op ideeën voor mogelijke toepassingen in je eigen omgeving.

Ik zou je ook willen aanraden om, als dat mogelijk is, je gezin er vanaf het begin bij te betrekken. Ik kan je garanderen dat het leerproces intenser is, de banden hechter worden en de inzichten en het plezier groter zijn als je samen dingen kunt ontdekken en ervaringen kunt uitwisselen. Door het samen te doen voorkom je bovendien dat je partner of je tienerkinderen een achterstand oplopen en zich bedreigd gaan voelen door jouw nieuwe kennis of je wens om veranderingen door te voeren. Ik ken een heleboel mensen die na het lezen van een zelfhulpboek hun partner begonnen te veroordelen. Dat ging soms zo ver dat ze een jaar later ‘terecht’ gescheiden waren.

Samen leren is een effectief hulpmiddel bij het opbouwen van een wijcultuur. Dus als het enigszins mogelijk is, kun je dit boek het best samen lezen. Misschien kunnen jullie het elkaar zelfs voorlezen. Bespreek de voorbeelden samen. Praat over de ideeën. Misschien kun je beginnen met tijdens het avondeten een paar verhalen uit het boek te vertellen. Als je dieper op de materie wilt ingaan, staan er aan het eind van elk hoofdstuk een aantal suggesties om je gezin, je hele familie – of zelfs een studiegroep – bij het in dat hoofdstuk gepresenteerde materiaal te betrekken. Ook kun je het diagram en de definities van de zeven eigenschappen op pagina 376 erbij gebruiken. Heb geduld. Ga niet te snel. Niet iedereen zal evenveel inzicht hebben in de materie. Respecteer dat. Wals niet over mensen heen. Als je met je gezin werkt, is ‘langzaam’ ‘snel’, en ‘snel’ ‘langzaam’.

Maar nogmaals, ik ben me ervan bewust dat jij de deskundige bent op het gebied van jouw gezin. Je situatie is misschien zodanig dat je op dit moment nog niemand anders bij je inspanningen wilt betrekken. Misschien heb je te maken met zaken die gevoelig liggen, zodat het onverstandig is om samen aan dit boek te beginnen. Of misschien wil je eenvoudigweg eerst bekijken of de inhoud ervan je aanspreekt, en pas later anderen erbij betrekken. Het kan ook zijn dat je alleen met je partner wilt beginnen, of met een of meer oudere tienerkinderen.

Dat is prima. Jij kent je eigen situatie het best. Het enige wat ik wil zeggen is dat ik na jaren ervaring met de zeven eigenschappen geleerd heb dat wanneer mensen er samen mee aan de slag gaan – als ze samen lezen, samen discussiëren en samen tot nieuwe inzichten komen – er een hechtingsproces in gang wordt gezet dat werkelijk heel stimulerend is. Het voelt alsof alle gezinsleden samensmelten: ‘Ik ben niet perfect. Jij bent niet perfect. We leren en groeien samen.’ Als je in alle nederigheid anderen laat delen in wat je leert, zonder de intentie om ze ‘fatsoen’ bij te brengen, verdwijnen de etiketten en vooroordelen die anderen over je hebben en wordt het veilig, geoorloofd en legitiem om te blijven groeien en veranderen.

Ik wil je ook nog dit zeggen: verlies de moed niet als je eerste pogingen op weerstand stuiten. Houd in je achterhoofd dat je steeds hetzelfde soort reacties zult krijgen als je iets nieuws probeert:

‘Wat is er mis met ons?’

‘Waarom moeten we zonodig veranderen?’

‘Waarom kunnen we niet gewoon een normaal gezin zijn?’

‘Ik heb honger. Laten we eerst gaan eten.’

‘Ik heb tien minuten en meer niet. Ik moet weg.’

‘Mag ik een vriendin meenemen?’

‘Ik kijk liever tv.’

Probeer erom te lachen en blijf doorgaan. Ik beloof je: het is de moeite waard!

Het wonder van de Chinese bamboe

Tot slot wil ik je aanraden om bij alles wat je doet om je gezinssituatie te verbeteren het wonder van de Chinese bamboe in je achterhoofd te houden. Als het zaad van deze verbazingwekkende boom is geplant, zie je vier jaar lang niets, absoluut niets gebeuren, behalve dat er een klein scheutje uit een bolletje komt. Tijdens die vier jaar vindt alle groei ondergronds plaats; er verspreidt zich een omvangrijke, draderige wortelstructuur breed en diep de aarde in. In het vijfde jaar kan de Chinese bamboe echter wel 25 meter hoog worden.

Veel dingen in het leven zijn te vergelijken met de Chinese bamboe. Je werkt hard, je investeert tijd en energie en je doet alles wat in je vermogen ligt om groei te bevorderen, terwijl je daar soms weken, maanden of zelfs jarenlang niets van terugziet. Maar als je geduld hebt en blijft doorwerken en koesteren, zal dat ‘vijfde jaar’ uiteindelijk komen en zul je versteld staan van de groei en de veranderingen die je plaats ziet vinden.

Geduld is vertrouwen in actie. Geduld is emotionele overgave. Het is de bereidheid om van binnen te lijden, zodat anderen kunnen groeien. Het leidt tot liefde. Het creëert begrip. Als we ons bewust worden van ons lijden uit liefde, leren we van alles over onszelf en onze eigen zwakheden en motieven.

Dus, om met Winston Churchill te spreken, ‘we mogen nooit, nooit, maar dan ook NOOIT opgeven!’

Ik ken een klein meisje dat altijd de tuin in rende. Haar moeder ging dan achter haar aan, gaf haar een knuffel en stelde voor om weer naar binnen te gaan. Op een dag deed het kleine meisje het weer, maar omdat haar moeder het druk had, vergat ze haar te halen. Na een tijdje ging het meisje weer naar binnen. Haar moeder knuffelde haar en zei tegen haar dat ze blij was dat ze weer terug was. Toen zei het kleine meisje: ‘Mama, je moet altijd achter me aankomen.’

Binnenin ieder mens zit een diep verlangen naar ‘thuis’, naar de waardevolle, bevredigende relaties en interacties die horen bij een goed gezinsleven. Dat verlangen moeten we nooit opgeven. Hoe ver we in onze eigen ogen ook van de koers zijn afgeweken, we kunnen altijd bijsturen. Ik raad je aan om vol te houden, hoe ver een zoon of dochter ook van je verwijderd lijkt. Geef nooit op. Je kinderen zijn je eigen vlees en bloed, ofwel fysiek, ofwel emotioneel. Uiteindelijk zullen ze terugkeren, net als de verloren zoon. Je kunt ze terugwinnen.

De bestemming is bereikbaar, zo maakt de metafoor van het vliegtuig ons duidelijk. En de reis ernaartoe kan waardevol, verrijkend en plezierig zijn. In feite is die reis onderdeel van de bestemming, omdat het in het gezin, net als in het leven zelf, even belangrijk is hoe je reist als waar je aankomt.

Shakespeare schreef ooit:

Er is een tij in het bedrijf van mensen,
Dat hun, bij vloed genomen, voorspoed brengt;
Wie deze mist, blijft heel zijn levensreis
Vastzitten op een zandbank van ellende.
Op zulk een hoge zee gaan wij nu voort,
En moeten met de stroom mee als hij komt,
Of gaan verloren.¹⁵

We moeten ons nu door dit tij laten meevoeren, want ondanks de trends in de maatschappij weten we allemaal diep van binnen dat het gezin uiterst belangrijk is. Als ik mensen over de hele wereld vraag wat de drie belangrijkste dingen in hun leven zijn, zit ‘het gezin’ of ‘familie’ daar in 95 procent van de gevallen bij. 75 procent van de mensen noemt het gezin zelfs als eerste.

Ik ben het daarmee eens, en ik neem aan dat jij er ook zo over denkt. Onze meest vreugdevolle momenten en ons innigste verdriet hebben te maken met wat er in ons gezinsleven gebeurt. Er wordt wel gezegd dat geen enkele moeder gelukkiger is dan haar ongelukkigste kind. We willen dat het goed zit in ons gezin. We willen de gezinsvreugde ervaren waarvan we diep van binnen weten dat die mogelijk en natuurlijk en juist is. Maar als we een kloof signaleren tussen dit wensbeeld en de realiteit van ons dagelijkse leven, hebben we het idee dat we van de juiste koers zijn afgeraakt. Een gevoel van ontmoediging en wanhoop kan er dan heel gemakkelijk insluipen, het gevoel dat het onmogelijk is om het soort gezinsleven te creëren dat we echt willen hebben.

Maar er is hoop, reusachtig veel hoop! Het gaat erom dat we van binnenuit blijven werken en steeds weer de juiste koers weten terug te vinden als we het spoor bijster zijn geraakt.

Ik wens je veel succes. Ik besef dat jouw familie anders is dan het mijne. Door een scheiding of de dood van je partner moet jij je kinderen misschien alleen groot zien te brengen. Of je bent een grootouder met allemaal volwassen kinderen. Misschien ben je pas getrouwd en heb je nog helemaal geen kinderen. Of je bent een oom of tante of een broer of zus of een neef of nicht. Maar wie je ook bent, je maakt deel uit van een familie, en de liefde van je familie is een klasse apart. Als de familierelaties goed zijn, is het leven zelf goed. Ik hoop en verwacht dat de zeven eigenschappen je kunnen helpen een harmonieuze gezinscultuur te creëren waarin het leven werkelijk goed is.

Tips om dit hoofdstuk te behandelen met volwassenen en tieners

Het gezinsleven is te vergelijken met een vliegreis

Stel je gezinsleden de volgende vraag: in welke opzichten denk je dat het gezinsleven vergelijkbaar is met een vliegreis?

Vraag: wanneer heb je het gevoel dat je gezin van de koers is afgeraakt? Voorbeelden van antwoorden op die vraag zijn: in stressvolle tijden, als er ruzie is, als er geschreeuwd, beschuldigd of bekritiseerd wordt, tijdens momenten van eenzaamheid en onzekerheid.

Vraag: wanneer heb je het gevoel dat je gezin op de juiste koers zit? Voorbeelden van antwoorden op die vraag zijn: als we wandelingen maken, met elkaar praten, naar het park gaan, samen reizen maken of speciale diners, feestjes, picknicks of barbecues organiseren.

Vraag je gezinsleden om aan een moment te denken waarop ze wisten dat ze van de juiste koers waren afgeraakt. Waardoor kwam dat? Welke andere dingen kun je bedenken die een negatieve invloed op je hebben?

Herlees het verhaal ‘Ik heb mijn zoon teruggevonden’ op pagina 15-16 Vraag je gezinsleden hoe het mogelijk is om de juiste koers weer op te pikken. Dat kan bijvoorbeeld door één-op-éénmomenten in te bouwen, feedback te vragen en te krijgen, te luisteren, te vergeven, je te verontschuldigen, je trots opzij te zetten, je bescheiden op te stellen, je verantwoordelijkheid te nemen, je gedachten te analyseren, contact te maken met wat belangrijk is, anderen te respecteren of na te denken over consequenties.

Herlees Seans herinnering op pagina 11-12 (‘Mama en papa bleven altijd weer terugkomen’). Bespreek hoe gezinsleden effectiever kunnen bijsturen.

Samen leren

Vraag je gezinsleden: hoe leren we en delen we dingen als gezin? Antwoorden kunnen zijn: door samen verhalen te lezen, muziek te luisteren, reizen te maken, nieuwe ervaringen op te doen, gezinsfoto’s te verzamelen of gezinsverhalen uit te wisselen. Vraag: hoe belangrijk is dit voor het gezin?

Bespreek hoe je ervoor kunt zorgen dat je met elkaar afspreekt dat je dit boek leest en erover praat.

Het is nooit te laat

Denk aan het wonder van de Chinese bamboe op pagina 25-26. Herlees het verhaal op pagina 26 (‘Mama, je moet altijd achter me aan komen’). Vraag je gezinsleden: Welke invloed heeft dit op de manier waarop we denken over ons gezin en over de problemen waarmee we worden geconfronteerd? Zijn er specifieke gebieden of relaties waarvoor we tijd moeten uittrekken?

Tips om dit hoofdstuk te behandelen met kinderen

Het spel

Blinddoek een gezinslid. Leid hem of haar naar een plek in huis, in de tuin of een nabijgelegen park vanwaar het een beetje moeilijk is om naar het vertrekpunt terug te keren als je niets ziet. Zorg ervoor dat de terugweg veilig is, dat er geen trappen of andere obstakels in de weg staan.

Draai de persoon een paar keer om en leg uit dat hij of zij de weg terug moet vinden naar het afgesproken vertrekpunt.

Laat de persoon proberen terug te komen. Vraag na een tijdje of hij of zij wat hulp of aanwijzingen kan gebruiken.

Laat gezinsleden de persoon begeleiden met behulp van instructies als ‘linksaf, rechtdoor, rechtsaf’.

Als jullie veilig terug zijn, vraag je de persoon of het moeilijk was om de weg terug te vinden toen hij of zij niets kon zien en geen aanwijzingen kreeg. Blinddoek elk kind een keer en laat het proberen de weg terug te vinden.

Samenvatting

Help de kinderen inzien dat jullie allemaal samen door het leven gaan, maar dat niemand de toekomst kan zien. Vaak hebben jullie instructies of aanwijzingen nodig, en wat hulp van je gezinsleden, om je bestemming te bereiken.

Bespreek hoe mooi het is om een gezin te hebben waarop je kunt terugvallen.

Help de kinderen inzien dat een ‘vluchtplan’ met wat ‘hulp’ om een sterk en gelukkig gezin te worden net zo waardevol is als de hulp die ze kregen toen ze geblinddoekt waren en hun weg terug probeerden te vinden naar het aangewezen vertrekpunt.

Actie

Spreek af om wekelijks als gezin bij elkaar te komen en over jullie vluchtplan te praten. Bespreek wat jullie kunnen doen om elkaar te helpen, elkaar te steunen, samen lol te hebben en je hele leven een hecht gezin te blijven.

Laat gedurende de week hier en daar kattenbelletjes achter die herinneren aan de volgende gezinsbijeenkomst.

Plan leuke activiteiten om jullie dichter bij elkaar te brengen, zoals een familiebezoekje, een uitstapje naar de ijszaak of een sportdag, of praat over een belangrijke les of een verhaal waaruit duidelijk naar voren komt hoeveel waarde je aan het gezin hecht en hoe vastbesloten je als ouder bent om je gezin als belangrijkste prioriteit te beschouwen.

* Een aanvullende zelftest om je huidige gezinscultuur te beoordelen (in het Engels) is te vinden op www.franklincovey.com

* De namen zijn veranderd om de privacy te beschermen van de mensen die zo grootmoedig waren om hun ervaringen met ons te delen.

Eigenschap 1
Wees proactief

Zoals ik al schreef in mijn eerste boek over de zeven eigenschappen, liep ik jaren geleden tijdens een sabbatical op Hawaï door wat boeken achterin een universiteitsbibliotheek te grasduinen. Mijn oog viel op een bepaald boek, en toen ik het doorbladerde stuitte ik op één alinea die zo fascinerend, gedenkwaardig en onthutsend was dat zij de rest van mijn leven ingrijpend heeft veranderd.

In die alinea stonden drie zinnen die een indrukwekkend idee weergaven:

Tussen stimulus en respons bevindt zich een ruimte.
In die ruimte bevinden zich onze vrijheid en ons vermogen
om onze respons te kiezen.
Onze respons is bepalend voor onze groei en ons geluk.

Ik kan je niet vertellen wat dat idee met me deed. Ik werd erdoor overweldigd. Ik bleef er maar over nadenken. Ik genoot van de vrijheid die eruit sprak. Ik personaliseerde het. Tussen wat er ook met mij gebeurde en mijn respons daarop bevond zich een ruimte. In die ruimte bevonden zich mijn vrijheid en mijn vermogen om mijn respons te kiezen. En mijn respons was bepalend voor mijn groei en mijn geluk.

Hoe meer ik erover nadacht, hoe meer ik besefte dat ik responsen kon kiezen die invloed zouden hebben op de stimulus zelf. Ik kon zelf een natuurkracht worden. Dat besef kwam opnieuw in alle heftigheid bij mij boven toen ik op een avond midden in een opnamesessie zat en een briefje kreeg waarop stond dat Sandra aan de telefoon was. Ze wilde me direct spreken.

‘Wat ben je aan het doen?’ vroeg ze met een stem waarin ongeduld doorklonk. ‘Je wist toch dat we vanavond mensen te eten kregen. Waar ben je?’

Ik kon merken dat ze overstuur was, maar ik was toevallig de hele dag bezig geweest met het opnemen van een video in een bergachtig gebied. De regisseur wilde per se dat de laatste scene werd opgenomen op het moment dat de zon in het westen onderging, dus moesten we bijna een uur wachten om dat speciale effect te kunnen filmen.

Als gevolg van mijn eigen opgekropte frustraties over dat oponthoud antwoordde ik kortaf: ‘Hoor eens, Sandra, het is niet mijn fout dat je dat etentje hebt gepland. En ik kan er niets aan doen dat het hier uitloopt. Je moet zelf maar zien hoe je het thuis oplost, maar ik kan niet weg. En hoe langer we nu praten, hoe later ik ben. Ik heb werk te doen. Ik kom naar huis zodra ik klaar ben.’

Toen ik ophing en terugliep naar de plaats van opname, besefte ik plotseling dat mijn respons naar Sandra toe volkomen reactief was geweest. Haar vraag was heel redelijk geweest. Ze bevond zich in een lastige sociale situatie. Er waren verwachtingen gecreëerd, en ik was er niet om ze te helpen waar te maken. Maar in plaats van begrip te tonen was ik zo verdiept mijn eigen situatie dat ik kortaf had gereageerd, en die respons had de dingen ongetwijfeld alleen maar erger gemaakt.

Hoe meer ik erover nadacht, hoe meer ik besefte dat mijn gedrag verkeerd was geweest. Zo wilde ik me niet tegenover mijn vrouw gedragen. Als ik anders had gehandeld, als ik geduldiger, begrijpender en vriendelijker was geweest, als ik vanuit mijn liefde voor haar had gehandeld en niet op de druk van het moment had gereageerd, was het resultaat volkomen anders geweest.

Het probleem was echter dat ik er op het moment zelf niet aan had gedacht. In plaats van te handelen volgens de principes waarvan ik wist dat ze positieve resultaten opleverden, reageerde ik op basis van hoe ik me op dat moment voelde. Ik had me laten meeslepen door de situatie, die op dat moment zo overweldigend, zo allesbepalend was dat ik me volledig afsloot van wat ik diep van binnen echt voelde en van wat ik echt wilde doen.

Gelukkig konden we de opnames snel afronden. Toen ik naar huis reed, was ik met mijn gedachten bij Sandra en niet bij de opnames. Mijn irritatie was verdwenen. Mijn hart stroomde over van begrip en liefde voor haar. Ik besloot mijn excuses aan te bieden. Uiteindelijk deed zij hetzelfde. Het kwam allemaal goed, en de warmte en de hechtheid van onze relatie waren hersteld.

De pauzeknop

Het is zo gemakkelijk om gevoelens af te reageren! Dat merk je waarschijnlijk ook in je eigen leven. Je wordt meegesleept door het moment. Je zegt dingen die je niet meent. Je doet dingen waar je later spijt van hebt. En je denkt: ‘Als ik er niet zo diep in had gezeten, had ik nooit zo gereageerd!’

Het gezinsleven zou er een stuk beter op worden als mensen zich lieten leiden door hun diepste waarden in plaats van door de emoties of omstandigheden van het moment. We hebben allemaal een ‘pauzeknop’ nodig, iets wat ons in staat stelt om een pauze in te lassen tussen wat er met ons gebeurt en onze respons daarop, zodat we onze eigen respons kunnen kiezen.

Dit vermogen om pas op de plaats te maken kun je als individu ontwikkelen. Ook thuis kun je de gewoonte ontwikkelen om een pauze in te lassen en verstandiger te reageren. Hoe je die pauzeknop in je gezin kunt creëren – hoe je kunt leren handelen op basis van principiële waarden in plaats van op basis van gevoelens of omstandigheden – is waar het bij eigenschap 1, 2 en 3 om draait.

De vier unieke menselijke gaven

Eigenschap 1 Wees proactief is het vermogen om je te laten leiden door principes en waarden in plaats van door emoties of omstandigheden. Dat vermogen bezitten wij dankzij de ontwikkeling en het gebruik van vier unieke menselijke gaven die dieren niet bezitten.

Om je inzicht te geven in die gaven zal ik je vertellen hoe een alleenstaande moeder ze gebruikte om binnen haar gezin een katalysator voor verandering te worden. Dit is haar verhaal:

Ik heb jarenlang ruzie gemaakt met mijn kinderen, en zij met elkaar. Ik was voortdurend aan het oordelen, bekritiseren en vitten. Er waren in ons huis voortdurend conflicten, en ik wist dat mijn voortdurende gevit ten koste ging van de eigenwaarde van mijn kinderen.

Steeds weer nam ik me voor te veranderen, maar iedere keer verviel ik weer in negatieve gewoontes. Ik ging mezelf haten en reageerde mijn woede af op mijn kinderen, waardoor ik me nog schuldiger ging voelen. Ik had het gevoel dat ik in een neerwaartse spiraal was beland die was begonnen in mijn jeugd en waar ik niets aan kon veranderen. Ik wist dat er iets moest gebeuren, maar ik wist niet wat.

Uiteindelijk besloot ik mijn problemen aan te pakken. Ik heb er heel veel over nagedacht en ben gaan mediteren en bidden. Geleidelijk kwam ik tot twee inzichten over de ware motieven achter mijn negatieve, kritische gedrag.

Ten eerste begon ik te beseffen hoeveel invloed mijn eigen jeugd op mijn houding en gedrag had. Ik zag in hoezeer ik psychisch was beschadigd door mijn opvoeding. Het gezin van mijn jeugd was in bijna elk opzicht ontwricht. Ik kan me niet herinneren dat mijn ouders ooit over hun problemen en verschillen praatten. Of ze maakten ruzie, of ze gingen ieder hun eigen weg en zwegen elkaar dood. Soms duurde dat wel dagen. Uiteindelijk liep het huwelijk van mijn ouders op een scheiding uit.

Dus toen ik in mijn eigen gezin tegen diezelfde problemen aanliep, wist ik niet wat ik moest doen. Ik had geen model, geen voorbeeld dat ik kon volgen. In plaats van zo’n voorbeeld te vinden of er zelf uit te komen, reageerde ik mijn frustratie en verwarring af op de kinderen. En hoe erg ik het ook vond, ik merkte dat ik precies zo met mijn kinderen omging als mijn ouders met mij waren omgegaan.

Het tweede inzicht dat ik kreeg was dat ik sociale goedkeuring voor mezelf probeerde te verwerven via het gedrag van mijn kinderen. Ik wilde dat andere mensen me aardig vonden omdat mijn kinderen zich goed gedroegen. Ik was voortdurend bang dat het gedrag van mijn kinderen me in verlegenheid zou brengen in plaats van goedkeuring op te leveren. Omdat ik geen vertrouwen in hen had, las ik mijn kinderen de les, bedreigde ik ze, kocht ik ze om en manipuleerde ik ze, allemaal om ervoor te zorgen dat ze zich gedroegen zoals ik wilde. Ik begon me te realiseren dat mijn verlangen naar goedkeuring de groei en het verantwoordelijkheidsgevoel van mijn kinderen in de weg stond. Door mijn gedrag creëerde ik juist waar ik het meest bang voor was: onverantwoordelijk gedrag.

Die twee inzichten hielpen me beseffen dat ik mijn eigen problemen moest overwinnen en dat het geen nut had om anderen tot veranderen aan te zetten. Mijn ongelukkige, verwarde jeugd maakte dat ik neigde naar het negatieve, maar ik hóéfde me niet zo te gedragen. Ik kon er ook voor kiezen om anders te reageren. Het was nutteloos om mijn ouders of mijn omstandigheden de schuld te geven van mijn pijnlijke situatie.

Het kostte me veel moeite om dit voor mezelf toe te geven. Ik moest de strijd aangaan met de trots die zich jarenlang binnenin mij had opgebouwd. Maar toen ik de harde waarheid stukje bij beetje had geaccepteerd, ontdekte ik dat ik me wonderbaarlijk vrij voelde. Ik had de regie over mijn eigen leven. Ik was vrij om een betere weg te kiezen. Ik was verantwoordelijk voor mezelf.

Als ik nu in een frustrerende situatie beland, druk ik op mijn pauzeknop. Ik analyseer de respons die ik geneigd ben te geven. Ik vergelijk hem met mijn visie. Ik zorg dat ik niet impulsief reageer of uithaal. Ik streef voortdurend naar perspectief en zelfbeheersing.

Omdat de strijd nog niet helemaal gestreden is, trek ik me vaak terug in de eenzaamheid van mijn innerlijke ik om opnieuw met mezelf af te spreken dat ik mijn gevechten zelf uitvecht en dat ik mijn motieven zuiver houd.

Deze vrouw wist een pauzeknop te ontwikkelen, een ruimte tussen wat er met haar gebeurde en haar respons daarop. Daardoor was ze in staat om proactief in plaats van reactief te handelen. Hoe kreeg ze dat voor elkaar?

Ze kon een stap achteruit doen en zichzelf als het ware observeren, zodat ze zich bewust werd van haar eigen gedrag. Dit zelfbewustzijn is de eerste unieke menselijke gave. Mensen kunnen hun eigen leven van een afstand observeren. Ze kunnen zelfs hun gedachten observeren. Vervolgens kunnen ze hun leven weer instappen om veranderingen en verbeteringen aan te brengen. Dieren kunnen dat niet, maar mensen wel. Deze moeder deed dat ook. En het leverde haar belangrijke inzichten op.

De tweede gave die ze gebruikte was haar geweten. Dat geweten – haar morele of ethische besef, of haar ‘innerlijke stem’ – liet haar diep van binnen weten dat de manier waarop ze met haar kinderen omging schadelijk was, dat ze zich daarmee op dezelfde hartbrekende weg begaf die zij als kind had bewandeld. Ook het geweten is een unieke menselijke gave. Het stelt je in staat om een oordeel te vellen over wat je van je eigen leven observeert. In computertermen zou je kunnen zeggen dat dit morele besef van goed en kwaad is ingebed in onze ‘hardware’. Maar vanwege alle culturele ‘software’ die we oppikken en omdat we deze speciale gave vaak misbruiken, veronachtzamen en verwaarlozen, kunnen we het contact ermee verliezen. Ons geweten verschaft ons niet alleen moreel besef, maar ook morele kracht. Het is een energiebron die onze diepste en edelste principes aanspreekt. Hoewel vorm en taal verschillen, gaan de zes grootste godsdiensten ter wereld allemaal uit van dit fundamentele idee.

De derde gave die deze vrouw gebruikte, is verbeeldingskracht. Ze bezat het vermogen om iets voor zich te zien dat volkomen anders was dan haar ervaringen uit het verleden. Ze kon zich een veel betere respons voorstellen, een respons die zowel op de korte als op de lange termijn zou werken. Ze was zich bewust van dit vermogen toen ze zei: ‘Ik had de regie. Ik kon een betere manier kiezen.’ Dankzij haar zelfbewustzijn kon ze het gedrag dat ze geneigd was te vertonen analyseren en het vergelijken met haar beeld van die betere manier.

En wat is de vierde gave? Dat is de onafhankelijke wil, het vermogen om actie te ondernemen. Luister nog maar eens naar wat ze zegt: ‘Ik zorg dat ik niet impulsief reageer of uithaal. Ik streef voortdurend naar perspectief en zelfbeheersing’ en: ‘Omdat de strijd nog niet voorbij is, trek ik me vaak terug in de eenzaamheid van mijn innerlijke ik om opnieuw met mezelf af te spreken dat ik mijn gevechten zelf uitvecht en dat ik mijn motieven zuiver houd.’ Deze vrouw is enorm vastberaden en wilskrachtig! Ze zwemt tegen de stroom in, gaat zelfs tegen haar diepgewortelde neigingen in. Ze krijgt grip op haar leven. Ze is vastbesloten. Ze maakt het waar. Natuurlijk is het moeilijk. Maar het is ook de essentie van echt geluk: datgene wat we nu willen ondergeschikt maken aan wat we uiteindelijk willen. Deze vrouw weerstaat haar impuls om wraak te nemen, om zichzelf te rechtvaardigen, om te winnen, om haar ego te bevredigen, omdat dat wat ze uiteindelijk wil veel groter, veel effectiever voor haar gezin is dan de directe bevrediging die haar eerste impulsen zouden opleveren.

Deze vier gaven – zelfbewustzijn, geweten, creatieve verbeeldingskracht en onafhankelijke wil – liggen besloten in de ruimte die wij mensen hebben tussen wat er met ons gebeurt en onze respons daarop.

Dieren bezitten die ruimte tussen stimulus en respons niet. Zij zijn volledig het product van hun instincten en hun opvoeding. Hoewel zij op hun beurt ook unieke gaven bezitten die wij niet bezitten, leven ze in feite puur om te overleven en zich voort te planten.

Sinds in Schotland het schaap Dolly werd gekloond, zijn de belangstelling voor het klonen van mensen en de vraag of dat ethisch verantwoord is, weer opgelaaid. Tot nu toe is de discussie vooral gebaseerd op de veronderstelling dat mensen niet meer zijn dan geavanceerdere dieren, dat er geen ruimte is tussen stimulus en respons en dat we eigenlijk een product zijn van nature (onze genen) en nurture (onze training, opvoeding, cultuur en huidige omgeving).

Maar deze veronderstelling vormt absoluut geen verklaring voor de grote hoogten die mensen zoals Gandhi, Nelson Mandela of Moeder Teresa en veel van de geweldige moeders en vaders uit de verhalen in dit boek hebben bereikt. Dat komt omdat diep in ons dna – in de chromosoomstructuur van elke celkern van ons lichaam – de mogelijkheid besloten ligt van meer ontwikkeling en groei en grotere prestaties en bijdragen, allemaal dankzij deze unieke menselijke gaven.

Doordat de vrouw uit dit verhaal leert hoe ze haar pauzeknop moet ontwikkelen en gebruiken, wordt ze proactief. Ook wordt ze een ‘transitiepersoon’ binnen haar gezin; ze zorgt ervoor dat bepaalde impulsen niet langer van de ene generatie op de andere worden overgegeven. Dat doet ze helemaal op eigen kracht. Ze lijdt in zekere zin, wat helpt om de van generatie op generatie overgedragen ballast uit de weg te ruimen – deze geërfde neiging, deze sterk ontwikkelde gewoonte om wraak te nemen, om gelijk te hebben. Haar voorbeeld verspreidt zich als een lopend vuur door het zaaibed van de gezinscultuur, naar iedereen die was aangestoken door deze wraakzuchtige, twistzieke, vechtlustige geest.

Deze vrouw is goed bezig; ze brengt veranderingen tot stand en is een voorbeeld voor de mensen om haar heen. Langzaam, subtiel, misschien bijna onmerkbaar, brengt ze een ingrijpende verandering teweeg in haar gezinscultuur. Ze schrijft een nieuw script. Ze is een katalysator voor verandering geworden.

Dit vermogen bezitten we allemaal, en het is ontzettend stimulerend. Niets is verheffender, motiverender, versterkender en bemoedigender dan je bewust te zijn van deze vier gaven en van hoe ze in combinatie fundamentele veranderingen teweeg kunnen brengen bij personen en hun familie. In dit boek zullen we uitgebreid op deze gaven ingaan aan de hand van de ervaringen van mensen die ze ontwikkeld en gebruikt hebben.

Het feit dat we deze vier unieke gaven bezitten, betekent dat niemand een slachtoffer hoeft te zijn. Zelfs als je uit een verstoord gezin komt of als kind mishandeld bent, kun je ervoor kiezen om goedheid en liefde aan de volgende generatie door te geven. Maar ook als je gewoon aardiger, geduldiger en respectvoller wilt zijn dan de voorbeelden die je in je leven hebt gehad, kunnen deze vier gaven dat verlangen voeden en werkelijkheid laten worden. Zo kun je het soort persoon, het soort gezinslid worden dat je altijd al hebt willen worden.

Een ‘vijfde’ menselijke gave

Toen Sandra en ik terugkeken op ons gezinsleven, kwamen we tot de conclusie dat er eigenlijk nog een vijfde menselijke gave bestaat: gevoel voor humor. We zouden humor op gelijk niveau kunnen plaatsen met zelfbewustzijn, verbeeldingskracht, geweten en onafhankelijke wil, maar in feite is het meer een afgeleide menselijke gave omdat zij voortvloeit uit de optelsom van de andere vier. Om met humor naar het leven te kunnen kijken heb je zelfbewustzijn nodig; je moet de ironie en het paradoxale van dingen kunnen inzien en kunnen bevestigen wat werkelijk belangrijk is. Humor is ook gebaseerd op creatieve verbeeldingskracht, het vermogen om dingen op nieuwe en grappige manieren met elkaar te combineren. Daarnaast is echte humor gebaseerd op geweten, in de zin dat het opbeurend is en niet afglijdt tot cynisme of mensen onderuit haalt. Humor heeft ook te maken met de wilskracht om te kiezen voor een humoristische mentaliteit, om niet reactief te zijn, om je niet te laten overweldigen.

Hoewel humor een afgeleide menselijke gave is, is het uiterst belangrijk voor de ontwikkeling van een harmonieuze gezinscultuur. Binnen ons eigen gezin is lachen waarschijnlijk zelfs het centrale element dat de gezondheid, de eenheid en de magnetische aantrekkingskracht van onze gezinscultuur in stand houdt: moppen vertellen, relativeren, de grappige kant van het leven inzien en gewoonweg samen lol hebben.

Toen onze zoon Stephen nog heel jong was, stopten we een keer bij een winkel om een ijsje te halen. Er kwam een vrouw binnenrennen, die ons met grote haast voorbij zoefde. Ze greep twee flessen melk en snelde naar de kassa. Doordat ze zo hard liep, sloegen de zware flessen tegen elkaar aan, waardoor ze uit elkaar barstten en het glas en de melk overal op de vloer terecht kwamen. In de hele winkel werd het muisstil. Alle ogen waren gericht op de kletsnatte, beschaamde vrouw. Niemand wist wat te doen of te zeggen.

Plotseling deed de kleine Stephen zijn mond open: ‘Laten we nog eens lachen, mevrouw. Laten we nog eens lachen!’ Zij en alle andere mensen barstten direct in lachen uit, wat heel relativerend werkte. Als er sindsdien een gezinslid erg heftig reageert op een niemendalletje, zeggen wij:

‘Laten we nog eens lachen!’

We nemen ook onze toevlucht tot humor als iemand de neiging heeft om reactief te zijn. We hebben bijvoorbeeld ooit gezamenlijk naar een Tarzanfilm gekeken, waarna we probeerden het repertoire van de apen na te doen. Als we nu merken dat we reactieve neigingen krijgen, halen we dat repertoire van stal. Eén persoon begint, en vervolgens haken we allemaal in. We krabben ons in onze zij en schreeuwen: ‘Oe, oe, oe! Aa, aa!’ Voor ons betekent dat: ‘Stop! Er is geen ruimte tussen stimulus en respons. We zijn dieren geworden.’

Lachen haalt op een geweldige manier de druk van de ketel. Het produceert endorfinen en andere stemmingveranderende chemische stofjes in de hersenen die een plezierig gevoel geven en pijn verminderen. Humor zorgt ook voor menselijkheid en gelijkwaardigheid in relaties. Maar dat is nog niet alles. Gevoel voor humor weerspiegelt de essentie van ‘We zitten niet op de juiste koers, en wat dan nog?’. Het plaatst de dingen in het juiste perspectief en zorgt ervoor we ons niet te druk maken over onbenulligheden. Het doet ons beseffen dat alles in zekere zin triviaal is. Het voorkomt dat we onszelf te serieus nemen en dat we voortdurend gespannen, geremd, veeleisend, onevenwichtig en perfectionistisch zijn en de dingen niet in de juiste verhoudingen zien. Dankzij ons gevoel voor humor zijn we minder geneigd zo krampachtig vast te houden aan morele waarden dat we blind worden voor onze eigen menselijkheid en voor de realiteit.

Mensen die om hun fouten, domheden en onvolkomenheden kunnen lachen, zijn veel sneller in staat de juiste koers terug te vinden dan perfectionistische zielen die zichzelf schuldgevoelens aanpraten. Gevoel voor humor is vaak een goed alternatief voor schuldgevoelens, te hoog gespannen verwachtingen en een al te luchtige levensstijl.

Net als alle andere dingen kan humor ook te ver worden doorgevoerd. Het kan resulteren in bijtend sarcasme en het kan zelfs een lichtzinnige sfeer creëren waarin niets meer serieus wordt genomen.

Echte humor is echter geen lichtzinnigheid; het is lichthartigheid. Het is een van de fundamentele elementen van een harmonieuze gezinscultuur. Als je omringd bent door vrolijke, opgewekte mensen die optimistisch zijn en vol humor en goede verhalen zitten, is het prettig om in het gezelschap van anderen te verkeren. Het is ook een van de sleutels tot proactiviteit, omdat het je een positief, opbeurend, niet-reactief instrument in handen geeft om te reageren op de ups en downs van het dagelijks leven.

Liefde is hard werken

Toen ik tijdens een seminar een lezing hield over proactiviteit, kwam er een man op me af die zei: ‘Stephen, wat je zegt spreekt me aan, maar elke situatie is anders. Neem mijn huwelijk. Ik maak me echt zorgen. Mijn vrouw en ik voelen gewoon niet meer voor elkaar wat we vroeger voelden. Ik denk dat ik niet meer van haar houd, en zij niet meer van mij.

Wat moet ik doen?’

‘Het gevoel is weg?’ informeerde ik.

‘Precies’, beaamde hij. ‘En we hebben drie kinderen om wie we heel veel geven. Wat raad je me aan?’

‘Je moet van haar houden’, antwoordde ik.

‘Maar ik zei je al dat het gevoel weg is.’

‘Toch moet je van haar houden.’

‘Je begrijpt het niet. De liefde is er gewoon niet meer.’

‘Dus moet je van haar houden. Als het gevoel weg is, is dat een goede reden om van haar te houden.’

‘Maar hoe kun je nu van iemand houden van wie je niet meer houdt?’

‘Liefde is hard werken. Liefde is het resultaat van houden van. Dus je moet van haar houden. Je voor haar opofferen. Naar haar luisteren. Met haar meevoelen. Haar waarderen. Haar bevestiging geven. Ben je daartoe bereid?’

Door Hollywood zijn we gaan geloven dat liefde een gevoel is. Dat relaties gemakkelijk te vervangen zijn. Dat huwelijk en gezin een kwestie zijn van contract en gemak en niet van toewijding en integriteit. Die boodschappen geven echter een uiterst verwrongen beeld van de werkelijkheid. In onze metafoor van de vliegreis zijn zij de ruis die de signalen van de radiotoren vervormen. Ze zorgen ervoor dat een heleboel mensen van hun koers afraken.

Je hoeft alleen maar om je heen te kijken, misschien zelfs in je eigen gezin, om de bewijzen daarvoor te ontdekken. Iedereen die een scheiding of een andere verbroken relatie heeft meegemaakt, die vervreemd is geraakt van een partner, kind of ouder, kan je vertellen dat dat diepe littekens achterlaat. Zoiets heeft langdurige consequenties waarover Hollywood je meestal niets vertelt. Dus hoewel het op de korte termijn misschien ‘gemakkelijker’ lijkt, is het op de lange termijn vaak veel moeilijker en pijnlijker om een relatie te verbreken dan om haar te repareren, vooral als er kinderen in het spel zijn.

M. Scott Peck zei hier ooit over:

Het verlangen om lief te hebben is op zichzelf nog geen liefde... Liefde is een daad van wilskracht, een intentie en een actie. Wilskracht brengt ook keuzes met zich mee. We hoeven niet lief te hebben. We kiezen ervoor om lief te hebben. Hoezeer we ook denken dat we liefhebben, als we in werkelijkheid niet liefhebben, komt dat omdat we ervoor hebben gekozen om niet lief te hebben. Daar kunnen onze goede bedoelingen niets aan veranderen. Als we ons echter inspannen om spirituele groei te bereiken, komt dat omdat we daarvoor hebben gekozen. De keuze om lief te hebben is gemaakt.¹

Ik heb een vriend die zijn gaven gebruikt om elke dag een duidelijke, proactieve keuze te maken. Als hij uit zijn werk komt en de oprit oprijdt, blijft hij altijd nog even in zijn auto zitten en drukt hij op zijn pauzeknop. Hij zet zijn leven letterlijk even in de wacht. Hij plaatst de dingen in perspectief. Hij denkt aan de leden van zijn gezin en aan wat ze binnen de muren van zijn huis aan het doen zijn. Hij bedenkt wat voor soort omgeving en gevoel hij wil helpen creëren als hij naar binnen gaat. Hij zegt tegen zichzelf: ‘Mijn gezin is het prettigste, plezierigste en belangrijkste deel van mijn leven. Ik ga nu mijn huis binnen, voel mijn liefde voor hen en breng die liefde aan hen over.’

Als hij naar binnen stapt, heeft hij niet overal kritiek en aanmerkingen op, zondert hij zich ook niet af om te ontspannen en zijn eigen behoeften te bevredigen, maar schreeuwt hij bijvoorbeeld met veel gevoel voor drama: ‘Ik ben thuis! Vlieg me alsjeblieft niet allemaal tegelijk om de hals!’ Dan maakt hij een rondje door het huis en besteedt hij op een positieve manier aandacht aan elk gezinslid; hij kust zijn vrouw, rolt over de vloer met de kinderen of doet andere dingen die plezier en geluk creëren, van de vuilnisbak buitenzetten tot met een project helpen of gewoon luisteren. Door dit soort dingen te doen ontstijgt hij zijn vermoeidheid, de problemen op zijn werk, zijn neiging om kritiek te hebben op of teleurgesteld te zijn in wat hij thuis aantreft. Hij wordt een bewuste, positieve creatieve factor binnen de gezinscultuur.

De proactieve keuze die deze man keer op keer maakt, heeft enorm veel invloed op zijn gezin. Hij bouwt er relaties mee op. Zijn positieve houding zal jarenlang, misschien zelfs generaties lang, elk aspect van zijn gezinsleven beïnvloeden.

Aan elk succesvol huwelijk en elk succesvol gezin moet worden gewerkt. Het is geen kwestie van toeval, het is een kwestie van doelbewust ergens naartoe werken. Je moet er moeite voor doen en offers voor brengen. Je moet beseffen dat liefde – ‘in voor- en tegenspoed, in ziekte en gezondheid, tot de dood jullie scheidt’ – hard werken is.

Ontwikkel je unieke menselijke gaven

Met de vier unieke menselijke gaven worden alle mensen geboren, behalve misschien mensen die zodanig geestelijk gehandicapt zijn dat ze geen zelfbewustzijn bezitten. Maar om ze verder te ontwikkelen moet je bewust moeite doen.

Het is te vergelijken met het kweken van spieren. Als je je ooit hebt beziggehouden met spierontwikkeling, weet je dat je je vezels daarvoor moet belasten tot ze breken. Bij het herstel overcompenseert de natuur het beschadigde materiaal, waardoor de vezels binnen 48 uur sterker worden. Je weet waarschijnlijk ook wel dat het belangrijk is om je oefeningen zo te kiezen dat de zwakkere spieren worden getraind. Het heeft geen zin om de weg van de minste weerstand te kiezen en alleen aandacht te besteden aan de spieren die sterk en ontwikkeld zijn.

Vanwege mijn eigen knie- en rugproblemen heb ik moeten leren trainen op een manier die me ertoe dwingt spieren en zelfs hele spiergroepen te gebruiken die ik normaal gesproken zelden gebruik of waarvan ik het bestaan niet eens kende. Ik realiseer me nu dat de ontwikkeling van deze spieren noodzakelijk is voor een integrale, evenwichtige gezondheid en conditie, voor mijn houding, voor verschillende motorische activiteiten en soms zelfs om normaal te kunnen lopen. Om mijn zwakke knieën te compenseren concentreerde ik me bijvoorbeeld altijd op de ontwikkeling van mijn quadriceps, de spieren aan de voorkant van het bovenbeen. Ik negeerde echter de ontwikkeling van de hamstrings, de spieren aan de achterkant van het been. Dat stond een volledig, evenwichtig herstel van mijn knieën en mijn rug in de weg.

Zo werkt het ook in het leven. We zijn geneigd om alleen onze sterke punten in te zetten en onze zwakke punten onontwikkeld te laten. Als we ervoor kunnen zorgen dat die zwakke punten onbelangrijk worden omdat zij gecompenseerd worden door de sterke punten van anderen is dat niet erg. Maar meestal is het wel erg, omdat we onze capaciteiten niet volledig kunnen benutten als we onze zwakke punten niet overwinnen.

Hetzelfde geldt voor onze unieke gaven. Tijdens onze confrontaties met externe omstandigheden, met andere mensen en met onze eigen natuur komen we voortdurend oog in oog te staan met onze zwakheden. We kunnen ervoor kiezen om ze te negeren, of we kunnen onze weerstand proberen te overwinnen en zo onze competentie en kracht verder ontwikkelen.

Als je de volgende vragenlijst invult, weet je hoe het staat met de ontwikkeling van je eigen gaven.²

Instructies: omcirkel steeds het cijfer dat het dichtst in de buurt komt van je normale gedrag of je normale houding. (0 = nooit, 2 = soms, 4 = altijd)

Zelfbewustzijn:

1. Ben ik in staat om objectief te kijken naar mijn gedachten of gevoelens en ze te analyseren of te veranderen?

0

1

2

3

4

2. Ben ik me bewust van de manier waarop ik over dingen denk en van de invloed die dat heeft op mijn houding en gedragspatronen en op de dingen die ik in mijn leven bereik?

0

1

2

3

4

3. Ben ik me bewust van de verschillen tussen mijn biologische, genealogische, psychologische en sociologische programmering en mijn eigen diepere gedachten?

0

1

2

3

4

4. Als de manier waarop andere mensen op mij of mijn gedrag reageren niet strookt met de manier waarop ik mezelf zie, ben ik dan in staat om die feedback in mijn persoonlijke zelfkennis te integreren en ervan te leren?

0

1

2

3

4

Geweten:

1. Hoor ik soms een innerlijke stem die zegt dat ik iets moet doen of juist moet laten?

0

1

2

3

4

2. Voel ik het verschil tussen ‘sociaal geweten’ – datgene waaraan de maatschappij me geleerd heeft waarde te hechten – en mijn eigen innerlijke richtlijnen?

0

1

2

3

4

3. Kan ik mij oprecht vinden in universele principes als integriteit en betrouwbaarheid?

0

1

2

3

4

4. Zie ik een patroon in menselijke ervaringen – niet alleen in de maatschappij waarin ik leef – dat de waarheid van die principes bevestigt?

0

1

2

3

4

Verbeeldingskracht:

1. Denk ik vooruit?

0

1

2

3

4

2. Probeer ik me een beeld te vormen van mijn leven dat veelomvattender is dan mijn huidige situatie?

0

1

2

3

4

3. Maak ik gebruik van visualisatie om mijn doelstellingen te helpen bevestigen en bereiken?

0

1

2

3

4

4. Zoek ik nieuwe, creatieve manieren om in verschillende situaties problemen op te lossen en de afwijkende standpunten van anderen te waarderen?

0

1

2

3

4

Onafhankelijke wil:

1. Ben ik in staat om beloften aan mezelf en aan anderen te doen en na te komen?

0

1

2

3

4

2. Heb ik het vermogen om te handelen naar mijn eigen innerlijke richtlijnen, ook al betekent dat dat ik tegen de stroom in moet zwemmen?

0

1

2

3

4

3. Heb ik het vermogen ontwikkeld om zinvolle doelstellingen in mijn leven te formuleren en te realiseren?

0

1

2

3

4

4. Kan ik mijn stemmingen ondergeschikt maken aan mijn verplichtingen?

0

1

2

3

4

Tel nu per gave de scores bij elkaar op:

0-7 | = inactieve gave
8-12 | = actieve gave
13-16 | = zeer goed ontwikkelde gave

Ik heb deze vragenlijst met duizenden mensen op allerlei verschillende plaatsen ingevuld, en steeds weer blijkt dat zelfbewustzijn de meest verwaarloosde gave is. Je hebt vast wel eens gehoord van de uitdrukking ‘buiten de bestaande kaders treden’. Dat betekent dat je de normale manier van denken, de normale veronderstellingen en paradigma’s waar binnen mensen opereren naast je neerlegt. Als je je zelfbewustzijn nog niet hebt ontwikkeld, zullen je geweten, verbeeldingskracht en wilskracht altijd ‘binnen de bestaande kaders’ blijven, dat wil zeggen binnen je eigen levenservaring of je huidige manier van denken.

In zekere zin is zelfbewustzijn dus de sleutel tot de ontwikkeling van de vier menselijke gaven. Als je namelijk het vermogen bezit om buiten de bestaande kaders te treden – als je je eigen veronderstellingen en je eigen denkwijze onder de loep kunt nemen, jezelf van een afstand kunt analyseren en over je gedachten, gevoelens en zelfs stemmingen na kunt denken – heb je de basis gelegd om verbeeldingskracht, geweten en onafhankelijke wil op totaal nieuwe manieren te gebruiken. Dan ben je letterlijk transcendent geworden, dan heb je jezelf overstegen; je bent je achtergrond, je geschiedenis en je geestelijke bagage ontstegen.

Deze transcendentie is een essentieel aspect van onze levenskracht en bevordert onze neiging om te worden, te groeien en te ontwikkelen. Zij is ook essentieel voor onze relatie met anderen en voor het creëren van een harmonieuze gezinscultuur. Een gezin dat een collectief zelfbewustzijn bezit, is in staat om naar zichzelf kijken en zichzelf te verbeteren. Het kan veranderingen aanbrengen, doelen kiezen die buiten de traditie vallen en structuren en andere plannen ontwikkelen om doelstellingen te realiseren die buiten de sociale conventies en gevestigde gewoontes vallen.

Het oude Griekse gezegde ‘Ken uzelf’³ is enorm belangrijk; het impliceert dat zelfkennis de basis is van alle andere kennis. Als we niet naar onszelf kijken, projecteren we onszelf alleen maar op het leven en op andere mensen. Dan beoordelen we onszelf op onze motieven, en anderen op hun gedrag. Als we onszelf niet kennen en ons niet bewust zijn van het feit dat we entiteiten zijn die losstaan van anderen en van de omgeving – als we ons niet los kunnen maken van onszelf om onze eigen neigingen, gedachten en verlangens te observeren – is het niet mogelijk om andere mensen te kennen en te respecteren, laat staan dat we onszelf kunnen veranderen.

Het ontwikkelen van deze vier gaven is van groot belang voor proactiviteit. Je kunt er niet een overslaan, omdat hun effectiviteit schuilt in hun synergie en hun onderlinge relatie. Bij Hitler waren zelfbewustzijn, verbeeldingskracht en wilskracht bijvoorbeeld heel goed ontwikkeld, maar hij had geen geweten. Dat bleek zijn ondergang. Bovendien veranderde het de wereld in vele tragische opzichten. Andere mensen zijn juist weer erg gewetensvol, maar bezitten geen verbeeldingskracht, geen visie. Ze zijn goed, maar waarvoor? Met welk doel? Weer anderen bezitten veel wilskracht maar hebben geen visie. Vaak doen ze dezelfde dingen keer op keer zonder dat ze een duidelijk doel voor ogen hebben.

Dit geldt ook voor gezinnen als geheel. Het collectieve besef van deze gaven – de relatie ertussen en de relatie tussen de individuen binnen het gezin – is wat een gezin de gelegenheid geeft om steeds weer meer te bereiken, steeds meer gewicht te krijgen en steeds meer bij te dragen. Individu en gezin moeten alle vier de gaven op de juiste manier voeden, zodat er een groot gevoel van zelf- en gezinsbewustzijn ontstaat en een uiterst gecultiveerd en gevoelig individueel en collectief geweten, zodat de creatieve, verbeeldingsvolle instincten zich tot een gemeenschappelijke visie ontwikkelen en zodat er een sterke persoonlijke en sociale wil wordt ontwikkeld om te doen wat er nodig is om een missie te vervullen, om een visie te realiseren, om ertoe te doen.

De cirkel van invloed en de cirkel van betrokkenheid

Verantwoordelijkheid nemen en het initiatief nemen om je te concentreren op de dingen in je leven waaraan je daadwerkelijk iets kunt doen: daarin ligt de essentie van proactiviteit en het gebruik van de vier unieke gaven. Sint Franciscus schreef in zijn bekende ‘Gebed om kalmte’: ‘Moge God me de innerlijke rust geven om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen, de moed om te veranderen wat ik wel kan veranderen en de wijsheid om het verschil tussen die twee te zien.’ ⁴

Om dit onderscheid duidelijker in je hoofd te kunnen maken helpt het om naar je leven te kijken in termen van wat ik de cirkel van invloed en de cirkel van betrokkenheid noem. De cirkel van betrokkenheid is een grote cirkel die alles in je leven omvat waarbij je je betrokken voelt. De cirkel van invloed is een kleinere cirkel binnen de cirkel van betrokkenheid die alleen de dingen omvat waaraan je daadwerkelijk iets kunt doen.

Reactieve mensen hebben de neiging om zich te concentreren op de cirkel van betrokkenheid, maar dat heeft alleen maar tot gevolg dat de cirkel van invloed die zich daarbinnen bevindt, kleiner wordt. De energie die je richt op de buitenste cirkel van betrokkenheid is negatief. En als je die negatieve energie combineert met verwaarlozing van de cirkel van invloed, wordt die laatste cirkel onvermijdelijk kleiner.

Proactieve mensen concentreren zich echter op de cirkel van invloed. Daardoor wordt die cirkel groter.

De man in het volgende verhaal nam het besluit om aan zijn cirkel van invloed te werken:

Aan het eind van mijn tienertijd merkte ik dat mijn vader en moeder steeds meer op elkaar aan te merken hadden. Er waren veel ruzies en huilpartijen. Ze zeiden dingen die pijn deden, en ze wisten precies hoe ze elkaar moesten kwetsen. Soms maakten ze het weer goed en deden ze alsof er niets aan de hand was. Maar na verloop van tijd werden de ruzies talrijker en de pijn groter.

Toen ik ongeveer 21 was, scheidden ze uiteindelijk. Ik weet nog dat ik altijd heel erg de plicht en het verlangen voelde om hun huwelijk te helpen ‘lijmen’. Ik denk dat dat een natuurlijke reactie is voor een kind. Je houdt van je ouders. Je wilt alles doen wat in je vermogen ligt.

Ik zei vaak tegen mijn vader: ‘Waarom ga je niet gewoon naar mama toe en zeg je tegen haar: ‘Het spijt me. Ik weet dat ik een heleboel dingen heb gedaan die je gekwetst hebben, maar vergeef me alsjeblieft. Laten we eraan werken. Ik ben bereid er energie in te steken.’ En dan zei hij: ‘Dat kan ik niet. Ik ga niet mijn ziel zo blootleggen om haar er vervolgens weer op te laten trappen.’

Tegen mijn moeder zei ik: ‘Kijk eens naar alles wat jullie samen hebben gehad. Is het niet de moeite waard om te proberen dat te behouden?’ En dan zei zij: ‘Ik kan het niet. Ik kan gewoon niet met die man overweg.’ Beide partijen waren diep ongelukkig en diep gekwetst, en ook hun woede zat diep.

Zowel mama als papa deed de grootste moeite om ons kinderen ervan te overtuigen dat de een gelijk had en de ander ongelijk.

Toen ik uiteindelijk besefte dat ze gingen scheiden, kon ik het niet geloven. Ik voelde me zo leeg en verdrietig. Soms barstte ik zomaar in huilen uit. Een van de meest stabiele factoren in mijn leven zou verdwijnen. En ik betrok de situatie volledig op mezelf. Waarom ik? Waarom kan ik niets doen om te helpen?

Uiteindelijk zei een goede vriend tegen me: ‘Weet je wat jij moet doen? Je moet ophouden jezelf zielig te vinden. Kijk nou eens naar jezelf. Dit is niet jouw probleem. Je hebt ermee te maken, maar het is het probleem van je ouders, niet dat van jou. Je moet ophouden medelijden met jezelf te hebben en uitzoeken wat je kunt doen om allebei je ouders te steunen. Ze hebben je nu harder nodig dan ooit.’

Toen mijn vriend dat tegen me had gezegd, gebeurde er iets van binnen. Plotseling realiseerde ik me dat ik niet het slachtoffer was. Mijn innerlijke stem zei: ‘Je grootste verantwoordelijkheid als zoon is van allebei je ouders te houden en je eigen koers uit te stippelen. Je moet een respons kiezen op wat er is gebeurd.’

Dat was een heel belangrijk moment in mijn leven. Het was een keuzemoment. Ik besefte dat ik geen slachtoffer was en dat ik iets aan de situatie kon doen.

Dus concentreerde ik me op het geven van liefde en steun aan mijn ouders en weigerde ik partij te kiezen. Mijn ouders vonden dat niet leuk. Ze beschuldigden me ervan dat ik neutraal en slap was en dat ik geen standpunt wilde innemen. Maar na verloop van tijd gingen ze mijn houding respecteren.

Denk je eens in wat deze man heeft meegemaakt. Hier waren de twee mensen van wie hij het meest hield, de mensen die hem door de jaren heen een groot deel van zijn eigen identiteitsbesef en gevoel van geborgenheid hadden gegeven, en hun huwelijk ging stuk. Hij voelde zich verraden. De grond werd onder zijn voeten weggeslagen. Zijn visie op en zijn gevoelens over het huwelijk werden aan het wankelen gebracht. Het was een uiterst pijnlijke ervaring voor hem. Later zei hij dat het de moeilijkste tijd van zijn leven was geweest.

Dankzij de hulp van een vriend besefte hij dat het huwelijk van zijn ouders in zijn cirkel van betrokkenheid lag, maar niet in zijn cirkel van invloed. Hij besloot zich proactief op te stellen. Hij realiseerde zich dat hij hun huwelijk niet kon redden, maar dat er wel andere dingen waren die hij kon doen. En zijn innerlijke kompas liet hem weten welke dingen dat waren. Dus begon hij zich te concentreren op zijn cirkel van invloed. Hij deed zijn best om zijn beide ouders liefde en steun te geven, zelfs als dat moeilijk was, zelfs als ze negatief reageerden. Hij vatte de moed om te handelen op basis van zijn principes in plaats van te reageren op de emotionele respons van zijn ouders.

Hij begon ook na te denken over zijn eigen toekomst, over zijn eigen huwelijk. Hij besefte welke waarden hij belangrijk vond in zijn relatie met zijn toekomstige vrouw. Daardoor was hij in staat om aan zijn huwelijk te beginnen met een beeld van die relatie voor ogen. Dat beeld sleept hem door de moeilijke tijden heen. Het geeft hem de kracht om zich te verontschuldigen en steeds terug te blijven komen.

Zie je wat een verschil het maakt als je je concentreert op je cirkel van invloed?

Ik geef je nog een ander voorbeeld, dat van twee ouders die hadden besloten dat het gedrag van hun dochter zo onhoudbaar was geworden dat het gezin eraan kapot zou gaan als ze haar nog langer thuis lieten wonen. De vader nam zich voor om haar, als ze die avond thuis zou komen, te vertellen dat ze bepaalde dingen moest veranderen of anders de volgende dag moest vertrekken. Dus wachtte hij haar op. Tijdens het wachten besloot hij op een kaartje te noteren welke dingen ze moest veranderen om te mogen blijven. Toen hij de lijst af had, had hij een gevoel dat alleen mensen die zo’n zelfde ellendige situatie hebben meegemaakt kennen.

Maar terwijl hij daar met pijn in zijn hart zat te wachten tot zijn dochter thuiskwam, draaide hij het kaartje om. De achterkant was leeg. Op die kant besloot hij de veranderingen te schrijven waartoe hij bereid was als zij akkoord zou gaan met haar veranderingen. In tranen realiseerde hij zich dat zijn lijst langer was dan die van haar. Met dat in zijn achterhoofd begroette hij haar bedeesd toen ze uiteindelijk thuiskwam, en ze voerden een lang en goed gesprek, dat begon met zijn kant van de kaart. Zijn keus om met zichzelf te beginnen maakte het gesprek succesvol; hij werkte van binnen naar buiten.

De essentie van proactiviteit is dat je in staat bent om je eigen respons te kiezen. Iedereen kan dit in zijn eigen leven doen. Het interessante is dat als jij je concentreert op je cirkel van invloed en als die groter wordt, je een voorbeeld wordt voor anderen. Ook zij zullen zich gaan concentreren op hun binnenste cirkel. Soms doen anderen uit reactieve woede het tegenovergestelde, maar als je oprecht en vasthoudend bent, zal je voorbeeld uiteindelijk invloed hebben op iedereen om je heen; je gezinsleden zullen proactief worden en meer initiatief en meer verantwoordelijkheid gaan nemen binnen de gezinscultuur.

Luister naar je taal

Een van de beste manieren om vast te stellen of je in je cirkel van invloed zit of in je cirkel van betrokkenheid, is door naar je eigen taal te luisteren. Als je in je cirkel van betrokkenheid zit, is je taal beschuldigend en reactief.

‘Ongelooflijk hoe die kinderen zich gedragen! Ik word gek van ze!’

‘Mijn partner is zo onverschillig!’

‘Waarom was mijn vader in hemelsnaam alcoholist?’

Zit je in je cirkel van invloed, dan is je taalgebruik proactief. Je kunt eruit opmaken dat je je concentreert op de dingen waaraan je iets kunt doen.

‘Ik kan regels in ons gezin helpen opstellen waarmee de kinderen de consequenties van hun gedrag leren overzien. Ik kan mogelijkheden proberen te vinden om hun te leren zich positief te gedragen en om dat gedrag te stimuleren.’

‘Ik kan zorgzaam zijn. Ik kan mezelf gedragen op de liefdevolle manier die ik graag in mijn huwelijk zou zien.’

‘Ik kan meer te weten proberen te komen over mijn vader en zijn alcoholverslaving. Ik kan proberen hem te begrijpen, van hem te houden en hem te vergeven. Ik kan zelf een andere weg kiezen, en ik kan mijn gezin zodanig sturen en beïnvloeden dat dit hen niet zal overkomen.’

Om erachter te komen hoe proactief of reactief jij bent, zou je het volgende experiment kunnen proberen. Je kunt je partner of iemand anders vragen om met je mee te doen en je feedback te geven.

Identificeer een probleem binnen je gezinscultuur.

Beschrijf het aan iemand anders (of schrijf het op). Gebruik daarbij puur reactieve termen. Concentreer je op je cirkel van betrokkenheid. Doe heel erg je best. Merk dat je iemand anders er volledig van kunt overtuigen dat dit probleem niet jouw schuld is.

Beschrijf hetzelfde probleem in puur proactieve termen. Concentreer je op je eigen verantwoordelijkheid. Praat over wat je kunt doen binnen je cirkel van invloed. Overtuig iemand anders ervan dat je echt iets aan deze situatie kunt veranderen.

Denk na over het verschil tussen de twee beschrijvingen. Welke van de twee komt het dichtst in de buurt van de manier waarop je normaal gesproken over gezinsproblemen praat?

Als je merkt dat je vooral reactieve taal gebruikt, kun je direct stappen ondernemen om dat soort taal te vervangen door proactieve woorden en zinnen. Alleen al doordat je jezelf dwingt die woorden te gebruiken, zul je sneller reactieve gewoonten herkennen en veranderingen kunnen aanbrengen.

Zelfs jonge kinderen kun je leren eigenschap 1 te integreren door hun te leren verantwoordelijkheid te nemen voor hun taal.

Colleen (onze dochter):

Onlangs probeerde ik ons driejarig dochtertje meer verantwoordelijkheid bij te brengen voor haar taalgebruik. Ik zei tegen haar: ‘In ons gezin zeggen we niet dat we iets haten of dat iemand zijn kop moet houden en noemen we mensen niet stom. Je moet voorzichtig zijn met hoe je tegen mensen praat. Je moet verantwoordelijk zijn.’

Af en toe bracht ik haar in herinnering: ‘Je moet mensen niet uitschelden, Erika. Probeer verantwoordelijk te zijn voor de manier waarop je je uitdrukt en je gedraagt.’

Op een dag zei ik toevallig: ‘O, ik haat die film!’ Erika antwoordde direct: ‘Niet zeggen dat je iets haat, mam! Je bent verantwoordelijk!’

Erika speelt nu voor Gestapo binnen ons gezin. We moeten allemaal om ons taalgebruik denken als zij in de buurt is.

De emotionele bankrekening

Een uiterst praktische, nuttige manier om dit hele idee van proactiviteit en de cirkel van invloed te begrijpen en toe te passen is via de metafoor van de emotionele bankrekening.

De emotionele bankrekening staat voor de kwaliteit van de relatie die je hebt met anderen. Zij is vergelijkbaar met een financiële bankrekening in de zin dat je er ‘stortingen’ op kunt doen door proactief dingen te doen die het vertrouwen binnen de relatie bevorderen. Doe je reactieve dingen die het vertrouwen verminderen, dan heb je een ‘opname’ gedaan die het saldo van de bankrekening negatief beïnvloedt.Het saldo bepaalt hoe goed je met een andere persoon kunt communiceren en problemen met hem of haar kunt oplossen.

Als je een hoog saldo op je emotionele bankrekening hebt staan, is er sprake van een grote mate van vertrouwen. De communicatie is open en onbelemmerd. Je kunt zelfs een fout maken in de relatie; die wordt gecompenseerd door de ‘emotionele reserves’ op de rekening.

Maar als het saldo op de rekening laag of zelfs negatief is, is er geen vertrouwen en dus ook geen oprechte communicatie. Het is alsof je door een mijnenveld loopt. Je bent altijd op je hoede. Je moet elk woord op een goudschaaltje wegen. Zelfs je goede bedoelingen worden verkeerd begrepen.

Herinner je je nog het verhaal van ‘de man die zijn zoon weer vond’? Je zou kunnen zeggen dat de vader honderd, tweehonderd of zelfs tienduizend euro bij zijn zoon in het krijt stond. Er was geen vertrouwen, geen echte communicatie, geen vermogen om samen problemen op te lossen. En hoe harder de vader aandrong, hoe erger het werd. Maar toen deed mijn vriend iets proactiefs dat een enorme verandering teweeg bracht. Hij koos voor een benadering van binnenuit en werd een katalysator voor verandering. Hij reageerde niet langer op zijn zoon, maar besloot zich proactief op te stellen. Hij deed een enorme storting op de emotionele bankrekening van deze jongen. Hij luisterde echt naar hem. En de zoon voelde zich plotseling gewaardeerd, bevestigd en erkend.

Een van de grootste problemen in veel gezinnen is de reactieve neiging om voortdurend opnames te doen en niets te storten. Hierna schetst mijn vriend dr. Glen C. Griffin een doorsnee dag uit het leven van een tiener⁵. Wat voor invloed zal dit soort communicatie – dag in, dag uit – op het saldo van iemands emotionele bankrekening hebben?

Vergeet niet dat liefde hard werken is. Een van de grootste voordelen van proactief zijn is dat je ervoor kunt kiezen om stortingen te doen in plaats van opnames. Hoe de situatie ook is, er zijn altijd dingen die je kunt doen om relaties beter te maken.

Een vader van een gezin vertelde me het volgende verhaal:

Ik heb mezelf altijd als een eerlijke, hardwerkende man beschouwd. Ik was succesvol in mijn werk en de relaties met mijn vrouw en kinderen waren goed – behalve die met mijn vijftienjarige dochter Tara.

Ik had al verschillende tevergeefse pogingen gedaan om mijn slechte relatie met haar te verbeteren, maar elke poging was op een frustrerende mislukking uitgelopen. Ze vertrouwde me gewoon niet. En telkens als ik probeerde ons nader tot elkaar te brengen, leek ik de dingen alleen maar erger te maken.

Op een gegeven moment hoorde ik van het bestaan van de emotionele bankrekening. Ik stuitte op een vraag die hard bij me aankwam: ‘Worden de mensen om je heen gelukkiger of beter door jouw aanwezigheid in huis?’

Als ik eerlijk was, moest ik antwoorden: ‘Nee. Mijn aanwezigheid maakt de dingen er alleen maar erger op voor mijn dochter Tara.’

Dat inzicht brak bijna mijn hart.

Na de eerste schok begon ik te beseffen dat dit droevige feit alleen zou veranderen als ik mezelf zou veranderen, als ik mijn eigen hart zou veranderen. Ik moest me niet alleen anders tegenover haar opstellen, ik moest ook met mezelf afspreken dat ik echt van haar zou houden. Ik moest ophouden haar te bekritiseren en haar altijd de schuld te geven, ophouden met denken dat zij de oorzaak was van onze slechte relatie. Ik moest ophouden strijd met haar te leveren en altijd te proberen haar mijn wil op te leggen.

Als ik niet direct iets met deze gevoelens zou doen, wist ik dat ik er waarschijnlijk nooit iets mee zou doen. Dus besloot ik ermee aan de slag te gaan. Ik sprak met mezelf af dat ik dertig dagen lang elke dag vijf stortingen zou doen op mijn emotionele bankrekening met Tara, en dat ik absoluut niets zou opnemen.

Mijn eerste impuls was mijn dochter vertellen wat ik had geleerd, maar mijn verstand zei me dat dit geen geschikt moment was voor woorden. Het was tijd om stortingen te gaan doen. Toen Tara later die dag terugkwam van school, begroette ik haar met een warme glimlach en vroeg ik: ‘Hoe was het op school?’ Ze antwoordde kortaf: ‘Alsof jou dat wat kan schelen.’ Ik vermande me en probeerde te doen alsof ik het niet had gehoord. Ik glimlachte weer en antwoordde: ‘Ik vroeg me gewoon af hoe het met je ging.’

De dagen daarna deed ik mijn best om me aan mijn belofte te houden. Ik plakte overal kattenbelletjes, zelfs op de achteruitkijkspiegel van mijn auto. Ik bleef haar hatelijkheden negeren, wat niet gemakkelijk was omdat ik geconditioneerd was om terug te vechten. Elke ervaring maakte me duidelijk hoe cynisch onze relatie was geworden. Ik begon te beseffen hoe vaak ik in het verleden van haar had verwacht dat zij zou veranderen voordat ik zelf iets deed om de situatie te verbeteren.

Doordat ik me concentreerde op het veranderen van mijn eigen gevoelens en gedrag en niet op dat van haar, begon ik Tara in een compleet nieuw licht te zien. Ik begon te beseffen dat ze vreselijk veel behoefte had aan liefde. Ook begon ik te merken dat het me steeds beter lukte om haar negatieve reacties van me af te laten glijden zonder innerlijke wrok te voelen. Intussen nam mijn liefde voor haar steeds meer toe.

Bijna zonder dat het me moeite kostte ging ik kleine dingetjes voor haar doen, kleine gunsten waarvan ik wist dat ik ze niet hoefde te doen. Als ze zat te leren, liep ik zachtjes naar binnen en deed ik het licht aan. Als ze dan vroeg: ‘Wat kom je doen?’ antwoordde ik: ‘Ik dacht dat je wel wat meer licht zou kunnen gebruiken bij het lezen.’

Uiteindelijk, na een week of twee, keek Tara me vorsend aan en vroeg: ‘Pap, er is iets anders aan je. Wat is er aan de hand? Wat gebeurt er?’

Ik zei: ‘Ik ben erachter gekomen dat ik een paar dingen aan mezelf moest veranderen, dat is alles. Ik ben zo dankbaar dat ik nu mijn liefde voor je kan tonen door je te behandelen zoals ik je eigenlijk altijd al had moeten behandelen.’

We begonnen thuis meer tijd met elkaar door te brengen. Gewoon, met elkaar praten en naar elkaar luisteren. Er zijn inmiddels meer dan twee maanden verstreken en onze relatie is veel hechter en positiever geworden. Het is nog niet helemaal zoals het zou moeten zijn, maar we komen steeds dichter in de buurt. De pijn is weg. Het vertrouwen en de liefde worden met de dag groter, en komt puur doordat ik stelselmatig en met oprechte bedoelingen alleen maar stortingen heb gedaan op onze emotionele bankrekening en niets heb opgenomen. Daardoor ga je de persoon in kwestie vanzelf anders zien en maken zelfzuchtige motieven plaats voor altruïstische.

Als je mijn dochter zou vragen hoe ze nu over me denkt, weet ik zeker dat ze meteen zou antwoorden: ‘Mijn vader? We zijn vrienden. Ik vertrouw hem.’

Deze vader gebruikte proactiviteit om de relatie met zijn dochter echt te veranderen. Daarbij zette hij de vier menselijke gaven in. Hij was zelfbewust. Hij kon zichzelf, zijn dochter en de hele situatie van een afstand bekijken en observeren wat er gebeurde. Hij kon de gebeurtenissen afzetten tegen wat volgens zijn geweten juist was. Hij besefte wat er mogelijk zou zijn. Dankzij zijn verbeeldingskracht kon hij zich een andere situatie voorstellen, en zijn wilskracht gebruikte hij om te handelen.

Zodra hij alle vier de gaven inzette, begonnen er dingen ingrijpend te veranderen. Niet alleen de kwaliteit van de relatie, maar ook hoe hij over zichzelf dacht en hoe zijn dochter over zichzelf dacht. Alsof hij iets giftigs met een helende balsem bedekte. Dat is ook letterlijk wat hij deed. Hij deed een heleboel stortingen doordat hij zich niet langer richtte op de zwakheden van anderen maar zich op zijn eigen cirkel van invloed concentreerde, op die dingen waaraan hij iets kon doen. Hij was echt een katalysator voor verandering geworden.

Telkens als je je emotionele leven laat leiden door de zwakheden van anderen, geef je je macht – je unieke menselijke gaven – uit handen. Je emotionele leven wordt afhankelijk van de manier waarop zij jou behandelen.

Maar als je je concentreert op de cirkel van invloed en op datgene wat je kunt doen om de emotionele bankrekening op te bouwen – om vertrouwen en onvoorwaardelijke liefde te ontwikkelen – vergroot je je vermogen om anderen op positieve manieren te beïnvloeden.

Ik zal je een aantal specifieke ideeën aanreiken – ‘stortingen’ die je kunt doen binnen je eigen gezin – die van pas kunnen komen. Het zijn praktische manieren om eigenschap 1 in je eigen gezin in praktijk te gaan brengen.

Aardig zijn

Een paar jaar geleden bracht ik een speciale avond door met twee van mijn zoons. Het was een georganiseerd vader-zoonuitstapje, compleet met trampolines, worstelwedstrijden, hotdogs, limonade en een film – alles erop en eraan.

Midden in de film viel Sean, die toen vier was, op zijn stoel in slaap. Stephen, zijn oudere broer van zes, bleef wakker, en we keken de rest van de film samen. Toen hij was afgelopen, nam ik Sean in mijn armen, droeg hem naar de auto en legde hem op de achterbank. Het was die avond heel koud, dus deed ik mijn jas uit en legde die zachtjes over hem heen.

Bij thuiskomst droeg ik Sean snel naar binnen en stopte hem in bed. Nadat Stephen zijn pyjama had aangedaan en zijn tanden had gepoetst, ging ik naast hem liggen om het avondje uit met hem te bespreken.

‘Hoe vond je het, Stephen?’

‘Leuk’, antwoordde hij.

‘Heb je het naar je zin gehad?’

‘Ja.’

‘Wat vond je het leukste?’

‘Ik weet het niet. De trampoline, denk ik.’

‘Dat was mooi, hè? Om salto’s en kunstjes in de lucht te doen?’

Hij reageerde niet echt op mijn vragen. Ik merkte dat ik in mijn eentje het gesprek op gang probeerde te houden. Ik vroeg me af waarom Stephen zo gesloten was. Normaal gesproken was hij veel opener als er spannende dingen waren gebeurd. Ik was een beetje teleurgesteld. Ik voelde dat er iets mis was. Toen hij zich klaarmaakte om naar bed te gaan, was hij ook al zo stil geweest.

Plotseling draaide Stephen zijn gezicht naar de muur. Ik vroeg me af waarom en richtte me net genoeg op om de tranen in zijn ogen te zien opwellen.

‘Wat is er aan de hand, lieverd?’

Hij draaide zich weer naar mij toe en ik merkte dat hij zich een beetje schaamde voor zijn tranen en voor zijn trillende lip en kin.

‘Papa, als ik het koud had, zou je dan ook een jas over mij heen leggen?’

Van alles wat er tijdens ons bijzondere uitstapje was gebeurd, was een aardig gebaar het belangrijkste geweest, een kortstondige, onbewuste blijk van liefde voor zijn kleine broertje. Dat was een heel belangrijke persoonlijke les voor mij over het belang van aardig zijn.

In relaties kunnen kleine dingen grote gevolgen hebben. Een vrouw vertelde me eens dat er in de keuken van haar ouderlijk huis een bordje hing met de spreuk: ‘Zorgvuldig, voortdurend en vriendelijk veel kleine dingen doen is niet iets kleins.’

Kleine aardige gebaren hebben een positief effect op de ontwikkeling van vertrouwen en onvoorwaardelijke liefde. Denk maar hoe het in je eigen gezin overkomt als je woorden of zinnen gebruikt als dank je, alsjeblieft, ga jij maar eerst en kan ik je helpen. Hetzelfde geldt voor onverwachte uitingen van behulpzaamheid, zoals helpen met afwassen, kinderen mee uit winkelen nemen voor iets wat belangrijk voor ze is of opbellen om te vragen of je op weg naar huis nog iets moet meenemen. Ook kleine dingetjes om je liefde mee uit te drukken kunnen grote gevolgen hebben: bloemen sturen, een briefje in een lunchtrommeltje of koffertje stoppen of halverwege de dag opbellen en zeggen ‘ik houd van je’. Hetzelfde geldt voor dankbaarheid en waardering uiten, voor oprechte complimenten uitdelen en voor erkenning geven. Niet alleen als iemand iets speciaals heeft gepresteerd of op speciale gelegenheden als verjaardagen, maar ook op doorsnee dagen, gewoon omdat je partner of je kinderen zijn wie ze zijn.

Twaalf knuffels per dag, dat is wat we nodig hebben. Dat kunnen fysieke, verbale, visuele of emotionele knuffels zijn. We hebben allemaal dagelijks behoefte aan twaalf knuffels, verschillende vormen van emotionele of spirituele voeding afkomstig van andere mensen of van meditatie of gebed.

Ik heb ooit een vrouw gesproken die was opgegroeid in een arm gezin waar voortdurend ruzie werd gemaakt, en die pas later ging beseffen hoe belangrijk zulke vriendelijkheden en beleefdheden in een gezin zijn. Dat leerde ze op haar werkplek, een heel prestigieus hotel waar elk personeelslid beleefd was tegen elke gast. Ze wist dat het mensen een goed gevoel gaf om zo’n bijzondere behandeling te krijgen. Bovendien realiseerde ze zich dat het haarzelf een goed gevoel gaf om vriendelijk en beleefd te zijn. Op een dag besloot ze zich thuis ook zo te gaan gedragen. Ze begon kleine dingetjes voor haar gezinsleden te doen. Ze ging positieve en aardige taal gebruiken. Als ze bijvoorbeeld ontbijt serveerde, zei ze, net als op haar werk: ‘Dat het jullie maar goed mogen smaken!’ Ze vertelde me dat zowel zij als haar gezin er ingrijpend door was veranderd en dat ze een nieuwe gezinscultuur hadden ontwikkeld die hopelijk van generatie op generatie zou worden doorgegeven.

Mijn broer John en zijn vrouw Jane ruimen elke ochtend tijd in om elkaar complimenten te geven. Elke dag is er een ander gezinslid aan de beurt om complimenten in ontvangst te nemen.

Op een ochtend kwam hun sterke, sportieve zoon – de voetbalheld van de middelbare school – zo energiek en opgewonden de trap afzetten dat Jane zich afvroeg wat hem bezielde.

‘Waarom ben je zo opgewonden?’ vroeg ze.

‘Het is vanochtend mijn beurt om complimenten te krijgen!’ antwoordde hij met een glimlach.

Een van de belangrijkste aspecten van aardig zijn is waardering uitspreken. Dat is een van de grootste stortingen die je kunt doen op de emotionele bankrekening van je gezin.

Excuses maken

Waarschijnlijk is er niets dat ons vermogen om proactief te zijn zo op de proef stelt als excuses maken. Als je je zekerheid ontleent aan je imago, je positie of je gelijk, is excuses maken vernietigend voor je ego. Het laat niets van je heel. Het vergt het uiterste van alle vier de menselijke gaven.

Misschien worden we maar 0,01 procent van de tijd kwaad. Maar als we daar geen verantwoordelijkheid voor nemen en onze excuses niet aanbieden, zal zo’n woede-uitbarsting permanent invloed blijven hebben. Waarom? Omdat mensen nooit weten wanneer ze een gevoelige snaar bij ons raken. Ze blijven zich er van binnen altijd zorgen over maken en proberen zichzelf te verdedigen door ons gedrag achteraf te bekritiseren en hun eigen natuurlijke, spontane, intuïtieve responsen te beteugelen.

Hoe sneller we ons leren verontschuldigen, hoe beter. Dat wordt bevestigd door allerlei wereldtradities. In het Verre Oosten zegt men bij voorbeeld: ‘Als je buigt, buig dan diep.’ Ook in de Bijbel staat een goede les over de laatste penning:

Wees vriendelijk jegens uw tegenpartij, tijdig, terwijl gij nog met hem onderweg zijt; opdat uw tegenpartij u niet aan de rechter overlevere en de rechter aan zijn dienaar en gij in de gevangenis wordt geworpen. Voorwaar, ik zeg u: gij zult daar voorzeker niet uitkomen, voordat gij de laatste penning hebt betaald.

Er zijn ongetwijfeld een aantal manieren om deze les in ons leven te integreren, maar dit is er een van: als je het met anderen oneens bent, moet je snel zorgen dat je het met ze ‘eens’ wordt. Niet over het onderwerp van de onenigheid (dat zou je integriteit aantasten), maar over het recht om het met elkaar oneens te zijn, om het te zien zoals anderen het zien. Anders zullen zij jou uit zelfbescherming in een mentale/emotionele gevangenis plaatsen. En daar laten ze je pas uit als je de laatste penning hebt betaald: als je volmondig en nederig toegeeft dat het verkeerd was om hun niet het recht te geven om het met je oneens te zijn. En dat moet je doen zonder op de een of andere manier te laten merken dat je alleen zegt dat het je spijt als zij dat ook zeggen.

Als je de laatste penning betaalt door alleen maar te proberen het voortaan beter te doen en je niet te verontschuldigen, zullen andere mensen argwanend blijven en je achter de tralies houden, achter de mentale en emotionele etiketten die ze je hebben opgeplakt en die hun een gevoel van veiligheid geven omdat ze weten dat ze niet te veel van je moeten verwachten.

Iedereen verpest het wel eens; iedereen raakt wel eens van de juiste koers. Als dat gebeurt, moet je je verantwoordelijkheid nemen, je misstap in alle nederigheid onderkennen en je er oprecht voor verontschuldigen.

‘Lieverd, het spijt met dat ik je voor gek heb gezet in aanwezigheid van je vrienden. Dat was verkeerd van me. Ik zal mijn excuses aan je aanbieden, en ook aan je vrienden. Ik had het nooit mogen doen. Ik ben voorbijgegaan aan jouw gevoelens en dat spijt me. Ik hoop dat je me een nieuwe kans geeft.’

‘Lieverd, het spijt me dat ik je de mond heb gesnoerd. Je probeerde me iets te vertellen dat belangrijk voor je is, en ik werd zo in beslag genomen door mijn eigen agenda dat ik over je heen walste. Wil je me alsjeblieft vergeven?’

In deze verontschuldigingen wordt opnieuw gebruikgemaakt van alle vier de gaven. Ten eerste ben je je bewust van wat er gebeurt. Ten tweede raadpleeg je je geweten en laat je morele of ethische besef zich gelden. Ten derde zie je voor je wat er mogelijk is, wat beter zou zijn. En ten vierde handel je naar de andere drie gaven. Negeer je er één, dan is al je moeite voor niets en probeer je je gedrag uiteindelijk alleen maar te verdedigen, te rechtvaardigen, uit te leggen of goed te praten. Je biedt misschien wel je excuses aan, maar op een oppervlakkige, onoprechte manier.

Loyaal zijn aan de mensen die er niet zijn

Wat gebeurt er als gezinsleden niet loyaal aan elkaar zijn, als ze anderen achter hun rug bekritiseren en over hen roddelen? Wat doet dat met de relatie en met de cultuur?

‘Mijn man is toch zo’n krent! Hij maakt zich druk om elke cent die we uitgeven.’

‘Mijn vrouw kwebbelt de hele dag door. Je zou denken dat ze af en toe eens haar mond zou houden om mij aan het woord te laten.’

‘Hoorde je wat mijn zoon gisteren heeft gedaan? Hij heeft een leraar een grote mond gegeven. Ik ben door de school gebeld. Het was zo gênant! Ik weet niet wat ik met die knul aan moet. Hij zorgt altijd voor problemen.’

‘Die schoonmoeder van mij is onverbeterlijk! Ze bemoeit zich met alles wat we doen. Ik snap niet waarom mijn vrouw zich zo laat beïnvloeden.’

Opmerkingen als deze hebben niet alleen een negatief effect op de emotionele bankrekening van de persoon over wie wordt gesproken, maar ook op die van de persoon tegen wie wordt gesproken. Stel dat je erachter kwam dat iemand zo’n opmerking over jou had gemaakt. Hoe zou je je dan voelen? Waarschijnlijk zou je je onbegrepen, bezoedeld, onterecht bekritiseerd en ten onrechte beschuldigd voelen. Wat voor invloed zou dat hebben op je relatie met die persoon? Zou je je veilig voelen? Zou je je bevestigd voelen? Zou je het gevoel hebben dat je hem in vertrouwen kon nemen en dat hij dat vertrouwen niet zou schenden?

En hoe zou je je aan de andere kant voelen als iemand zoiets over iemand anders tegen jou zei? In eerste instantie zou je misschien vereerd zijn dat die persoon je ‘in vertrouwen’ nam, maar later zou je je waarschijnlijk gaan afvragen of diezelfde persoon in andere omstandigheden niet net zoiets negatiefs over jou zou zeggen tegen een ander.

Naast excuses maken is loyaal zijn aan afwezige familieleden de lastigste en een van de belangrijkste stortingen die je als individu kunt doen. Dat betekent niet dat je je niet bewust bent van hun zwakheden en als een dwaze optimist je kop in het zand moet steken. Het betekent alleen dat je je normaal gesproken op het positieve en niet op het negatieve concentreert. En als je toch over die zwakheden praat, doe je dat op een zodanig verantwoordelijke en constructieve manier dat je je niet zou schamen als de mensen over wie je het hebt het gesprek zouden kunnen horen.

Een vriend van ons had een achttienjarige zoon aan wie zijn getrouwde broer en zusters met hun aanhang zich ergerden. Als hij er niet was (en dat was vaak, omdat hij meestal bij vrienden zat), praatte het gezin over hem. Hun favoriete gespreksonderwerpen waren zijn vriendinnetjes, zijn gewoonte om lang uit te slapen en het feit dat hij zijn moeder als slaaf gebruikte. Deze man nam zelf ook deel aan dit soort roddelgesprekken en ging daardoor geloven dat zijn zoon echt onverantwoordelijk bezig was.

Op een gegeven moment besefte deze vriend wat er gaande was en welke rol hij daarin speelde. Hij besloot zich voortaan te houden aan het principe ‘wees loyaal aan afwezige gezinsleden’, in dit geval aan zijn zoon. Als er voortaan zulke gesprekken werden gevoerd, ging hij op een vriendelijke manier tegen de negatieve opmerkingen in en zei hij iets goeds over zijn zoon. Hij vertelde iets positiefs als tegenwicht voor de minachtende opmerkingen van de anderen. Al snel bloedde zo’n gesprek dan dood en werden er andere, interessantere onderwerpen aangeboord.

Mijn vriend zei dat hij al snel merkte dat de andere gezinsleden dit principe begonnen over te nemen. Ze gingen zich realiseren dat hij ook hen zou verdedigen als ze er niet waren. En op de een of andere bijna onverklaarbare manier – misschien omdat hij nu anders tegen zijn zoon aankeek – verbeterde dit ook zijn emotionele bankrekening met zijn zoon, die zich niet eens bewust was geweest van de gesprekken die zijn familie over hem had gevoerd. Conclusie: de manier waarop je omgaat met een relatie in je gezin heeft uiteindelijk invloed op elke relatie in je gezin.

Ik weet nog dat ik een keer heel veel haast had omdat ik naar een afspraak moest. Als ik eerst mijn driejarige zoontje Joshua nog gedag zou zeggen, wist ik dat hij mij met allerlei behoeften en vragen zou bestoken. Dat zou tijd kosten, en die had ik op dat moment niet. Dus zei ik tegen mijn andere kinderen: ‘Tot straks. Ik heb haast! Zeg niet tegen Joshua dat ik wegga.’

Ik zat al bijna in mijn auto toen ik besefte wat ik zojuist had gedaan. Ik draaide me om, liep weer naar binnen en zei tegen de andere kinderen: ‘Ik had niet het huis uit moeten lopen zonder Joshua gedag te zeggen. Ik ga hem opzoeken om hem persoonlijk gedag te zeggen.’

Natuurlijk kwam ik vervolgens niet meteen weg. Ik moest met hem praten over de dingen die hij me te vertellen had. Maar het kwam ten goede aan mijn emotionele bankrekening met hem en ook aan die met de andere kinderen.

Soms denk ik: wat zou er gebeurd zijn als ik niet terug was gegaan? Stel dat ik ’s avonds pas naar Joshua toe was gegaan? Zou hij liefdevol en open tegen me zijn geweest als hij wist dat ik zomaar weg was gegaan terwijl hij me nodig had gehad? Welke invloed had dat gehad op mijn relatie met mijn andere zoons en dochters? Zouden ze gedacht hebben dat ik ook hen niet gedag zou hebben gezegd als dat niet in mijn planning had gepast?

De boodschap aan dat ene individu is in feite een boodschap aan iedereen. Iedereen is immers een individu, en als je het ene individu op een bepaalde manier behandelt zul je een ander individu in een andere situatie precies zo behandelen. Daarom is het zo belangrijk om loyaal te zijn aan degenen die niet aanwezig zijn.

Ook in dit voorbeeld spelen alle vier de proactieve gaven een rol. Om loyaal te kunnen zijn, moet je zelfbewustzijn bezitten. Je moet een geweten hebben, een moreel besef van goed en kwaad. Je moet een besef hebben van wat er mogelijk is, wat er beter is. En je moet het lef hebben om het in praktijk te brengen.

Loyaal zijn aan mensen die er niet zijn is duidelijk een proactieve keuze.

Beloften doen en nakomen

Door de jaren heen hebben een heleboel mensen mij gevraagd of ik weet hoe ze beter met hun problemen kunnen omgaan, hun kansen beter kunnen benutten en hun leven succesvoller kunnen maken. Ik geef hen altijd een eenvoudig antwoord dat slechts uit zes woorden bestaat: ‘Doe beloften en kom ze na.’

Hoewel dit misschien wel heel simpel gesteld lijkt, geloof ik echt dat het een wijze les is. Dit eenvoudige zinnetje is zelfs de belichaming van de eerste drie eigenschappen. Als een heel gezin zich eraan zou houden, zou het heel veel goeds opleveren.

Er is nauwelijks een storting te bedenken die meer impact heeft op een gezin dan beloften doen en woord houden. Hoeveel opwinding, voorpret en hoop creëer je niet met een belofte? De beloften die mensen binnen het gezin doen, zijn de wezenlijkste en vaak ook de kwetsbaarste van allemaal.

De belangrijkste basisbelofte die we een ander menselijk wezen ooit doen is de huwelijks- of samenlevingsbelofte. Dat is de ultieme belofte. Van even groot belang is de belofte die we onze kinderen impliciet doen – vooral als ze klein zijn – om voor ze te zorgen en ze groot te brengen.

Daarom hebben scheidingen zo’n pijnlijk negatief effect op de emotionele bankrekening. Mensen die zoiets meemaken, hebben het gevoel dat de ultieme belofte is verbroken. In dat geval wordt het dus nog belangrijker om stortingen te doen die het vertrouwen helpen herstellen.

Een man die mij met een bepaald project hielp, vertelde me eens over de afschuwelijke scheiding die hij had meegemaakt. Maar hij zei er met zichtbare trots bij dat hij zich steevast aan een belofte hield die hij zichzelf en zijn vrouw vele maanden eerder had gedaan: hij zou geen kwaad over haar spreken, vooral niet in aanwezigheid van de kinderen, en hij zou altijd op een bevestigende en positieve manier over haar praten. Dat was in de periode dat de juridische en emotionele gevechten tussen hen werden uitgevochten, en hij zei dat het het moeilijkste was dat hij ooit had gedaan. Maar hij gaf ook aan hoe blij hij was dat het hem was gelukt. Het was namelijk niet alleen heel bepalend geweest voor hoe zijn kinderen zich voelden, maar ook voor hoe ze tegen hun beide ouders aankeken en tegen hun gevoel van saamhorigheid als gezin, ondanks de uiterst lastige situatie. Hij bleef maar benadrukken hoe blij hij was dat hij zich aan zijn belofte had gehouden.

Ook als beloften in het verleden zijn verbroken, is de situatie soms nog om te buigen tot een storting. Ik herinner me bijvoorbeeld een man die een afspraak die hij met mij had gemaakt niet nakwam. Later vroeg hij of ik hem de kans wilde geven om iets anders te doen, en toen heb ik nee gezegd. Op basis van mijn eerdere ervaringen met hem wist ik niet zeker of hij dit keer wel woord zou houden.

Maar die man zei tegen me: ‘Ik heb de vorige keer mijn belofte verbroken. Dat had ik moeten erkennen. Ik heb slechts een halfslachtige poging gedaan, en dat was verkeerd van me. Zou je me alsjeblieft nog één kans willen geven? Ik zal mijn belofte dit keer dubbel en dwars inlassen.’

Ik stemde toe en hij hield woord. Hij maakte zijn belofte op een buitengewoon goede manier waar. Daardoor steeg hij zelfs nog meer in mijn achting dan wanneer hij zich aan onze eerste afspraak had gehouden. Zijn moed om terug te komen, om een lastig probleem en een fout op een eervolle manier onder ogen te zien, was een zeer grote storting op mijn emotionele bankrekening.

Vergeven

Voor veel mensen is vergeven het ultieme teken van proactiviteit. Wie niet vergeeft, blijft immers altijd slachtoffer.

Een vrouw vertelde me het volgende verhaal:

Als kind voelde ik me gelukkig en veilig. Ik koester warme herinneringen aan picknicken met het gezin, spelletjes doen in de voorkamer en samen tuinieren. Ik wist dat mijn ouders van elkaar hielden en dat ze van hun kinderen hielden. Maar toen ik een jaar of vijftien was, begonnen er dingen te veranderen. Mijn vader ging af en toe op zakenreis. Hij begon ’s avonds en in het weekend over te werken. De relatie tussen hem en mijn moeder leek gespannen. Hij bracht geen tijd meer door met het gezin. Toen ik op een nacht terugkwam van een nachtdienst in het restaurant waar ik werkte, zag ik dat mijn vader tegelijkertijd aan kwam rijden. Ik besefte dat hij de hele nacht niet thuis was geweest.

Uiteindelijk gingen mijn vader en moeder uit elkaar. Dat was een harde klap voor ons kinderen, vooral toen we ontdekten dat papa mama met een ander had bedrogen. Zijn ontrouw, zo hoorden we later, was begonnen tijdens een van zijn zakenreizen.

Een aantal jaren later trouwde ik met een geweldige man. We hielden vreselijk veel van elkaar en namen onze huwelijksgelofte uiterst serieus. Alles leek op rolletjes te gaan, tot hij me op een dag vertelde dat hij voor zijn werk een paar dagen weg moest. Plotseling werd ik overspoeld door alle pijn uit het verleden. Mijn vader had immers voor het eerst mijn moeder bedrogen toen hij op zakenreis was. Ik had absoluut geen reden om aan mijn echtgenoot te twijfelen. Er was niets wat mijn angst rechtvaardigde. Maar de angst was er wel degelijk – intens en pijnlijk.

Het grootste deel van de tijd dat mijn man weg was, heb ik gehuild en me afgevraagd wat hij aan het doen was. Ik probeerde uit te leggen waar ik bang voor was, maar ik wist dat hij me niet echt zou begrijpen. Hij had gewoon voor honderd procent voor mij gekozen en zag niet in waarom zijn reizen een probleem vormden. Maar in mijn ogen realiseerde hij zich niet dat hij altijd op zijn hoede moest zijn. Ik had het gevoel dat hij in dit soort situaties veel minder opmerkzaam zou zijn dan ik omdat niemand in zijn gezin had gedaan wat mijn vader had gedaan.

De maanden daarna ging mijn man verschillende keren op zakenreis. Ik probeerde me positiever op te stellen. Ik deed mijn best om mijn gedachten en gevoelens te beheersen. Maar telkens als hij wegging, voelde ik de paniek in me opwellen. De emotionele stress werd zo intens dat ik zelfs moeite had met eten en slapen als hij weg was. Niets leek te helpen, hoe hard ik ook mijn best deed.

Uiteindelijk, na jaren van hevige pijn, bereikte ik het punt waarop ik in staat was om mijn vader te vergeven. Ik kon zijn gedrag zien voor wat het was: zijn gedrag. Hij had ons allemaal diep gekwetst, maar ik merkte dat ik hem kon vergeven en van hem kon houden en de angst en de pijn kon loslaten.

Dit werd een belangrijk keerpunt in mijn leven. Plotseling ontdekte ik dat de spanning in mijn huwelijk verdwenen was. Ik kon zeggen: ‘Dat was mijn vader, niet mijn man.’ Ik ontdekte dat ik mijn man gedag kon kussen als hij op reis ging en vervolgens mijn aandacht kon verschuiven naar alles wat ik gedaan wilde hebben voor hij weer terug was.

Ik wil het niet doen voorkomen alsof alles van de ene op de andere dag perfect werd. De jaren van wrok die ik voor mijn vader had gekoesterd hadden een aantal diep ingesleten gewoontes opgeleverd. Maar na die cruciale ervaring was ik in staat om mijn negatieve gedachten en gevoelens te herkennen als ze de kop opstaken, waardoor ik snel kon ingrijpen en verder kon gaan met mijn leven.

Ook hier geldt: wie niet vergeeft, blijft altijd slachtoffer. Als je een ander echt vergeeft, effen je de weg voor vertrouwen en onvoorwaardelijke liefde. Je reinigt je eigen hart. Bovendien neem je een obstakel weg dat de ander ervan weerhoudt te veranderen. Als je iemand niet vergeeft, plaats je jezelf namelijk tussen die persoon en zijn eigen geweten. Je staat in de weg. Je wordt een wegversperring die geen veranderingen doorlaat. In plaats van te werken aan zijn eigen geweten is de ander alleen maar bezig om zijn gedrag tegenover jou te verdedigen en te rechtvaardigen.

Een van de grootste bijdragen die je kunt leveren aan je relaties met andere gezinsleden – en aan de kwaliteit en de rijkdom van je eigen leven – is vergeven. Onthoud dat het niet de slangenbeet is die de grootste schade toebrengt, maar het achtervolgen van de slang die het gif naar het hart doet stromen.

De basiswetten van de liefde

In dit hoofdstuk hebben we vijf belangrijke stortingen beschreven die je rechtstreeks en op een proactieve manier op de emotionele bankrekeningen van je gezinsleden kunt doen. Deze stortingen spelen zo’n grote rol in het gezinsleven omdat ze verband houden met de basiswetten van de liefde, wetten die voorschrijven dat liefde in haar zuiverste vorm onvoorwaardelijk is.

Er bestaan drie van deze wetten: acceptatie in plaats van afkeuring, begrip in plaats van veroordeling, en participatie in plaats van manipulatie. Wie deze wetten naleeft, maakt een proactieve keuze die niet gebaseerd is op het gedrag van een ander of op sociale status, opleidingsniveau, rijkdom, reputatie of welke andere factor ook, puur op de intrinsieke waarde van een menselijk wezen.

Deze wetten liggen ten grondslag aan een harmonieuze gezinscultuur; alleen als we de basiswetten van de liefde naleven, stimuleren we gehoorzaamheid aan de basiswetten van het leven (zoals eerlijkheid, verantwoordelijkheid, integriteit en dienstbaarheid).

Als mensen problemen hebben met een naaste en alles doen wat in hun macht ligt om die persoon op een in hun ogen verantwoordelijke koers te krijgen, is de kans groot dat ze juist de ‘secundaire’ of onechte wetten van de liefde volgen. Ze gaan zich bedienen van veroordeling, afwijzing en manipulatie. Het doel dat ze voor ogen hebben is belangrijker dan de persoon. Ze hebben voorwaardelijk lief. Met andere woorden, ze gebruiken liefde om te manipuleren en te beheersen. Daardoor voelt de ander zich afgewezen en zet die alles op alles om niet te veranderen.

Als je mensen echter accepteert en van ze houdt zoals ze zijn, stimuleer je ze om beter te worden. Mensen accepteren is niet hetzelfde als hun zwakheden gedogen of het met ze eens zijn; je bevestigt alleen hun intrinsieke waarde. Je erkent dat ze op een bepaalde manier denken of zich op een bepaalde manier voelen. Je verlost ze van de behoefte om zichzelf te verdedigen en te beschermen. Zodra ze geen energie meer hoeven te steken in hun eigen verdediging, kunnen ze de dialoog aangaan met hun eigen geweten en creëren ze mogelijkheden om te groeien.

Door onvoorwaardelijk van mensen te houden ontketen je hun natuurlijke vermogen om een beter mens te worden. Dat lukt alleen als je de persoon los ziet van zijn gedrag en gelooft in zijn onzichtbare potentieel.

Bedenk eens hoe waardevol deze opstelling zou zijn als je te maken hebt met een gezinslid – vooral met een kind – dat vol zit met negatieve energie of dat tijdelijk een verkeerde weg is ingeslagen. Wat zou er gebeuren als je, in plaats van dit kind te stigmatiseren op basis van zijn huidige gedrag, zijn onzichtbare potentieel zou bevestigen en onvoorwaardelijk van hem zou houden? Goethe zei ooit: ‘Behandel een man zoals hij is, en hij blijft zoals hij is. Behandel een man zoals hij kan en moet zijn, en hij wordt zoals hij kan en moet zijn.’

Ik had ooit een vriend die decaan was op een heel prestigieuze school. Hij had jaren gespaard om zijn zoon de kans te geven om naar die school te kunnen, maar toen de tijd daar was, weigerde de jongen te gaan. Daar zat zijn vader heel erg mee in zijn maag. Het zou een groot voordeel zijn geweest voor de jongen als hij die specifieke school had afgemaakt. Bovendien was het een familietraditie; al drie generaties voor hem waren er afgestudeerd. De vader praatte als Brugman. Hij probeerde ook naar de jongen te luisteren om hem te begrijpen, en hoopte de hele tijd dat hij van gedachten zou veranderen.

Hij zei bijvoorbeeld tegen zijn zoon: ‘Zie je niet wat dit betekent voor je verdere leven? Je kunt langetermijnbeslissingen niet op kortetermijnemoties baseren.’

En dan antwoordde de zoon: ‘Je begrijpt het niet! Het is mijn leven. Je wilt alleen maar dat ik ben zoals jij wilt. Ik weet niet eens of ik überhaupt wel wil studeren.’

De vader reageerde daar dan weer op met: ‘Helemaal niet. Jij bent degene die het niet begrijpt. Ik wil alleen maar het beste voor je. Dus gebruik nu eens je verstand.’

De subtiele boodschap die hier werd overgebracht, was er een van voorwaardelijke liefde. De zoon had het gevoel dat de wens van de vader om hem aan die school te laten studeren zwaarder woog dan de waarde die hij aan hem hechtte als persoon en als zoon, wat vreselijk bedreigend was. Daardoor vocht hij voor en met zijn eigen identiteit en integriteit, en hij werd alleen maar vastbeslotener in zijn pogingen om zijn eigen beslissing te rationaliseren.

Na een grondige zelfanalyse besloot de vader een offer te doen; hij zwoer de voorwaardelijke liefde af. Hij wist dat zijn zoon misschien een andere keuze zou maken dan hij zou willen, maar toch besloten zijn vrouw en hij om onvoorwaardelijk van hun zoon te houden, ongeacht zijn keuze. Het was uiterst moeilijk voor hen, omdat ze de kwaliteit van zijn opleiding zo belangrijk vonden en omdat het iets was waarvoor ze sinds zijn geboorte hadden gewerkt.

De vader en moeder maakten een heel lastige periode door, waarin ze hun verwachtingen probeerden bij te stellen. Ze gebruikten alle vier de gaven op een proactieve manier en deden hun best om de aard van onvoorwaardelijke liefde te doorgronden. Uiteindelijk voelden ze de betekenis ervan diep van binnen en vertelden ze de jongen wat ze hadden gedaan en waarom. Ze zeiden tegen hem dat ze het punt hadden bereikt waarop ze in alle eerlijkheid konden zeggen dat zijn beslissing geen invloed zou hebben op hun onvoorwaardelijke liefde voor hem. Dit deden ze niet om hem te manipuleren, om hem via een omweg toch voor de ‘fatsoenlijke weg’ te laten kiezen. Hun nieuwe houding vloeide voort uit hun eigen groei. vDe jongen reageerde niet echt, maar zijn ouders waren in hun hoofd en hun hart inmiddels zo overtuigd van hun onvoorwaardelijke liefde voor hem dat dat hun gevoelens voor hem niet veranderde. Ongeveer een week later vertelde hij zijn ouders dat hij besloten had om niet te gaan studeren. Ze waren voorbereid op zijn respons en bleven onvoorwaardelijk van hem houden. Alles was uitgesproken, en het leven ging weer zijn normale gang.

Niet lang daarna gebeurde er iets interessants. Nu de jongen niet meer het gevoel had dat hij zijn standpunt moest verdedigen, ging hij bij zichzelf te rade en ontdekte hij dat hij de opleiding diep in zijn hart toch graag wilde volgen. Hij schreef zich in en vertelde dat vervolgens aan zijn vader, die opnieuw liet zien dat hij onvoorwaardelijk van zijn zoon hield door diens beslissing volledig te accepteren. Onze vriend was gelukkig, omdat hij had geleerd lief te hebben zonder voorwaarden.

Veel mensen die nooit onvoorwaardelijke liefde hebben gekend en die nooit intrinsieke eigenwaarde hebben ontwikkeld, streven hun hele leven naar goedkeuring en erkenning. Om het lege, holle gevoel dat ze van binnen hebben te compenseren, ontlenen ze kracht aan macht, status, geld, bezittingen, kwalificaties of reputatie. Vaak worden ze uiterst narcistisch en betrekken ze alles op zichzelf. Hun gedrag is zo onaangenaam dat anderen hen afwijzen, wat hun streven naar erkenning alleen maar aanwakkert.

Daarom zijn de basiswetten van de liefde zo belangrijk. Ze bevestigen de fundamentele waarde van het individu. Mensen die onvoorwaardelijke liefde kennen, zijn in staat om hun eigen kracht te ontwikkelen door trouw te blijven aan hun innerlijke kompas.

Elk probleem is een kans om een storting te doen

Voordat we doorgaan met de volgende eigenschap, wil ik je erop wijzen dat alle zeven eigenschappen voortvloeien uit de basiswetten van de liefde en dat ze allemaal een positieve bijdrage leveren aan de emotionele bankrekening. Proactief stortingen doen is iets dat je altijd kunt doen. Sterker nog, een van de meest stimulerende en opwindende aspecten van het idee van de emotionele bankrekening is dat je er proactief voor kunt kiezen om van elk gezinsprobleem een gelegenheid te maken om een storting te doen.

Iemands ‘off-day’ wordt een gelegenheid om aardig te zijn.

Een belediging wordt een gelegenheid om je te verontschuldigen, om te vergeven.

Iemands geroddel wordt een gelegenheid om loyaal te zijn, om degenen die niet aanwezig zijn op een kalme manier te verdedigen.

Als het beeld van de emotionele bankrekening in je hoofd en je hart heeft postgevat, zijn problemen en moeilijke omstandigheden niet langer obstakels die de weg belemmeren; ze zíjn de weg. Dagelijkse interacties worden kansen om liefdevolle en vertrouwensvolle relaties op te bouwen. En problemen worden een soort inentingen die het ‘immuunsysteem’ van het hele gezin activeren en versterken. Diep van binnen weet iedereen dat deze stortingen de kwaliteit van de relaties binnen het gezin enorm ten goede komen. Ze vloeien voort uit ons geweten, uit onze verbondenheid met de principes waar het in het leven uiteindelijk om draait.

Zie je hoe de proactieve keuze om stortingen te doen in plaats van opnames je kan helpen een harmonieuze gezinscultuur op te bouwen?

Hoe anders zou het er in je gezin aan toe gaan als je in plaats van
opnames te doen, stortingen doet?

| Opnames |  | Stortingen
| Respectloos over iemand praten, mensen naar beneden halen of je lomp en onbeleefd gedragen |  | Aardig zijn
| Nooit ‘het spijt me’ zeggen, of het wel zeggen maar het niet menen |  | Je excuses aan bieden
| Anderen bekritiseren, over anderen klagen en negatief over anderen praten als ze niet in de buurt zijn |  | Loyaal zijn tegenover mensen die niet aanwezig zijn
| Nooit bindende beloften aan iemand doen, of ze wel doen maar ze niet nakomen |  | Beloften doen en woord te houden
| Je snel beledigd voelen, wrok koesteren en mensen hun fouten uit het verleden kwalijk nemen |  | Vergeven

Terug naar de Chinese bamboe

Als je met stortingen begint, zie je soms direct positieve resultaten. Maar meestal duurt dat wat langer. Stortingen (blijven) doen zal je gemakkelijker afgaan als je het wonder van de Chinese bamboe in je achterhoofd houdt.

Een vrouw en haar echtgenoot deden jarenlang stortingen op hun emotionele bankrekening met haar vader, ogenschijnlijk zonder resultaat. Nadat de man vijftien jaar lang bij haar vader in de zaak had gewerkt, nam hij een andere baan zodat hij op zondag bij zijn gezin kon zijn. Dat leidde tot een breuk die voor haar vader zo diep en pijnlijk was dat hij verbitterd raakte en zelfs niet meer met haar man wilde praten. Maar noch zij, noch haar man nam daar aanstoot aan. Ze bleven stortingen van onvoorwaardelijke liefde doen. Ze reden vaak naar de boerderij waar haar vader woonde, meer dan honderd kilometer verderop. Haar man wachtte dan in de auto, soms meer dan een uur lang, terwijl zij bij hem op bezoek ging. Ze nam vaak dingen mee die ze zelf had gebakken of waarvan ze dacht dat hij ze zou waarderen. Ze ging naar hem toe met Kerstmis, op zijn verjaardag en op allerlei andere gelegenheden. Ze zette hem nooit onder druk, vroeg hem zelfs niet eens om haar man ook binnen te laten.

Als haar vader naar de stad kwam, nam de vrouw vrij van haar werk en ging ze met hem winkelen of lunchen. Ze deed alles wat ze maar kon bedenken om haar liefde en haar waardering voor haar vader te laten blijken. En haar echtgenoot steunde haar bij dit alles.

Toen ze op een dag bij haar vader op bezoek was, keek hij haar plotseling aan en zei: ‘Zou het niet gemakkelijker voor je zijn als je man ook binnenkwam?’

Ze hapte naar adem. ‘Ja, dat zou zeker gemakkelijker zijn!’ riep ze uit met tranen in haar ogen.

‘Nou,’ zei hij langzaam, ‘ga hem dan maar halen.’

Vanaf dat moment konden ze nog grotere stortingen van liefde doen. De echtgenoot van de vrouw hielp haar vader met werkzaamheden rond de boerderij. De stortingen werden zelfs nog groter toen haar vader met het klimmen der jaren mentaal achteruit ging. Aan het einde van zijn leven gaf hij aan dat hij zich net zo verwant voelde aan zijn schoonzoon als aan zijn eigen zoon.

Net als bij de Chinese bamboe zie je soms jarenlang geen resultaat van je inspanningen. Laat je niet ontmoedigen. Laat je niet verleiden door de mensen die zeggen: ‘Het is nutteloos. Het is hopeloos. Je kunt niets meer doen. Het is te laat.’

Je kunt altijd nog iets doen. Het is nooit te laat. Blijf gewoon werken binnen je cirkel van invloed. Wees een licht, geen rechter; wees een voorbeeld, geen criticus. En heb vertrouwen in het uiteindelijke resultaat.

Ik heb door de jaren heen met een heleboel getrouwde mannen en vrouwen gesproken – de meesten vrienden van me – die advies bij me kwamen vragen omdat ze problemen hadden met hun partners en het gevoel hadden dat ze aan het eind van hun Latijn waren. Vaak zijn deze mensen overtuigd van hun eigen gelijk en van het idee dat hun partner hen niet begrijpt en zich niet verantwoordelijk gedraagt. Ze zijn in een negatieve spiraal terecht gekomen waarin de ene partner voortdurend oordeelt, preekt, klaagt, veroordeelt, bekritiseert en emotionele straffen uitdeelt, en waarin de andere partner op een bepaalde manier rebelleert door te negeren, weerstand te bieden en te beweren dat zijn of haar gedrag wordt ingegeven door de manier waarop hij of zij wordt behandeld.

Mijn advies aan de partners die oordelen (dat zijn meestal degenen die naar me toe komen, in de hoop dat ik hun partner op de een of andere manier kan ‘opvoeden’ of hun redenen om een scheiding aan te vragen kan bevestigen) is dat ze een licht moeten worden en geen rechter. Ze moeten ophouden met hun pogingen hun partner te veranderen en aan zichzelf gaan werken; ze moeten hun veroordelende mentaliteit overboord gooien en stoppen met manipuleren of voorwaardelijke liefde geven.

Als mensen deze raad ter harte nemen en zich bescheidener opstellen, als ze geduldig en vasthoudend zijn en niet manipuleren – zelfs als ze daartoe worden uitgedaagd – zal zich een bepaalde zachtheid bij hen openbaren. De onvoorwaardelijke liefde en de verandering van binnenuit worden onweerstaanbaar.

Er zijn natuurlijk situaties, zoals wanneer iemand wordt mishandeld, waarin dit advies niet van toepassing is. Maar in de meeste gevallen blijkt deze benadering mensen een innerlijke wijsheid op te leveren die voor meer huwelijksgeluk zorgt. Proactief een voorbeeld stellen en geduldig stortingen van onvoorwaardelijke liefde doen levert na verloop van tijd vaak verbazingwekkende resultaten op.

Eigenschap 1: de sleutel tot alle andere eigenschappen

Eigenschap 1 Wees proactief is de sleutel tot alle andere eigenschappen. Je zult merken dat mensen die voortdurend verantwoordelijkheden en initiatief vermijden niet in staat zijn om de andere eigenschappen te ontwikkelen. Zij blijven hangen in hun cirkel van betrokkenheid. Meestal geven ze andere mensen de schuld van hun situatie, want als mensen niet trouw zijn aan hun geweten, projecteren ze hun schuldgevoel meestal op anderen. Woede is meestal niets anders dan schuldgevoel dat mensen te veel wordt.

Eigenschap 1 belichaamt de grootste gave die wij mensen als enigen hebben: het vermogen om te kiezen. Bestaat er, naast het leven zelf, een grotere gave dan dat? De fundamentele oplossingen voor onze problemen bevinden zich binnenin ons. De leraar en religieuze leider David O. McKay heeft ooit gezegd: ‘De grootste gevechten in het leven worden dagelijks gevoerd in de stille kamers van de ziel.’ Het is nutteloos om onze gevechten op de verkeerde slagvelden te voeren.

De keuze om de creatieve kracht van ons eigen leven te zijn is de meest fundamentele van allemaal. Zij vormt de kern van onze rol als transitiepersoon, als katalysator voor verandering. Zoals Joseph Zinker ooit zei: ‘Waar iemand op dit moment ook is, hij zal ontdekken dat hij altijd de schepper van zijn eigen lot is.’⁶

Niet alleen een individu, maar ook een heel gezin kan proactief zijn. Een gezin kan als transitiegezin fungeren tussen verschillende generaties of binnen de familie, of voor andere gezinnen met wie het in contact komt. Ook de vier gaven kunnen van toepassing zijn op een collectief van individuen. In dat geval spreken we van gezinsbewustzijn in plaats van zelfbewustzijn, sociaal geweten in plaats van individueel geweten, een gemeenschappelijke visie in plaats van de verbeelding of visie van één persoon, en sociale wil in plaats van onafhankelijke wil. Alle leden van zo’n gezin zijn in staat om in hun eigen woorden te zeggen: ‘Zo zijn wij. We zijn mensen met een geweten en een visie, mensen die handelen op basis van ons bewustzijn van wat er gebeurt en van wat er moet gebeuren.’

Hoe deze transformatie plaatsvindt en hoe proactiviteit wordt ontwikkeld en ingezet, is te lezen in Eigenschap 2 Begin met het einde voor ogen.

Tips om dit hoofdstuk te behandelen met volwassenen en tieners

Werken aan proactiviteit

Bespreek de volgende vragen met gezinsleden: Wanneer voel je je het meest proactief? Wanneer ben je het meest reactief? Welke consequenties heeft dat?

Herlees het materiaal over de vier menselijke gaven (pagina 33-37). Vraag je gezinsleden: wat kunnen we doen om onze proactiviteit verder te ontwikkelen?

De pauzeknop: stoppen, denken en kiezen

Praat met elkaar over het begrip pauzeknop.

Vraag het gezin om iets te bedenken wat voor hen een pauzeknop vertegenwoordigt. Dat kan een gebaar zijn, zoals een gebaar met je hand, op en neer springen of zwaaien met een arm; een actie, zoals de lichten aan- en uitdoen; een geluid, zoals op een fluit blazen, met een bel rinkelen of een dierengeluid nadoen; of zelfs een woord. Telkens wanneer dat signaal wordt gegeven, weet iedereen dat de pauzeknop wordt ingedrukt. Alle activiteiten, ook gesprekken, ruzies, discussies enzovoort, moeten op dat moment worden gestaakt. Dit signaal herinnert alle gezinsleden eraan dat ze moeten stoppen, nadenken en stilstaan bij wat er gebeurt als ze op dezelfde voet zouden doorgaan. Praat samen over de kans die een pauzeknop gezinsleden geeft om dat wat op dat moment belangrijk kan lijken (een discussie winnen, je zin krijgen, de ‘eerste’ of de ‘beste’ zijn) ondergeschikt te maken aan dat wat in werkelijkheid het belangrijkst is (hechte relaties opbouwen, een gelukkig gezin hebben of een harmonieuze gezinscultuur ontwikkelen).

Werken binnen je cirkel van invloed

Herlees het materiaal op pagina 46-49. Laat je gezinsleden een aantal dingen bedenken waarop zij niet direct invloed hebben, zoals de gedachten en handelingen van anderen, het weer, de seizoenen en natuurrampen. Zorg ervoor dat iedereen begrijpt dat er weliswaar een aantal dingen is waarop we geen invloed hebben, maar dat er heel veel is waarop we wél invloed kunnen uitoefenen. Bespreek hoeveel effectiever het is om energie en moeite te steken in de dingen die je daadwerkelijk kunt beïnvloeden.

Vraag je gezinsleden: welke dingen kunnen we doen om goed voor ons lichaam te zorgen en ziekten te proberen voorkomen?

Herlees het materiaal op pagina 49-64. Praat samen over dingen die jullie kunnen doen om de emotionele bankrekeningen in het gezin op te bouwen. Moedig iedereen aan om te beloven stortingen te doen en een week lang hun opnames zo veel mogelijk te beperken. Bespreek aan het einde van die week wat er veranderd is.

Tips om dit hoofdstuk te behandelen met kinderen

Schatgraven om het geweten te ontwikkelen

Verzin een ‘schat’ die iedereen aanspreekt en zorg ervoor dat er genoeg is voor iedereen.

Kies een veilige en voor iedereen toegankelijke plek om de schat te verbergen.

Bedenk aanwijzingen die naar de schat leiden. Om die aanwijzingen te krijgen, moeten de deelnemers vragen beantwoorden die een beroep doen op hun geweten. Positieve antwoorden brengen hen dichter bij de schat; negatieve antwoorden leiden hen ervan af. Een voorbeeld:
Terwijl je naar school loopt, zie je dat de jongen die voor je loopt een bankbiljet laat vallen. Wat doe je? Positieve responsen zijn: het biljet oppakken en aan de jongen teruggeven. De leraar over je vondst vertellen en het biljet aan hem geven. Negatieve responsen zijn: het biljet houden. Koers zetten naar de winkel. De jongen ermee pesten.

Hoe werkt de emotionele bankrekening?

Ga naar een plaatselijke bank, open een bankrekening en leg uit hoe je stortingen en opnames doet.

Maak een speciale doos voor de emotionele bankrekening. Laat de kinderen hem versieren. Zet hem op een speciale plek waar hij in het oog springt en waar iedereen bij kan. Maak een paar ‘stortingsbewijzen’ op kleine kaartjes. Stimuleer de kinderen om in de loop van de week stortingen te doen aan andere gezinsleden. Voorbeelden daarvan kunnen zijn: ‘Pap, bedankt dat ik met je mee mocht naar de golfbaan. Ik hou van je.’ Of: ‘Jasper heeft mijn bed vandaag opgemaakt terwijl ik het hem niet eens had gevraagd.’ Prik een tijdstip om over de stortingen van die week te praten. Grijp deze gelegenheid aan om gezinsleden te laten vertellen wat in hun ogen een storting is.