Eigenlijk wisten we het wel: wat onze zintuigen waarnemen beïnvloedt ons in alles wat we doen. Embodied cognition is de nieuwe wetenschap die onderzoekt hoe omgevingsfactoren als de kleur en temperatuur van een kamer of de geuren in de supermarkt ons brein beïnvloeden.

In dit boek maakt Thalma Lobel ons bewust van de verschillende factoren en hun effect. Met kleurrijke voorbeelden helpt ze je om ze te herkennen, en ze geeft tips waarmee je ze zelf kunt gebruiken in je dagelijks leven.

Maar voor je verder leest: ga in een gemakkelijke stoel zitten, verwarm jezelf met een kopje thee en sla een dekentje om je heen. Want als je warm bent en je comfortabel voelt, ben je ontvankelijker voor nieuwe ideeën.

Thalma Lobel

Het slimme lichaam

Hoe onze zintuigen onze keuzes beïnvloeden

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Thalma Lobel

Uitgeverij Business Contact

© 2014 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact

Vertaling Wybrand Scheffer

Oorspronkelijke titel Sensation

All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form.

This edition published by arrangement with the original publisher, Atria Books, a Division of Simon & Schuster, Inc., New York

Omslagontwerp Christopher Sergio

Typografie binnenwerk Elgraphic bv, Vlaardingen

E-book: 358atwork, Almere

ISBN 978 90 470 0736 4
D/2014/0108/772
NUR 770, 802

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 470 0735 7.

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact
www.businesscontact.nl

Inhoud

Inleiding – Het verwarrende web van onze zintuigen

1. Wat wil je drinken: de invloed van temperatuur

2. Gladjakkers en rouwdouwers: textuur

3. Vat dit niet te licht op: het belang van gewicht

4. Langzaamaan, rood licht: rood en prestatie

5. De rode dame: rood en seksuele aantrekkingskracht

6. Contrast: licht en donker scheiden

7. Ruimte, de mentale grens: fysieke en psychologische afstand

8. Hoog en verheven: verticale positie, afmeting en macht

9. Uit, verdomhoekje: schuld, moraal en schoonmaak

10. De zoete geur van succes: smaak en reuk

11. Het licht buiten de lijntjes uitdoen: belichaming van vergelijkingen

Epiloog

Dankbetuiging

Noten

INLEIDING

Het verwarrende web van onze zintuigen

In 2005 reisde ik met vier vrienden twee weken lang door Guatemala. Het was een geweldige tocht, vol nieuwe en spannende ervaringen, en het hoogtepunt was een bezoek aan Tikal Nationaal Park, waar allerlei archeologische sporen uit de beschaving van de Maya’s te bewonderen zijn.

We kregen in de huisjes in de jungle waar we overnachtten allemaal een eigen slaapkamer. Mijn man was niet mee op reis, dus was ik alleen in mijn kamer. Van tien uur ’s avonds tot de volgende ochtend was er geen elektriciteit. Ik sliep heel licht en werd om twee uur ’s nachts in een absolute duisternis wakker. Het was pikkedonker. Ik had geen zaklantaarn of mobiele telefoon bij mijn bed, en ik zag dus niets. Echt niets! Geen straatlantaarn in de verte, geen maanlicht of een ster door het raam. Bovendien hoorde ik niets. De jungle om ons heen zweeg. Nog nooit was ik zo dicht bij het volledige ontbreken van zintuiglijke waarneming geweest. Het was een buitengewoon onaangename ervaring.

Bij het krieken van de dag kleedde ik me aan en rende ik naar buiten. De zon scheen in mijn gezicht, de vogels kwetterden, en ik voelde me als herboren. Er was verder geen mens te zien, maar ik vond de schoonheid en de kleuren van de natuur prachtig en ik genoot van de groep gordeldieren, beesten die ik nog nooit had gezien, die net voorbijscharrelde. Ik was vooral dolgelukkig dat het leven toch niet zo dor en leeg was als het in mijn donkere kamer had geleken. In die paar uur van totale duisternis was ik nadrukkelijk doordrongen geraakt van de essentiële band tussen onze fysieke zintuigen en onze geestestoestand.

Het is cruciaal om de wereld om ons heen zintuiglijk te kunnen waarnemen, maar het andere uiterste van het volledig ontbreken van die zintuiglijke ervaringen is de zintuiglijke overbelasting, die zich vaak voordoet bij mensen die in een grote stad wonen en werken. De stedelijke leefomgeving is met alle gehaaste voetgangers, agressieve chauffeurs, bonkige vrachtwagens, verstikkende uitlaatgassen, met doodsverachting rondscheurende fietsers, schreeuwerige etalages, onafgebroken silhouetten van hoekige gebouwen, verschroeiende hitte en dicht opeengepakte lichamen een meedogenloos gekkenhuis. Ik ben dol op steden als New York, Los Angeles en Tel Aviv (in die laatste stad woon ik), maar ik moet er af en toe wel even tussenuit – tijdelijk. Andere mensen kunnen minder goed tegen die drukte en ergeren zich aan die overdaad aan prikkels. Zij hebben een voorkeur voor een rustiger omgeving, in een buitenwijk of in de natuur op het platteland.

Tussen deze uitersten ligt een heel spectrum aan sensaties. Het totaal ontbreken van zintuiglijke waarnemingen en het bombardement aan prikkels zijn allebei slecht voor ons. Toch worden we, waar we ook zijn, voortdurend blootgesteld aan prikkels en signalen. We raken dingen van verschillende temperatuur en textuur aan, we ruiken dingen met een vieze of juist een lekkere geur, we zien onmetelijk veel kleuren en we pakken voorwerpen op en voelen dan hoe zwaar ze zijn. Een groot deel van onze wereld registreren we heel bewust via onze zintuigen. Maar we worden ook onbewust op allerlei verbijsterende manieren beïnvloed door de lichamelijke ervaringen die onze zintuigen doorgeven.

In dit boek neem ik je mee op een systematische tocht langs onze zintuigen en zal ik uitleggen hoe onze zintuiglijke ervaringen invloed hebben op wat wij zo graag als een rationele geest beschouwen en op de onafhankelijke gedachten die wij denken te hebben. Ik zal uitleggen waarom hogere temperaturen ons tijdelijk milder stemmen en waarom de kleur rood ons in toetsen slechter doet scoren. Ik zal laten zien dat dicht op elkaar staande stippen op een assenkruis zorgen voor een hechtere emotionele band met een plek en dat een curriculum vitae op een stevig klembord een betere, professionelere indruk maakt. Ik zal ook aantonen waarom een schoonmaakgeur, bijvoorbeeld van Glassex, schoonmaakgedrag bevordert, terwijl voorafgaand aan een tentamen douchen de kans op spieken vergroot. Als al deze stellingen ongelofelijk klinken moet ik er toch echt even op wijzen dat deze bevindingen allemaal bij herhaling in laboratoriumtests zijn bewezen en in de meest vooraanstaande wetenschappelijke tijdschriften ter wereld zijn gepubliceerd. Die verbazingwekkende feiten wijzen ook naar een nieuw soort begrip van de werkingen van onze geest, en Het slimme lichaam presenteert die onderzoeken voor het eerst voor jou, de algemene lezer.

Dit boek gaat over de manier waarop prikkels invloed op ons hebben. Onbewust waargenomen aanwijzingen in onze omgeving kunnen ertoe leiden dat we slechter slapen, een onvoldoende voor een tentamen halen of verliefd worden. In het sprookje ‘De prinses op de erwt’ van Hans Christian Andersen is alleen een prinses zo teergevoelig dat ze een onder twintig lagen veren en twintig matrassen verstopt erwtje kan voelen, maar in werkelijkheid zijn we allemaal buitengewoon gevoelig voor de prikkels uit onze leefomgeving. We weten soms net zomin als de prinses wat precies de oorzaak van de storing op onze radar is, maar duidelijk is wel dat die storing invloed heeft.

Veel van de gevolgen van deze prikkels duren maar kort. Ze lichten eventjes op in ons onderbewustzijn, maar zorgen niet voor een permanente verandering. Wat maar kort duurt, is echter niet per se onbelangrijk. Hoe we ons onder invloed van die prikkels gedragen, kan een grote rol spelen in onze effectiviteit tijdens zakelijke bijeenkomsten, in het klaslokaal en op het sportveld. Die prikkels kunnen van invloed zijn op ons gedrag bij een eerste afspraakje en tijdens een sollicitatiegesprek. Dit boek zal helpen om de mate waarin we ons van deze prikkels of ‘erwten’ bewust zijn te vergroten – en dus ook de invloed ervan op de gedachten en handelingen van jouzelf en van anderen.

Mijn onderzoek naar de invloed die hun leefomgeving op mensen heeft, begon eigenlijk toen ik als achttienjarige mijn dienstplicht in het Israëlische leger vervulde. Ik was gelegerd in een geheime bunker, diverse verdiepingen onder de grond. Ik was net met mijn studie psychologie begonnen en ik draaide 48 uursdiensten op de legerbasis, zodat ik soms ook een paar dagen weg kon voor colleges. Daar luisterde ik dan naar lezingen over het functioneren van de menselijke geest onder extreme omstandigheden. Het was een tikkeltje ironisch dat ik daarna weer naar een metalen grot terugkeerde om twee dagen achtereen zonder slaap te moeten werken. Mijn leven was zo eigenlijk een wetenschappelijk experiment.

Op de basis woonden en werkten we bij meedogenloos felle elektronische verlichting en ademden we voortdurend dezelfde, kunstmatig ververste lucht in. Er waren kleine, pikdonkere kamers waar we af en toe een dutje konden doen, en in de loop van zo’n ondergronds verblijf verloor ik meestal alle gevoel voor tijd. Elke keer als ik naar de bunker terugkeerde, was ik nog helemaal vol van de psychologie waar ik me op de universiteit op had gericht, en ik kon het dan niet laten elke gezichtsuitdrukking en al het ongewone gedrag van mijn medesoldaten te analyseren. Ik had het destijds nog niet echt door, maar ook toen was ik al geboeid door de manier waarop onze leefomgeving ons vormt en beïnvloedt. De wereld werd mijn laboratorium.

Ik studeerde af in klinische psychologie en vervolgde mijn opleiding met een postdoctorale studie aan Harvard. Als wetenschappelijk medewerker psychologie deed ik onderzoek naar de invloed op ons gedrag van stereotypen, persoonlijkheidskenmerken en culturele invloeden, met als specialisme de psychologie van de geslachtelijke identiteit bij zowel kinderen als volwassenen. Ik ontwikkelde interessante experimenten, waarvan de resultaten in prestigieuze tijdschriften werden afgedrukt. Ik was gek op mijn werk.

Toen las ik in 2008 in Science over een onderzoek van Laurence Williams en John Bargh, waarin werd vastgesteld dat mensen die een kop warme koffie in hun hand hadden eerder geneigd waren een ander als emotioneel ‘warm’ te beoordelen.¹ De bevindingen van dat onderzoek en vergelijkbare studies leken, met hun onthulling van allerlei subtiele maar essentiële invloeden op onze gedachten, waarnemingen en beoordelingen, wel een soort sciencefiction. Ze raakten me op een manier waarop onderzoek me nog nooit had geraakt. Al lezend moest ik terugdenken aan het feit dat ik in de bovenbouw van de middelbare school uit een boek over psychoanalyse had begrepen hoe sterk de invloed van het onbewuste op ons lichaam en onze geest is. De verhalen van patiënten die door lichamelijke kwalen als verlamming en oogstoornissen werden geteisterd en dankzij ‘praattechnieken’ genezen waren omdat ze zich op die manier bewust werden van onbewuste oorzaken van hun symptomen, vormden ooit mijn inspiratiebron om mezelf als psycholoog te bekwamen. En nu diende zich een nieuwe revolutie in de psychologie aan.

Maar deze onderzoeken werden uitgevoerd in het laboratorium, met heel gewone mensen, zonder ziekteverschijnselen. Ze bestudeerden alledaags gedrag, zoals de interactie met vrienden, de evaluatie van sollicitanten en sociale beoordelingen. Bovendien speelden verborgen of onderdrukte motieven, verlangens of angsten die ons gedrag onbewust beïnvloeden in deze onderzoeken geen rol. In plaats daarvan gingen ze over de lichamelijke prikkels die we voortdurend ervaren en die ons gedrag onbewust beïnvloeden.

Wij willen meestal maar al te graag geloven dat we controle hebben over wat we doen, en daarom is het een tikkeltje verontrustend om te ontdekken dat ogenschijnlijk onbetekenende fysieke prikkels en factoren in de leefomgeving voortdurend invloed op ons gedrag hebben. Die bevindingen druisten tegen de intuïtie in, en juist daardoor vond ik ze zo interessant. Ik besloot me weer te gaan richten op onderzoek naar het verband tussen lichaam en geest, maar nu aan de hand van deze nieuwe benadering, die tegenwoordig wel de theorie van de embodied cognition (gegronde of belichaamde cognitie) wordt genoemd.

Ik woonde als kind in het drukke Tel Aviv, maar bracht de zomer meestal door in de kibboets van mijn tante. Daar heb ik prachtige jeugdherinneringen aan. Het leven in de kibboets was destijds als een bestaan op een andere planeet, zonder telefoon of auto, met niets anders dan eindeloze velden waar her en der een huisje stond. De mensen waren daar anders, rustiger, en ze hadden zelfs andere gezichtsuitdrukkingen dan in de stad. Elke keer als ik er op bezoek ging, viel me op dat ik er ook veranderde. We voelden ons daar allemaal onderdeel van een groter landschap, van een groter doel, en we stonden dichter bij de krachten van de natuur en de manier waarop die onze levens en onze dagelijkse bezigheden bepaalden. Ik ervoer daar tijdens een van mijn zomers de openbaring dat wij mensen meer zeil- dan motorboot zijn: onze handen houden het stuur wel vast, maar de onzichtbare kracht van de wind is veel belangrijker dan wij. Als volwassene, en na een leven gewijd aan het onderzoeken van de geest, heb ik eindelijk de wetenschap van de belichaamde cognitie om te bevestigen dat dat kleine meisje op het platteland meer gelijk had dan ze toen besefte.

Temperatuur, textuur, gewicht, geluid, smaak, geur, kleur en een hele symfonie aan andere fysieke prikkels beïnvloeden ons elke dag. We worden geraakt zonder te weten dat we geraakt worden. We denken dat we de baas over onze beslissingen en handelingen zijn en we voelen ons daar ook verantwoordelijk voor, terwijl ze toch vooral sterk beïnvloed worden door de zintuiglijke wereld om ons heen; soms komen ze daar zelfs volledig uit voort.

Na dertig jaar eigen onderzoek, bestudering van het onderzoek van anderen en lesgeven aan duizenden studenten is dit belichaamde materiaal me steeds meer gaan inspireren. Als ik mijn studenten erover onderwijs, is de verbazing van hun gezichten af te lezen. En als mijn studenten en ik onze eigen experimenten opzetten, verbazen we onszelf. Zo stelden we in een onderzoek vast dat het morele oordeel van mensen over anderen wordt beïnvloed door vieze smaken. Toch heb ik het sterke vermoeden dat jij net als de meeste andere mensen denkt dat jouw morele waarden voortkomen uit diepe innerlijke overtuigingen, die niet door eenvoudige, oppervlakkige veranderingen in je leefomgeving te beïnvloeden zijn.

Ik ga om te beginnen nader in op de invloed van temperatuur op onze stemming en op de beslissingen die we nemen. Gebleken is dat er oorzaken zijn die zorgen dat we ons soms nogal wispelturig gedragen. Ik ben ervan overtuigd dat deze innovatieve experimenten, de theorieën die erachter zitten en hun implicaties voor jouw eigen leven net zozeer versteld zullen doen staan als mijn studenten en mij.

1

Wat wil je drinken: de invloed
van temperatuur

Wie ooit getrouwd is geweest, kent de gouden regel dat het altijd de schuld van de man is. Mijn man en ik zijn ruim dertig jaar samen, en een jaar of tien geleden besloten we onze flat in Tel Aviv te verkopen. Het was weliswaar een prachtig, zonnig Bauhaus-appartement met witte muren in het hart van de stad, maar het bezit ervan was een blok aan ons been geworden. Er kwamen talloze kijkers om het appartement te bezichtigen, en een pasgetrouwd stel kwam keer op keer terug om te kijken. Bij een van hun bezoekjes namen ze zelfs een architect mee, die onmiddellijk begon te meten en alles wilde weten over mogelijkheden van verbouwingen. Ze wilden het graag kopen, dat was wel duidelijk.

We hadden het tijdens die bezoekjes soms ook wel over geld, maar Israëli’s zijn berucht om hun terughoudendheid in dat soort zaken. We waren al bijna aan het ondertekenen van de notariële stukken toe zonder dat er overeenstemming over een prijs was bereikt. Voor de afsluitende onderhandelingen zouden we het stel bij een kopje thee bij wederzijdse kennissen treffen. Ik herinner me nog dat ik er onderweg absoluut van overtuigd was dat hun bod te laag was en dat ik vastbesloten was stevig te onderhandelen. Ik oefende stilzwijgend wat ik allemaal over de waarde van het appartement te zeggen had, en ik zou wijzen op de geweldige ligging en de vele andere belangstellenden die we hadden. Na binnenkomst schonken de wederzijdse kennissen ons allemaal een kopje thee in, en binnen tien minuten waren we het over de prijs eens en hadden wij hun te lage bod geaccepteerd.

Weer thuis kon ik mezelf wel voor mijn kop slaan, want ik had het gevoel dat we best meer hadden kunnen krijgen – als we maar hadden volgehouden. Het stel had overduidelijk geen gebrek aan geld gehad. Waarom hadden we het zo makkelijk opgegeven? Uiteraard besloot ik dat het niet anders kon dan dat het de schuld van mijn man was. Waarom had híj zich niet verzet? Waarom waren we zo makkelijk akkoord gegaan? Misschien hadden we gewoon geen zin in eindeloze onderhandelingen gehad. Misschien vonden we het jonge stel gewoon wel aardig. Jaren later kwam ik tot de ontdekking dat het om iets veel eenvoudigers ging: de warme thee.

In 2008 zochten student Laurence Williams en zijn bekende docent John Bargh bij Yale University 41 studenten bij elkaar voor een psychologisch onderzoek.¹ De studenten werden een voor een naar een lobby geleid, waar een jonge onderzoeksassistente hen ontving en naar een lift bracht die naar het laboratorium op de vierde verdieping ging. Bij het experiment hoorde dat de assistente haar handen vol had met een stapel boeken, een klembord en een kop koffie. In de lift vroeg ze de deelnemer aan het experiment of die haar koffie even wilde vasthouden, zodat zij de naam van de deelnemer en andere informatie op het formulier op het klembord kon noteren. Dit achteloze verzoek was in werkelijkheid het hoofdbestanddeel van het experiment. De helft van de deelnemers kreeg een beker warme koffie in handen, de andere helft ijskoffie, waardoor de twee groepen subtiel aan verschillende tastbare temperatuurservaringen werden blootgesteld. Zelf hadden de deelnemers geen idee dat wat er van hen was gevraagd voor het experiment van belang was.

Bij het verlaten van de lift betraden de deelnemers het laboratorium. Daar wachtte hun een volgende onderzoeksassistent, die hun een stoel aanbood en vroeg of ze de beschrijving wilden lezen van iemand die slechts bekendgemaakt werd als persoon A. Deze persoon A werd omschreven als bekwaam, intelligent, vastberaden, praktisch, hardwerkend en behoedzaam. Wat de deelnemers niet wisten, was dat persoon A een verzonnen, samengesteld personage was. Nu werd de deelnemers gevraagd persoon A te beoordelen aan de hand van tien andere eigenschappen, die niet in de eerdere beschrijving waren genoemd. De helft van die eigenschappen viel in het spectrum ‘warm-koud’, wat wil zeggen dat het om eigenschappen gingen die we met ‘warme’ of juist met ‘kille’ persoonlijkheden associëren. Denk daarbij aan gul of benepen, goedgemutst of lichtgeraakt, sociaal of asociaal en zorgzaam of egocentrisch. De overige eigenschappen vielen niet in het warm-koudspectrum en bestonden bijvoorbeeld uit spraakzaam of zwijgzaam, sterk of zwak, eerlijk of oneerlijk.

Hoe sterk kan de kracht van het vasthouden van een kop warme koffie zijn? De deelnemers die een beker warme koffie in hun handen gedrukt hadden gekregen, beoordeelden persoon A significant vaker als gul, goedgemutst en zorgzaam dan degenen die ijskoffie hadden vastgehouden. Die laatste groep beschouwde persoon A veel vaker als benepen, lichtgeraakt en egocentrisch. Op de bijvoeglijke naamwoorden buiten het warm-koudspectrum reageerden ze allemaal ongeveer gelijk, ongeacht welke koffie ze in handen hadden gehad.

Kon de nietszeggende handeling van het vasthouden van een beker warme koffie in een lift er echt voor zorgen dat iemand de mensen om zich heen aardiger ging beoordelen? En wat was hier in psychologisch opzicht precies aan de hand?

De bevinding dat lichamelijke warmte interpersoonlijke warmte bevordert was zo verrassend dat veel geleerden zich met opgetrokken wenkbrauwen afvroegen of dit wel kón kloppen. In het vervolg zal echter duidelijk worden dat temperatuur onze reacties op echte mensen net zo goed beïnvloedt als het initiële oordeel van anonieme mensen over wie die echte personen alleen maar lezen. Temperatuur kan zelfs van invloed zijn op onze perceptie van intimiteit en verbondenheid.

De mate waarin een individu intimiteit nodig heeft en ertoe in staat is die te geven verschilt, maar dat intimiteit een essentieel onderdeel van relaties is, is zeker. In 2009 onderzochten twee Nederlandse wetenschappers of temperatuur invloed kon hebben op hoe dicht mensen bij anderen dachten te zijn.² Net als voor het koffie-experiment lieten de onderzoekers de deelnemers warme en koude drankjes vasthouden. De onderzoeker vroeg iedere deelnemer even een drankje vast te houden terwijl hij voorwendde een vragenlijst op de computer te installeren.

Daarna nam hij het drankje weer van de deelnemer over en hij vroeg vervolgens om aan een echt bestaande kennis te denken en te beoordelen hoe hecht de deelnemer met die persoon was. De deelnemers die net een warm drankje hadden vastgehouden, beschouwden hun band met die kennis als hechter dan degenen die net een koud drankje hadden vastgehouden. Dat is verrassend, want wij denken over het algemeen dat onze intiemste contacten van dag tot dag stabiel zijn, en we vermoeden al helemaal niet dat de hechtheid afhankelijk is van de temperatuur van het drankje dat we vasthouden.

Onze geest bestaat echter niet in een vacuüm, en daarom kunnen onze gevoelens en onze waarden door subtiele prikkels uit onze omgeving worden beïnvloed. Ogenschijnlijk betekenisloze dingen die we via ons lichaam en onze zintuigen verwerken, hebben – overwegend zonder dat we ons daarvan bewust zijn – invloed op onze geestestoestand. De belangrijkste theorie inzake de belichaamde cognitie, het opkomende werkterrein binnen de psychologie dat we hier gaan verkennen, luidt dat er een onlosmakelijk verband bestaat tussen de beslissingen die we nemen, onze zintuiglijk-motorische ervaringen, zoals het aanraken van een warm of koud voorwerp, en ons gedrag, onze beoordelingen en onze emoties.

De conventionele psychologie is van oudsher vooral geïnteresseerd in wat er in de hoofden van mensen omgaat en waarom mensen de keuzes en fouten maken die ze maken. Psychologen onderzoeken meestal angsten, verlangens, herinneringen en emoties. Maar hoe zit het met de externe context waarin we ons bevinden? Met name waar het gaat om prestaties, zoals op het werk, bij een sollicitatie, voor een examen of op het sportveld, heeft ook de wereld buiten het hoofd van de deelnemer invloed op het resultaat. De taak van de belichaamde cognitie is om te onderzoeken hoe zelfs ogenschijnlijk onbetekenende aspecten van de omgeving waarin de prestatie geleverd moet worden – denk aan de warmte van podiumlampen, de kleur van gordijnen, de kleuren van een merknaam – de prestatie beïnvloeden.

De theorie achter de belichaamde cognitie gaat ervan uit dat de geest niet los van de fysieke buitenwereld kan opereren. De zintuigen vormen de brug naar zowel onze onbewuste als onze bewuste gedachteprocessen. De psychologen en neurowetenschappers die op dit terrein actief zijn, zoeken naar de invloed die fysieke prikkelingen hebben op onze geestestoestand en op ons gedrag.³ Dit verband tussen lichaam en geest is waarneembaar in alles wat we doen.

Lees de volgende passage:

Achter de warmte van zijn handdruk ging de zware last van zijn herinneringen schuil, maar hij had haar in koelen bloede doodgeschoten en zou nooit meer met een schoon geweten kunnen slapen.

Met zijn vreemde mengelmoes aan vergelijkingen zal deze zin nooit literaire prijzen in de wacht slepen, maar laten we er toch eens nader naar kijken. De zinsneden ‘warmte van zijn handdruk’, ‘zware last van zijn herinneringen’, ‘in koelen bloede’ en ‘schoon geweten’ laten zien dat ons dagelijkse taalgebruik is geworteld in het verband tussen onze fysieke ervaringen en onze psychologische toestand.⁴ Het valt zelfs niet mee om een emotie te bedenken waar géén fysieke metafoor voor bestaat: isolement is koud, schuld weegt zwaar, wreedheid is hard.

Het slimme lichaam zal laten zien dat het verband tussen fysieke prikkels en emoties en gedrag niet alleen figuurlijk is, maar ook echt bestaat. Fysieke prikkels, zoals warmte, afstand, gewicht en talloze andere subtiele zintuiglijke waarnemingen, kunnen ons oordeel, onze emotionele ervaringen en onze prestaties activeren en beïnvloeden, en dat doen ze ook. Dit verband tussen fysieke prikkels en psychologische ervaringen is weliswaar complex, maar het openbaart zichzelf op een heel specifieke manier – net als het gevoel van kou dat uit eenzaamheid voortkomt.

Een koude, eenzame avond

Het is bekend dat veranderingen van temperatuur invloed op onze stemming en ons gedrag hebben. Aangenaam warm weer zorgt voor een beter humeur⁵ en al te grote hitte wordt in verband gebracht met agressie en hogere misdaadcijfers.⁶ In Romeo en Julia van Shakespeare waarschuwt Benvolio Mercutio voor de sfeer van broeierige misdaad in de straten van Verona. ‘Kom, vriend Mercutio, we gaan naar huis. ’t Is warm, de Capulets zijn in de buurt, ontmoeten ze ons, dan komt er vechten van, want bij die hitte kookt het dolle bloed.’ De werkelijkheid van de relatie is ingewikkelder, zoals altijd, maar het verband is duidelijk. Zoals er nog altijd dogmatici zijn die zich tegen de bewijzen voor de opwarming van de aarde verzetten, zo zijn er ook klassieke psychologen die deze bevindingen nog altijd weigeren te aanvaarden, maar factoren in de leefomgeving hebben grote invloed op onze gedachten en onze geestestoestand. Een nietszeggend praatje over het weer blijkt lang niet altijd nietszeggend te zijn. ‘Wat zeg je van dit weertje?’ is eigenlijk een beleefde manier om te vragen: ‘Hoe gaat het met je?’ Het antwoord op deze ogenschijnlijk onschuldige vraag kan invloed hebben op jouw oordelen en beslissingen.

Mijn moeder mocht altijd graag dit mopje vertellen: een man en een vrouw hebben al vijftien jaar lang verkering. Op een dag vraagt de vrouw aan de man: ‘Vind je het geen tijd worden om te trouwen?’ ‘Absoluut,’ antwoordt de man, ‘maar wie zou er nou met ons willen trouwen? Het is een kille wereld, hoor.’ De vrouw bedoelde natuurlijk dat het tijd werd dat ze met elkaar trouwden, maar de man wijst er dan op dat het niet meevalt om een huwelijkspartner te vinden. Mensen gebruiken de uitdrukking ‘het is een kille wereld’ wel als ze erover denken hun leven radicaal om te gooien, door hun relatie te verbreken of ontslag te nemen. Wat hun dan te wachten staat, kan moeilijk, eng en eenzaam zijn: kil.

Een vriendin vertelde me ooit een droevig verhaal uit haar jeugd. Toen ze dertien was, zou ze met haar twee beste vriendinnen op zomerkamp gaan. Ze verheugde zich daar enorm op. Op de dag van vertrek meldde het ene vriendinnetje zich ziek en veranderde de familie van het andere vriendinnetje de plannen, waardoor ze plotseling in haar eentje naar het kamp moest. Tientallen jaren later bespraken we die gebeurtenis bij een kopje warme thee in Tel Aviv, en vertelde ze hoe koud ze het die zomer elke nacht had gehad. De zomers zijn in Israël heel warm, maar toch bleek haar dunne deken onvoldoende om haar warm te houden. Het verband tussen eenzaamheid en kou bestaat, ook in liedjes en poëzie, in heel veel talen. Zou mijn vriendin de temperatuur die zomer anders hebben ervaren als haar twee vriendinnen wel waren meegegaan?

In Toronto in Canada is het ’s winters overdag gemiddeld net iets onder het vriespunt. De inwoners van die stad moeten elke winter maandenlang het hoofd bieden aan sneeuw, ijs en een vaak ijzige wind. In die buitengewoon geschikte omstandigheden besloten twee medewerkers van de University of Toronto onderzoek te doen naar het verband tussen het koud hebben en eenzaam zijn. In twee onderzoeken gingen ze dieper in op de vraag of een fysieke temperatuur onze psychologische gemoedstoestand beïnvloedt, en andersom: of onze gevoelens invloed hebben op onze perceptie van de temperatuur.⁷

Voor hun eerste experiment vroegen de onderzoekers 32 studenten een situatie in herinnering te roepen waarin ze zich sociaal buitengesloten en eenzaam hadden gevoeld. Denk aan: niet voor een feestje uitgenodigd worden, niet met anderen mogen meespelen en dergelijke. 32 andere studenten werd gevraagd terug te denken aan een situatie waarin ze sociaal werden omarmd, bijvoorbeeld doordat ze tot een club werden toegelaten. Daarna leidden de onderzoekers opzettelijk de aandacht van de studenten af door te zeggen dat de onderhoudsdienst van de universiteit wilde weten wat de temperatuur in de kamer was, en of de studenten zo vriendelijk wilden zijn die te schatten. De studenten die aan een situatie van sociale uitsluiting terugdachten, taxeerden de temperatuur lager dan degenen die aan een situatie van sociale omarming hadden teruggedacht. Degenen die aan uitsluiting terugdachten, schatten de temperatuur gemiddeld op 21 ºC, degenen die aan omarming terugdachten gemiddeld op 24 ºC. Toch hadden ze allemaal in dezelfde kamer gezeten.

Emotionele herinneringen kunnen de fysieke ervaring ervan in het heden dus beïnvloeden. Zelfs als de afstand in tijd groot is, bestaat er een krachtig verband tussen kou en eenzaamheid.

Daarna wilden de onderzoekers verder gaan dan het oproepen van een herinnering aan eenzaamheid en proberen de ervaring in het heden te herscheppen. Ze bedachten een briljante manier om mensen het gevoel te geven dat ze werden buitengesloten. Ze nodigden de ene groep proefpersonen uit om mee te doen aan een spelletje virtueel bal gooien. De deelnemers werd gevraagd achter een computer plaats te nemen en online met drie anderen op andere locaties te spelen. De deelnemers wisten niet dat er in werkelijkheid helemaal geen andere spelers waren, maar dat ze slechts met een ‘gemeen’ computerprogramma speelden dat zo was afgesteld dat de digitale ‘bal’ vrijwel voortdurend naar de andere drie spelers werd gegooid, waardoor de proefpersoon zich buitengesloten ging voelen. De tweede groep deelnemers werd voor eenzelfde spelletje uitgenodigd, maar bij hen was het programma zodanig afgesteld dat zij de virtuele bal even vaak kregen als de anderen. Het hoeft geen betoog dat de tweede groep het beter naar de zin had dan de eerste.

Na het gooien met de bal werd beide groepen gevraagd om aan een ogenschijnlijk los van deze test staande marketingopdracht mee te doen: ze moesten op een schaal van 1 tot 7 aangeven hoezeer ze verlangden naar warme koffie, warme soep, een appel, crackers en een ijskoude cola. De deelnemers wisten natuurlijk niet dat het de onderzoekers eigenlijk om de invloed van de eerdere buitensluiting ging. De buitengesloten studenten kozen significant vaker iets warms dan de studenten die niet buitengesloten waren geweest. Hun conclusie luidde dat warmte een goed middel tegen eenzaamheid kan zijn.

Een andere groep wetenschappers onderzocht uitsluiting op een meer lichamelijk niveau. Zij richtten zich op de vraag of de temperatuur van de huid echt lager is als we ons buitengesloten voelen.⁸

Ze gebruikten hetzelfde virtuele balspelletje als in het voorgaande onderzoek, waarbij de computer opnieuw afwisselend op buitensluiting en participatie was afgesteld. Bij de participatie kregen de deelnemers de bal regelmatig, bij de buitensluiting nooit. De onderzoekers toetsten de temperatuur van de vingers van de deelnemers tijdens het spelletje en stelden vast dat de deelnemers die buitengesloten werden echt kouder werden: de temperatuur van hun vingers daalde.

De onderzoekers gingen nu op zoek naar een antwoord op de vraag of het vasthouden van iets warms het gevoel van degenen die buitengesloten waren kon verbeteren. Ze vroegen de deelnemers hetzelfde balspelletje nogmaals te spelen, en ze deelden de groep opnieuw op in buitengeslotenen en participerenden. Deze keer stelden de onderzoekers de computer echter zo af dat hij na drie minuten een ‘error’ aangaf. Op het moment dat dat gebeurde, kwam een van de onderzoekers net aanlopen met in zijn hand een glas warme of koude thee. Alle deelnemers vroegen hem om hulp, waarop de onderzoeker de deelnemer vroeg het glas even vast te houden terwijl hij de computer herstelde. Na afloop werd de deelnemers gevraagd of ze zich ‘slecht’, ‘gespannen’, ‘verdrietig’ of ‘gestrest’ hadden gevoeld, en om hun gevoel op een schaal van 1 tot 5 weer te geven. Het verbaasde mij niet dat degenen die buitengesloten waren geweest meer negatieve gevoelens zeiden te hebben ervaren dan degenen die hadden geparticipeerd. Het verbazingwekkende aan de resultaten was dat alleen degenen die buitengesloten waren geweest én die een koud glas thee in handen hadden gekregen, blijk gaven van die negatieve gevoelens. Degenen die buitengesloten waren geweest maar hun handen aan de thee hadden kunnen opwarmen, ontwikkelden daarmee ook warmere gevoelens, want zij voelden zich beter.

Al met al geven deze resultaten duidelijk aan dat een gevoel van koude of warmte niet alleen door de temperatuur in de kamer wordt bepaald, maar ook door je geestestoestand. Als je je eenzaam voelt, of dat nou komt doordat je echt ergens van wordt buitengesloten of alleen maar doordat je in dezelfde kamer bent met mensen die het niet eens zijn met jouw meningen, keuzes en inzichten, verandert je fysieke en psychologische ervaring. Ver van iemand of van een groep vandaan zitten of staan geeft al een gevoel van isolement. De ruimte wordt dan koud voor jou. Voel je je daarentegen sociaal geaccepteerd, dus ben je in een ruimte waar men het met jouw opvattingen en voorkeuren eens is, dan voelt die ruimte warmer aan; dat is zelfs al zo als je alleen maar dicht in de buurt van een ander zit.

Deze bevindingen hebben directe implicaties voor de manier waarop we leven, en ze zijn vooral belangrijk voor onderwijzers, opvoeders en ouders die kinderen willen helpen zich aan allerlei situaties aan te passen. Zo kunnen kleine kinderen en adolescenten zich op school eenzaam of geïsoleerd voelen, wat tot aanpassingsproblemen kan leiden. Nu we weten dat een hogere temperatuur een positieve invloed op onderlinge menselijke interactie kan hebben, kan dat helpen om bij kinderen het gevoel weg te nemen dat ze in de kou staan – en het andersom ook een warmer gevoel voor zo’n kind bij anderen aanwakkeren. Heel eenvoudige dingen als de verwarming wat hoger zetten, kinderen vragen een trui aan te doen of hen samen warme chocolademelk of een warme lunch te laten nuttigen, kan al bijdragen aan een positiever intermenselijk klimaat.

Een jongeman vertelde me ooit dat zijn ouders hem als tiener naar een psycholoog hadden gestuurd. Ze wilden op die manier proberen hun verhouding met hun zoon te verbeteren. In de praktijk van de dokter was het klimaat echter zo onaangenaam dat hij daar pas na vier maanden zijn jas had uitgetrokken. Hij had al die tijd nodig om enigszins een gevoel van warmte voor zijn psycholoog te ontwikkelen. Ik ben zelf regelmatig op feestjes geweest waar ik niemand bleek te kennen en me bij binnenkomst knap eenzaam voelde. Veel anderen hadden daar blijkbaar eenzelfde gevoel, want ook zij hielden hun jas aan. Zorg er, als jij een feestje of een ander soort bijeenkomst organiseert, vooral aan het begin voor dat het binnen lekker warm is. Als het buiten koud is, kan het ook helpen om met een warm drankje te beginnen of om als eerste gang van een maaltijd warme soep te serveren. Eenzame mensen of mensen die in een nieuwe, onbekende sociale situatie terechtkomen, hebben naast fysieke ook psychologische warmte nodig.

Temperatuur, gulheid en vertrouwen: verwarm je handen en stel je hart open

Zou de temperatuur meer dan alleen onze opinies en onze gevoelens kunnen beïnvloeden? Zou ze ook invloed op ons gedrag kunnen hebben? Kan jouw dagelijkse koffieritueel de kans beïnvloeden dat je iets geeft aan iemand die op de stoep bij je vaste koffietentje om wisselgeld vraagt? Begin jij je dag meer open en met een positievere instelling en heb je zelfs meer vertrouwen in anderen als je de dag met een kop warme thee begint? Williams en Bargh, de onderzoekers van Yale die de experimenten met warme en koude koffie uitvoerden, ontwikkelden een manier om dat uit te zoeken.⁹

Ze vertelden de deelnemers dat ze een consumentenonderzoek deden en gaven hun een ‘nieuw product’, een therapeutisch kussentje. De deelnemers werd gevraagd het kussentje, dat bij de een warm en bij de ander koud was, even vast te houden en dan de effectiviteit ervan te beoordelen en aan te geven of ze het aan vrienden, familieleden en onbekenden zouden aanbevelen. De antwoorden hierop waren echter niet het belangrijkste onderdeel van het onderzoek, want het ging om de keuze die de deelnemers daarna maakten. Iedere deelnemer mocht na afloop als dank voor zijn deelname kiezen uit twee beloningen: iets te drinken voor zichzelf of een cadeaubon op naam van een door hen aan te wijzen vriend of vriendin.

Het resultaat was spectaculair. Van degenen die een koud kussentje hadden vastgehouden, koos 75 procent een beloning voor zichzelf en 25 procent het cadeautje voor een vriend of vriendin, terwijl van degenen die een warm kussentje hadden vastgehouden 54 procent het cadeautje voor de vriend of vriendin koos. Dat is een significant verschil in schenkgedrag, terwijl het enige verschil de temperatuur van het kussentje was.

De resultaten van dit experiment versterken het idee dat filantropie en liefdadigheid meer emotioneel dan rationeel kunnen zijn. Dat wil niet zeggen dat geven een zuiver emotionele aandrang is, want er zit altijd een grote rationele component in. We worden niet vaak overvallen door belangeloze filantropie of de aandrang om belangeloos uit te delen, maar we geven wel om allerlei redenen: we willen dat de ontvanger ons respecteert en aardig vindt, we willen binnen onze gemeenschap als vrijgevig worden gezien, of we willen ons belangrijk en nodig voelen. Zoals veel experimenten in het kader van de belichaamde cognitie laat ook dit onderzoek zien dat ons handelen, zelfs als we denken dat dat uit zuiver logisch denken voortkomt, mede door ons instinct wordt bepaald. Het toont verder aan dat er niet alleen een significante rol is weggelegd voor een emotionele en onderbewuste component, maar ook dat ons gedrag mede wordt bepaald door doodgewone en subtiele, heel alledaagse krachten. In dit geval kwam het gedrag voort uit een wel heel onschuldige handeling (het heel even vasthouden van een therapeutisch kussentje).

Williams en Bargh deden ook onderzoek naar de vraag of het vasthouden van een warm voorwerp behalve vrijgevigheid ook het vertrouwen beïnvloedt.¹⁰ Vertrouwen vormt het fundament voor huwelijken, vriendschappen en zakelijke contacten, maar het luistert nauw, is moeilijk te winnen en wordt door talloze factoren bepaald. Waarom ontwikkelen we op de ene plek wel een vertrouwensband en ergens anders niet? Het besluit om iemand te vertrouwen wordt vaak in een fractie van een seconde genomen. Dat doet intuïtief aan, maar een beetje warmte kan bij het smeden van zo’n band goed van pas komen.

Onderzoekers vroegen deelnemers als onderdeel van alweer een consumentenonderzoek een therapeutisch pakje vast te houden dat soms koud (15 ºC) en soms warm (41 ºC) was. Vervolgens speelden de deelnemers een spel waarbij sommigen als investeerder optraden en anderen als vermogensbeheerder. De investeerder moest beslissen hoeveel geld hij of zij wilde toevertrouwen aan de vermogensbeheerder, die geanonimiseerd in een belendend vertrek zat. Het bedrag dat de investeerder toezegde, werd bij ontvangst door de vermogensbeheerder verdrievoudigd. Vervolgens moest de vermogensbeheerder beslissen hoeveel geld hij of zij zou teruggeven. In elke ronde van het spel konden de investeerders in stappen van tien cent elk bedrag tussen nul en één dollar investeren. Hoe meer er geïnvesteerd werd, hoe groter de kans dat de investeerder meer dan de inzet terug zou krijgen – als de vermogensbeheerder althans besloot het terug te geven. De deelnemers verkeerden in de veronderstelling dat ze aan een investeringsspelletje meededen, maar eigenlijk werd hun vertrouwen getoetst. Hoe meer de investeerder de vermogensbeheerder vertrouwde, hoe meer geld hij of zij investeerde.

De resultaten van het onderzoek waren verbazingwekkend. Degenen die net voorafgaand aan het spelletje het koude pakje hadden aangeraakt, investeerden minder geld dan degenen die net in contact met het warme pakje waren geweest. De groep van het koude pakje vertrouwde de vermogensbeheerder minder makkelijk en had meer twijfels over de vraag of die hun investering wel terug zou geven. Het vasthouden van een warm pakje zorgde ervoor dat men meer intimiteit voelde en anderen makkelijker vertrouwde.

De invloed van warmte op de vrijgevigheid, het vertrouwen en het gevoel van intimiteit is slechts van korte duur. Onze hersenen worden maar eventjes beïnvloed door wat ons lichaam voelt, maar ik zei al eerder dat wat kort duurt niet per se onbelangrijk is. Een snelle beslissing kan blijvende gevolgen hebben. Wie greep wil krijgen op en gebruik wil maken van deze interacties tussen onszelf, onze leefomgeving en andere mensen, zal zich er om te beginnen bewust van moeten worden.

Stel je voor dat je een eerste afspraakje of een verkennende zakelijke bespreking al kunt verbeteren door je gezelschap iets warms te drinken aan te bieden? Of wat te denken van het idee om elkaar in een Japans restaurant te treffen, omdat ze daar vóór het eten vaak een warm handdoekje geven? Als jij wilt dat de ander jou als warm en sympathiek beoordeelt, moet je hem of haar altijd een kop warme thee of koffie aanbieden. Als je moet onderhandelen over zaken als je salaris, een transactie of een echtscheiding en je hoopt op toeschietelijkheid of gulheid van de ander, kun je beter een kopje thee of een espresso dan een glaasje koude frisdrank aanbieden. Zo’n kleinigheid kan de balans zomaar in jouw voordeel doen doorslaan.

2

Gladjakkers en rouwdouwers: textuur

In het Bijbelboek Genesis wordt onder andere het verhaal verteld van Esau en Jakob, de zonen van Isaak. Esau was een uitstekende jager en leefde vooral buiten, en als oudste beschikte hij over het eerstgeboorterecht. Toen hij een keer na een jacht uitgehongerd thuiskwam, schonk hij dat recht in ruil voor een bord linzensoep en wat brood aan Jakob, het lievelingetje van hun moeder. Toen het moment daar was voor hun oude, blinde vader om Esau te zegenen, nam Jakob diens plaats in. Om net zo harig als Esau aan te voelen trok Jakob een stuk geitenvel om zijn armen en zijn nek. Isaak kon ter beoordeling van de situatie slechts op zijn tastgevoel terugvallen en zei dat hij de stem van Jakob hoorde, maar de handen van Esau voelde. Daarop zegende hij Jakob.

Dit verhaal laat zien dat tastperceptie niet alleen essentieel is om de fysieke wereld te doorgronden, maar ook om in te zien wat er onder het oppervlak aan de hand is. Voor het doorzien van allerlei situaties vertrouwen wij vaak op de tast, net als Isaak. Het Bijbelverhaal waarschuwt ook voor een té groot vertrouwen in beperkte en tegenstrijdige zintuiglijke waarnemingen op momenten dat er belangrijke beslissingen moeten worden genomen. Het herinnert ons eraan dat we aan onze zintuiglijke waarnemingen mogen twijfelen als de boodschap diffuus is, dat we niet op aannames of geloof mogen vertrouwen, maar altijd onze hersenen moeten blijven gebruiken. En natuurlijk waarschuwt het ons ook voor het gevaar om meer waarde te hechten aan onmiddellijke, vluchtige bevrediging (zoals een maaltijd) dan aan bevrediging dankzij een hoger doel of een grotere prestatie op de langere termijn – zoals Esau het fysieke verlangen van zijn maag bevredigde ten koste van zijn erfenis. ‘Oh, what a tangled web we weave, when first we practice to deceive’ (‘wat weven we toch een ingewikkeld web als we voor het eerst bedrog willen plegen’) schreef Walter Scott. Zorg dat je niet in ingewikkelde situaties verstrikt raakt. Door te vertrouwen op wat je zintuigen je vertellen kan het zijn dat je jezelf voor de gek houdt.

Onze zintuigen bieden ons belangrijke informatie, informatie die ons zelfs kan helpen te overleven, maar we moeten ons bewust zijn van de tegenstrijdige berichten die erin verpakt zitten en die met verstand beoordelen.

Verhalen kunnen ons net zo goed als metaforen waarschuwen voor de valkuilen die onze zintuigen voor ons kunnen graven. Jakob kon de belichaamde cognitie in zijn voordeel gebruiken; Isaak gaf op één kort, maar essentieel moment voorrang aan zijn gevoel in plaats van zijn verstand, en veranderde daarmee de loop van de Bijbelse geschiedenis. De waarheid vinden in een situatie en in iemands (bewuste of onbewuste) motieven kan een lastig karwei zijn. De ‘waarheid’ bestaat uit wat we via onze zintuigen en onze hersenen zowel bewust als onbewust denken waar te nemen. Onze verbale uitingen vertegenwoordigen onze gedachten. Een zware dag, zachtmoedig, een glad verloop, een harde les, een zachte landing, een harde onderhandelaar, ruwe gewoontes: het zijn allemaal beeldspraken waarin tastbare prikkels en percepties een rol spelen. Zijn dat willekeurige woordspelingen of is er een verband met iets diepers in onze manier van zijn?