Rob de Lange & Jaap ten Wolde

Ik ben integer, jij bent integer

adviezen en sterke verhalen uit de boardroom

Het Financieele Dagblad/Uitgeverij Business Contact

© 2014 Rob de Lange & Jaap ten Wolde
Uitgeverij Business Contact
Omslagontwerp Simons en Boom
Omslagbeeld iStock
Typografie binnenwerk Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 470 0754 8
d/2014/0108/599
NUR 808

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 470 0751 7.

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact
www.businesscontact.nl
www.fd.nl

Inhoud

Over dit Boek

Deel 1..   Wat is integriteit?

1.   Een goed gesprek

2.   Integriteit in woord en daad

3.   Niet-integer gedrag: altijd en overal

Deel 2.  In gesprek

4.   ‘Dit nooit meer’ -Gerard van de Aast

5.   ‘Integriteit is een dier dat zich niet laat kooien’ - Jan arie van Barneveld

6.   ‘Iedereen vindt zichzelf integer’ - Pamela Boumeester

7.   ‘De wraak van de politiek’ - Antony Burgmans

8.   ‘Heimwee naar koning Salomon’ - Theo Camps

9.   ‘Bankiers zijn alchemisten’ - Floris Deckers

10.  ‘We dreigen roomser dan de paus te worden’- Peter Elverding

11.  ‘Even heb ik gedacht: ik weg of jullie weg’ - Jan Hommen

12.  ‘De kunst van de zelfbeheersing’- Harrie Noy

13.  ‘We zijn de schilderijen op de Titanic aan het recht hangen’ - Lense Koopmans

14.  ‘Liever dood dan slaaf’- Kees Storms

15.  ‘Jonge mensen willen bij nette bedrijven werken’ - Jeroen van der Veer

16.  ‘We zijn geobsedeerd door integriteit’- Nico de Vries

17.  ‘Doe mij maar een zonnekoning’ - Peter Wakkie

18.  ‘Valse honden worden niet zo geboren’ - Ron Steenkuijl e.a.

19.  De rode draad

Deel 3.  Lessen uit de praktijk

20.  Valkuilen

21.  Valschermen

22.  O jee, wat nu?

Deel 4.  Een ontmoeting tussen twee werelden

23.  We hebben er een rommeltje van gemaakt’:de integriteit van de forensisch accountant

24.  ‘Lekker ongenuanceerd’: over de rol van de media

Over dit boek

Hoe laat je een paard en een zebra eendrachtig een kar trekken? Over die vraag bogen wij ons bij aanvang van dit project. We komen uit twee totaal verschillende werelden: de wereld van de journalistiek en de wereld van accountancy en advies. Beiden beschikken we daarnaast over een stevig ego.

We besloten desondanks samen een boek te schrijven over een moeilijk onderwerp: integriteit. Daarbij deden we een beroep op de kennis en ervaring van een vijftiental captains of industry. We voerden pittige discussies en putten uit eigen ervaring. Het is een rijk boek geworden, dat aangeeft hoe divers, ongrijpbaar en uiteindelijk hoe persoonsgebonden het onderwerp is.

Dit boek bestaat uit vier delen:

Een aanzet tot inkadering van het begrip integriteit.

Gesprekken met zeer ervaren captains of industry over het thema integriteit. Hoofdstukken die als rijpe – en sappige – perziken uit de boom geplukt kunnen worden, nu of over een jaar tijdens de vakantie. Deze hoofdstukken gaan onder andere over de dilemma’s in de boardroom. Verhalen waar je als lezer sterker van wordt; sterke verhalen dus.

Waarnemingen en adviezen van de werkvloer: Jaap ten Wolde, die 25 jaar incidenten heeft onderzocht en adviezen heeft gegeven, presenteert een panorama van leermomenten, gelardeerd met snapshots uit de praktijk.

Een beschrijving van de ontmoeting tussen onze werelden: die van de journalistiek en de forensische accountancy. Wat is hun beider rol als het gaat om naming and shaming? Hoe integer zijn de media en de forensisch accountants?

Integriteit is veel meer dan vroeger een vast onderdeel van het zorg- en takenpakket van iedere ceo of commissaris. Voor hem of haar – of voor de organisatie – ligt reputatieschade dagelijks op de loer. Het is zaak de talrijke bestuurlijke bananenschillen behendig te ontwijken. Het eigen morele kompas is daarbij een waardevol instrument, maar het is niet meer voldoende. De toegenomen regelgeving door de diverse toezichthouders, aangespoord door de politiek, vergt een hoge mate van deskundige stuurmanskunst. Want bij overtreding, of zelfs al bij twijfel, zien de moderne externe waakhonden AFM, DNB, acm et cetera er geen been in hun oordeel over het bedrijf en de verantwoordelijke bestuurders onmiddellijk publicitair enige luister bij te zetten.

Daarnaast speelt openheid een belangrijke rol. Medewerkers zijn mondiger, bedrijfsprocessen transparanter en gevoelige informatie uit iedere uithoek van de wereld wordt binnen enkele seconden op het hoofdkantoor met gefronste wenkbrauwen gelezen. Over die dagelijkse dilemma’s waren de captains bereid met ons te spreken.

De captains werden voorafgaand aan de interviews slechts voorbereid met de mededeling dat wij een boek wilden schrijven over integriteit en dat hun visie en praktijkervaring mede zouden moeten dienen als leermateriaal voor bestuurders en toezichthouders in de private sector.
De gesprekken waren opvallend openhartig. De weergave van het gesprek en de reflectie zijn aan de geïnterviewden voorgelegd. Om de kans te verkleinen dat zij mooie voorbeelden zouden wegstrepen hebben wij vanwege herkenbaarheid soms een enkel detail veranderd. Nagenoeg alle voorbeelden bleven daardoor behouden.

Wij zijn onze captains zeer erkentelijk dat zij hun tijd en hun naam hebben willen verbinden aan ons boek.

Rob de Lange en Jaap ten Wolde

Deel 1

Wat is integriteit?

1

Een goed gesprek

De twee oude jenevers die we hebben besteld zijn ingeschonken; gezien de aard van het gesprek laten we er voor de zekerheid twee fluitjes naast zetten. We zitten op het terras van café De Heeren in Loenen aan de Vecht. Het is hartje zomer en warm.

Ik heb met Jaap ten Wolde afgesproken omdat de tuchtrechter van de accountantskamer uitspraak heeft gedaan in een zaak die tegen hem was aangespannen. Een collega, die op de hoogte is van onze plannen voor dit boek, wees me op de redactie van Het Financieele Dagblad een tikkeltje beschroomd op het persbericht van de rechtbank in Zwolle, waar de tuchtrechter zetelt. Het oordeel van de rechter is niet mals. Het onderzoek van bing, het door Ten Wolde opgerichte Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten, naar beweerde seksuele intimidatie van een Wassenaars gemeenteraadslid door een wethouder uit dezelfde gemeente vindt geen genade in de ogen van de rechtbank. Ten Wolde krijgt een berisping.

Chagrijnig ben ik aan het einde van de middag vanuit Amsterdam naar Loenen gereden. Ik overweeg het project te staken. Hoog tijd voor een goed gesprek.

Jaap oogt aangeslagen. Is dat ook echt zo, wil ik van hem weten. Hij kijkt enigszins langs me heen als hij het woord neemt. In de loop der maanden zal ik leren dat het zijn gewone manier van doen is. Een kwestie van concentratie voor de boomlange, baarddragende forensisch accountant.

‘Wat dacht je,’ zegt hij ongemakkelijk.

‘Ik ben benieuwd.’

‘Ja, natuurlijk ben ik aangeslagen. Dit is heel slecht voor mijn naam en reputatie.’

Terwijl de eerste slok jenever mijn zenuwstelsel bereikt, realiseer ik me plotseling in welke riante positie ik me bevind als ‘algemeen verslaggever’, zoals op mijn visitekaartje staat. Fortuin maak je er niet mee en het is hard werken, maar behalve het oordeel van de tandeloze Raad voor de Journalistiek staan er geen sancties op onzorgvuldig redactioneel handelen. Bij het FD is er goddank een sterk verankerde cultuur waarin we elkaar behoorlijk scherp houden en zo nodig corrigeren. Bij andere kwaliteitskranten zal het niet veel anders zijn. Toch verbaas ik me wel eens over het gemak waarmee redacteuren een erbarmelijk slecht uitgezocht (en geschreven) stuk publiceren en de dag erop vrolijk hun naam weer onder een nieuw artikel mogen zetten.

Hoe anders ligt het, zeker in het huidige tijdsgewricht, voor accountants. Ingegeven door talloze boekhoudschandalen wordt hun doen en laten onder een vergrootglas gelegd door pers, politiek, samenleving en toezichthouders. En terecht.

Jaap denkt na. ‘Vind jij dat door deze uitspraak mijn integriteit is geraakt?’

Eerlijk gezegd is dat op dit ogenblik mijn minste zorg. Ik denk aan mijn eigen geloofwaardigheid. We hebben de afgelopen weken van de meeste door ons benaderde mensen de toezegging gekregen dat ze mee zullen werken aan de totstandkoming van het boek. Zullen zij zich niet terugtrekken als ze horen van de rechterlijke uitspraak?

Hij wacht mijn antwoord niet af. ‘Je maakt nu een veelvoorkomende fout. Het gaat hier niet om mijn integriteit, maar om mijn professionaliteit: heb ik mijn werk wel goed gedaan?’

‘De rechter is daar vrij duidelijk over,’ werp ik tegen.

‘Jazeker, maar de uitspraak heeft niets met mijn integriteit te maken.
De rechter heeft naar technische kwesties gekeken. Overigens: we gaan in hoger beroep tegen de beslissing en vertrouwen erop dat het College van Beroep voor het bedrijfsleven een andere visie zal hebben.’

‘Niettemin, voor een arts die een berisping krijgt, betekent zo’n uitspraak over het algemeen einde carrière.’

‘Deze uitspraak laat zien dat de regels die gelden voor registeraccountants niet toepasbaar zijn op mijn werkgebied, het integriteitsonderzoek. Ik heb al vaker gezegd: als je die regels loslaat op onderzoeken die bing doet naar machtsmisbruik of seksuele intimidatie, dan weeg je appels met een meetlat. In het Wassenaarse onderzoek moesten we de vraag beantwoorden of er tijdens een drankgelag sprake was geweest van onheus seksueel gedrag. Dat heeft niets met accountancy te maken.’

Daar heb ik wel iets tegen in te brengen. ‘Als dat zo is, dan zouden beoefenaars van forensisch onderzoek zich geen accountant moeten noemen. En ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat jullie die aanspreektitel stiekem toch wel chic vinden. Het onderscheidt jullie bijvoorbeeld van de, laten we zeggen, wat meer ordinaire recherchekantoren.’

‘Ja, dat is een logische en goede gedachte,’ zegt Ten Wolde. ‘Vandaar ook dat ik voor het werk dat ik voor het Instituut Financieel Onderzoek (IFO) verrichtte mijn titel hanteerde en men mij voor dat werk ook mocht afrekenen volgens de accountantsregels. Maar in de zaak-Wassenaar ging het niet om een forensisch accountantsonderzoek. Zaken waarbij bing betrokken wordt hebben niets met accountancy te maken. In mijn functie bij bing toonde ik mijn titel dan ook niet, noch op visitekaartjes, noch bij de ondertekening van rapporten. BING wil ook niet geassocieerd worden met accountancy.’

Het is niet de eerste keer dat Ten Wolde in aanvaring komt met de rechterlijke macht. Ook uit een van zijn meest geruchtmakende zaken, de zogeheten ‘bonnetjesafaire van Peper’, kwam hij er niet ongeschonden van af. Hij was toen nog werkzaam bij accountantskantoor kpmg en in de jaren negentig onderzocht zijn afdeling of de voormalige burgemeester van Rotterdam, Bram Peper, had gesjoemeld met declaraties. Het was een rapport waar vijf partners van kpmg aan hadden gewerkt; het was ondertekend door drie partners. De zaak kreeg ongekend veel publiciteit en leidde uiteindelijk tot het aftreden van Peper als minister van Binnenlandse Zaken. Die liet het er niet bij zitten en vocht als een leeuw terug, onder andere via de tuchtrechter. De tuchtraad oordeelde dat het onderzoek van Ten Wolde c.s. had bijgedragen aan ‘een sfeer van verdachtmakingen’. Peper riep zichzelf tegen iedereen die het maar horen wilde uit tot overwinnaar. KPMG liet het erbij zitten en schikte met Peper.

Een slecht besluit, vindt Ten Wolde achteraf: ‘We hebben bij KPMG de afweging gemaakt om niet verder te procederen om de negatieve publiciteit te stoppen. Ik heb daarmee ingestemd, maar achteraf heb ik daar spijt van. Het was een foute beslissing. We hadden moeten vechten voor onze goede naam.’

‘Ben je niet gewoon een slecht verliezer?’ opper ik voorzichtig.

‘Zou kunnen, maar niet in dit geval. Op één na zijn alle in het rapport genoemde bevindingen overeind blijven staan. De gemeenschap voor allerlei privéuitgaven laten opdraaien is domweg niet integer. Een raadscommissie heeft later aan de hand van de onderliggende documentatie bepaald dat Peper 60 000 gulden moest terugbetalen. ’

Ondanks de zaak-Peper wordt Ten Wolde niet lang daarna door de NBA, de beroepsorganisatie van accountants, aangesteld als vertrouwenspersoon. Eind 2012 stopte hij daarmee. Waarom eigenlijk? Ik zie irritatie op zijn gezicht verschijnen: ‘Ik had lang van tevoren besloten me op mijn 65e verjaardag te laten uitschrijven uit het accountantsregister. Die titel roept een beeld op van “accountant”, terwijl mijn werk als onderzoeker en adviseur in integriteitzaken niets met accountancy te maken heeft. Ik heb de coördinator van de vertrouwenspersonen van de NBA op de hoogte gesteld van mijn voornemen. De NBA is van mening dat de functie van vertrouwenspersoon slechts vervuld kan worden door personen die zijn ingeschreven in het register. Dat betekende dus het einde van mijn vertrouwensfunctie. Jammer, want het is dankbaar werk om mensen te helpen met hun dilemma’s.’

‘Waarom wil jij eigenlijk dit boek schrijven?’ vraag ik hem.

‘Jij hebt het me gevraagd,’ antwoordt hij gevat.

‘Er moeten meer redenen zijn.’

‘Omdat jij volhield, heb ik het idee gekregen dat het interessant is om mensen te interviewen die uit hun ervaringen kunnen putten en die aan te vullen met mijn eigen kennis en ervaringen. Integriteit is een ongelooflijk boeiend, maar ook moeilijk thema. Alleen al op een scherpe duiding van het begrip loop je vast. Mijn ervaring is dat managers integriteit nauwelijks structureel aansturen. En met het toezicht is het niet veel beter gesteld: geen structuur en geen gebruikmaking van voorhanden zijnde sterke middelen. Als wij erin slagen het boek goed leesbaar te maken en vele tips en raadgevingen te bieden, dan voorzien wij volgens mij in een behoefte. Als jij zorgt voor het eerste, dan doe ik mijn best voor het tweede.’

2

Integriteit in woord en daad

Al jaren worden tegen een hoge ambtenaar van een ministerie zeer ernstige beschuldigingen geuit: hij zou seks hebben (gehad) met minderjarigen. Het onderzoek loopt. De ambtenaar blijft in functie en behoudt zijn bijbanen en sociale contacten. Terecht, want iemand is pas schuldig als de rechter zo heeft geoordeeld.

Een bankier wordt kort na zijn pensioen beschuldigd van het initiëren van en participeren in beslissingen die later de continuïteit van de bank onderuithalen: duizenden mensen raken spaargeld kwijt en er moet flink in de buidel van de belastingbetaler worden getast. In de media wordt de man als niet-integer neergezet. Hij wordt door journalisten belaagd, verliest zijn bijbanen, ontvangt haatmails en wordt door de externe toezichthouder getoetst en te licht bevonden als commissaris in de sector.
De media en politiek zouden moord en brand geroepen hebben als de test van de externe toezichthouder een andere uitslag had gegeven.

Neergezet worden als een niet-integer persoon lijkt dodelijker te zijn dan beschuldigd worden van een ernstig misdrijf. Zo werkt dat kennelijk bij ‘de omgeving’.

Maar zo werkt het ook bij de betrokkene. Iemand die aangesproken wordt op een fout in zijn declaratie, zal dat probleemloos oppakken, mits het aanspreken zodanig gebeurt dat er sprake lijkt van een vergissing. Als dat echter minder tactisch gebeurt en leidt tot een reactie bij de betrokkene als ‘Twijfel je soms aan mijn integriteit?’, dan zijn de rapen gaar. De emoties barsten los, er moeten excuses aangeboden worden.
Grote kans dat de aanspreker in zijn schulp kruipt. En dat terwijl zo’n reactie toch vreemd is voor iemand die een reis met het openbaar vervoer naar Rotterdam declareert, terwijl hij daar al jaren niet is geweest.
Hoezo vergissing?

De eerste conclusie die getrokken kan worden uit deze voorbeelden is dat de grenzen van het begrip integriteit een verrassend verloop hebben. Pedofilie valt kennelijk buiten de begripsbegrenzing, zakelijke ‘vergissingen’ kunnen erbinnen vallen. Het declareren van een reis naar een stad waar je al jaren niet bent geweest kan kennelijk zowel een normale menselijke fout zijn als een ernstig integriteitsincident. De tweede conclusie is dat personen op tilt slaan als het i-woord in het spel komt: ‘Maar nu kom je aan mijn integriteit, en dat pik ik niet. Al komt de laatste steen boven...’

Aan het begrip integriteit geeft echter iedereen zo zijn eigen invulling. ‘Integriteit is een dier dat zich niet laat kooien,’ zal Jan Arie van Barneveld, ceo van detacheerder Brunel, in dit boek opmerken. Een van de andere gesprekspartners, de ceo van Neerlands grootse bouwer bam, Nico de Vries, ziet het een stuk simpeler: ‘Als we ons nou weer eens aan de tien geboden gaan houden, zit het wel goed.’

Naast een goede antenne en intuïtie hebben de integriteitsadviseurs en de grote organisaties de afgelopen jaren een behoorlijke gereedschapskist ingericht om goed gedrag in de eigen organisatie te borgen. Zij weten er kennelijk wel raad mee. Maar wat wordt er zoal verstaan onder integriteit en welke kennis is daarover? We doen een poging dit brede begrip in kaart te brengen.

Heelheid

Het woord integriteit is afgeleid van het Latijnse woord integras: intact zijn, heelheid, harmonie. Een integer persoon is een persoon die zich perfect gedraagt, op wiens gedrag niets valt aan te merken. Maar is het omgekeerde ook waar? Is iemand die zich niet perfect gedraagt te kwalificeren als niet-integer? Nee. Iemand die door rood licht rijdt, pleegt een strafbare handeling, maar wordt niet als niet-integer getypeerd. Het overtreden van een wet tast dus niet altijd iemands integriteit aan.

Verschillende visies

Prof. Leo Huberts van de vu heeft een poging gedaan om verschillende visies op integriteit te verzamelen, zonder de pretentie te hebben van een volledige literatuurreview. Hij komt met een verzameling van acht visies:

integriteit als heelheid: consistent, coherent, consequent, je staat ervoor en je gaat ervoor;

integriteit als passend in de omgeving: passen het doen en laten van de persoon of organisatie in de buitenwereld

professionele integriteit: je doet wat van je verwacht wordt in je rol als professional;

integriteit als bewust moreel handelen: welke normen en waarden zijn in het geding en handel je daarnaar;

integriteit als waarde: integriteit te midden van andere waarden als doelmatig en transparant handelen in het belang van de organisatie of de samenleving;

integriteit als overeenstemming met wet en regel;

integriteit als overeenstemming met geldende morele waarden en normen: wat kan door de beugel volgens algemeen aanvaarde normen en waarden;

integriteit als exemplarisch, ideaal gedrag.

Om de relativiteit aan te tonen van enkele van deze omschrijvingen: Hitler gaf destijds leiding aan een rigoureuze aanpassing van normen en waarden en handelde daar vervolgens naar. Hij werd door miljoenen mensen als consistent, coherent en consequent gezien, hij stond ergens voor en hij ging daar ook voor. Een mooie definitie blijkt dus in de praktijk niet altijd sluitend te zijn.

Integriteit in andere domeinen

Ook in heel andere domeinen dan de bestuurskunde kom je het begrip tegen. In de ict spreekt men bijvoorbeeld over de integriteit van gegevensbestanden en over referentiële integriteit (het uitgangspunt dat in een relationele database de interne consistentie tussen de verschillende tabellen binnen die database wordt gewaarborgd). Architecten spreken over de integriteit van een ontwerp; lezend in The Fountainhead van Ayn Rand kom je het begrip in relatie tot de bouwkunde menig keer tegen.

In de wetenschappelijke wereld kent men het bestaan van een ‘commissie wetenschappelijke integriteit’. Een kunstenares wier werk wegens mogelijke aanstootgevendheid gedeeltelijk was verwijderd uit de tentoonstelling, zag die verwijdering als een inbreuk op haar integriteit als beeldend kunstenaar. Natuurliefhebbers spreken soms over een integere natuur. En tot slot van deze niet-limitatieve opsomming: de medische wereld spreekt niet alleen over de integriteit van specialisten, maar ook over de integriteit van het lichaam: geen tatoeages, geen opzettelijke plastische chirurgie.

Een definitie

De website encyclo.nl reikte ons vierentwintig definities aan van ‘integriteit’ en negen definities van ‘integer’. Mijn definitie:

Integer gedrag is gedrag dat in overeenstemming is met de normen en waarden van de organisatie en/of met algemeen aanvaarde fatsoensnormen, de context in aanmerking nemend.

Met context wordt bedoeld dat de omstandigheden in aanmerking genomen mogen of moeten worden. Een ceo van een grote onderneming die als fanatiek golfer ingaat op een uitnodiging voor een golfpartij op de baan van Almere zal niet direct zijn onafhankelijkheid in gevaar brengen; een uitnodiging aan diezelfde voorzitter voor een rondje op de baan van St. Andrews of Augusta zal zowel zijn nachtrust als zijn onafhankelijkheid verstoren. De assistent-inkoper verliest bij een uitnodiging van een leverancier om te golfen op Almere waarschijnlijk al wel zijn onafhankelijkheid; in ieder geval heeft hij de schijn tegen. Een ander bekend voorbeeld van context: liegen is niet integer, maar liegen op de vraag van een ss’er die tijdens de Tweede Wereldoorlog informeerde of je onderduikers herbergde, was dat wel. En om te eindigen met een minder schokkend voorbeeld: volgens de hiervoor gegeven definitie kan zelfs het tonen van slechte tafelmanieren als niet-integer worden beschouwd; je gedraagt je immers niet volgens de geldende normen en waarden.

Tijd- en plaatsgebonden

Normen en waarden kunnen ook verschuiven in de loop van de tijd. Enkele tientallen jaren geleden werd het bijvoorbeeld tamelijk normaal gevonden dat de asfalteerders van een gemeente de oprit naar het huis van de wethouder ‘meenamen’. De accountant die de jaarrekening controleerde van een organisatie stuurde geen afzonderlijke rekening voor zijn werkzaamheden voor de ib-aangifte van de directeur (die heette toen nog niet ceo); deze uren werden opgenomen in de declaratie aan de organisatie. Uitnodigingen van de sponsor van het Nederlands elftal om een wedstrijd in Florida bij te wonen zonder vergoeding van de kosten werden aanvaard. Een aantal decennia geleden was je een topbankier als je collega’s en cliënten kon informeren door gebruik te maken van voorkennis; ook was frontrunning, een vorm van voorkennis, een geaccepteerd verschijnsel.

Er kunnen ook verschillen zijn per land of regio. De integriteitsnormen in Indonesië, Nigeria en België wijken af van die van Nederland. Lange tijd verschilden de normen in Limburg duidelijk van die van Noord-Nederlanders.

Integriteit en leiderschap

Integriteit is volgens mij onderdeel van het begrip professionaliteit. Als leiders professionaliteit nastreven, dienen ze zich integer te gedragen. Maar belangrijker is nog dat als gevolg van de enorme kracht die – in positieve en in negatieve zin – uitgaat van zijn voorbeeldfunctie, de leider qua gedrag roomser moet zijn dan de paus. Tijdens de interviews hebben we de toezichthouders onder hen regelmatig gevraagd wat het sterkste preventieve middel is om ernstige integriteitsincidenten te vermijden. Een veelvoorkomend antwoord: een integere ceo vinden.

Integriteit van personen en van organisaties

Gedrag lijkt per definitie bij een persoon te horen. Een organisatie als eenheid (juridisch of organisch) kan zich immers niet ‘gedragen’: het zijn de leidinggevenden of de medewerkers van de organisatie die met hun gedrag het beeld van de integriteit van de organisatie naar buiten vormgeven. Naar analogie van het strafrecht is het echter zinvol om onderscheid te maken tussen persoonlijke integriteit en organisatie-integriteit. Zo kan een persoon bij zijn niet-integere gedrag gebruikmaken van de organisatie; een inkoper vraagt bijvoorbeeld een leverancier om een hogere nota te zenden aan de organisatie en het verschil over te maken naar zijn privébankrekening. De organisatie wordt weliswaar in het spel betrokken, maar de integriteit van de organisatie is in dit voorbeeld niet in het geding.

Andersom kan het ook de organisatie zelf zijn die niet integer is. Het managementteam van een verzekeringsmaatschappij besluit beleggingspolissen aan te bieden waarbij een zeer omvangrijk deel van de maandelijkse premies niet in het beleggingsfonds terechtkomt, maar uitgekeerd wordt als provisie en aangewend wordt voor dekking van de kosten van de maatschappij. In alle reclame, polisvoorwaarden et cetera wordt geen gewag gemaakt van de omvang van deze kosten. Als cliënten desgevraagd een schatting zouden moeten maken van het kostendeel, zouden zij daar gemiddeld enkele honderden procenten naast zitten. Deze verzekeringsmaatschappij is – naar mijn mening – als organisatie niet integer. Verschillende organen binnen de organisatie zijn namelijk bij de litigieuze handelingen betrokken en zijn op de hoogte van de misleiding. Als er een sanctie zou bestaan, dient die sanctie de organisatie te treffen en niet de daar werkzame individuele personen, mogelijk of waarschijnlijk met uitzondering van de ceo.

Professionele integriteit

Professionals, zoals accountants, ingenieurs en medisch specialisten, hebben een aan hun professie gerelateerde verantwoordelijkheid die zelden in gedetailleerde regels is uitgewerkt. Een professional dient op basis van zijn opleiding en ervaring, en soms met eigen invulling van de meer algemene regels, een code of eed, zijn verantwoordelijkheid in te vullen. Die meer algemene regels hebben in het algemeen betrekking op zaken als zorgvuldigheid, veiligheid en respect voor het leven; kernwaarden van de beroepsgroep.

De codes voor de professionals kunnen botsen met de doelstellingen van de organisatie waarbinnen zij werkzaam zijn. Werken binnen een financieel budget of binnen een tijdlimiet kan botsen met professionaliteit als die om meer geld en tijd vraagt. De algemene leiding van een organisatie van professionals dient oog te hebben voor deze professionele codes en dient de professionals de ruimte te geven om te handelen overeenkomstig hun code. De professionals op hun beurt mogen zich niet te eigen bate verschuilen achter hun beroepscode.

In veel organisaties met professionals bestaat er daarom van tijd tot tijd spanning tussen de algemene leiding en de professionals, en tussen de professionele staf en de professionals. Dit laatste omdat de staf zowel de normen van de professie kent als de overtredingen door de professionals.

Integriteit en business principles

Kunnen organisaties en bestuurders die kleding laten vervaardigen onder uiterst slechte omstandigheden of die uitstervende vissoorten verwerken in hun product, worden aangemerkt als integer? En organisaties die zakendoen met landen waar homo’s vervolgd worden?

Deze vragen zullen door velen beargumenteerd beantwoord worden met nee. Anderen zullen eerst willen weten in welke mate er sprake is van slechte omstandigheden en vervolgens debiteren dat de betreffende kinderen en hun families een beter leven hebben dan de buurkinderen die niet in een kledingfabriek werken, maar op de vuilnisbelt rondzwerven. En sommigen zullen stellen dat dit soort zaken niets met integriteit te maken heeft.

Met onderwerpen die dichter bij huis liggen is het moeilijk om met de bestaande definities en omschrijvingen te concluderen dat er sprake is van niet-integer gedrag. Zoveel mensen, zoveel meningen. De vraag kan dus niet op maatschappelijk niveau volledig opgelost worden, maar wel op een lager niveau, op organisatieniveau. Via de business principles kan een eigen invulling of aanvulling gegeven worden.

Aannemende dat integriteit een van de intrinsieke waarden is die een organisatie hanteert, doet zich dus de vraag voor welke keuzes de organisatie maakt. De organisatie wordt in de private omgeving uiteindelijk vertegenwoordigd door de RVC. Onder toezicht en met advies van de RVC zal het bestuur, na te hebben geluisterd naar de verschillende stakeholders, keuzes maken met betrekking tot duurzaamheid, kinderarbeid,mensenrechten et cetera. Deze keuzes zullen bijna altijd ook de winstgevendheid beïnvloeden. Noodzakelijke discussies dus. De keuzes worden door middel van de business principles intern en extern gecommuniceerd. Deze principles vormen de richtlijn voor het bestuur en medewerkers. Extern kan de organisatie erop afgerekend worden.

Aannemende dat transparantie of eerlijke communicatie een andere waarde is die de organisatie hanteert, staan de integriteitsnormen vast als eerdergenoemde keuzes gemaakt zijn:

de eerste norm is dat over deze keuzes transparant en duidelijk gecommuniceerd wordt met alle stakeholders;

de tweede norm is dat ernaar gehandeld wordt;

de derde norm is dat over de naleving en de werking in de praktijk helder en eerlijk gecommuniceerd wordt.

Overtredingen van deze drie normen doen, bij de gekozen business principles, afbreuk aan de integriteit van de organisatie.

De integriteitsnormen van de RVC

Het begrip integriteit is dus niet eenvoudig te omlijnen en kan heel breed geïnterpreteerd worden, waardoor textiel aankopen in Bangladesh of een uitstervende vis als paling verwerken in je eindproduct tot het discussiegebied gaan horen. Aanhangers van een nauwe omschrijving kwalificeren slechts handelingen als niet-integer die tegen regels en wetten indruisen. Daarom is het van zeer groot belang dat de RVC, in overleg met het bestuur, grenzen aangeeft die gelden voor de organisatie en dat deze grenzen in de communicatie en het toezicht worden geïncorporeerd. Kennen de individuele RVC-leden elkaars grenzen en weet de bestuurder hoe de RVC denkt?

Uit de interviews blijkt dat het onderwerp integriteit zelden of nooit afzonderlijk geagendeerd wordt, maar dat integriteitskwesties worden besproken in samenhang met geagendeerde andere onderwerpen. Naar mijn mening zou dit gestructureerd moeten worden aangestuurd door de voorzitter.

Een voorbeeld van ‘eigen normstelling’ door de RVC: een voorzitter van een bestuur ging vreemd met zijn secretaresse. Dit geschiedde dermate ‘gestructureerd’ dat het de RVCter ore kwam. De voorzitter van de RVC maakte de man in een tweegesprek duidelijk: of je scheidt van je vrouw en gaat met deze dame verder in het leven, of je houdt ermee op. Als je geen keuze maakt, is je carrière hier als voorzitter voorbij. De voorzitter koos voor zijn carrière en zijn wettige echtgenote. Zijn echtgenote heeft waarschijnlijk nooit geweten dat haar huwelijk gered is door de RVC.

Men kan zich RVC'S voorstellen die in deze casus niet geageerd zouden hebben: vreemdgaan is een privézaak, komt wel vaker voor en schaadt de onderneming niet. Goed is dat zij een discussie voeren en een eigen streep trekken.

Beperkte bijdrage van externe accountant

Spelen accountants een rol bij de versterking van integriteit? Ze beschikken over kennis en ervaring als het gaat om interne controle en om control frameworks. Deze zijn echter vaak financieel gericht. Op het terrein van soft controls proberen accountants bij te leren, maar ze zijn daar vooralsnog zeker geen experts in. Gezien de kinderlijke onschuld waarmee de beroepsorganisatie meende dat zij met een training van een dag de beroepsgroep van externe accountants een rechte rug zou kunnen geven en de ‘accountants in business’ ethiek bij te kunnen brengen, mogen uit deze hoek geen wezenlijke ontwikkelingen verwacht worden.

Om accountants meer oog te laten hebben voor het frauderisico bestaat er een frauderichtlijn. De accountant dient volgens deze richtlijn onder meer met zijn team voor aanvang van de controle een risicoanalyse uit te voeren met betrekking tot fraude. Ook dient hij de leiding van de organisatie jaarlijks te interviewen over de manier waarop deze met frauderisico’s omgaat.

In de praktijk wordt deze richtlijn, als we mogen afgaan op eigen waarnemingen en op die van een studentenbegeleider, zeer mager nageleefd. Hebt u er als bestuurder ooit iets van gemerkt? Daar komt bij dat de leden van het team over het algemeen geen fraude-ervaring hebben en de betrokkenheid van de ervaren partner bij de uitvoering vaak te wensen overlaat.

Leden van het controleteam zullen mogelijk wel de Maserati van de directeur van de woningbouwcorporatie bewonderen, maar missen de ervaring en de attitude om het zonnekoninggedrag – en de mogelijke consequenties daarvan – te onderkennen en te vertalen.

Integriteit en transparantie

Welke organisatie streeft er nou geen transparantie na? Het gebruik van het woord in de media en de verslagen van de Tweede Kamer is de laatste twintig jaar verviervoudigd. Mode of noodzaak?

Transparantie wordt met regelmaat opgenomen in het rijtje van kernwaarden van een organisatie, soms gebroederlijk naast integriteit. Het begrip integriteit is echter van een hogere orde dan transparantie: als je integriteit ontleedt in factoren, dan is transparantie daar een onderdeel van. Iemand die integer is, is – onder meer – transparant.

Dit credo wordt in de praktijk overigens vaak misbruikt. Niet-integere handelingen, zoals bijvoorbeeld het verstrengelen van vermijdbare botsende belangen, worden vaak achteraf door betrokkenen goedgepraat door te stellen dat zij er transparant over waren. En dan rust hun goedpraten op twee pijlers: ‘Ik was transparant dus ben ik integer’ en ‘Ik heb het iedereen verteld en ik heb er geen commentaar op gekregen; kennelijk vond men het goed.’ Vreemd dat foute gedragingen zo worden weggepraat. Er zijn immers tal van voorbeelden voorhanden van mensen en organisaties die heel foute dingen hebben gedaan en daar heel transparant over waren.

Transparantie is niet een eenvoudig na te leven kernwaarde. Transparantie botst vaak met zorgvuldigheid, met privacy. Soms ook met het behouden van een voorsprong op de concurrent. Door tegemoet te komen aan de roep naar transparantie kan ook meegewerkt worden aan misleiding; waar het soms echt om gaat wordt verbloemd en de schijn van transparantie zet mensen op een verkeerd been. Transparantie is een bepalende factor bij reputatiemanagement.

Wanneer moet een ziekenhuis de noodklok luiden als een bacterie niet onder controle is of lijkt? Hoe snel moet je alle patiënten van een afdeling terugroepen en mogelijk paniek veroorzaken? Transparantie kan ook stimuleren tot fout gedrag: Een ziekenhuis is transparant over het aantal sterfgevallen bij operaties. Het enthousiasme om een patiënt te opereren met slechts een zeer kleine kans op levensbehoud, zal kunnen afnemen.

Transparantie maakt het begrip integriteit er niet eenvoudiger op.

Negatieve of positieve benadering

Investeringen in het beïnvloeden van de mate van integriteit binnen een organisatie kunnen voortvloeien uit de wens om incidenten te vermijden of het aantal daarvan te verminderen. Dit noemt men een ‘negatieve benadering’: je moet wel investeren in integriteit, want anders krijg je daar vroeg of laat de rekening voor gepresenteerd.

Het motief kan ook zijn dat je ervan overtuigd bent dat binnen een organisatie waar veel aandacht wordt besteed aan integriteit, de medewerkers zich veiliger voelen, de sfeer heel goed is, er niet gepest wordt (want men spreek elkaar aan als er iets fout gaat) en geen vriendjespolitiek bestaat. Kortom: het is er prettig werken en de mensen zijn trots op de organisatie. Er is geen onnodig personeelsverloop; de beste kandidaten op de arbeidsmarkt willen er werken. Een positieve benadering. En die wint het op termijn altijd van de negatieve!

3

Niet-integer gedrag: altijd en overal

De media berichten dagelijks over voorbeelden van niet-integer gedrag. En van tijd tot tijd, meestal na een ernstig incident, stellen ze de vraag of ‘het’ toe- of afneemt. Dan zeggen ‘de deskundigen’ iets over een toenemende transparantie – de burgemeester die een knaapje kust wordt direct gefotografeerd – en over een afname van tolerantie – vroeger schoof de burgemeester een fazant die hij aan zijn deurknop aantrof in de oven, nu laat hij hem demonstratief aan de deur hangen.

‘Het’ wordt voorlopig niet erger. En wij komen ‘er’ nooit van af. Maar het blijft verbazingwekkend hoeveel mensen nog in veelvoorkomende integriteitsvalkuilen trappen. In dit hoofdstuk worden een aantal valkuilen beschreven, gelardeerd met voorbeelden uit de praktijk van Jaap ten Wolde.

Een neiging tot het kwade In de criminologie is veel onderzoek gedaan naar de drijfveren achter niet-integer gedrag. De oud-collega-directeur van Jaap ten Wolde bij bing, prof. Emile Kolthoff, heeft een aantal van die theorieën verzameld en gepresenteerd in zijn rede ‘Moedwil, misverstand of onvermogen’, gehouden bij zijn aanvaarding van het hoogleraarschap (Open Universiteit, 2011). In dezelfde rede geeft hij enkele voorbeelden van onderzoeken naar beïnvloeding van menselijk gedrag. Conclusie: als ‘de omgeving’ dat vraagt zijn mensen tot vreselijke dingen in staat.

Het onderzoek naar motieven leidt nauwelijks tot heldere en bruikbare adviezen in de integriteitspraktijk, maar wel tot enkele conclusies:

Gelegenheid is van invloed op het gedrag van mensen. Kassiers frauderen meer dan secretarissen; in de vs worden door de beschikbaar heid van vuurwapens aanzienlijk meer moorden gepleegd dan in andere landen zoals Groot-Brittannië en Nederland, en het hebben van voorkennis leidt soms tot misbruik.

Gebrek aan controle heeft een stimulerende invloed op fout gedrag. Denk aan sociale controle thuis (kerk, gemeenschap) of op het werk (een goede cultuur van voorbeeldgedrag van leidinggevenden, elkaar aanspreken en zaken bespreken); actieve versus preventieve controle, enzovoort. (Actieve controle: niet bij de handeling betrokken personen controleren boekingen, vergelijken met documenten, et cetera; preventieve controle: werken met budgetten en verschillenanalyses; accountantscontrole: accountants voorkomen wellicht vanwege de preventieve werking met hun grofmazige controles en systeemchecks veel onregelmatigheden.)

De wetenschap dat er sancties zijn – ontslag, publiciteit – is van invloed.

Persoonlijke omstandigheden kunnen effect hebben op de integriteit van mensen. Mensen met schulden als gevolg van gok- of drugsverslaving vertonen bovengemiddeld veel fout gedrag.

Wraakgevoelens en gevoelens van onderwaardering hebben niet zelden een slechte uitwerking. In de wereld van criminologie wordt dit ‘motief’ genoemd.

Het behalen van een persoonlijk voordeel, hetzij materieel in de vorm van vermogen, hetzij immaterieel in de vorm van status (bijvoorbeeld door elk jaar een winstgroei te realiseren), is een belangrijke drijfveer achter niet-integer gedrag.

Mensen die de fout in gaan zullen ongetwijfeld de risico’s hebben overwogen van de zakelijke consequenties, maar hebben zij ook de mogelijke consequenties voor het thuisfront overwogen?

Ga even zitten, ik heb je iets te vertellen

Vertelt hij het vanavond thuis? Of wacht hij af wat er verder gaat gebeuren in het onderzoek en wat eruit komt? Wacht hij tot hij wordt ontslagen? Kan hij het ontslag verbergen? Alvast stiekem gaan solliciteren en dan je partner plotseling verrassen: ‘Ik heb een nieuwe baan, schat’?

Ik heb meegemaakt dat iemand die tijdens het onderzoek werd geschorst, vertelde dat hij iedere morgen op het gebruikelijke tijdstip het huis verliet en zijn dag in parken en grote winkelcentra ver uit de buurt doorbracht. Hij hoopte dat het onderzoek voor hem met een sisser zou aflopen en dat hij het thuis niet hoefde te vertellen. ‘Ik weet 100 procent zeker dat mijn vrouw dat niet pikt. Ik kan vertrekken. En mijn kinderen slaan mij verrot.’

En als de man eindelijk besloten heeft om het thuis te vertellen, wanneer is dan het goede moment? Na het eten? Na een paar drankjes? In bed, in het donker? En vertel je dan alles? Ook dat je een paar keer mee geweest bent naar een mannenboerderij? Helpt het als je zegt dat je het eigenlijk niet leuk vond?

En dan de positie van de echtgenote. Dat die goed op de hoogte is, is zeer uitzonderlijk. Je man heeft een mooie en veilige baan; geen vuiltje aan de lucht. Geen risico op ontslag, want het bedrijf is gezond en hij is onmisbaar. Hij komt op een zonnige dag thuis en vraagt na wat zenuwachtig dralen: ‘Ga even zitten, want ik moet je iets vertellen.’ Wat moet je allemaal verwerken? De woede, verbazing en teleurstelling dat nota bene je eigen man, die je meende te kennen, zo stom kon zijn. De schande in de familie en in het dorp. En o, wat zal mijn vader zeggen? Die heeft al een paar keer geroepen dat hij niet begreep waarom opzichters/onderhoudschefs/effectenmakelaars zo goed betaald werden...

Heeft hij nu wel alles verteld? Komt er nog meer? Hoe zullen de kinderen reageren? Houdt mijn huwelijk stand? Kunnen we hier blijven wonen? Met wie kan ik hierover praten?

Ga je logeren, pap?

Tijdens een onderzoek bij een overheidsorganisatie bleek al snel dat er sprake was van oplichting en corruptie. Een medewerker had bij leveranciers van de organisatie omvangrijke bestellingen gepleegd die hij op zijn privéadres liet afleveren. Hij keurde de facturen van deze leveranciers, waarin de litigieuze bestellingen waren opgenomen, goed en parafeerde voor betaling.

Justitie heeft in het algemeen niet veel belangstelling voor witte- boordencriminaliteit, maar als er signalen zijn van ambtelijke corruptie, is de interesse groter. Op enig moment kreeg ik het bericht: ‘Vrijdag aanstaande halen wij hem om zes uur op. En dan gaan we hem een aantal weken vasthouden, want de zaak is ernstig genoeg.’ Een rechercheteam zou vaststellen of hij die nacht daadwerkelijk thuis was, want aanbellen terwijl de gezochte persoon niet thuis is, is onderzoekstechnisch niet handig.

Een dag van tevoren hadden wij een afspraak met hem om hem nog enkele vragen te stellen. Een vreemd gesprek voor ons. Hij meende met enige triomf uit onze vrij onbenullige aanvullende vragen te kunnen concluderen dat wij weinig belastends hadden gevonden. Of we wel wisten dat dat heel vervelend was, zo’n onderzoek.

Toen ik naar huis reed ging mijn fantasie met me op de loop. De deurbel gaat om zes uur ’s ochtends. Je schrikt je rot; je zit allebei rechtop in bed. Wat is er aan de hand? De man doet in pyjama de voordeur op een kier. Twee heren van Justitie met het verzoek mee te komen. De man kleedt zich aan. De vrouw vraagt natuurlijk wat er aan de hand is. Wat antwoord je dan? ‘O, er loopt een onderzoek op de zaak en de heren hebben een paar vragen voor mij. Maak je geen zorgen. Niets aan de hand.’

Hij komt aangekleed beneden en wil meegaan. Dan vragen de heren of hij ook een pyjama en een tandenborstel mee wil nemen. ‘Het kan wel een paar dagen duren.’ En dan moet hij weer naar boven om een tas te pakken. En wat zeg je dán tegen je vrouw? Onderweg naar beneden zit zijn dochtertje halverwege de trap:
‘Ga je logeren, pap?’

De verleiding

Aan het begin van een integriteitsincident speelt verleiding vaak een hoofdrol: kun je als betrokkene weerstand bieden tegen een verleiding? Meestal leidt het toegeven daaraan aanvankelijk slechts tot een kleine zonde. Maar daarna wordt het, net als bij een verslaving, moeilijker om weerstand te bieden. En vaak is het onmogelijk om terug te keren op je schreden. Bovendien: als de eerste keer toegeven aan een verleiding zonder gevolgen blijft, zal de volgende keer waarschijnlijk ook wel geen gevolgen hebben. Dus...

Stel, u organiseert een buurtfeest of een personeelsfeest. Bij uw lokale slijter bestelt u vijftig flessen rode en witte wijn en een partij frisdrank. De slijter overhandigt u een ‘heel mooie fles’ als dank voor de order. Weigert u de fles en zegt u: ‘Trek maar een korting af van de nota’? Zet u de fles bij de andere vijftig? Of gaat u er zelf van genieten? De feestgangers kunnen zo’n mooie wijn toch niet waarderen tussen de chips en hapjes door, is je rechtvaardiging.

Een grote maatschappelijke organisatie is in het bezit van veel onroerend goed. De directeur leeft sinds kort op gespannen voet met de voorzitter van de Raad van Toezicht. De directeur en zijn og-manager hebben namelijk in dossiers een aantal transacties gezien op basis waarvan ze grote vraagtekens plaatsen bij de handel en wandel van de voorzitter. Het lijkt erop dat er sprake is van belangenverstrengeling en dat de gemeenschap daar flink voor gebloed heeft. De directeur vraagt me om advies. Dat geef ik hem: stel een onderzoek in, maar laat de RVT de opdrachtgever zijn. De directeur doet een voorstel aan de RVT. Het voorstel is lange tijd ‘in beraad’. De verhoudingen tussen de directeur en de raad verslechteren. De voorzitter zoekt naarstig naar een bananenschil waarover de directeur moet gaan uitglijden.

Enkele maanden later maakt de directeur een afspraak met mij en kondigt door de telefoon een zeer grote opdracht aan. Bij een kop koffie wordt de omvang duidelijk. Een flinke hoeveelheid dossiers moet onderzocht worden en met een groot aantal getuigen en betrokkenen dienen interviews gehouden te worden. De directeur zal de opdrachtgever zijn. Nadat de aanpak en de kosten globaal besproken zijn, komt de aap uit de mouw: het verzoek om de opdrachtbevestiging een week vóór het gesprek te dateren. De rvt wordt op die manier geconfronteerd met een bestaand contract en een niet meer te vermijden onderzoek.

Als ik niet de ervaring had gehad met de consequenties van ‘een kleine aanpassing van de werkelijkheid’, zou het wellicht een echte verleiding geweest kunnen zijn. Nu niet.

Na zijn vertrek heb ik mijn collega’s moeten teleurstellen: geen opdracht. Daar was ook geen discussie over.

Veelvoorkomende integriteitsinbreuken

Welke inbreuken op de integriteit komen het meest voor? In de publieke sector, waar incidenten al snel bekend worden, staat zonder twijfel het fenomeen ‘belangenverstrengeling’ op de eerste plaats. In de private sector komt maar een zeer beperkt deel van de incidenten in de openbaarheid; daar is het dus moeilijk een betrouwbare scoringslijst samen te stellen. Geteld aan de hand van berichten in de media staat boekhoudfraude op de eerste plaats: geknoei met de cijfers met als doel de financiële gang van zaken mooier voor te stellen dan de werkelijkheid. Er lekt bij deze vorm van fraude geen geld weg, maar er wordt gesuggereerd dat er geld is dat er niet is. Uiteraard met voordeel voor de betrokkenen als doel: roem of een bonus. Op de tweede plaats staat waarschijnlijk geknoei met transparantie: omschrijvingen op verpakkingen die niet in overeenstemming zijn met de inhoud, verzwijgen van een infectie, niet informeren van consumenten over gebreken in een product.

Gemeten in de praktijk scoren vormen van ‘ongewenst gedrag’ – intimidatie, pesten en discriminatie – zonder enige twijfel het hoogst. Deze incidenten halen zelden de media, dus publicitair lijdt dit meestal niet tot schade. De interne schade, verlaging van de arbeidsproductiviteit en hogere kosten door het vertrek van medewerkers, is echter stellig omvangrijker dan de inspanningen en kosten die nodig zijn om dit ongewenste gedrag tijdig te detecteren en te bestrijden.

De garage verleende vergaande service

Een onlangs aangestelde controller van een van de vestigingen van een grote onderneming in Nederland krijgt van zijn xx-garagehouder – alle medewerkers van de onderneming rijden in een xx – het aanbod om de factuur aan de onderneming met een nepreparatie te verhogen. ‘Zo ontstaat er voor u budgetruimte om uw privéauto en de auto van uw echtgenote te onderhouden. Doen wij wel vaker.’

De controller bespreekt dit opmerkelijke aanbod niet met zijn vestigingsdirecteur, maar neemt rechtstreeks contact op met de concerncontroller. Deze schakelt forensische accountants in. Op advies van die accountants wordt contact gezocht met de directie van de garage met het verzoek om medewerking aan een onderzoek.
Deze medewerking wordt geweigerd. Het verzoek om medewerking wordt op advies van de onderzoekers vervolgens gericht aan de directie van de importeur van xx. Die is onmiddellijk bereid mee te werken en stelt zelf een onderzoeker beschikbaar: ‘Dat roept ter plaatse minder vraagtekens op.’ De forensisch accountant begeleidt de onderzoeker van de importeur op afstand bij zijn of haar onderzoek bij de dealer.

Uit het onderzoek komt naar voren dat de vestigingsdirecteur van de onderneming zijn privéauto en de auto van zijn echtgenote ten laste van de onderneming liet komen. De garage hield keurig een rekening- courant bij en liet hem weten wanneer het budget bijna besteed was. Samen verzonnen zij dan een verhoogde facturatie aan de onderneming.

Pesten en roddelen

Zijn roddelen en pesten onderwerpen voor dit boek? Dat gebeurt toch op school, niet in keurige kantoren van bankiers, accountants en ingenieurs? Of hooguit bij aannemers, want daar werkt ruwer volk dat fluit naar passerende dames? Hoe anders is de werkelijkheid.

Pesten is een ernstig onderschat probleem. Uit grootschalige onderzoeken blijkt dat 10 procent van de mannen en 8 procent van de vrouwen gepest wordt op het werk. Nu bent u, lezer, werkzaam bij een organisatie met een redelijk gezonde cultuur en er werken geen watjes, dus het zal wel meevallen in uw organisatie. Maar hoe meent u dat eigenlijk te kunnen inschatten? Klagen de gepesten? Valt het aantal uitvallers als gevolg van burn-out wel mee? Volgens onderzoek durven gepesten zelden hun mond open te doen. En volgens hetzelfde onderzoek doen bazen vaak het hardst mee met pesten, of, erger nog, geven ze daar soms zelfs leiding aan.

Wist u dat in Nederland pesten het meest voorkomt bij Justitie? Ik durf het percentage niet te noemen. Dat is toch een organisatie met een hoog percentage academisch geschoolden. En in de top vijf staan ook de politieorganisaties en de ziekenhuizen. Drie organisaties die moeten ‘zorgen’ voor de maatschappij. Pesten is een wolf in schaapskleren.

Leidinggevenden die zelf ontdekken dat deze problemen ook in zijn omgeving spelen zijn zeldzaam. Desgevraagd komt er altijd een reactie als: ‘Als die onderzoeken dat uitwijzen dan zal dat, gemiddeld gesproken, wel waar zijn. Maar niet in mijn organisatie, niet op mijn afdeling.’
Meet het eens, dan praten we verder.

Als u wilt weten hoe dat bij uw organisatie zit, pas een ‘periodiek cultuuronderzoek’ toe – zie hoofdstuk 21, Valschermen – en zie wat er op dit punt leeft in uw organisatie. Een cultuuronderzoek kost een fractie van de vervangingskosten van een ingewerkte kracht of de kosten van het ziekteverzuim als gevolg van pesten. En als er een klacht komt, wacht niet met actie ondernemen tot er een tweede komt.

Seksuele intimidatie

De term ‘seksuele intimidatie’ zet veel mensen op het verkeerde been. ‘Seks’ suggereert lijfelijk contact en intimidatie lijkt op intimiteit. Bestuurders reageren desgevraagd: ‘Bij mijn organisatie valt het aantal personen dat zijn handen niet kan thuishouden wel mee: al vele jaren niet voorgekomen. Geen gegil in de lift en geen meldingen via de klokkenluidersregeling. Geen probleem dus.’

Uit grootschalige onderzoeken en uit door ons uitgevoerde cultuuronderzoeken blijkt echter dat relatief veel mensen, 4 tot 7 procent, last hebben van deze vorm van intimidatie. Bij aanvullend onderzoek door middel van interviews blijkt het zelden te gaan om lichamelijk geweld; meestal gaat het om ‘vervelende opmerkingen’, ‘in de nek hijgen’, ‘flauwe grappen’ of om foute vakantiefoto’s of plaatjes van mooie auto’s met dames op de motorkap. Minder gewelddadig, maar wel misselijkmakend voor de betrokkenen. En bij onvoldoende afweer volgen soms meer belastende zaken, zoals uitnodigingen voor een diner bij kaarslicht. De werklust wordt bedorven, de arbeidsinzet daalt en het ziekteverzuim stijgt. div class="kader">

Tijdens een lezing voor een Rotary Club vijftien jaar geleden debiteerde ik de stelling dat seksuele intimidatie in elke respectabele organisatie voorkwam. Ik werd corrigerend toegesproken door een bankier van middelbare leeftijd, werkzaam bij de nationale toezichthouder: bij zijn organisatie kwam het niet voor en ik moest op mijn woorden letten en niet veralgemeniseren. Ik heb hem gevraagd of zijn organisatie qua fatsoen van de bemanning vergeleken kon worden met kpmg. Dat kon volgens hem wel. Toen heb ik hem uit de droom geholpen en hem verteld dat het fenomeen zich ook bij een organisatie als kpmg voordeed.

Je zult maar zo’n wereldvreemde baas hebben.

Intensief relatiebeheer

Relaties uitnodigen voor een voetbalwedstrijd in de skybox, voor een partijtje golf op de baan van Almere, idem maar nu op St. Andrews, voor een wedstrijd van het Nederlands elftal in Brazilië: hoe ver kun je gaan met je uitnodigingen en waar ligt de grens van de acceptatie als je uitgenodigd wordt?

Bij veel opdrachten geldt dat een goede verstandhouding tussen opdrachtgever en opdrachtnemer bevorderlijk is voor een rimpelloze uitvoering. Er doen zich in de praktijk vaak onverwachte situaties voor waarbij een goede persoonlijke relatie tot oplossingen kan leiden die niet gevonden worden als men elkaar niet kent. Niet alleen bij de uitvoering, maar ook bij de selectie van leveranciers speelt een goede relatie een rol. Bij een iets lager offertebedrag van een concurrent loop je niet snel weg van de leverancier die je af en toe uitnodigt en met wie je kunt lachen.

Maar waar ligt de grens? Als uitnodigende partij moet je je beleid op twee plaatsen kunnen verdedigen: bij de hoogste baas van de organisatie waarvan je iemand uitnodigt en bij de stakeholders van diezelfde organisatie. En veel stakeholders zijn slechts te benaderen en te peilen via de media. Met andere woorden: kan je beleid de krantentoets doorstaan? Accountantskantoren hebben skyboxen. Kunnen de accountants via de media uitleggen dat het nuttig is, ter vervulling van hun maatschappelijke en wettelijke taak, om te kunnen lachen met hun opdrachtgever? Kan een effectenkantoor aan de RVC van een beursfonds uitleggen dat het voor de relatie tussen dat concern en de bank goed is dat de bank de cfo uitnodigt voor een wedstrijd in Brazilië?

Aan de zijde van de ontvangers is het nu in het algemeen goed geregeld: geschenken en uitnodigingen van enige importantie worden bij overheidsinstellingen geweigerd en in het bedrijfsleven ofwel geweigerd, of pas na overleg met een meerdere aanvaard.

Nieuwe en veilige kansen voor relatiebeheer liggen op het terrein van duurzaamheid en sociale verantwoordelijkheid: een bank die samen met een beursfonds een aantal waterputten slaat in een droog land, een accountantskantoor dat met een cliënt een middelbare school in een ontwikkelingsland voorziet van computers of een private banker die samen met een cliënt een kerstboom kapt in het bos en daarna een kop erwtensoep eet.

Vriendendiensten en vriendjespolitiek

De zoon van je beste vriend is bij een faillissement op straat komen te staan. Uitstekende boekhouder, aardige jongen. Twee jonge kinderen en een hypotheek. Als hij solliciteert op een functie zijn er tachtig à honderd andere kandidaten. Er komt binnenkort een vacature vrij binnen de organisatie waar je een van de leidinggevenden bent. Je vriend doet een dringend beroep op je. Groot is de verleiding om je vriend te helpen door te zorgen dat de brief van de zoon bij de bovenste drie komt te liggen. Je kunt je er daarna nog meer mee bemoeien en ervoor zorgen dat de keuze op hem valt.

Dat is om verschillende redenen niet verstandig. Jouw organisatie krijgt niet de beste man of vrouw en je stelt je privébelang boven dat van je organisatie. Je kunt wel zonder risico adviezen geven: door hem te helpen met het schrijven van zijn cv of sollicitatiebrief of door hem te trainen op een lastig gesprek.