GEERT HOFSTEDE, GERT JAN HOFSTEDE
MICHAEL MINKOV

ALLEMAAL ANDERSDENKENDEN

OMGAAN MET CULTUURVERSCHILLEN

Derde editie

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Eerste druk oktober 1991

Achttiende, geheel herziene druk maart 2005

Dertigste, geheel herziene druk maart 2011

Vijfendertigste druk januari 2014

© 2010, 2012 Geert Hofstede BV

Oorspronkelijke titel Cultures and Organizations: Software of the Mind

Oorspronkelijke uitgever McGraw Hill

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagillustratie Nicemonkey

ISBN 978 90 470 0756 2

D/2011/0108/912

NUR 740, 812

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vierendertigste druk, 2014, ISBN 978 90 470 0586 5.

www.businesscontact.nl

INHOUD

Voorwoord

DEEL I

HET BEGRIP CULTUUR

HOOFDSTUK 1    DE REGELS VAN HET SOCIALE SPEL

Verschillen in denken, maar gemeenschappelijke problemen

Cultuur als mentale programmering

Symbolen, helden, rituelen en waarden

Cultuur plant zichzelf voort

Cultuur is onontkoombaar

Waarden en de morele kring

Grenzen van de morele kring: religie en filosofie

Voorbij ras en familie

Wij en zij

Ideologieën als groepskenmerken

Niveaus van cultuur

Cultuurverandering: andere praktijken, zelfde waarden

Verschillen in nationale cultuur

Nationale identiteiten, waarden en instituties

Bestaan er nationale managementculturen?

Cultuurrelativisme

Cultuur als feniks

HOOFDSTUK 2    DE STUDIE VAN CULTUURVERSCHILLEN

Het meten van waarden

Dimensies van nationale culturen

Het gebruik van correlaties

Herhalingen van het IBM-onderzoek

Uitbreiding van het IBM-model: de Chinese Value Survey

Validering van landenscores

Cultuurscores en persoonlijkheidsscores: geen reden voor stereotypering

Andere classificaties van nationale culturen

Een tweede uitbreiding van Hofstede’s dimensionele model: Minkovs verkenning van de World Values Survey

Cultuurverschillen naar regio, etniciteit, religie, sekse, generatie en klassen

Organisatieculturen

Het lezen van mentale programma’s: de subjectiviteit van onderzoek

DEEL II

DIMENSIES VAN NATIONALE CULTUREN

HOOFDSTUK 3    GELIJKER DAN ANDEREN

Ongelijkheid in de samenleving

Het meten van maatschappelijke ongelijkheid: de Machtafstandsindex

Een definitie van machtafstand

Machtafstand in vervolgonderzoek

Verschillen in machtafstand binnen landen: sociale klasse, opleidingsniveau en beroep

Verschijnselen die verband houden met machtafstand: de opbouw van de hoofdstukken 3 tot en met 8

Verschillen in machtafstand tussen landen: het gezin

Machtafstand op school

Machtafstand en gezondheidszorg

Machtafstand op het werk

Machtafstand en de staat

Machtafstand en ideeën

De oorsprong van verschillen in machtafstand

De toekomst van verschillen in machtafstand

HOOFDSTUK 4    IK, WIJ EN ZIJ

Het individu en het collectief in de samenleving

Het meten van individualisme in een samenleving

Individualisme en collectivisme in de World Values Survey: Uitsluiting tegenover Universalisme

Individualisme en collectivisme in andere landenvergelijkende studies

Zijn individualisme en collectivisme één of twee dimensies?

Collectivisme tegenover Machtafstand

Individualisme en Collectivisme naar functie

Individualisme en collectivisme in gezin en familie

Taal, persoonlijkheid en gedrag in individualistische en collectivistische culturen

Individualisme en collectivisme op school

Individualisme en collectivisme op het werk

Individualisme, collectivisme en het internet

Individualisme, collectivisme en de staat

Individualisme, collectivisme en ideeën

De oorsprong van individualisme en collectivisme

De toekomst van individualisme en collectivisme

HOOFDSTUK 5    MAN, VROUW EN M/V

Assertiviteit of bescheidenheid

Seksen en sekserollen

Masculiniteit-Femininiteit als cultuurdimensie

Masculiniteit en Femininiteit in andere landenvergelijkende studies

Masculiniteit tegenover Individualisme

Zijn Masculiniteit en Femininiteit één of twee dimensies?

Masculiene en feminiene beroepen

Masculiniteit en Femininiteit in het gezin

Masculiniteit en Femininiteit in sekserollen en seksualiteit

Masculiniteit en Femininiteit in het onderwijs

Masculien en feminien winkelen

Masculiniteit en Femininiteit op het werk

Masculiniteit, Femininiteit en de staat

Masculiniteit, Femininiteit en religie

De oorsprong van verschillen in Masculiniteit en Femininiteit

De toekomst van verschillen in Masculiniteit en Femininiteit

HOOFDSTUK 6    WAT ANDERS IS, IS GEVAARLIJK

Het vermijden van onzekerheid

Het meten van de (in)tolerantie voor onzekerheid in een samenleving: de Onzekerheidsvermijding-index

Onzekerheidsvermijding en angst

Onzekerheidsvermijding is niet hetzelfde als risicovermijding

Onzekerheidsvermijding in herhalingsonderzoeken: het GLOBE-project

Onzekerheidsvermijding naar functie, sekse en leeftijd

Onzekerheidsvermijding in het gezin

Onzekerheidsvermijding, geluk en gezondheid

Onzekerheidsvermijding op school

Onzekerheidsvermijding en consumentengedrag

Onzekerheidsvermijding op het werk

Onzekerheidsvermijding, masculiniteit en motivatie

Onzekerheidsvermijding, de burger en de staat

Onzekerheidsvermijding en corruptie

Onzekerheidsvermijding, xenofobie en nationalisme

Onzekerheidsvermijding, religie en ideeën

De oorsprong van verschillen in onzekerheidsvermijding

De toekomst van verschillen in onzekerheidsvermijding

HOOFDSTUK 7    VROEGER, NU OF LATER?

Nationale waarden en de leer van Confucius

Implicaties van LTG-CVS-verschillen voor gezin en familie

Implicaties van LTG-CVS-verschillen voor werk en business

Implicaties van LTG-CVS-verschillen voor manieren van denken

Langetermijngerichtheid en de World Values Survey

Langetermijngerichtheid en de GLOBE-dimensies

Lange- en kortetermijngerichtheid, familie en schoolprestaties

Langetermijngerichtheid en economische groei

Economische groei en politiek

Fundamentalisme als kortetermijngerichtheid

Kortetermijngerichtheid in Afrika

De toekomst van lange- en kortetermijngerichtheid

HOOFDSTUK 8    LICHT OF DONKER?

De aard van subjectief welzijn

Subjectief welzijn en de World Values Survey

Hedonisme tegenover Soberheid als een dimensie van samenlevingen

Hedonisme tegenover Soberheid en subjectief welzijn in andere interculturele studies

Hedonisme tegenover Soberheid, subjectieve gezondheid, optimisme en geboortecijfers

Hedonisme tegenover Soberheid, het belang van vriendschap en consumentengedrag

Hedonisme tegenover Soberheid en seksuele relaties

Hedonisme tegenover Soberheid op de werkplek

Hedonisme tegenover Soberheid en de overheid

De oorsprong van maatschappelijke verschillen in Hedonisme tegenover Soberheid

DEEL III

CULTUREN IN ORGANISATIES

HOOFDSTUK 9    PIRAMIDES, MACHINES, MARKTEN EN FAMILIES: ORGANISEREN OVER GRENZEN HEEN

Impliciete organisatiemodellen

Managementauteurs zijn ook maar mensen

Cultuur en organisatiestructuur: Mintzberg nader uitgewerkt

Planning, besturing en berichtgeving

Corporate governance en de doelstellingen van de onderneming

Motivatietheorieën en -praktijken

Leiderschap, besluitvorming en empowerment

Prestatiebeoordeling en Management by Objectives

Managementtraining en organisatieontwikkeling

Conclusie: nationaliteit bepaalt wat rationeel is in een organisatie

HOOFDSTUK 10    DE OLIFANT EN DE OOIEVAAR: ORGANISATIECULTUREN

Organisatiecultuur als modegril

Het verschil tussen organisatieculturen en nationale culturen: het IRIC-project

Kwalitatieve en kwantitatieve gegevens uit het IRIC-project

Resultaten van de diepte-interviews: de casus SAS-terminal

Resultaten van de survey: zes dimensies van organisatieculturen

Bedrijfstaksinvloeden en unieke elementen in organisatieculturen

Organisatiecultuur en andere kenmerken van organisaties

Afdelingsculturen binnen organisaties

Individuele percepties van organisatieculturen

Tuinen, boeketten en bloemen in de sociale wetenschappen

Beroepsculturen

Conclusies uit het IRIC-onderzoek: dimensies tegenover Gestalten

Leiding geven aan, of met, een organisatiecultuur

DEEL IV

TOEPASSINGEN

HOOFDSTUK 11    ONTMOETINGEN TUSSEN CULTUREN

Opzettelijke en onopzettelijke cultuurconflicten

Cultuurschok en acculturatie

Etnocentrisme en xenofilie

Ontmoetingen tussen groepen: auto- en heterostereotypen

Taal en humor

De invloed van communicatietechnologie

De rol van toerisme bij interculturele ontmoetingen

Interculturele ontmoetingen in het onderwijs

Minderheden, migranten en vluchtelingen

Interculturele onderhandelingen

Multinationale ondernemingen

De coördinatie van multinationals: structuur moet cultuur volgen

Expansie van multinationals: internationale fusies en andere transnationale activiteiten

Internationale marketing, reclame en consumentengedrag

Internationale politiek en internationale organisaties

Economische ontwikkeling, stagnatie en ontwikkelingssamenwerking

Het leren van interculturele communicatie

Opvoeden tot intercultureel begrip: suggesties voor ouders

Begrip kweken tussen culturen: de rol van de media

Wereldomvattende problemen vragen interculturele samenwerking

HOOFDSTUK 12    DE EVOLUTIE VAN CULTUREN

Een reis met de tijdmachine door de geschiedenis

Van vijf miljoen tot één miljoen jaar geleden: een eenzame planeet

Van één miljoen tot veertigduizend jaar geleden: ijs en vuur

Van veertigduizend tot tienduizend jaar geleden: creatieve vonk, uitroeiing

Overvloed of schaarste

Van twaalfduizend tot 7500 jaar geleden: dorpen en landbouw

Van 7500 jaar geleden tot nu: grootschalige beschavingen

Sociale stratificatie

Culturele legitimatie

Bureaucratische organisatie

Geld en markten

Veralgemeniseerde universalistische normen

De democratische associatie

Bronnen van culturele diversiteit en verandering

Het einde van de geschiedenis? Nee hoor!

De essentie van evolutie

Evolutie: meer dan alleen genen

Evolutie ontstijgt zelfzuchtigheid: groepen boven individuen

Individuen en instituties in de stroom van het leven

Evolutie vandaag de dag

Het internet en groepswerking

Culturele convergentie en divergentie

De toekomst van de cultuur

NOTEN

BEGRIPPENLIJST

BIBLIOGRAFIE

OVER DE AUTEURS

VOORWOORD

Aan het eind van de jaren zestig van de vorige eeuw raakte Geert Hofstede geïnteresseerd in nationale cultuurverschillen, vooral omdat hij min of meer bij toeval de beschikking kreeg over een schat aan gegevens. Zijn studie over dit onderwerp leidde tot de publicatie van een boek, Culture’s Consequences, in 1980. Geert schreef het in het Engels en voor een publiek van sociale wetenschappers. Dat laatste was nodig, want het boek stelde de universele geldigheid ter discussie van gevestigde theorieën op het gebied van de psychologie, de organisatiesociologie en het management. Het boek moest de theoretische redeneringen, de gebruikte bronnen en de statistische bewerkingen laten zien waarop de conclusies berustten. In 1984 volgde een verkorte paperbackversie, zonder het statistische deel en een deel van de bespreking van de literatuur, maar verder identiek aan de gebonden editie uit 1980.

Culture’s Consequences kwam precies uit op het moment dat de publieke belangstelling voor cultuurverschillen tussen landen en tussen organisaties begon te groeien; en er bestond op dit gebied nauwelijks enige serieus gefundeerde informatie. Het boek vulde dus een gat in de markt, en die markt bestond niet alleen uit sociale wetenschappers. Alle mensen met contacten buiten hun eigen kring hebben in principe met cultuurverschillen te maken.

In 1991, nadat Geert over het onderwerp gesproken had voor allerlei soorten publiek en zijn tekst had uitgeprobeerd op verschillende hulpvaardige lezers, publiceerde hij een boek voor de intelligente leek onder de titel Cultures and Organizations: Software of the Mind. In hetzelfde jaar verscheen een door hemzelf vrij vertaalde Nederlandse editie onder de titel Allemaal andersdenkenden.

Intussen gebeurde er in de wereld van alles: politieke verhoudingen veranderden, ondernemingen en markten werden globaler, het web ontstond, nieuwe ideeën werden populair. Op wetenschappelijk terrein werd Geerts studie uit 1980 gevolgd door een groot aantal publicaties van anderen. Op basis hiervan publiceerde hij in 2001 een volledig herschreven, tweede editie van Culture’s Consequences. De lezer met wetenschappelijke ambities wordt naar dat boek verwezen.

De nieuwe wetenschappelijke tekst werd in 2005 gevolgd door een vernieuwde editie van Cultures and Organizations: Software of the Mind, dat in hetzelfde jaar ook een Nederlandse versie kreeg. Dr. Gert Jan Hofstede werd mede-auteur. Na een studie biologie doceert hij informatica aan Wageningen Universiteit; hij kwam cultuurverschillen tegen in de zeer internationale studentenpopulatie en bij de opkomst van virtuele teams. In 2002 had hij zelf een boek gepubliceerd, Exploring Culture: Exercises, Stories and Synthetic Cultures, in het Nederlands verschenen als Werken met cultuurverschillen, met bijdragen van Paul B. Pedersen en Geert Hofstede. Verder gaat zijn belangstelling uit naar de biologische oorsprong van cultuurverschillen.

Al sinds zijn allereerste cross-culturele onderzoek is Geert op zoek naar alternatieve databronnen, ter validatie van en aanvulling op de oorspronkelijke, toevallig verkregen IBM-gegevens. In de afgelopen dertig jaar is de hoeveelheid beschikbare cross-culturele gegevens uit survey-onderzoek enorm toegenomen. Geert zei altijd dat hij, als hij nu moest beginnen, zijn materiaal zou kiezen uit deze nieuwe databanken. Ongeveer tien jaar geleden kwam hij via e-mail in contact met een onderzoeker in Sofia, Bulgarije, die op die manier werkt: hij verzamelt beschikbare databanken en zoekt naar structuur in de gecombineerde resultaten. De naam van deze onderzoeker is Michael Minkov, of Misho, zoals wij hem leerden noemen. In 2007 publiceerde Misho zijn analyses in het boek What Makes Us Different and Similar: A New Interpretation of the World Values Survey and Other Cross-Cultural Data. Misho’s werk bleek een vruchtbare nieuwe stap in het onderzoek, precies zoals we gehoopt hadden. Daarnaast beschikt Misho als Oost-Europeaan over kennis van binnenuit over een groep landen die ontbraken aan Geerts oorspronkelijke databank en die van groot belang zijn voor de toekomst van ons continent.

Voor deze derde editie van Allemaal andersdenkenden heeft Misho zich als derde co-auteur bij ons aangesloten. De arbeidsverdeling in ons team is als volgt: Gert Jan leverde een substantiële bijdrage aan hoofdstuk 1 en schreef de volledige tekst van hoofdstuk 12. Misho werkte mee aan de hoofdstukken 2 en 4 en met name 7, en schreef de volledige tekst van hoofdstuk 8. Uiteraard hebben we elkaars bijdragen uitgebreid tegen het licht gehouden. Geert is verantwoordelijk voor de uiteindelijke tekst.

Tijdens een reis om de wereld een paar jaar geleden kocht Geert drie wereldkaarten. Alle drie tonen de continenten in de bekende vlakke projectie. De eerste plaatst Europa midden boven, Afrika eronder, de Amerika’s links en Azië rechts. De tweede, gekocht in Hawaii, plaatst de Stille Oceaan in het centrum, Azië en Afrika links (en Europa, heel klein, ver weg in de linker bovenhoek) en de Amerika’s rechts. Van Hawaii uit gezien ligt het Verre Oosten in het westen en de westerse wereld in het oosten! Maar die termen komen dan ook voort uit een Europees wereldbeeld. De derde kaart is gekocht in Nieuw-Zeeland en is net als de tweede, maar andersom: zuid boven en noord onder. Nu ligt Europa in de uiterst rechter benedenhoek. Welke van deze drie kaarten is de juiste? Geen van drieën of alle drie natuurlijk: de aarde is een bol en elke plaats op het oppervlak ligt evenveel in het midden als elke andere. Alle volken hebben zichzelf als het middelpunt van de wereld beschouwd; de Chinezen noemen China ‘het Rijk van het Midden’ (zhongguo) en de oude Scandinaviërs hadden voor hun land een vergelijkbare naam (Midgaard). Wij geloven dat zelfs nu de meeste burgers, politici en wetenschappers in hun hart voelen dat hun land het middelpunt is – en daar dan ook naar handelen.

Zulke gevoelens zijn zo sterk dat het bijna altijd lukt om, als je een boek leest, de nationaliteit van de auteur te herkennen, zelfs als die niet vermeld is. Dat geldt ook voor de auteurs van dit boek: het Nederlanderschap van Geert en Gert Jan is tussen de regels te lezen. Dat bespaart Nederlandse lezers een cultuurschok die lezers van andere nationaliteiten wel ondervinden en die nu eenmaal hoort bij ons onderwerp: cultuurverschillen. Door de problemen die we aan de orde stellen en door Misho’s Oost-Europese invloed op deze nieuwe editie, hopen we desondanks ook Nederlanders een portie cultuurschok mee te geven. Cultuur bestuderen zonder cultuurschok is zoiets als zwemmen zonder water. In Asterix, de beroemde Franse strip, laat de oudste dorpeling zijn afkeer van vreemden als volgt blijken: ‘Ik heb niets tegen vreemdelingen. Sommigen van mijn beste vrienden zijn vreemdelingen. Maar déze vreemdelingen zijn niet bij ons vandaan!’ Op de markt voor interculturele trainingen zijn er boeken en cursussen die alleen de zonzijde van cultuurverschillen proberen te laten zien: synergie, geen conflicten. Dat is een fijne boodschap, maar die klopt niet. Cultuur bestuderen zonder cultuurschok is alleen luisteren naar vreemdelingen die bij ons vandaan zijn.

In 1991 droeg Geert het boek op aan zijn eerste kleinkinderen, de generatie aan wie de toekomst toebehoort. Liesbeth Hofstede, Gert Jans oudste dochter, werkte als documentatieassistent mee aan de tweede editie; zij maakte onder andere de bibliografie. Dit keer was haar zuster Katy een onmisbare hulp, met name bij het verzorgen van de diagrammen.

Wat onze academische contacten betreft, zijn we vooral dank verschuldigd aan Marieke de Mooij. Zij trad op als onze gids op het terrein van marketing, reclame en consumentengedrag, een gebied waarop cultuur een cruciale rol speelt. In ons boek verwijzen we veelvuldig naar haar werk. Voor hoofdstuk 12, dat een geheel nieuwe weg inslaat, liet Gert Jan zich inspireren door David Sloan Wilson. Ook Duur Aanen, Josephie Brefeld, Arie Oskam, Inge van Stokkom, Arjan de Visser en Wim Wiersinga leverden met hun commentaren een belangrijke bijdrage aan de uiteindelijke tekst van dit hoofdstuk.

De eerste editie verscheen behalve in het Engels en Nederlands nog in vijftien andere talen (Bulgaars, Chinees, Deens, Duits, Fins, Frans, Japans, Koreaans, Noors, Pools, Portugees, Roemeens, Spaans, Tsjechisch en Zweeds). De tweede editie verscheen tot dusver behalve in het Engels en Nederlands in het Chinees, Deens, Duits, Hongaars, Pools, Tsjechisch en Zweeds. Dat de boodschap uit het boek ook in andere landen herkend wordt, maakt het geloofwaardiger als hulpmiddel bij interculturele communicatie. We hopen dat deze trend met de derde editie wordt voortgezet.

Velp / Ede / Sofia, november 2010

Geert Hofstede

Gert Jan Hofstede

Misho Minkov

DEEL I

HET BEGRIP CULTUUR

HOOFDSTUK 1

DE REGELS VAN HET SOCIALE SPEL

ELFDE GEZWORENE: (staat op) ‘Neemt U me niet kwalijk, wat betreft die…’

TIENDE GEZWORENE: (valt hem in de rede en bootst hem na) ‘Neemt U me niet kwalijk! Waarom ben jij zo verdomd beleefd?’

ELFDE GEZWORENE: (kijkt de 10e gezworene recht aan) ‘Om dezelfde reden als waarom U het niet bent. Zo ben ik opgevoed.’

– Uit: Reginald Rose, De twaalf gezworenen

De twaalf gezworenen is een Amerikaans toneelstuk waarvan een beroemde film is gemaakt, met Henry Fonda in de hoofdrol. Het toneelstuk is gepubliceerd in 1955 en speelt zich af in de jurykamer van een New Yorkse rechtbank. Twaalf juryleden, die elkaar nooit eerder hebben ontmoet, moeten tot een unaniem oordeel komen over de schuld of onschuld van een jongen uit een sloppenwijk, die wordt beschuldigd van moord. Bovenstaand citaat is afkomstig uit het tweede en laatste bedrijf, als de emoties het kookpunt hebben bereikt. Het laat een confrontatie zien tussen de tiende gezworene, een garagehouder, en de elfde gezworene, een in Europa (vermoedelijk Oostenrijk) geboren horlogemaker. De tiende gezworene raakt geïrriteerd door wat hij beschouwt als de overdreven beleefdheid van de ander. Maar de horlogemaker kan niet anders. Ondanks de vele jaren in zijn nieuwe vaderland gedraagt hij zich nog steeds op de manier waarop hij was opgevoed. Hij draagt een onuitwisbaar gedragspatroon met zich mee.

Verschillen in denken, maar gemeenschappelijke problemen

Het wereldtoneel wemelt van de botsingen tussen mensen, groepen en volken die verschillend denken, voelen en handelen. De Nederlandse taal kent het begrip ‘andersdenkenden’, maar over de grenzen is men nog heel wat andersdenkender dan de groepen binnen ons eigen land. Tegelijkertijd staan mensen, groepen en volken, net als onze twaalf gezworenen, voor gemeenschappelijke problemen die alleen door samenwerking kunnen worden opgelost. Ecologische, economische, politieke, militaire, hygiënische en meteorologische ontwikkelingen houden geen halt bij nationale of regionale grenzen. Om het hoofd te kunnen bieden aan bedreigingen als een kernoorlog, klimaatverandering, georganiseerde misdaad, armoede, terrorisme, vervuiling van de oceanen, het uitsterven van diersoorten, aids of een wereldwijde recessie is samenwerking vereist tussen politieke leiders uit vele landen. Zij hebben op hun beurt de steun nodig van brede lagen uit hun bevolkingen om genomen besluiten uit te kunnen voeren.

Een voorwaarde om tot wereldomvattende, effectieve oplossingen te komen, is dat wij de verschillen in denken, voelen en handelen van deze leiders en hun volgelingen leren begrijpen. Vragen op het gebied van economische, technische, medische of biologische samenwerking zijn te vaak puur technisch benaderd. Een van de oorzaken waarom zoveel oplossingen niet werken of onuitvoerbaar blijken, is dat verschillen in denkwijze tussen de partners niet tijdig werden onderkend.

Het thema van dit boek is het omgaan met verschillen in denken, voelen en handelen tussen mensen overal ter wereld. Hoewel de verscheidenheid in menselijk denken enorm groot is, zal blijken dat deze verscheidenheid een structuur vertoont, die kan dienen als basis voor wederzijds begrip.

Cultuur als mentale programmering

Ieder individu draagt patronen in zich van denken, voelen en potentieel handelen die in de loop van haar of zijn leven zijn aangeleerd. Veel hiervan wordt opgedaan in de vroege kindertijd, omdat een mens in die periode het meest ontvankelijk is, het makkelijkst leert en assimileert. Zodra bepaalde patronen van denken, voelen en handelen zich binnen iemands persoonlijkheid hebben vastgezet, moeten deze eerst afgeleerd worden vóór zij of hij iets anders kan leren; en iets afleren is moeilijker dan iets voor de eerste keer aanleren.

Naar analogie met de manier waarop computers worden geprogrammeerd, worden in dit boek dergelijke patronen van denken, voelen en handelen ‘mentale programma’s’ genoemd. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat mensen geprogrammeerd worden op dezelfde manier als computers. Iemands gedrag wordt maar voor een deel bepaald door haar of zijn mentale programmering: de mens beschikt over een fundamenteel vermogen om daarvan af te wijken en te reageren op manieren die nieuw, creatief, destructief of onverwacht zijn. De mentale programmering waarover dit boek gaat, geeft alleen aan welke reacties waarschijnlijk en begrijpelijk zijn vanuit iemands verleden.

De bronnen van onze mentale programmering bevinden zich in de sociale omgeving waarin we zijn opgegroeid en onze levenservaring hebben opgedaan. De programmering begint in het gezin en wordt voortgezet op straat, op school, in jeugdgroepen, op het werk, en in de woongemeenschap. De Europese horlogemaker uit het citaat aan het begin van dit hoofdstuk kwam uit een land en een sociale klasse waar beleefdheid tot op de dag van vandaag hoog genoteerd staat. De meeste mensen uit dat milieu zouden net zo reageren als hij. De Amerikaanse garagehouder, die zichzelf had opgewerkt vanuit de sloppen, raakte op een heel andere manier mentaal geprogrammeerd. Mentale programma’s variëren even sterk als de milieus waarin ze zijn ontstaan.

Een gebruikelijke term voor dergelijke mentale programma’s (in computerjargon zou men van ‘mentale software’ kunnen spreken) is cultuur. Dit woord heeft verschillende betekenissen, die allemaal zijn afgeleid van een Latijnse stam die duidt op het bewerken van de grond. In de meeste westerse talen betekent ‘cultuur’ in de eerste plaats ‘beschaving’, en dan speciaal de vruchten van die beschaving, zoals onderwijs, kunst en literatuur. Dit is ‘cultuur in engere zin’; we zullen het ‘cultuur één’ noemen. Maar cultuur als mentale programmering is een veel breder begrip, dat aansluit bij het gebruik van het woord ‘cultuur’ door sociologen en vooral ook antropologen¹: dit is ‘cultuur twee’, de betekenis die we verder in dit boek zullen gebruiken.

Sociale of culturele antropologie is de wetenschap die menselijke samenlevingen bestudeert, meestal traditionele of ‘primitieve’. In de sociale antropologie is ‘cultuur’ een trefwoord voor alle patronen van denken, voelen en handelen waarvan in het voorgaande sprake was. ‘Cultuur twee’ omvat niet alleen activiteiten die geacht worden de geestelijke verfijning te bevorderen, maar ook gewone en alledaagse zaken zoals groeten, eten, het al dan niet tonen van gevoelens, het bewaren van een zekere fysieke afstand tot anderen, het bedrijven van de liefde of het verzorgen van het lichaam.

Politici en krantenlezers verwarren nogal eens cultuur twee en cultuur één met elkaar, zonder het zich bewust te zijn. Maar aanpassingsproblemen van immigranten zijn heus niet oplosbaar door volksdansgroepen. Cultuur twee heeft te maken met veel fundamentelere menselijke processen dan cultuur één; met dingen die pijn doen.

Cultuur (twee) is altijd een collectief verschijnsel, in meerdere of mindere mate gedeeld door mensen die leven of leefden in dezelfde sociale omgeving: de plaats waar deze cultuur werd verworven. Cultuur bestaat uit de ongeschreven regels van het sociale spel. Het is de collectieve mentale programmering die de leden van één groep of categorie mensen onderscheidt van die van andere.²

Cultuur is aangeleerd en niet aangeboren. Cultuur wordt overgedragen via onze sociale omgeving en niet via onze genen.³ Cultuur moet worden onderscheiden van de menselijke natuur aan de ene kant, en van de individuele persoonlijkheid aan de andere (zie figuur 1.1). Over waar precies de grenzen liggen tussen natuur en cultuur en tussen cultuur en persoonlijkheid bestaan in de sociale wetenschappen verschillende opvattingen.⁴

Figuur 1.1 Drie niveaus van mentale programmering

De menselijke natuur is wat alle menselijke wezens, van de Russische professor tot de Australische Aboriginal, met elkaar gemeen hebben: het universele niveau in onze mentale programmering. Wij erven deze via onze genen; naar analogie met de computer is het de ‘systeemprogrammatuur’ die ons lichamelijk en primair psychologisch functioneren bepaalt. Het menselijk vermogen om angst, woede, liefde, vreugde, verdriet, medeleven en schaamte te voelen, de behoefte om zich met anderen te verbinden, te spelen en zich te oefenen, het vermogen om de omgeving waar te nemen en er met andere mensen over te spreken: dat alles behoort tot dit niveau van de mentale programmering. Maar wat je met deze gevoelens doet, hoe je uiting geeft aan je angst, vreugde, waarnemingen en dergelijke, wordt beïnvloed door de cultuur.

De persoonlijkheid van een individu is zijn of haar eigen stuk mentale programmering dat niet gedeeld wordt met enig ander mens. De persoonlijkheid wordt gevormd door eigenschappen die gedeeltelijk zijn aangeboren binnen de unieke reeks genen van het individu en die gedeeltelijk zijn aangeleerd. ‘Aangeleerd’ betekent: gevormd door zowel de invloed van collectieve programmering (cultuur) als door unieke persoonlijke ervaringen.

Cultuurkenmerken werden vroeger vaak als erfelijk beschouwd, omdat men geen andere verklaring kon vinden voor de opmerkelijke duurzaamheid van verschillen in cultuurpatronen. Men onderschatte het proces van leren van voorgaande generaties en doorgeven aan volgende. De rol van de erfelijkheid is zwaar overtrokken in de pseudotheorieën over ras, die onder meer geleid hebben tot de holocaust in de Tweede Wereldoorlog. Conflicten tussen etnische groepen worden vaak recht gepraat met ongefundeerde argumenten over aangeboren culturele superioriteit en inferioriteit.

In de Verenigde Staten woeden periodiek wetenschappelijke discussies over de vraag of bepaalde etnische groepen, vooral zwarten, genetisch minder intelligent zijn dan andere, vooral blanken.⁵ Bij toepassing van de argumenten pro genetische verschillen zijn overigens Aziaten in de Verenigde Staten intelligenter dan blanken. Maar het is bijzonder moeilijk, zo niet onmogelijk, om intelligentietests te vinden die cultuuronafhankelijk zijn. Zulke tests zouden uitsluitend iemands aangeboren capaciteiten moeten meten en ongevoelig moeten zijn voor verschillen in sociaal milieu. In de Verenigde Staten groeit een groter deel van de zwarten dan van de blanken op in sociaal ongunstige omstandigheden, een culturele invloed die geen enkele ons bekende test kan omzeilen. Dezelfde redenering gaat op voor verschillen in intelligentie tussen etnische groepen in andere landen.

Symbolen, helden, rituelen en waarden

Culturele verschillen manifesteren zich op verschillende manieren. Van de vele termen die worden gebruikt om cultuuruitingen te beschrijven, bestrijken de volgende vier samen het brede cultuurbegrip vrij volledig: symbolen, helden, rituelen en waarden. In figuur 1.2 zijn ze afgebeeld als de schillen van een ui, waarmee wordt aangegeven dat symbolen de meest oppervlakkige en waarden de diepste lagen van een cultuur vertegenwoordigen, met helden en rituelen daartussenin.

Figuur 1.2 Het ui-diagram: cultuuruitingen van oppervlakkig naar diep

Symbolen zijn woorden, gebaren, afbeeldingen of voorwerpen met een betekenis die alleen begrepen wordt door hen die deel hebben aan de cultuur. De woorden uit een taal of een jargon horen tot deze categorie, maar ook kleding, haardracht, vlaggen en statussymbolen. Nieuwe symbolen ontstaan gemakkelijk en oude verdwijnen; symbolen uit één culturele groep worden regelmatig overgenomen door een andere. Om die reden zijn de symbolen in de buitenste, meest oppervlakkige laag van figuur 1.2 geplaatst.

Helden zijn personen, dood of levend, echt of fictief, met eigenschappen die in een cultuur hoog in aanzien staan, en die daarom fungeren als gedragsmodellen. Zelfs fantasie- of stripfiguren zoals Barbie en Batman of, heel anders, Snoopy in de Verenigde Staten, Asterix in Frankrijk of Ollie B. Bommel in Nederland kunnen als cultuurhelden dienen. In dit televisietijdperk zijn uiterlijkheden voor de keuze van helden belangrijker geworden dan vroeger.

Rituelen zijn collectieve activiteiten die technisch gesproken overbodig zijn om het gewenste doel te bereiken, maar die binnen een cultuur als sociaal essentieel worden beschouwd: zij worden dus verricht omwille van zichzelf. Manieren om elkaar te groeten en wederzijds respect te betuigen, en sociale en religieuze ceremoniën zijn daar voorbeelden van. Zakelijke en politieke bijeenkomsten die ogenschijnlijk om rationele redenen worden georganiseerd, dienen vaak in de eerste plaats rituele doeleinden. Zij bevorderen bijvoorbeeld de cohesie van de groep, of stellen leiders in staat hun gezag te vestigen. De gespreksstijl (discourse) – dat is de manier waarop men in de dagelijkse omgang en bij het uitdragen van overtuigingen de taal gebruikt – hoort dus ook bij de rituelen.⁶

In figuur 1.2 zijn symbolen, helden en rituelen samengevat onder de naam ‘praktijken’. Als zodanig zijn ze zichtbaar voor een externe waarnemer, maar hun culturele betekenis is onzichtbaar en hangt ervan af hoe deze praktijken door de leden van de gemeenschap worden geïnterpreteerd.

De kern van een cultuur wordt volgens figuur 1.2 gevormd door waarden. Een waarde is een collectieve neiging om een bepaalde gang van zaken te verkiezen boven andere. Waarden zijn gevoelens met een pijlrichting: een plusen een minpool. Zij hebben betrekking op:

slecht | tegenover | goed
vuil | tegenover | schoon
onveilig | tegenover | veilig
verboden | tegenover | toegestaan
onfatsoenlijk | tegenover | fatsoenlijk
immoreel | tegenover | moreel
lelijk | tegenover | mooi
onnatuurlijk | tegenover | natuurlijk
abnormaal | tegenover | normaal
paradoxaal | tegenover | logisch
irrationeel | tegenover | rationeel

Waarden worden vroeg in ons leven aangeleerd. Anders dan de meeste dieren zijn wij mensen bij de geboorte zeer onvolledig toegerust voor het leven. Gelukkig kent onze lichamelijke en geestelijke ontwikkeling een ontvankelijke periode van zo’n tien of twaalf jaar, een periode waarin wij uiterst snel en meest onbewust de nodige informatie absorberen uit onze omgeving. Die informatie omvat symbolen, zoals de taal, helden, zoals onze ouders, en rituelen, zoals zindelijkheid, maar het allerbelangrijkste wat wij opdoen zijn onze fundamentele waarden. Aan het einde van deze periode schakelen we geleidelijk over naar een andere, bewuste manier van leren, vooral gericht op nieuwe praktijken. Het hele proces is geschetst in figuur 1.3.

Figuur 1.3 Aanleren van waarden en praktijken: hoe oud en waar

Cultuur plant zichzelf voort

Denk eens terug aan de tijd dat je een klein kind was. Hoe ben je aan je waarden gekomen? De eerste jaren zijn uit je herinnering verdwenen, maar ze zijn erg belangrijk: werd je de hele dag rondgedragen op je moeders heup of op haar rug, sliep je bij haar of bij de andere kinderen? Of had je je eigen wiegje of kinderwagen? Hielpen allebei je ouders je, of alleen je moeder, of nog iemand anders? Was er om je heen lawaai of stilte? Zag je mensen om je heen zwijgen, lachen, spelen, werken, waren ze vriendelijk of gewelddadig? Wat gebeurde er als je huilde?

Daarna kwam de tijd waaraan je herinneringen bewaart. Wie waren je gedragsmodellen, wat wilde je bereiken? Hoogstwaarschijnlijk waren je ouders en/of een oudere broer of zuster je helden, en je probeerde ze na te doen. Je leerde welke dingen vuil en stout waren, en hoe je schoon en zoet kon zijn. Je leerde bijvoorbeeld regels voor schoon en vuil bij lichamelijke functies zoals spugen, eten, neus snuiten, poepen en boeren. Je leerde welke delen van je lichaam je wanneer wel en niet mocht aanraken of tonen als je stond en als je zat. Je leerde hoe erg het was als je een regel brak. Je leerde hoeveel initiatief je geacht werd te nemen en hoe dicht je bij een ander mocht komen, en dat je een meisje was of een jongen, en wie er nog meer meisjes waren en jongens, en wat dat betekende.

Later, toen je een kind was van ergens tussen zes en twaalf jaar, kwamen onderwijzers en klasgenootjes, sport- en televisie-idolen, nationale en godsdiensthelden je wereld binnen als nieuwe modellen. Je deed nu de een na, dan de ander. Ouders, onderwijzers en anderen beloonden of straften je voor je gedrag. Je leerde of het goed of slecht was om iets te vragen, je mond open te doen, te vechten, te huilen, hard te werken, te liegen, brutaal te zijn. Je leerde wanneer je trots moest zijn en wanneer je je moest schamen. Je ging je politiek gedragen, vooral tegenover je leeftijdgenoten: hoe maak je vrienden? Kan iemand stijgen in de pikorde, en hoe? Wie is wat schuldig aan wie?

In je tienerjaren richtte je aandacht zich op anderen van jouw leeftijd. Je was bezig met de vraag wat het inhield om jongen of meisje te zijn en met je relaties met gelijken. Afhankelijk van de samenleving waarin je opgroeide, bracht je je tijd vooral door met je eigen sekse of in een gemengde groep. Misschien had je grote bewondering voor sommige leeftijdgenoten.

Nog later koos je misschien een partner, vermoedelijk volgens dezelfde criteria als anderen in je land. Toen kwamen er misschien kinderen – en begon het verhaal opnieuw.

In deze cyclus schuilen sterke stabiliserende krachten – biologen spreken van homeostase. Ouders imiteren de opvoeding die zij zelf ontvingen, of zij willen of niet. En de technische ontwikkeling van de maatschappij speelt maar een zeer beperkte rol. De belangrijkste lessen in onze vroege jaren gaan allemaal over ons lichaam en over verhoudingen tussen mensen. En niet toevallig zijn dit ook de gebieden waarop sterke taboes kunnen bestaan.

Omdat ze zo vroeg in ons leven werden aangeleerd, blijven veel van onze waarden onbewust. Daarom kunnen we er ook niet over praten, en voor buitenstaanders zijn ze niet direct zichtbaar. Ze kunnen alleen worden afgeleid uit de manier waarop we in verschillende omstandigheden handelen. Als iemand vraagt waarom we zo handelen als we doen, zeggen we dat we gewoon ‘weten’ of ‘voelen’ wat de juiste manier is. Ons hart of ons geweten vertelt het ons.

Cultuur is onontkoombaar

Normaliter heerst er binnen een cultuur continuïteit. Maar wat doe je als je samen met negenentwintig onbekende anderen na een schipbreuk op een onbewoond eiland belandt?⁷ Als jij en je medepassagiers uit verschillende delen van de wereld komen, kun je niet terugvallen op een gemeenschappelijke taal of gedeelde gewoontes. Een eerste vereiste is de ontwikkeling van een rudimentaire gemeenschappelijke taal en een aantal gezamenlijke regels ten aanzien van gedrag, samenwerking en leiderschap. Er zal een rolverdeling ontstaan tussen jong en oud en tussen mannen en vrouwen. Er zullen conflicten ontstaan en weer worden opgelost. Welke regels en verantwoordelijkheden gelden er rondom de voortplanting? Wie zorgt er voor de zieken, de doden en de kinderen die er op het eiland geboren worden?

Dit voorbeeld wil aantonen dat geen enkele groep zich aan het verschijnsel ‘cultuur’ kan onttrekken. Het formuleren van gemeenschappelijke regels is een voorwaarde voor het voortbestaan van de groep, zelfs als deze regels nooit worden opgeschreven. Bovenstaande door het toeval bijeengebrachte groep van dertig mensen zal een nieuwe cultuur in het leven moeten roepen. Maar zodra de cultuur eenmaal is gevestigd en er binnen de groep kinderen worden geboren, zal die cultuur zichzelf reproduceren.

Waarden en de morele kring

Zoals iedereen weet, was Nederland van 1940 tot 1945 bezet door Duitsland. In april 1945 trokken de Duitse troepen zich in totale verwarring terug, dikwijls op van de Nederlandse bevolking geconfisqueerde fietsen. In april 2009 ontving het parochiebestuur van de Sint-Catharinakerk in Nijkerk een brief van een voormalige Duitse soldaat die al die jaren geleden, op de vlucht voor de Canadezen, een fiets had meegenomen die hij voor de kerk had aangetroffen. De briefschrijver had berouw van zijn daad en vroeg het parochiebestuur de eigenaar of diens erfgenamen te traceren: hij wilde hun graag de schade vergoeden.⁸

Het blijft verbijsterend dat wij mensen, met onze uitzonderlijke vermogens tot reflectie, empathie en communicatie, soms maar een geringe aanleiding nodig hebben om een grootschalig groepsconflict te ontketenen. Waarom bestaan er nog altijd groepsconflicten terwijl iedereen kan zien hoe destructief die zijn? Het lijkt erop dat we voor leden van onze eigen groep andere morele regels hanteren dan voor buitenstaanders. Maar wie bedoelen we met ‘onze groep’? Deze vraag is voor iedere groep van cruciaal belang. Al vanaf onze vroegste jeugd leren we wie er tot onze groep behoort en wie niet, en wat dat betekent. Mensen trekken een morele kring rond degenen die ze tot hun groep rekenen, en alleen leden van de morele kring hebben volledige rechten en plichten.⁹

De Duitse soldaat uit ons verhaal heeft waarschijnlijk jarenlang over zijn oorlogservaringen nagedacht. Op zijn oude dag herdefinieerde hij zichzelf als lid van dezelfde morele kring als de kerkganger wiens fiets hij zich vierenzestig jaar eerder toe-eigende. Om die reden ziet hij de confiscatie van de fiets nu als een diefstal die hij goed wil maken.

Onze mentale programmering is toegesneden op een leven in een morele kring. We zijn trots op de prestaties van onze kinderen en blij wanneer ons favoriete sportteam wint. Velen van ons zingen vol overtuiging vaderlandslievende of religieuze liederen, en sommigen zweren trouw aan de nationale vlag. We schamen ons wanneer leden van onze groep falen en voelen ons schuldig als ze zich misdragen. Op welke manier deze emoties precies tot uiting komen verschilt van groep tot groep: in sommige samenlevingen kan een vrouw door mannelijke familieleden ter dood worden gebracht wanneer ze met de verkeerde man naar bed is geweest en in andere kan een man strafrechtelijk worden vervolgd wegens prostitueebezoek. Maar morele, groepsgerelateerde emoties als zodanig zijn universeel. We hebben deze emoties zelfs bij frivole aangelegenheden, zoals sportwedstrijden, songfestivals en tv-spelletjes. De morele kring beïnvloedt niet alleen onze symbolen, helden en rituelen, maar ook onze waarden.

Binnen een samenleving kan er onenigheid bestaan over welke groepsleden ‘goed’ en welke ‘slecht’ zijn. Die kwestie wordt uitgevochten in de politieke arena. In politiek pluralistische samenlevingen beschermen rechtse partijen meestal de sterken en linkse partijen de zwakkeren. Groene partijen dragen zorg voor het milieu en populistische partijen keren zich tegen bepaalde bevolkingsgroepen. Leiders als de voormalige president van de Verenigde Staten George W. Bush proberen de interne groepscohesie te bevorderen door vijanden te creëren. Ze verkleinen de morele kring op min of meer dezelfde manier als populisten en dictators dat vaak doen. Mensen hebben de neiging zich achter een leider te scharen wanneer ze zich bedreigd voelen. Leiders als de Amerikaanse president Barack Obama streven ernaar de morele kring groter te maken door vriendschappen te sluiten; diplomaten en onderhandelaars proberen hetzelfde. Hiermee lopen ze het risico dat er scheuren in de eigen morele kring ontstaan. President Anwar el-Sadat van Egypte (1918-1981) en premier Yitzchak Rabin van Israël (1922-1995) werden beiden door landgenoten vermoord nadat ze zich verzoend hadden met de traditionele vijand.

De morele kring, in al zijn verschijningsvormen en op iedere schaal, variërend van één enkel huwelijk tot de mensheid als geheel, is de meest bepalende factor in ons sociale leven, en is zowel schepper als drager van onze cultuur.

Grenzen van de morele kring: religie en filosofie

Filosofie, spiritualiteit en religie zijn manieren om goed van kwaad te onderscheiden. Al 2500 jaar onderrichten filosofen uit Oost en West de Gulden Regel: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’ – maar dan zonder het dubbele ‘niet’ –, wat je kunt opvatten als een bevestiging van de morele kring.¹⁰ Religieuze voorschriften als ‘Heb uw naaste lief gelijk uzelf’ dienen hetzelfde doel. Religieuze sektes trekken hun morele kring desondanks meestal rond leden van de eigen gemeenschap. Morele rechten en plichten, en beloningen in het hiernamaals, zijn alleen bestemd voor de gelovigen. Een wezenlijk kenmerk van alle vormen van religie is dat ze een belangrijke rol spelen bij de totstandkoming en afbakening van morele kringen.

Volken en religies kunnen met elkaar in conflict komen als ze beide proberen in hetzelfde land een morele kring af te bakenen die de gehele maatschappij omvat. In de loop van de geschiedenis heeft dit verschijnsel zich vaak voorgedaan en het gebeurt nog altijd. De intensiteit van deze conflicten geeft aan hoe belangrijk het is tot een morele kring te behoren. Het onderstreept ook de bevoorrechte positie van degene die de grenzen vaststelt. Door middel van werkbezoeken en toespraken proberen nieuwe leiders vaak de grenzen van hun morele kring te herdefiniëren.

Sommige samenlevingen en godsdiensten zijn geneigd hun morele kring zo ver uit te breiden dat de hele mensheid ertoe behoort. Dat perspectief ligt ten grondslag aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens¹¹ en aan de aandacht voor ontwikkelingshulp. Ook dieren kunnen binnen de morele kring getrokken worden: mensen richten verenigingen en zelfs politieke partijen op ter bescherming van de rechten van het dier, en huisdieren worden met gepaste ernst begraven. Maar binnen zo’n uitgebreide morele kring komen rechten en plichten onvermijdelijk te vervagen. De geschiedenis laat zien dat godsdiensten die zich tolerant opstelden tegenover religieuze diversiteit het hebben afgelegd tegen meer gesloten religieuze gemeenschappen. De meeste wereldrijken zijn van binnenuit uiteengevallen.

Ook de regels die we hanteren tegenover slechte mensen en potentiële nieuwkomers verschillen van samenleving tot samenleving. In latere hoofdstukken komen we daar nog voorbeelden van tegen. Wij mensen zijn voortdurend in onderhandeling over de grenzen van onze morele kringen en de manieren waarop we dat doen verschillen per cultuur. Cultuur draait om de vraag hoe we een goed lid van de morele kring kunnen zijn, afhankelijk van onze persoonlijke eigenschappen of de eigenschappen die aan ons worden toegeschreven, om onze houding tegenover mensen die de regels overschrijden en om wie we tot onze kring toelaten.

Voorbij ras en familie

Gert Jan deelde ooit een coupé in de nachttrein van Wenen naar Amsterdam met een oudere Oostenrijkse dame. Ze praatten wat en aten samen van de abrikozen die de vrouw uit haar eigen tuin had meegenomen. De sfeer was ontspannen, totdat er een knappe zwarte jongeman binnenkwam. De dame leek doodsbang om zich in de nabijheid van een zwarte man te bevinden, en Gert Jan deed zijn uiterste best om de ontspannen atmosfeer te herstellen. De jongeman bleek van Surinaamse afkomst en was danser bij het Nederlands Nationaal Ballet, dat in Wenen had opgetreden. Maar de dame bleef uitzinnig van angst – xenofobie, in letterlijke zin. Ze dacht ook dat de mannen, toen het gesprek op muziek kwam, het over Afrikaanse tamtam hadden. Gelukkig had de danser het nodige van de wereld gezien en voelde hij zich niet beledigd. Na wat beleefd gebabbel in het Engels kwam het drietal veilig aan in Amsterdam.

Mensen van wie de voorouders uit verschillende delen van de wereld komen zien er verschillend uit. Een aantal van onze genetische kenmerken is aan de buitenkant zichtbaar, hoewel de genetische variatie binnen onze soort relatief klein is, kleiner dan die van, bijvoorbeeld, chimpansees. Volgens biologen is het menselijk genoom goed gemengd. We behoren zonder twijfel tot één enkele soort en op morele gronden spreken we ook steeds vaker over één menselijk ras.¹² Toch zijn er, biologisch gezien, binnen onze soort rassen te onderscheiden op basis van genetische en uiterlijke kenmerken. Maar genetische verschillen vormen niet de voornaamste basis voor groepsgrenzen. Miljoenen migranten leven in andere werelddelen dan hun voorouders. Alleen kenners met een zeer ontwikkeld oog zijn in staat op grond van uiterlijk zowel iemands etnische afkomst als zijn of haar nationaliteit te raden. Toch is herkenning voor de groepsidentiteit van groot belang. We hechten veel waarde aan religie, taal en andere symbolische groepsgrenzen en besteden er ook veel tijd aan. We zijn er voortdurend over in onderhandeling, stellen nieuwe grenzen vast of veranderen oude. Vrijwel iedere symbolische kwestie kan leiden tot gevoelens van saamhorigheid of ruzie: van een ouderwetse familievete tot territoriale conflicten, van gekwetste trots na een krenking of de interpretatie van de betekenis van een boek.

De historische expansie van menselijke gemeenschappen tot samenlevingen van miljoenen individuen heeft de aard van verwantschapsbanden veranderd. Tegenwoordig voelen mensen zich verwant met leden van hun symbolische groep. Genetische factoren zijn daarin lang niet altijd belangrijk. We vechten en sterven voor ons land, soms zelfs voor ons voetbalteam. We vormen met miljoenen extatische menigten in de gemeenschappelijke aanbidding van een popster, een overtuigend politicus of een charismatisch geestelijk leider. We zijn actief op wereldwijde sociale computernetwerken en knopen betekenisvolle relaties aan met mensen die we nog nooit in levenden lijve hebben ontmoet. We hebben wetten die onze rechten en plichten vastleggen zonder rekening te houden met familiebanden, specifieke kwesties als geboortes en erfenissen daargelaten. Hoewel familieloyaliteit nog altijd erg belangrijk is, en dat ook wel zal blijven, is het tegenwoordig ingebed in een groter maatschappelijk kader. We leven in samenlevingen die zo groot zijn, dat bloedbanden niet langer volstaan als enige, of zelfs maar als belangrijkste uitgangspunt van onze morele rechten en plichten. Toch is het hemd nog altijd nader dan de rok, en dat geldt in sommige samenlevingen sterker dan in andere, zoals we in hoofdstuk 4 zullen zien.

Wij en zij

Sociale wetenschappers gebruiken de termen ingroup en outgroup: ‘wij-groep’ en ‘zij-groep’. De wij-groep verwijst naar wie we intuïtief als de onzen beschouwen; buitenstaanders rekenen we tot de ‘zij-groep’. Wat dat betreft zitten we eenvoudig in elkaar: we hebben een hardnekkige neiging om anderen in een van beide groepen onder te brengen. In sommige samenlevingen is de definitie van de wij-groep redelijk flexibel, maar hij is altijd voelbaar aanwezig. We zetten onze eigen familie af tegen de schoonfamilie (de ‘koude kant’), ons eigen team tegen dat van de tegenstander, mensen die er net zo uitzien als wij tegen een ander ras. In een experiment testten Amerikaanse onderzoekers de affectieve reacties van Afrikaanse en Europese Amerikanen op foto’s van mensen van hun eigen en van mensen van de andere etnische groep.¹³ Zowel de Afrikaans-Amerikaanse als de Europees-Amerikaanse deelnemers vertoonden meer emotionele en fysieke reacties op afbeeldingen van mensen van hun eigen ras. Ze waren emotioneel dus sterker betrokken bij leden van de wij-groep. Een algemene antipathie tegen de zij-groep werd overigens niet gevonden.

Ook sekse speelt een rol in wij/zij-verhoudingen. In de geschiedenis van de menselijke soort heeft het overschrijden van groepsgrenzen iets heel anders betekend voor vrouwen dan voor mannen. Vrouwen traden vaak als jonge volwassenen toe tot andere groepen en gedroegen zich daarna als loyale leden van de nieuwe groep. Mannen kwamen nieuwe groepen binnen om ze te overheersen of te bevechten. Nog steeds overwinnen zowel mannen als vrouwen gemakkelijk hun angst voor een vrouw met een onbekend uiterlijk, maar blijven ze vaak bang voor een man die er anders uitziet.¹⁴ Dit hangt uiteraard af van welke uiterlijke kenmerken als niet-eigen worden beschouwd en dat is weer afhankelijk van waar we in onze vroegste jeugd aan zijn blootgesteld.

In wij/zij-experimenten gebruikt men naast vragenlijsten ook wel fysiologische metingen om angst vast te stellen. Onze lichamen vertellen soms dingen die in ons denken taboe zijn. De resultaten bevestigen dat familie in een zeer brede zin gekoppeld is aan de menselijke sociale biologie en dat etnische kenmerken een belangrijk eerste hulpmiddel zijn als we willen vaststellen of iemand bij ons hoort. Mensen zijn ‘wij-of-zij’-wezens. In onze vroegste jeugd kunnen we leren ieder willekeurig persoon of gezicht als ‘wij’ te identificeren, maar al na een paar maanden is die herkenning gefixeerd. Later in ons leven is het moeilijk onze intuïtieve wij/zij-responsen op raciale kenmerken nog te veranderen. Maar fysiologische reacties op een wij/zij-situatie kunnen op om het even welk groepsonderscheid gebaseerd zijn, zelfs op de studierichting van medestudenten.¹⁵

Ideologieën als groepskenmerken

Als je drie uitspraken over jezelf mocht doen, wat zou je dan zeggen? Zou je je concentreren op je individuele eigenschappen, zoals de kleur van je ogen, en je lievelingssport of -eten? De kans is groter dat je groepskenmerken opnoemt, zoals je geslacht, beroep, nationaliteit of religie, je favoriete sportteam en de rol die je vervult in de maatschappij. Zelfs als je alleen persoonlijke eigenschappen noemt, zijn dat waarschijnlijk eigenschappen die hoog staan aangeschreven bij de mensen die belangrijk voor je zijn. Een groot deel van onze sociale activiteit bestaat uit het expliciet onderhouden van symbolische groepsbanden. De meeste mensen zijn het merendeel van de tijd bezig zich te profileren als goede leden van de groepen waartoe ze behoren. Dat laten ze zien in hun kleding, hun bewegingen, hun manier van spreken, hun bezittingen, hun baan. Ze besteden tijd aan groepsversterkende rituelen als praten, lachen, spelen, aanraken, zingen, stoeien, eten en drinken. Al deze activiteiten zijn gericht op bekrachtiging van de morele kring, maar op een bewust niveau zullen maar weinigen van ons hun dagelijks leven op die manier bekijken. In plaats daarvan beschrijven we de dingen die we doen in termen van hun ideologische rechtvaardiging. We gaan naar ons werk, maken strategische plannen, doen aan teambuilding, gaan naar de kerk, dienen ons land, vieren een speciale gelegenheid.

De meeste mensen zien dan ook verschillen waar een antropoloog of een bioloog overeenkomsten signaleert. Deze verschillen zijn belangrijk, omdat we voortdurend definiëren en herdefiniëren wie tot welke groep behoort en welke rol zij of hij daarin speelt. Groepsvorming en wisselen van groep behoren tot de belangrijkste activiteiten in ons leven. Iedere samenleving hanteert eigen regels over hoe slecht het is om van groep te wisselen. Het is dan ook logisch dat veel groepen ten strengste verbieden de groep te verlaten en daar soms zware sancties aan verbinden. Zo is het nooit gemakkelijk deel uit te maken van een minderheidsreligie, waar ter wereld je ook woont. Er bestaan overigens enorme verschillen tussen samenlevingen in de zwaarte van de straffen op afwijkende symbolische identiteiten en gedrag. Hier gaan we in volgende hoofdstukken nader op in.

Niveaus van cultuur

In de loop van ons leven moet ieder van ons zijn of haar plek vinden in vele morele kringen. Iedere groep of categorie mensen deelt een verzameling gemeenschappelijke mentale programma’s die samen een cultuur vormen. Omdat bijna iedereen gelijktijdig tot verschillende groepen en categorieën behoort, dragen we onvermijdelijk verschillende lagen van mentale programmering met ons mee, die bij verschillende niveaus van cultuur behoren. In het bijzonder:

•   Een nationaal niveau, op basis van ons land (of onze landen, in geval van migratie).

•   Een regionaal en/of etnisch en/of religieus en/of taalniveau, omdat de meeste naties bestaan uit meerdere cultureel verschillende regio’s en/of etnische en/of religieuze en/of taalgroepen.

•   Een sekseniveau, naar gelang wij als meisje of als jongen geboren zijn.

•   Een generatieniveau, dat grootouders scheidt van ouders en die weer van hun kinderen.

•   Een sociale-klasseniveau, dat samenhangt met genoten onderwijs en met iemands functie of beroep.

•   Voor mensen met een baan: een organisatie-, ondernemings- of afdelingsniveau, afhankelijk van de manier waarop werknemers worden gesocialiseerd.

De mentale programma’s van deze verschillende niveaus harmoniëren niet noodzakelijkerwijs met elkaar. In de moderne maatschappij zijn ze vaak gedeeltelijk tegengesteld: zo kunnen religieuze waarden in strijd zijn met de cultuur van een bepaalde generatie, en seksegebonden waarden met organisatieculturen. Conflicterende mentale programma’s leiden tot moeilijke keuzen, en maken het lastig om iemands gedrag in een nieuwe situatie te voorspellen.

Cultuurverandering: andere praktijken, zelfde waarden

Als je in een tijdmachine kon stappen en een halve eeuw terugreizen naar de tijd van je ouders of grootouders, zou je de wereld sterk veranderd vinden. Er waren geen computers en geen televisie. De steden lagen er klein en provinciaal bij, met alleen zo nu en dan een auto, en zonder supermarkten. Reis dan nog een halve eeuw terug, dan verdwijnen ook de auto’s van de straat, de telefoons, wasmachines en stofzuigers uit de huizen, en de vliegtuigen uit de lucht.

Onze wereld verandert. Technische uitvindingen omringen ons. Het internet neemt afstanden weg, zodat mensen kunnen spreken van een global village, de wereld als dorp. Ondernemingen werken internationaler. Ze vernieuwen hun producten steeds sneller: soms weten ze niet wat ze volgend jaar zullen maken en verkopen, of welke nieuwe banen ze over vijf jaar moeten vullen. Fusies en koersfluctuaties schokken het ondernemingstoneel. Oppervlakkig gezien is er alleen maar verandering. Maar hoe diep gaat die? Zijn samenlevingen als schepen, heen en weer geslingerd op een woeste zee van verandering? Of lijken ze meer op kusten, die door elke nieuwe golf overspoeld worden, maar dan weer verrijzen, en die van getij tot getij maar heel langzaam veranderen?

Een Franse bezoeker aan de Verenigde Staten schreef in zijn boek:

De Amerikaanse dienaren van het Evangelie proberen niet om de gedachten van de mens te richten op het Eeuwige Leven; ze zijn bereid een deel van hun hart te wijden aan de zorg voor het heden […] Wanneer ze al zelf geen productieve arbeid verrichten, zijn ze op z’n minst geïnteresseerd in de voortgang ervan, en ze juichen de resultaten toe […]

Men zou kunnen denken dat hij het heeft over de Amerikaanse televisiedominees. Maar het citaat is van Alexis de Tocqueville, wiens boek verscheen in 1835.¹⁶

Dit is maar één voorbeeld van een observatie van een bezoeker uit land A over land B. De wereldliteratuur bevat veel van zulke observaties, en ze komen ons vaak verrassend modern voor, zelfs als ze dateren van eeuwen geleden.

Er zijn veel dingen in een maatschappij die zich niet laten beïnvloeden door de techniek en haar producten. Als jongeren in Rusland Coca-Cola drinken verandert dit niets aan hun houding ten opzichte van gezag. In sommige opzichten verschillen jonge Russen van oudere, net als jonge Nederlanders verschillen van oudere Nederlanders. In het ui-model van figuur 1.2 vinden we dit soort verschillen vooral op de relatief oppervlakkige niveaus van symbolen en helden, van mode en consumptie. Op het niveau van de waarden, dat zijn diepgewortelde gevoelens over het leven en over anderen, verschillen de meeste jonge Russen net zozeer van jonge Nederlanders als oudere Russen verschillen van oudere Nederlanders. Nergens blijkt dat de waarden van jongere generaties uit verschillende landen convergeren.

Cultuurverandering kan wel snel verlopen op de buitenste niveaus van het ui-diagram (figuur 1.2). Daar vonden we de praktijken die het zichtbare deel van een cultuur vormen. Nieuwe praktijken kunnen we ons leven lang aanleren; mensen van boven de zeventig leren vrolijk op het web te surfen op hun nieuwe personal computer; ze absorberen nieuwe symbolen, ontmoeten nieuwe helden en communiceren via nieuwe rituelen. Maar cultuurverandering gaat langzaam voor de kern van het ui-diagram, de waarden. Zoals we eerder lieten zien, kregen we deze mee als kinderen, van ouders die ze weer meekregen toen zij kinderen waren. Daardoor blijven fundamentele waarden in een samenleving heel stabiel, ondanks enorme verschuivingen in praktijken.

Fundamentele waarden betreffen vooral het sekseniveau, het nationale en misschien het regionale niveau van cultuur. Geloof nooit politici, godsdienstige leiders of bovenbazen die aankondigen dat ze nationale ‘normen en waarden’ gaan veranderen. Nationale waarden zijn een hard gegeven, bijna net zo hard als de geografische ligging of het klimaat van een land. Cultuurmanifestaties die later in het leven worden aangeleerd zijn veranderlijker. Dit geldt in het bijzonder voor de culturen van organisaties, waar mensen pas deel aan krijgen als volwassenen. Dit betekent niet dat het gemakkelijk is om organisatieculturen te veranderen – zoals in hoofdstuk 10 zal blijken – maar mogelijk is het wel.

Natuurlijk vinden er in de wereld verbazingwekkende technische veranderingen plaats, die iedereen raken behalve de armste en meest afgelegen groepen. Maar we gebruiken de nieuwe technieken meestal voor vertrouwde doeleinden. Vaak om dezelfde dingen te doen als onze grootouders: geld verdienen, indruk maken op anderen, het leven makkelijker maken, anderen dwingen te doen wat wij willen, of mogelijke partners verleiden. Al deze activiteiten horen bij het sociale spel. We letten erg goed op anderen, hoe zij technische hulpmiddelen gebruiken, wat voor kleren ze dragen, welke grappen ze maken, wat ze eten, hoe ze hun vakanties besteden. En we hebben een fijne antenne die ons vertelt welke keuzen we zelf moeten maken om bij een bepaalde sociale kring te horen in een gewenste rol.

Het sociale spel zelf verandert niet ingrijpend door de veranderingen in de maatschappij van vandaag. De ongeschreven regels voor succes, mislukking, ergens bij horen en andere belangrijke gebieden van ons leven blijven dezelfde. We moeten ons aanpassen, ons gedragen op een manier die geaccepteerd wordt door de groepen waartoe we behoren. De meeste veranderingen betreffen alleen het speelgoed dat we bij het sociale spel gebruiken.

Meer over de oorsprong en dynamiek van culturele verandering is te vinden in hoofdstuk 12.

Verschillen in nationale cultuur

De uitvinding van ‘staten’, politieke eenheden waarin de hele wereld is opgedeeld en waartoe ieder individu wordt geacht te behoren – wat tot uitdrukking komt in zijn of haar paspoort – is een recente ontwikkeling in de geschiedenis van de mensheid. Vroeger waren er wel staten, maar niet iedereen hoorde bij een ervan of identificeerde zich ermee. Het systeem van staten werd pas in de twintigste eeuw over de hele wereld ingevoerd. Het volgde op het koloniale systeem, dat in de loop van de drie voorgaande eeuwen was ontwikkeld. Tijdens deze koloniale periode hadden de technisch geavanceerde landen van West-Europa vrijwel alle gebieden van de wereld die niet onder invloed stonden van een andere sterke politieke macht, onder elkaar verdeeld. De grenzen tussen de ex-koloniale staten weerspiegelen nog steeds deze koloniale erfenis. In Afrika vallen staatsgrenzen meer samen met de logica van de koloniale mogendheden dan met de culturele scheidslijnen van de plaatselijke bevolking.

Staten mogen dus niet gelijkgesteld worden met samenlevingen. Samenlevingen zijn historische, organisch gegroeide sociale organisatievormen en het concept van een gemeenschappelijke cultuur is strikt genomen meer van toepassing op samenlevingen dan op staten. Dat neemt niet weg dat men vele staten toch wel als een historisch gegroeid geheel kan beschouwen, zelfs als zij bestaan uit verschillende delen en zelfs als zij minder geïntegreerde minderheden bevatten.

Binnen staten die al langere tijd bestaan, werken krachten in de richting van verdergaande integratie: (meestal) één dominante taal, gemeenschappelijke massamedia, een landelijk onderwijssysteem, een nationaal leger, een nationaal politiek systeem, nationale afvaardiging bij sportmanifestaties die een sterke symbolische en emotionele waarde vertegenwoordigen, een nationale markt waarop deskundigheden, producten en diensten worden verhandeld. Moderne staten bezitten niet dezelfde mate van interne homogeniteit als de geïsoleerde, meestal ongeletterde samenlevingen die door antropologen worden bestudeerd, maar verzorgen wel een aanzienlijk deel van de collectieve mentale programmering van de burgers.¹⁷

Aan de andere kant blijven etnische, taal- en religieuze groepen vechten voor erkenning van hun eigen identiteit of zelfs nationale onafhankelijkheid. Deze tendens is de laatste tijd eerder toe- dan afgenomen. Voorbeelden zijn de katholieken in Ulster, de Basken in Frankrijk en Spanje, de Koerden in Iran, Irak, Syrië en Turkije, etnische groepen in het vroegere Joegoslavië, de Hutu’s en Tutsi’s in Rwanda en de Tsjetsjenen in Rusland.

Bij onderzoek naar cultuurverschillen moet de categorie ‘nationaliteit’ – het paspoort dat men bezit – dus voorzichtig worden gehanteerd. Maar het is vaak het enige bruikbare criterium om groepen te classificeren. Terecht of ten onrechte worden collectieve eigenschappen toegeschreven aan de burgers van bepaalde landen: mensen hebben het over ‘typisch Amerikaans’, ‘typisch Duits’ of ‘typisch Japans’ gedrag. Het gebruik van nationaliteit als criterium is vaak een kwestie van noodzaak of althans van gemak, want het is veel eenvoudiger om gegevens te krijgen over landen dan over organische, homogene samenlevingen. Landen produceren statistieken over hun bevolking. Survey-gegevens, dat wil zeggen de antwoorden die mensen geven op schriftelijke vragen die verband kunnen houden met hun cultuur, worden ook meestal verzameld via nationale netwerken. In die gevallen waarin het mogelijk is om resultaten uit te splitsen naar regio, etnische of taalgroep, is dat zeker nuttig.

Een belangrijke extra reden om gegevens te verzamelen op nationaal niveau is dat het onderzoek er onder meer toe dient om de samenwerking tussen naties te bevorderen. Zoals in de inleiding van dit hoofdstuk werd betoogd, bevolken de (meer dan tweehonderd) naties die op dit moment bestaan samen één enkele wereld, en wij zullen samen overleven of samen ten onder gaan. Praktisch gezien is het dus zinvol om ons te richten op de culturele factoren die naties verenigen of scheiden.

Nationale identiteiten, waarden en instituties

Landen en regio’s verschillen in meer dan alleen in hun cultuur. Figuur 1.4 onderscheidt drie soorten verschillen tussen landen, alle drie geworteld in de geschiedenis: identiteiten, waarden en instituties. Identiteiten vormen het antwoord op de vraag ‘Bij welke groep hoor ik?’ en zijn vaak geworteld in taal en/of religieuze gezindheid. Identiteiten worden zowel door de dragers van een identiteit als door buitenstaanders waargenomen en gevoeld. Toch hoort identiteit niet tot de kern van nationale culturen; in de termen van het ui-diagram (figuur 1.2) komen identiteitsverschillen voort uit verschillen in praktijken (symbolen, helden en rituelen), en niet per se uit verschillen in waarden.

Figuur 1.4 Verschillen tussen landen, regio’s en groepen

In de loop van onze levens kunnen er identiteitsverschuivingen optreden, zoals je bij veel succesvolle migranten ziet. Een veelvoorkomende ervaring onder immigranten van de tweede generatie is dat ze zich in het land waar hun ouders heen getrokken zijn, identificeren met het land van herkomst van de familie, terwijl als ze dat moederland bezoeken, ze daar weer het gevoel hebben bij hun nieuwe vaderland te horen. Dit komt doordat ze meestal leven met een mengelmoes van impliciete culturele regels uit beide samenlevingen, terwijl ze emotioneel behoefte hebben aan een primaire groep om zich mee te identificeren. Je ziet dan ook vaak dat deze mensen steun zoeken bij elkaar.

Identiteit is expliciet. Je kunt het uitdrukken in taal: ‘een vrouw’, ‘iemand uit twee culturen’, ‘een Amerikaans staatsburger’. Dezelfde persoon zou al deze dingen kunnen noemen, afhankelijk van de context waarin de vraag gesteld wordt. De cultuur bepaalt wel in hoeverre meervoudige identiteiten mogelijk zijn. Dat heeft te maken met het onderscheid tussen individualisme en collectivisme, dat we behandelen in hoofdstuk 4. Individualistische milieus, zoals moderne steden, de academische wereld en het moderne zakenleven, bieden het individu de ruimte er meerdere, gemakkelijk inwisselbare identiteiten op na te houden. In collectivistische samenlevingen, waarin nog altijd het gros van de wereldbevolking leeft, zien mensen zichzelf veel meer als lid van een etnische, regionale of nationale gemeenschap, en hun identiteitsgevoel wordt vooral daardoor bepaald.

Waarden zijn impliciet: ze maken deel uit van de onzichtbare software van ons denken. Het is moeilijk om over onze waarden te praten, omdat het impliceert dat we onze motieven, emoties en taboes onder de loep nemen. Als onze eigen cultuur is als de lucht die we inademen, dan zijn andere culturen als water: het vraagt speciale vaardigheden om in beide elementen te overleven. Zoals we in hoofdstuk 11 zullen zien, is dat de essentie van interculturele contacten.

In het dagelijks taalgebruik en in de media haalt men identiteit en cultuur vaak door elkaar. Sommige bronnen spreken over culturele identiteit waar wij het over groepsidentiteit hebben. Groepen die elkaar bevechten op grond van hun verschillende identiteiten, of ze nu uit één land of uit verschillende landen komen, kunnen heel goed bepaalde fundamentele culturele waarden delen. Dit was of is het geval in grote delen van de Balkan, bij de katholieken en protestanten in Noord-Ierland, en bij de Vlamingen en Walen in België. Aan de andere kant kunnen mensen met verschillende culturele achtergronden één enkele groep vormen met één enkele identiteit. Hierbij kun je denken aan interculturele teams in het bedrijfsleven, de sport en de academische wereld.

Ieder land heeft natuurlijk ook zijn eigen historisch gegroeide instituties: de regels, wetten en organisaties op het gebied van gezin, onderwijs, gezondheidszorg, bedrijfsleven, regering, sport, media, kunst en wetenschap. Sommigen, onder wie veel sociologen en economen, geloven dat verschillen in instituties de werkelijke bron zijn van verschillen in denken, voelen en handelen tussen landen. Als we zulke cultuurverschillen kunnen verklaren vanuit instituties die duidelijk zichtbaar zijn, hoeven we dan nog te speculeren over ‘culturen’ als onzichtbare mentale programma’s?

Het antwoord op deze vraag is meer dan twee eeuwen geleden al gegeven door een Franse edelman, Charles-Louis de Montesquieu (1689-1755), in een beroemd geworden boek, De l’esprit des lois (De geest van de wetten). Montesquieu herkende het bestaan van een ‘geest van de natie’ (wat wij in dit boek haar cultuur noemen), en stelde dat ‘de wetgever de geest van de natie moet volgen […] want we doen iets nooit beter dan vrijelijk vanuit onze nationale mentaliteit’.¹⁸ Dus volgen instituties mentale programma’s, en in de manier waarop ze functioneren passen ze zich aan aan de lokale cultuur. Dezelfde wetten worden in verschillende landen anders toegepast, zoals de Europese Unie keer op keer ervaart. Op hun beurt voeden instituties die binnen een cultuur gegroeid zijn de mentale programma’s waarop ze berusten. Je kunt instituties niet begrijpen zonder de bijbehorende cultuur, en cultuur niet zonder inzicht in instituties. Verklaringen die zich beperken tot de ene of de andere factor zijn steriel.

De waarden van een land zijn nauw verweven met de structuur en het functioneren van zijn instituties, en houden veel minder verband met identiteitsverschillen; in figuur 1.4 zijn er dan ook alleen horizontale pijlen getekend tussen de blokken ‘waarden’ en ‘instituties’.

Een belangrijk gevolg hiervan is dat we de manier waarop mensen in een land denken, voelen, en handelen niet kunnen veranderen door eenvoudigweg buitenlandse instituties te importeren. Na het verdwijnen van het communisme in de voormalige Sovjet-Unie en andere delen van Oost-Europa, dachten sommige economen dat al wat de ex-communistische landen nodig hadden kapitalistische instituties waren van het Amerikaanse type, om de weg naar welvaart te vinden. Maar zo werkte het niet. Ieder land moet zich door zijn eigen soort hervormingen heen worstelen, aangepast aan de mentale software van zijn bevolking. Opgelegde globalisering door multinationals en supranationale instellingen, zoals de Wereldbank, ontmoet hevige plaatselijke weerstand, want ook economische systemen zijn niet cultuurvrij.

Bestaan er nationale managementculturen?

De bedrijfs- en bedrijfseconomische literatuur verwijst dikwijls naar nationale ‘management-’ of ‘leiderschaps’culturen, alsof management en leiderschap los gezien kunnen worden van de rest van de samenleving. Marvin Harris, vooraanstaand Amerikaans antropoloog, stelt het als volgt: ‘Een punt dat antropologen altijd benadrukt hebben is dat aspecten van het sociale leven die oppervlakkig gezien niets met elkaar te maken hebben, in werkelijkheid met elkaar samenhangen.’¹⁹

Managers en leiders zijn, net als de mensen met wie ze werken, ingebed in nationale samenlevingen. Als we hun gedrag willen begrijpen moeten we weten hoe hun samenleving functioneert. Bijvoorbeeld, wat voor persoonlijkheidstypes normaal zijn in hun land; hoe families in elkaar zitten en wat dit betekent voor de manier waarop kinderen worden opgevoed; hoe zij nog meer worden gesocialiseerd, hoe het schoolsysteem werkt, en wie naar wat voor type school en universiteit gaat; hoe de overheid en het politieke systeem het leven van de burgers beïnvloeden; welke historische gebeurtenissen hun generatie heeft meegemaakt. We moeten waarschijnlijk ook iets weten over hun koopgedrag; hun ideeën over gezondheid en ziekte, misdaad en straf, over godsdienstige zaken. We kunnen een boel leren uit de literatuur, de kunst en de wetenschap in hun land. In de volgende hoofdstukken wordt aan al deze terreinen soms aandacht besteed, en de meeste zullen ook van belang blijken om het management in een land te begrijpen. In culturele zaken bestaan er geen sluipweggetjes voor de zakenwereld.

Cultuurrelativisme

In dagelijkse gesprekken, politieke discussies, en in de media waardoor deze gevoed worden, worden andere culturen dikwijls beschreven in morele termen, als beter of inferieur. Maar er bestaan geen wetenschappelijke standaarden voor denken, voelen en handelen waarop een groep mensen hoger of lager kan scoren.

Het bestuderen van cultuurverschillen tussen groepen en samenlevingen veronderstelt een neutraal uitgangspunt. De Franse antropoloog Claude Lévi-Strauss (1908-2009) heeft het als volgt geformuleerd:

Cultuurrelativisme betekent dat een cultuur geen criteria heeft om activiteiten van een andere cultuur ‘laagstaand’ of ‘hoogstaand’ te noemen. Wél kan en moet een cultuur de eigen activiteiten in die termen beoordelen, want in dat geval zijn de leden zowel deel- als waarnemer.²⁰

Cultuurrelativisme wil dus niet zeggen dat men met betrekking tot zichzelf, of tot de eigen samenleving, geen normen hanteert. Waar het om gaat is dat men in het contact met andere groepen of samenlevingen zijn oordeel opschort, en zich tweemaal bedenkt eer men de normen van de ene persoon, groep of samenleving toepast op de andere. Eerst moet men méér weten over de aard van de culturele verschillen tussen de samenlevingen in kwestie en over de wortels en de gevolgen van die verschillen. Dan pas mag men oordelen en handelen.

Wie als buitenstaander op deze wijze is geïnformeerd, zal waarschijnlijk nog steeds bepaalde gebruiken in de andere samenleving betreuren. Als men beroepsmatig betrokken is bij de andere samenleving, bijvoorbeeld als uitgezonden manager of ontwikkelingsdeskundige, wil men vaak dingen in de andere cultuur veranderen. In de koloniale tijd bezaten vreemdelingen soms absolute macht en konden zij hun regels opleggen. In dit postkoloniale tijdperk zullen buitenlanders die in een andere samenleving iets willen veranderen, over hun interventies moeten onderhandelen. En onderhandelingen hebben meer kans van slagen als beide partijen de achtergrond van hun verschil in visie begrijpen.

Cultuur als feniks

Tijdens ons leven worden de cellen van ons lichaam voortdurend vernieuwd. De twintigjarige heeft geen enkele cel meer over van de zuigeling. In puur materiële zin zou je kunnen zeggen dat we alleen bestaan als opeenvolgende verzamelingen van cellen. Toch bestaan we als onszelf, omdat al die cellen onze eigen genen bevatten.

Op het niveau van samenlevingen gebeurt iets dergelijks. Die hebben een wonderbaarlijk vermogen om elementen van hun cultuur van generatie op generatie te handhaven, ondanks dramatische veranderingen in de omgeving. Terwijl die de oppervlakte teisteren, blijven de diepere lagen onaangeroerd, en de cultuur komt terug als een feniks die uit zijn as herrijst.

Waaruit bestaan deze diepere lagen? We hebben onze genen nodig om cultuur te kunnen scheppen en in stand te houden, maar de inhoud van die cultuur lijkt veel meer beïnvloed te worden door ervaring dan door genen. Cultuur is een ongeschreven boek met regels voor het sociale spel, dat nieuwkomers meekrijgen van hen die er al waren, en dat zich nestelt in hun bewustzijn. In de volgende hoofdstukken proberen wij de belangrijkste thema’s uit deze ongeschreven regels te beschrijven. Zij gaan over de kern van het sociale leven.

HOOFDSTUK 2

DE STUDIE VAN CULTUURVERSCHILLEN

In het begin heeft een nieuw kandidaat-paradigma vaak weinig supporters, en hun motieven kunnen onzuiver zijn. Maar als ze competent zijn zullen ze het paradigma verbeteren, de mogelijkheden ervan verkennen en tonen wat het betekent om bij de supporters te horen. En als die ontwikkeling doorzet, als het paradigma voorbestemd is om te winnen, dan zullen de argumenten pro in aantal en kracht toenemen. Meer wetenschappers zullen zich bekeren, en de verkenning van het nieuwe paradigma wordt voortgezet. Het aantal experimenten, instrumenten, artikelen en boeken op basis van het nieuwe paradigma zal geleidelijk groeien. Meer en meer mensen zullen, overtuigd van de vruchtbaarheid van het nieuwe perspectief, het als nieuwe normale wetenschapsbeoefening overnemen, totdat er uiteindelijk nog maar een paar oude stijfkoppen over zijn. En zelfs van hen kunnen we niet altijd zeggen dat ze ongelijk hebben.

– Thomas S. Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions, 2e dr., 1970, blz. 159

Thomas Kuhn (1922-1996) was een Amerikaans filosoof en wetenschapshistoricus. Bovenstaand citaat is afkomstig uit zijn bekende, met voorbeelden uit verschillende wetenschappen geïllustreerde boek over de aard van wetenschappelijke vernieuwing. Gedurende een bepaalde periode wordt een wetenschapsterrein gedomineerd door bepaalde vooronderstellingen, de zogenaamde ‘paradigma’s’. Kuhn noemde het werk dat binnen deze paradigma’s wordt uitgevoerd ‘normale wetenschap’. Van tijd tot tijd loopt de normale wetenschap tegen grenzen aan: men is dan niet langer in staat nieuwe feiten te verklaren of nieuwe uitdagingen aan te gaan. Op dat moment wordt er een paradigmawisseling geïnitieerd. Naarmate meer mensen zich binnen het nieuwe paradigma gaan bewegen, ontwikkelt dat paradigma zich tot de nieuwe standaard voor normale wetenschap.

In dit hoofdstuk beschrijven we het onderzoeksproces waarop dit boek gebaseerd is. Het komt voort uit een paradigma dat in 1980 door Geert Hofstede werd geïntroduceerd in zijn boek Culture’s Consequences. We bedoelen hiermee de dimensiebenadering, die sindsdien de status van normale wetenschap heeft verworven.

Het meten van waarden

Omdat waarden meer dan praktijken het stabiele element vormen in een cultuur, begint vergelijkend cultuuronderzoek bij het meten van waarden. Waarden afleiden uit het handelen van mensen is lastig en onbetrouwbaar: het verband tussen een bepaalde handeling en de onderliggende waarde is zelden eenduidig. Bij het onderzoek naar waarden worden daarom meestal vragenlijsten gebruikt, waarin een keuze wordt gevraagd uit alternatieven. De antwoorden op zulke vragenlijsten mogen niet te letterlijk worden opgevat: de keuze van een alternatief op papier correspondeert heus niet altijd met gedrag in de praktijk. Toch geven de vragenlijsten bruikbare informatie, omdat ze verschillen in antwoordpatronen laten zien tussen groepen of categorieën van respondenten. Men kan bijvoorbeeld mensen in een bedrijf vragen waarnaar hun voorkeur uitgaat: naar meer vrije tijd of naar een hoger loon. Een individuele werknemer die aangeeft meer vrije tijd te prefereren, zou als hij of zij in werkelijkheid de keus had best eens voor het geld kunnen kiezen, maar als in groep A een aanzienlijk groter deel van de mensen een voorkeur aangeeft voor vrije tijd dan in groep B, wijst dit toch op een cultureel verschil tussen deze groepen wat betreft de aantrekkelijkheid van vrije tijd tegenover geld.

Bij het interpreteren van de antwoorden van mensen over hun waarden is het belangrijk om onderscheid te maken tussen wat men wenselijk acht en wat men wenst: hoe de respondenten vinden dat de wereld zou moeten zijn tegenover wat zij voor zichzelf begeren. Vragen over wat men wenselijk acht gaan over mensen in het algemeen en zijn geformuleerd in termen als goed/slecht, moet/mag niet, mee eens/niet mee eens, belangrijk/onbelangrijk en dergelijke. In abstracte zin is iedereen voor deugd en tegen zonde, maar uit antwoorden over het wenselijke blijkt wat mensen als deugd beschouwen en wat als zonde. Vragen over wat men wenst bevatten woorden als ‘jij’, of ‘ik’ en wat we voor onszelf verlangen, met inbegrip van minder nobele doelen. Het wenselijke is een heel eind verwijderd van feitelijk gedrag, maar ook antwoorden over wat men voor zichzelf wenst – hoewel ze dichter bij het feitelijke gedrag staan – komen niet noodzakelijkerwijs overeen met de manier waarop mensen zich gedragen als ze een keuze moeten maken.

Het wenselijke en het gewenste onderscheiden zich van elkaar door de aard van de normen die in het geding zijn. Normen zijn standaarden voor waarden die binnen een groep of categorie mensen gelden.¹ Wanneer men vraagt naar het wenselijke is de norm absoluut en geeft deze aan wat ethisch juist is. Bij het gewenste is de norm statistisch van aard, en gebaseerd op de keuzen die feitelijk door de meerderheid worden gemaakt. Het wenselijke is meer een kwestie van ideologie, het gewenste van praktijk.

Interpretaties van waardeonderzoek die voorbijgaan aan het verschil tussen het wenselijke en het gewenste kunnen leiden tot paradoxale resultaten. Het IBM-onderzoek dat we later in dit hoofdstuk zullen bespreken leverde een geval op waarin de twee manieren van vragen tegengestelde conclusies opleverden. Personeelsleden in verschillende landen werd gevraagd of zij het eens of oneens waren met de volgende zin: ‘Werknemers in de industrie zouden een grotere rol moeten spelen in de beslissingen van het management.’ Dit is een ideologische uitspraak over wat wenselijk is. Een andere vraag in dezelfde vragenlijst betrof hun persoonlijke voorkeur voor een chef die ‘meestal zijn ondergeschikten raadpleegt alvorens een beslissing te nemen’. Dit is een uitspraak over wat men wenst. Een vergelijking tussen de antwoorden op de twee vragen liet zien dat in landen waar de ‘raadplegende’ manager minder populair was, mensen het vaker eens waren met de algemene uitspraak dat werknemers een grotere rol zouden moeten spelen en omgekeerd. De ideologie vormde blijkbaar een alternatief voor daadwerkelijke inspraak in de dagelijkse relatie met de chef.²

Dimensies van nationale culturen

In de eerste helft van de twintigste eeuw ontstond binnen de culturele antropologie het besef dat alle samenlevingen, modern of traditioneel, voor dezelfde fundamentele problemen staan; alleen de antwoorden verschillen. Amerikaanse antropologen, vooral Ruth Benedict (1887-1948) en Margaret Mead (1901-1978) speelden een belangrijke rol bij het populariseren van deze boodschap voor een breed publiek.

Een volgende stap was dat men probeerde te bepalen welke problemen alle samenlevingen met elkaar gemeen hebben: op theoretische gronden, op basis van veldwerk, en via statistisch onderzoek. In 1954 publiceerden twee Amerikanen, de socioloog Alex Inkeles en de psycholoog Daniel Levinson, een breed overzicht van de Engelstalige literatuur over nationale culturen. Zij stelden dat de volgende kwesties in aanmerking komen om als wereldwijde gemeenschappelijke grondproblemen te worden beschouwd, kwesties die gevolgen hebben voor het functioneren van samenlevingen, van groepen binnen die samenlevingen, en van individuen binnen die groepen:

1. de verhouding tot gezag;

2. het heersende beeld dat de mensen van zichzelf hebben, met name ten aanzien van:

– de verhouding tussen individu en samenleving;

– de gewenste rollen van mannen en van vrouwen;

3. manieren van omgaan met conflicten, waaronder het beheersen van agressie en het uiten van gevoelens.³

Twintig jaar later kreeg Geert een grote hoeveelheid onderzoeksmateriaal in handen over de waarden van mensen in meer dan vijftig verschillende landen. Deze mensen waren werkzaam bij de nationale vestigingen van één grote multinationale onderneming: International Business Machines (IBM). Op het eerste gezicht wekt het misschien verbazing dat werknemers van een multinational – een heel bepaald soort mensen dus – kunnen dienen als onderzoekspopulatie voor het identificeren van verschillen in nationale waardesystemen. Maar zij vormen van land tot land heel gelijkwaardige steekproeven: zij zijn gelijk in bijna alle opzichten behalve nationaliteit. Dat maakt dat de effecten van nationale verschillen in hun antwoorden niet vermengd zijn met die van andere verschillen; de factor nationaliteit komt buitengewoon duidelijk naar voren.

Uit statistische analyse⁴ van de gemiddelde antwoorden die vergelijkbare IBM-werknemers in verschillende landen gaven op vragen over hun waarden, bleken gemeenschappelijke problemen, maar van land tot land verschillende oplossingen, op de volgende punten:

1.  maatschappelijke ongelijkheid, waaronder de houding ten opzichte van gezag;

2.  de verhouding tussen individu en groep;

3.  de gewenste rolverdeling tussen mannen en vrouwen: de sociale en emotionele gevolgen van het geboren worden als jongen of als meisje;

4.  manieren van omgaan met onzekerheid en onduidelijkheid, die samen bleken te hangen met het beheersen van agressie en het uiten van emoties.

Deze onderzoeksresultaten komen verrassend goed overeen met de probleemgebieden die twintig jaar eerder waren voorspeld door Inkeles en Levinson. De theoretische betekenis van de empirische resultaten werd onderstreept door het feit dat ze voorspeld waren. Als problemen werkelijk fundamenteel zijn voor alle samenlevingen, moeten zij in verschillende onderzoeken naar voren gekomen zijn en steeds opnieuw komen, ongeacht de gekozen benadering. Het literatuuroverzicht van Inkeles en Levinson voorspelde met verbijsterende nauwkeurigheid Geerts bevindingen van twintig jaar later.

De vier fundamentele probleemgebieden die door Inkeles en Levinson werden aangegeven en die empirisch werden bevestigd door de IBM-gegevens, staan voor culturele dimensies. Een dimensie is een aspect van waaruit een cultuur kan worden vergeleken met andere culturen. De vier dimensies die Geert aantrof worden besproken in de hoofdstukken 3 tot en met 6 van dit boek. Ze kregen de labels ‘machtafstand’ (van klein naar groot – niet te verwarren met ‘machtsafstand’ met een ‘s’), ‘collectivisme’ tegenover ‘individualisme’, ‘femininiteit’ tegenover ‘masculiniteit’, en ‘onzekerheidsvermijding’ (van zwak naar sterk). Elk van deze termen werd ergens binnen de sociale wetenschappen al eerder gebruikt, en zij drukken zo goed mogelijk de essentie uit van het probleem waar de betrokken dimensie op slaat. Samen vormen zij een vierdimensionaal (4D-)model van verschillen tussen nationale culturen. Voor elk land werd in het IBM-onderzoek een score op elk van de vier dimensies berekend, op basis van de antwoorden die een vergelijkbare groep IBM’ers in dat land op bepaalde onderzoeksvragen gaf.

Een dimensie bundelt een aantal verschijnselen in een samenleving die in combinatie blijken voor te komen, zelfs als er op het eerste gezicht geen logische noodzaak voor hun samengaan lijkt te bestaan. Maar de logica van een samenleving is niet dezelfde als de logica van het individu dat ernaar kijkt. De bundeling is statistisch, dat wil zeggen dat wat gevonden wordt trends zijn, geen ijzeren wetmatigheden. Een bepaald aspect van één samenleving kan een uitzondering vormen op een algemene trend in de meeste andere. Omdat zij worden opgespoord met statistische methoden, kunnen dimensies alleen worden gevonden als er informatie beschikbaar is over een voldoende aantal landen – laten we zeggen minstens tien. Het IBM-materiaal leverde gegevens uit (aanvankelijk) veertig landen, waardoor de dimensies bijzonder duidelijk zichtbaar werden.

De scores van de verschillende landen op één dimensie kunnen worden afgebeeld als streepjes op een lijn. Bij twee dimensies tegelijk worden dit punten in een grafiek. Bij drie dimensies zouden ze in perspectief kunnen worden getekend als punten in een ruimte. Bij vier dimensies wordt het moeilijk om je er iets bij voor te stellen, en dat is een nadeel van een dimensioneel model. Een andere manier om verschillen tussen landen (of andere sociale systemen) in kaart te brengen, is door typologieën in plaats van dimensies. Een typologie beschrijft een aantal ideaaltypen, die men zich gemakkelijk kan voorstellen. Een gebruikelijke typologie van landen in de tweede helft van de twintigste eeuw was de Eerste, Tweede en Derde Wereld, waarmee kapitalistische, communistische en ex-koloniale landen bedoeld werden.

Hoewel typologieën gemakkelijker te begrijpen zijn dan dimensies, lenen ze zich slecht voor empirisch onderzoek. De werkelijkheid komt zelden overeen met één ideaaltype. De meeste reële gevallen zijn mengvormen en die moeten dan met vrij willekeurige regels in een van de typen worden geperst. Met een dimensiemodel kunnen gevallen daarentegen altijd ondubbelzinnig gemeten worden. Op basis van hun dimensiescores kunnen zij dan achteraf empirisch worden ingedeeld in groepen (clusters) met overeenkomstige scores; en zulke clusters vormen een soort empirische typologie. De meer dan vijftig landen in het IBM-onderzoek konden op basis van hun scores op de vier dimensies worden ingedeeld in twaalf van dergelijke clusters.⁵

In het gebruik vullen typologieën en dimensiemodellen elkaar aan. Voor onderzoek zijn dimensiemodellen beter, maar voor onderwijs zijn typologieën duidelijker. In dit boek zullen wij gebruikmaken van een soort typologische benadering om elke dimensie te verduidelijken. Van elke afzonderlijke dimensie beschrijven wij de twee tegengestelde polen. Een aantal dimensies wordt vervolgens twee aan twee gecombineerd, waarbij telkens vier ideaaltypen ontstaan. De landenscores per dimensie dienen daarna om te laten zien waar een land zich tussen de beschreven uitersten bevindt.

Het gebruik van correlaties

Dimensies zijn gebaseerd op correlaties. Voor degenen die niet vertrouwd zijn met de statistische term ‘correlatie’ en de betekenis van correlatiecoëfficiënten, volgt hier een korte uitleg. Men zegt dat twee maten (‘variabelen’) correleren of gecorreleerd zijn, als ze samen veranderen. Als we bijvoorbeeld de lengte en het gewicht zouden meten van honderd mensen die we willekeurig van de straat oppikken, zouden we een verband vinden tussen lengte en gewicht: langere mensen zijn meestal ook zwaarder en kortere meestal lichter. Omdat er ook lange en dunne, en korte en dikke mensen zijn, is de correlatie niet volmaakt.

De correlatiecoëfficiënt⁶ drukt de sterkte van het verband uit. Als de correlatie volmaakt is, zodanig dat het ene meetresultaat volledig door het andere bepaald is, heeft de coëfficiënt een waarde van 1,00. Als er geen sprake is van een verband – als de maten geen enkele overeenkomst tonen – is de coëfficiënt 0,00. De correlatie kan negatief worden als de twee maten omgekeerd evenredig zijn: bijvoorbeeld, de lengte van een persoon en het aantal malen dat hij of zij iemand ontmoet die nog langer is. De laagst mogelijke waarde is -1,00: in dit geval correleren de twee maten opnieuw volkomen met elkaar, alleen is de eerste positief wanneer de tweede negatief is en omgekeerd. In het voorbeeld van de lengte en het gewicht van mensen kunnen we een coëfficiënt verwachten van ongeveer 0,80 voor volwassenen en nog hoger als de steekproef uit zowel kinderen als volwassenen bestaat (mensen die extreem klein en extreem licht zijn en mensen die heel lang en heel zwaar zijn).

Men spreekt van een (statistisch) significante correlatiecoëfficiënt als deze voldoende verschilt van nul (naar de positieve of naar de negatieve kant) om de mogelijkheid uit te sluiten dat de overeenkomst tussen de twee metingen op puur toeval berust. Het ‘significantieniveau’ – gewoonlijk 0,05, 0,01, of 0,001 – is het resterende risico dat de overeenkomst toch toevallig is. Wanneer het 0,05 bedraagt, is de kans op een toevallig verband 1 tegen 19; als het 0,001 bedraagt, 1 tegen 999.⁷

Als de correlatiecoëfficiënt tussen twee series metingen 1,00 of -1,00 is, kunnen we natuurlijk de ene exact voorspellen vanuit de andere. Als de correlatiecoëfficiënt 0,90 of -0,90 is, kunnen we 81 procent van de verschillen (de ‘variantie’) in de ene voorspellen vanuit de andere; is de correlatiecoëfficiënt 0,80 of -0,80, dan 64 procent van de variantie, enzovoort: dus de voorspellende kracht van een correlatie is het kwadraat van de coëfficiënt. Als we veel gegevens hebben kan een correlatiecoëfficiënt van 0,40 nog steeds significant zijn, hoewel de variabele slechts 0,40² = 16 procent van de variantie in de tweede voorspelt. De reden dat we toch geïnteresseerd zijn in zulke relatief zwakke correlaties, is dat sociale verschijnselen vaak het gezamenlijke resultaat zijn van een groot aantal oorzaken: ze zijn multicausaal. Correlatieanalyse helpt ons om de mogelijke oorzaken één voor één op te sporen.

Als er sprake is van drie of meer metingen, kunnen we één daarvan uitkiezen als ‘afhankelijke’ variabele en vervolgens het gezamenlijk effect uitrekenen van de resterende ‘onafhankelijke’ variabelen op deze afhankelijke variabele. We zouden bijvoorbeeld niet alleen de lengte, maar ook de schouderbreedte van onze honderd willekeurig van de straat geplukte testpersonen kunnen meten. Deze twee ‘onafhankelijke’ variabelen zouden met elkaar een nog sterkere correlatie moeten opleveren met onze ‘afhankelijke’ gewichtmeting dan de lengtemeting alleen. Een statistische techniek die ‘regressie’ wordt genoemd, maakt het mogelijk de afzonderlijke bijdrage van de onafhankelijke variabelen vast te stellen. In onze analyse maken we veelvuldig gebruik van ‘stapsgewijze regressie’, een methode om de onafhankelijke variabelen stap voor stap te scheiden op basis van hun bijdrage aan de afhankelijke variabele. Deze bijdrage wordt meestal uitgedrukt in een percentage van de variantie in de onafhankelijke variabele. In een stapsgewijze regressie van de lichaamsmetingen van onze imaginaire honderd testpersonen zouden we bijvoorbeeld kunnen vinden dat lengte 64 procent bijdroeg aan de variantie in gewicht, en lengte plus schouderbreedte 83 procent.

Vanwege de leesbaarheid vermelden we de correlatiecoëfficiënten en regressieresultaten in dit boek alleen in de eindnoten; de tekst beperkt zich tot de op basis van deze cijfers getrokken conclusies, met zo hier en daar een verklaring van variantiepercentages. Lezers die geïnteresseerd zijn in verdere statistische onderbouwing verwijzen we naar Geerts boek Culture’s Consequences uit 2001.

Herhalingen van het IBM-onderzoek

In de jaren zeventig, terwijl de IBM-gegevens nog binnenkwamen, probeerde Geert sommige van de IBM-vragen uit op een internationale groep managers, niet van IBM. Deze mensen, afkomstig van verschillende werkgevers en uit vijftien verschillende landen, waren deelnemers aan cursussen van een business school in Zwitserland, waar Geert doceerde.⁸ Op dat tijdstip had hij nog geen duidelijk beeld over mogelijke dimensies, maar de nieuwe resultaten lieten zien dat voor een kernvraag over macht (later opgenomen in de dimensie Machtafstand), de volgorde van de landen op basis van hun gemiddelde antwoorden vrijwel dezelfde was als voor het IBM-personeel. Andere vragen over wat later Individualisme/Collectivisme ging heten toonden eenzelfde landenvolgorde als in het IBM-onderzoek. Dit was voor Geert een eerste indicatie dat de in de IBM-gegevens gevonden verschillen elders ook optraden.

In latere jaren gebruikten velen de IBM-vragenlijst, of delen ervan, of latere verbeterde versies aangeduid met Values Survey Module (Module voor waardeonderzoek), bij andere groepen respondenten.⁹ Het nut van zulke herhalingen stijgt met het aantal landen dat meedoet. Hoe meer landen, hoe beter je gebruik kunt maken van statistische toetsen voor de mate van overeenkomst van de resultaten. Terwijl we dit schrijven zijn er, behalve talloze kleinere herhalingen, zes studies gepubliceerd over veertien of meer landen. Zie tabel 2.1.

Tabel 2.1 Replicaties van het IBM-onderzoek op grotere aantallen landen

1.  Leden van de regering, parlementsleden, werknemers- en werkgeversvertegenwoordigers, universiteitsbestuurders en kunstenaars, benaderd in 1984 als oudcursisten van het Salzburg Seminar in American Studies. Met de formules voor een oudere versie van de Values Survey Module (VSM 82) bevestigden hun antwoorden Machtafstand, Individualisme en Onzekerheidsvermijding (Hoppe, 1990); met de formules voor de VSM 94 bevestigden zij ook Masculiniteit (Hoppe, 1998).

2.  Personeelsleden van zes multinationale ondernemingen (maar niet van IBM), uit tussen de achtentwintig en tweeëndertig landen: Shane (1995); Shane & Venkataraman (1996). Deze studie bevestigde Machtafstand, Individualisme en Onzekerheidsvermijding. Vragen gerelateerd aan de politiek incorrect geachte dimensie Masculiniteit waren bewust weggelaten(!).

3.  Piloten van commerciële luchtvaartmaatschappijen uit negentien landen (Helmreich & Merritt, 1998). Met de formules voor de VSM 82 bevestigden zij Machtafstand en Individualisme; met gebruikmaking van andere vragen uit de IBM-lijst die relevanter geacht werden voor piloten bevestigden ze alle vier de IBM-dimensies (Merritt, 2000).

4.  Consumenten uit vijftien Europese landen (De Mooij, 2004; Culture’s Consequences, 2001, pp.187, 262 en 336). Met de formules van de VSM 94 bevestigde deze studie Individualisme, Masculiniteit en Onzekerheidsvermijding. Machtafstand werd niet bevestigd, waarschijnlijk omdat deze consumenten niet geselecteerd waren op grond van hun werk (een deel had helemaal geen betaald werk en kon dus niets zeggen over de verhouding met hun chef).

5.  Leidende functionarissen in gemeentediensten uit veertien landen (Søndergaard, 2002; Mouritzen & Svara, 2002). Met de formules van de VSM 94 bevestigden zij Machtafstand, Onzekerheidsvermijding en Masculiniteit; de eerste twee dimensies bleken verband te houden met de structuur van gemeentelijke organisaties in hun land.

6.  Personeelsleden van een internationale bank in negentien landen (Van Nimwegen, 2002). Deze studie bevestigde Machtafstand en Individualisme, en tot op zekere hoogte ook Masculiniteit en Langetermijngerichtheid, maar niet Onzekerheidsvermijding.

Vier van de zes studies in tabel 2.1 bevestigen elk maar drie van de vier dimensies, maar de ontbrekende dimensie is iedere keer een andere. De studie onder consumenten miste bijvoorbeeld de machtafstand-dimensie. Wij verklaren dit uit het feit dat de consumenten die de vragen beantwoordden niet waren geselecteerd op hun soort werk en hun plaats in een organisatie; sommigen hadden helemaal geen betaalde baan, zoals studenten en huisvrouwen.

De meeste kleinere studies vergeleken twee of drie landen. Het zou niet redelijk zijn om in al deze individuele gevallen een bevestiging van de IBM-resultaten te verwachten, maar een macroanalyse van negentien kleinere herhalingen door de Deense onderzoeker Mikael Søndergaard liet zien dat zij samen alle vier de dimensies bevestigden.¹⁰ De duidelijkste bevestiging werd gevonden voor Individualisme/Collectivisme. In de meeste van de kleine herhalingen is een van de betrokken landen de Verenigde Staten, die in het IBM-onderzoek het hoogste scoorden op Individualisme. Bijna elke vergelijking met de Verenigde Staten toont daarom een verschil in Individualisme.

De bevestiging van de dimensiescores in de herhalingen betekent niet noodzakelijkerwijs dat de culturen van de landen niet veranderd zijn sinds het IBM-onderzoek; alleen dat voor zover ze veranderd zijn, ze samen verschoven zijn, zodat hun onderlinge positie dezelfde gebleven is.

Tabel 2.2 107 landen en regio’s waarvoor dimensiescores beschikbaar zijn (de namen in vet maakten deel uit van de oorspronkelijke IBM-gegevens)

Arabischtalige landen¹

(Egypte, Irak, Koeweit, Libanon, Libië, Saoedi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten)

Albanië²

Algerije²

Andorra³

Argentinië

Armenië⁴

Australië

Azerbeidjan²

Bangladesh

België: Vlaanderen⁵

België: Wallonië⁵

Bosnië²

Brazilië

Bulgarije

Burkina Faso²

Canada: Québec¹

Canada: totaal

Chili

China

Colombia

Costa Rica¹

Cyprus³

Denemarken

Dominicaanse Republiek²

Duitsland

Duitsland (Oost-)²

Ecuador¹

Egypte

El Salvador

Estland Filipijnen Finland Frankrijk

Georgië² Ghana²

Griekenland

Groot-Brittannië

Guatemala¹

Hongarije

Hongkong (China)

Ierland

IJsland²

India

Indonesië

Iran

Irak²

Israël⁶

Italië

Jamaïca¹

Japan

Jordanië²

Korea (Zuid-)

Kirgizistan²

Kroatië

Letland

Litouwen

Luxemburg

Macedonië (FYR)²

Maleisië

Mali²

Malta

Marokko

Mexico

Moldavië²

Montenegro²

Nederland

Nieuw-Zeeland

Nigeria²

Noorwegen

Oeganda² Oekraïne² Oost-Afrika

(Ethiopië, Kenia, Tanzania, Zambia)

Oostenrijk

Pakistan

Panama¹

Peru

Polen

Portugal

Puerto Rico (VS)²

Roemenië

Rusland

Rwanda²

Saoedi-Arabië

Servië

Singapore

Slovenië

Slowakije

Spanje

Suriname¹

Taiwan

Tanzania²

Thailand

Trinidad en Tobago Tsjechië

Turkije

Uruguay

Venezuela

Verenigde Staten

Vietnam

West-Afrika

(Ghana, Nigeria, Sierra Leone)

Wit-Rusland²

Zambia²

Zimbabwe²

Zuid-Afrika⁷

Zweden

Zwitserland: Duitstalig⁵

Zwitserland: Franstalig⁵

Noten: 1. Alleen de eerste vier dimensies; 2. Alleen de laatste twee dimensies; 3. Alleen *IVR; 4. Alleen LTO*; 5. LTO en IVR gehele land; 6. IVR* ontbreekt; 7. IBM* alleen blanken

Tabel 2.2 toont in alfabetische volgorde alle landen en regio’s waarvan de dimensiescores in dit boek zijn opgenomen. De hoofdstukken 3 tot en met 6, die gebaseerd zijn op het IBM-onderzoek en herhalingsonderzoeken, geven de scores voor 76 landen en regio’s; de hoofdstukken 7 en 8, die gebaseerd zijn op de gegevens van de World Values Survey, geven scores voor 93 gevallen.

Uitbreiding van het IBM-model: de Chinese Value Survey

Aan het einde van 1980, direct na de publicatie van Culture’s Consequences, ontmoette Geert Michael Harris Bond van de Chinese Universiteit in Hongkong. Bond en een aantal van zijn collega’s hadden juist een studie gedaan naar de waarden van vrouwelijke en mannelijke studenten uit tien landen en etnische groepen in landen rondom de Stille Oceaan.¹¹ Zij hadden een aangepaste versie gebruikt van de Rokeach Value Survey ( rvs), ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog Milton Rokeach, die uitging van een inventarisatie van waarden in de Amerikaanse maatschappij omstreeks 1970. Toen Bond de RVS-gegevens analyseerde op dezelfde manier als Geert de IBM-gegevens behandeld had, vond hij ook vier zinvolle dimensies. Voor de zes landen die in beide studies voorkwamen, was elke RVS-dimensie significant gecorreleerd met een van de IBM-dimensies.¹²

De ontdekking van overeenkomstige dimensies in heel verschillend materiaal was een sterke bevestiging dat het hier om fundamentele eigenschappen van samenlevingen ging. Met een heel andere vragenlijst, andere respondenten (studenten in plaats van IBM-personeel), in een andere periode (1979 in plaats van rondom 1970), en een zeer beperkte groep landen, werden toch vier gelijksoortige dimensies gevonden. Michael en Geert waren blij met de resultaten, maar stelden zichzelf ook vragen. Ze wisten dat de manier waarop mensen denken cultureel bepaald was – de surveys zelf toonden dat aan. Maar ook zijzelf waren kinderen van hun eigen cultuur. Zowel de IBM-vragenlijst als de RVS waren producten van westers denken, maar voor beide studies hadden ook mensen uit niet-westerse culturen de vragen beantwoord. Zou dit op een of andere manier geleid kunnen hebben tot de correlaties tussen de resultaten? Konden de overeenkomsten verklaard worden uit de aard van de gestelde vragen en niet uit de aard van de onderzochte culturen?

Michael Bond, zelf Canadees maar in Oost-Azië woonachtig sinds 1971, bedacht een creatieve oplossing voor het probleem van het mogelijke westerse vooroordeel. Hij vroeg een aantal Chinese collega’s uit Hongkong en Taiwan om hem te helpen bij het opstellen van een lijst van fundamentele waarden voor Chinese mensen. De nieuwe vragenlijst noemde hij Chinese Value Survey (CVS). Vervolgens werd de CVS beantwoord door honderd studenten – vijftig mannelijke en vijftig vrouwelijke – in elk van drieëntwintig landen uit de hele wereld. Naast Chinees en Engels werden acht andere taalversies gebruikt, voor zover mogelijk direct vertaald vanuit de Chinese oertekst. De resultaten toonden opnieuw vier dimensies. Voor twintig landen die in beide studies voorkwamen, waren drie cvs-dimensies significant gecorreleerd met IBM-dimensies, maar de vierde dimensie was in de beide studies verschillend: onzekerheidsvermijding kwam niet terug in de cvs-resultaten, maar de vierde cvs-dimensie werd gevormd door op de toekomst gerichte waarden aan de ene pool, tegenover op het verleden en heden gerichte waarden op de andere.¹³ Geert noemde deze dimensie ‘Lange- tegenover Kortetermijngerichtheid’ (LTG). Dit werd onze vijfde universele dimensie. Twintig jaar later ontdekte Misho Minkov in de World Value Survey een dimensie die correleerde met de LTG. Met zijn hulp konden we de LTG herdefiniëren en uitbreiden tot nog veel meer landen. Het volledige verhaal is te vinden in hoofdstuk 7.

Validering van landenscores

De volgende stap was om de praktische consequenties van de positie van een land op de verschillende dimensies aan te tonen. Langs kwantitatieve weg kan dit gebeuren door de scores te correleren met andere gegevens over de betrokken landen, waarvan logischerwijs verwacht kan worden dat zij samenhangen met dezelfde cultuurverschillen die ook in de dimensiescores worden uitgedrukt. Deze kwantitatieve onderzoekingen werden aangevuld met kwalitatieve, beschrijvende informatie over de landen. Het hele proces heet validering.

Voorbeelden die in de hoofdstukken 3 tot en met 8 zullen worden uitgewerkt, zijn dat machtafstand gecorreleerd was met het gebruik van geweld in de binnenlandse politiek en met inkomensongelijkheid. Individualisme was gecorreleerd met nationale rijkdom (bruto nationaal inkomen, BNI, per hoofd van de bevolking) en met mobiliteit tussen sociale klassen van een generatie tot de volgende. Masculiniteit was negatief gecorreleerd met het percentage van het BNI dat regeringen van rijke landen besteedden aan ontwikkelingshulp voor arme landen. Onzekerheidsvermijding was gecorreleerd met rooms-katholicisme en met de verplichting voor burgers in ontwikkelde landen om te allen tijde een identiteitsbewijs bij zich te dragen. Langetermijngerichtheid was gecorreleerd met nationale spaarquota.

Relaties tussen meetbare verschijnselen in de wereld kunnen bijzonder ingewikkeld zijn. De dimensies van nationale culturen die we in de volgende hoofdstukken beschrijven, zijn bedoeld om deze complexiteit te reduceren en zo ons inzicht te vergroten. Haar volledig elimineren kunnen we niet. Voor iedere dimensie geven we aan met welke verschijnselen ze het sterkst correleren. Soms hebben we twee, in uitzonderlijke gevallen zelfs drie, dimensies nodig voor onze verklaring, maar we streven er naar het verhaal zo simpel te houden als de gegevens toestaan.

In totaal vermeldt de tweede druk van Culture’s Consequences (2001) meer dan vierhonderd significante correlaties tussen de IBM-dimensiescores en andere gegevens; in één op de zes gevallen zijn twee dimensies nodig voor de verklaring en in één op de vijftig zelfs drie.¹⁴ Een opvallend resultaat is dat de correlaties met latere gegevens even sterk zijn als die met eerdere: ze worden over de tijd gemeten niet zwakker. De in de IBM-onderzoeken gevonden scores, of althans hun posities ten opzichte van elkaar, blijken even geldig in 2010 als zij waren in 1970. Hieruit blijkt dat ze werkelijk duurzame aspecten van landenculturen beschrijven.

Cultuurscores en persoonlijkheidsscores: geen reden voor stereotypering

In de eerste helft van de twintigste eeuw dachten veel Amerikaanse antropologen dat er een nauw verband bestond tussen culturen en de persoonlijkheden van de mensen die tezamen deze culturen vormden. Wat we nu ‘nationale cultuur’ noemen, heette toen ‘nationaal karakter’ of ‘modale persoonlijkheid’; antropologe van het eerste uur Ruth Benedict zag menselijke culturen als ‘persoonlijkheid in hoofdletters’.¹⁵

Een probleem van dit perspectief was, dat het leidde tot stereotypering van het individu. Stereotypen zijn letterlijk clichés of stempels, gebruikt in de grafische industrie; figuurlijk zijn het gangbare beelden die kritiekloos met een persoon geassocieerd worden op basis van zijn of haar achtergrond. Ook ons dimensieparadigma van nationale culturen is wel eens beschuldigd van het stereotyperen van individuen; men vergeet dan dat wij het over samenlevingen hebben en niet over personen.

Dankzij nieuwe en betere gegevens is de relatie tussen nationale cultuur en persoonlijkheid aan het eind van de twintigste eeuw opnieuw in de belangstelling komen te staan. Aan de cultuurkant kwam dat door ons waardeonderzoek. Aan de persoonlijkheidskant door de ontwikkeling van verbeterde tests. In een persoonlijkheidstest beantwoordt iemand een aantal vragen over zichzelf. Halverwege de twintigste eeuw was er een verwarrend groot aantal concurrerende persoonlijkheidstests op de markt, maar in de jaren negentig groeide er een consensus dat de meeste persoonlijkheidstests in de meeste landen vijf kerndimensies van persoonlijkheidsvariatie gemeen hadden, de zogenaamde Grote Vijf, Big Five:

1. openheid voor nieuwe indrukken tegenover rigiditeit;

2. zorgvuldigheid tegenover onzorgvuldigheid;

3. extraversie (naar buiten gekeerd zijn) tegenover introversie (naar binnen gekeerd zijn);

4. vriendelijkheid tegenover onvriendelijkheid;

5. neuroticisme (veranderlijkheid van humeur) tegenover emotionele stabiliteit.

In het Engels is dit rijtje te onthouden met het ezelsbruggetje OCEAN (Openness – Conscientiousness – Extraversion – Agreeableness – Neuroticism)

De Amerikaanse psychologen Paul T. Costa en Robert R. McCrae ontwikkelden een persoonlijkheidstest op basis van deze Big Five, de Revised NEO Personality Inventory (NEO-PI-R). Rond het eind van de eeuw was de tekst vanuit het Engels in verschillende talen vertaald en werd hij in veel landen gebruikt in steekproeven onder vergelijkbare groepen mensen.

In een gemeenschappelijk artikel verkenden McCrae en Geert Hofstede de relatie tussen persoonlijkheidsscores en cultuurdimensiescores. De gemiddelde scores op de vijf NEO-Pi-R-dimensies voor vergelijkbare steekproeven in 33 landen correleerden significant met alle vier de culturele dimensies uit het IBM-onderzoek.¹⁶ Een aantal van deze correlaties bespreken we in de volgende hoofdstukken. Onze gezamenlijke analyse wees uit dat cultuur en persoonlijkheid niet losstaan van elkaar. Vergelijk figuur 1.1: hoewel er in ieder land een breed scala van persoonlijkheden bestaat, wordt de manier waarop deze mensen zichzelf in persoonlijkheidstests beschrijven gedeeltelijk beïnvloed door de nationale cultuur van het land.

Het verband tussen persoonlijkheid en cultuur is statistisch, niet absoluut. Het rechtvaardigt niet het gebruik van nationale cultuurscores als stereotypen voor personen uit deze naties. Je kunt nationale cultuurscores niet gebruiken om individuen te stereotyperen. Binnen de afzonderlijke landen bestaan daar domweg te veel verschillende persoonlijkheden voor. Nationale culturele scores gaan niet over individuen, maar over nationale samenlevingen.

Andere classificaties van nationale culturen

Het bijzondere van Culture’s Consequences, toen het in 1980 uitkwam, was de suggestie dat nationale culturen zinvol onderscheiden kunnen worden op een beperkt aantal dimensies. Zoals aan het begin van dit hoofdstuk vermeld, was dit voor de studie van cultuur een nieuw paradigma, dat wil zeggen een radicaal nieuwe benadering. Een paradigma is geen theorie, maar een stap ervóór: een manier van denken die voert naar de ontwikkeling van theorieën. Nieuwe paradigma’s zijn altijd controversieel, omdat ze gevestigde stokpaarden omvergooien, maar ze openen tegelijk nieuwe perspectieven. Sinds de verschijning van Culture’s Consequences hebben verschillende andere theorieën over nationale culturen hetzelfde paradigma gebruikt, ieder met hun eigen suggesties voor de te gebruiken dimensies.

Een uitgebreide en bekende toepassing van het dimensieparadigma werd ontwikkeld door de Israëlische psycholoog Shalom H. Schwartz. Op basis van literatuuronderzoek stelde hij een lijst samen van 56 waarden. Een belangrijke bron van inspiratie voor deze lijst was het werk van de Amerikaanse psycholoog Milton Rokeach (1973), die Amerikaanse bevolkingsgroepen met elkaar vergeleek op 18 ‘eindwaarden’ (zelfstandige naamwoorden die naar wenselijke eindtoestanden verwijzen, zoals ‘gelijkheid’) en 18 ‘instrumentele waarden’ (bijvoeglijk naamwoorden die beschrijven hoe je zo’n eindtoestand zou kunnen bereiken, zoals ‘eerlijk’). De respondenten moesten aangeven in hoeverre ze de genoemde punten als leidende principes in hun leven beschouwden door middel van een cijfer op een negenpuntsschaal van -1 = ‘tegengesteld aan waarden’ en 0 = ‘niet belangrijk’, tot 7 = ‘van het grootste belang’. In termen van een onderscheid dat we eerder in dit hoofdstuk maakten, zijn Schwartz’ waarden meer gericht op het wenselijke dan op het gewenste.¹⁷

Via een netwerk van collega’s verzamelde Schwartz antwoorden van studenten en onderwijzers in een groot aantal landen.¹⁸ Aanvankelijk concentreerde hij zich op verschillen tussen individuen. Met behulp van een bijzondere statistische procedure (Smallest Space Analysis) bracht hij zijn waarden onder in tien dimensies. Net als Geert vóór hem, ontdekte ook Schwartz, toen hij landen begon te vergelijken, dat hij, tegen zijn verwachting in, op dit niveau andere dimensies nodig had. De zeven nationale dimensies die hij onderscheidde zijn: Conservatism, Hierarchy, Mastery, Affective autonomy, Intellectual autonomy, Egalitarian commitment en Harmony. Elk van deze termen heeft bij Schwartz een speciale betekenis, zodat vertaling in het Nederlands niets zou verduidelijken. Landenscores die Schwartz in 1994 publiceerde zijn significant gecorreleerd met verschillende IBM-dimensies, maar vooral met Individualisme/Collectivisme; de reden is dat de meeste van Schwartz’ dimensies samenhangen met nationale welvaart (zie hoofdstuk 4).¹⁹

Een andere grootschalige toepassing van het cultuurdimensieparadigma is het GLOBE-project (Global Leadership and Organizational Behavior Effectiveness), in 1991 opgezet door de Amerikaan Robert J. House. In eerste instantie wilde House onderzoek doen naar leiderschap, maar zijn studie breidde zich uit naar andere aspecten van nationale en organisatieculturen. Tussen 1994 en 1997 verzamelden 170 vrijwilligers antwoorden van ongeveer 17 000 managers in bijna 1000 lokale (niet-multinationale) bedrijven in 62 landen, uit de levensmiddelenindustrie, de financiële dienstverlening en de telecommunicatie. In het voorwoord van zijn boek over het project²⁰ schrijft House: ‘We hebben een uitstekend gegevensbestand om Hofstedes baanbrekende studie uit 1980 te herhalen, en uit te breiden met de toetsing van hypothesen over de relaties tussen variabelen op het niveau van de samenleving, organisatiepraktijken, en eigenschappen en gedrag van leiders.’

Om conceptuele redenen breidde GLOBE onze vijf dimensies uit tot negen. Men handhaafde de begrippen Machtafstand en Onzekerheidsvermijding. Collectivisme werd opgedeeld in Institutioneel Collectivisme en Ingroup-collectivisme, en Masculiniteit-Femininiteit, termen waarop in de Verenigde Staten een taboe rust, in vieren werd geknipt, tot Seksegelijkheid, Humaniteit, Assertiviteit en Prestatiegerichtheid. Langetermijngerichtheid werd Toekomstgerichtheid. De negen dimensies werden onderzocht in 78 onderzoeksvragen. De helft daarvan vroeg de respondenten hun cultuur te beschrijven (‘zoals het is’), de andere helft vroeg hun de cultuur te beoordelen (‘zoals het zou moeten zijn’). Op die manier produceerde GLOBE 9 x 2 = 18 cultuurscores per land: negen dimensies ‘zoals het is’ en negen dimensies ‘zoals het zou moeten zijn’. Verder gebruikte GLOBE twee versies van de vragenlijst: de helft van de respondenten werd gevraagd naar de cultuur ‘in deze samenleving’, de andere helft naar de cultuur ‘in deze organisatie’.

In een evaluatie van het GLOBE-project²¹ bekritiseerde Geert GLOBE omdat de vragenlijst geformuleerd was in onderzoeksjargon en nauwelijks aansloot op de denkwereld van de deelnemende (voornamelijk eerstelijns-)managers. GLOBE vroeg de respondenten om beschrijving en beoordeling van de eigenschappen en het gedrag van hun medeburgers, en om generalisaties over en evaluaties van de cultuur van hun land en hun organisatie. Zoiets werkt alleen als het over eenvoudige, concrete kwesties gaat, zoals familieverhoudingen. Als de onderwerpen abstracter worden, is het moeilijk te bepalen wat de antwoorden betekenen.²² Een goed voorbeeld is de GLOBE-stelling ‘In deze samenleving leiden de meeste mensen een zeer gestructureerd leven waarin maar weinig onverwachts gebeurt.’ Je vraagt je af hoe managers op zo’n stelling kunnen reageren. Zelfs een ervaren sociaal wetenschapper zou er moeite mee hebben!

GLOBE’S ‘zoals het is’-vragen zijn descriptief bedoeld, maar leveren vaak niet meer op dan nationale stereotypen.²³ Als we kijken naar het eerder in dit hoofdstuk gemaakte onderscheid, richten GLOBE’S ‘zoals het zou moeten zijn’-vragen zich op het wenselijke. Geen van de vragen in het GLOBE-project besteedt aandacht aan het persoonlijk gewenste, waarop onze dimensies grotendeels gebaseerd zijn.

De landenscores voor de 18 GLOBE-dimensies waren onderling sterk gecorreleerd; de ‘zoals het is’-dimensies correleerden bijna allemaal negatief met de ‘zoals het zou moeten zijn’-dimensies. In een heranalyse vond Geert dat de 18 dimensies op basis van hun landenscores in vijf clusters gerangschikt konden worden. De sterkste cluster, van zeven GLOBE-dimensies, correleerde sterk met nationale welvaart, en vervolgens met onze dimensies Machtafstand, Individualisme en Onzekerheidsvermijding, in deze volgorde. Drie andere clusters correleerden significant elk met één van onze dimensies, respectievelijk Onzekerheidsvermijding, Individualisme en Langetermijngerichtheid. De vragenlijst van GLOBE bevatte weinig over Masculiniteit in onze zin van de term, maar wat er was, behoorde tot de vijfde cluster. Ondanks de totaal andere benadering weerspiegelde het enorme GLOBE-bestand nog steeds de structuur van ons vijfdimensionale model.

Een moeilijkheid bij het vergelijken van de conclusies van GLOBE met de onze, is dat GLOBE vaak dezelfde termen op een heel andere manier gebruikt. De namen van de dimensies zijn daar een voorbeeld van. Omdat de vragen zo anders geformuleerd zijn, meten GLOBE’S ‘Machtafstand’ en ‘Onzekerheidsvermijding’ iets anders dan onze gelijknamige dimensies. In de hoofdstukken 3-7 gaan we hier nader op in. Daarnaast gebruikt GLOBE de term ‘praktijken’ voor antwoorden over de cultuur ‘zoals die is’ en de term ‘waarden’ voor antwoorden over de cultuur ‘zoals die zou moeten zijn’. In figuur 1.2 gebruikten wij ‘praktijken’ voor symbolen, helden en rituelen die zichtbaar zijn voor buitenstaanders, en ‘waarden’ voor waar een respondent zelf, vaak onbewust, de voorkeur aan geeft – heel iets anders. Tenslotte nam GLOBE aan dat vragen die begonnen met ‘in deze samenleving’ inzicht zouden geven in de nationale cultuur, terwijl diezelfde vragen, maar dan naar ‘in deze organisatie’, licht zouden werpen op de organisatiecultuur. In GLOBE’S onderzoek bleek dat beide typen antwoorden in de praktijk vrijwel op hetzelfde neerkwamen; uiteindelijk werden ze gecombineerd. Na een grootschalig onderzoek dat zich exclusief richtte op organisatieculturen, waren Geert en zijn collega’s juist tot de conclusie gekomen dat organisatieculturen en nationale culturen totaal verschillende fenomenen zijn die zich niet eens met dezelfde vragen laten onderzoeken. We zullen dit onderzoek aan het einde van dit hoofdstuk introduceren en in hoofdstuk 10 uitgebreid bespreken.

Een auteur van wie sommigen menen dat hij onderzoek heeft gedaan naar dimensies van nationale culturen is de Nederlandse bedrijfsadviseur Fons Trompenaars. Trompenaars onderscheidt zeven dimensies: Universalisme tegenover Particularisme, Individualisme tegenover Collectivisme, Affectiviteit tegenover Neutraliteit, Specificiteit tegenover Diffuusheid, Prestatie tegenover Ascriptie, Oriëntatie in de tijd, en Verhouding tot de natuur.²⁴ Alleen zijn deze dimensies niet gebaseerd op onderzoek, maar ontleend aan speculatieve Amerikaanse sociologische theorieën uit de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw,²⁵ niet specifiek bedoeld voor het vergelijken van landen. Trompenaars stelde een lijst samen uit onderzoeksvragen die hij eveneens overnam uit Amerikaanse sociologische literatuur van halverwege de vorige eeuw,²⁶ en legde die voor aan personeel van zijn zakelijke contacten in verschillende landen, en aan de toehoorders van zijn lezingen. Op het internet claimde hij over gegevens te beschikken van 55 000 ‘managers’. Trompenaars heeft nooit gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften die hun artikelen laten toetsen door collega’s. Hij maakt nergens duidelijk wat zijn databank precies inhoudt en hoe zijn gegevens zich verhouden tot zijn conceptuele dimensies. De enige statistische analyse van Trompenaars’ gegevens werd in 1995 en 1996 gepubliceerd door de Britse psychologen Peter Smith en Shaun Dugan. Uit de scores van ongeveer 9000 respondenten, zowel leidinggevenden als niet-leidinggevenden, uit 43 landen destilleerden zij twee dimensies. Eén daarvan correleerde met onze dimensie Individualisme-Collectivisme; de andere correleerde in eerste instantie met onze dimensie Machtafstand, en in tweede instantie ook met Individualisme-Collectivisme.²⁷ Trompenaars’ vragenlijst vond geen andere dimensies van nationale culturen.

Een tweede uitbreiding van Hofstedes dimensionele model: Minkovs verkenning van de World Values Survey

Uit bezorgdheid over de teruglopende belangstelling voor het christendom organiseerden de theologische faculteiten van zes Europese universiteiten in de vroege jaren tachtig van de vorige eeuw een waardeonderzoek onder de bevolking. In de loop der jaren werd deze European Values Survey tot meer landen uitgebreid en ook het doel veranderde: onder leiding van de Amerikaanse socioloog Ronald Inglehart groeide het initiatief uit tot een periodieke World Values Survey (WVS). Ongeveer iedere tien jaar komt er een nieuwe ronde; momenteel is men bezig met de vierde; meer dan honderd landen wereldwijd zijn intussen onderzocht. De vragenlijst omvat ongeveer 360 meerkeuzevragen, op de terreinen ecologie, economie, onderwijs, gezin, sekse en seksualiteit, overheid en politiek, gezondheid, geluk, vrije tijd en vrienden, ethiek, godsdienst, maatschappij en natie, en werk. De volledige databank van de WVS, inclusief eerdere rondes en tot aan de individuele scores, is vrij toegankelijk op het internet.²⁸

Naast de WVS zijn er vele andere rijke gegevensbronnen beschikbaar gekomen voor iedereen die de moeite neemt het internet af te speuren. Voorbeelden zijn de European Social Survey en de Economic and Social Survey of Asia and the Pacific. Toen Geert in de jaren zeventig van de vorige eeuw zijn waardenonderzoek startte, was het IBM-materiaal de grootste internationale database die er bestond. Als hij nu van voren af aan zou moeten beginnen, zou hij de WVS als uitgangspunt nemen.

In een eerste statistische analyse vond WVS-coördinator Ronald Inglehart twee cultuurdimensies, die hij ‘welzijn tegenover overleven’, en ‘seculier-rationeel tegenover traditioneel gezag’ noemde. Uit de volgende hoofdstukken zal blijken dat beide correleren met de IBM-dimensies. Van meet af aan was echter duidelijk dat de enorme databank van de WVS een goudmijn was die nog veel meer schatten zou gaan opleveren.

Misho Minkov was een van degenen die de uitdaging aandurfde. Na een moedige expeditie door het oerwoud van WVS-gegevens, aangevuld met recente data uit andere relevante bronnen, destilleerde hij drie dimensies: Uitsluiting tegenover Universalisme, Hedonisme tegenover Soberheid en Monumentalisme tegenover Inschikkelijkheid.²⁹

Inmiddels is Minkov medeauteur van dit boek geworden en hebben we onze onderzoeksresultaten gebundeld.³⁰ Minkovs dimensie Uitsluiting-Univer-salisme correleerde sterk negatief met Individualisme-Collectivisme. In hoofdstuk 4 gaan we hierop in. Er bestond ook een significante negatieve correlatie tussen Minkovs Monumentalisme-Inschikkelijkheid en langetermijngerichtheid. Dit alles gaf aanleiding tot nieuwe naspeuringen in de WVS-databank, wat weer leidde tot een nieuwe maatstaf voor de LTG-dimensie. Het inzicht in de implicaties van deze dimensie is hiermee aanzienlijk verdiept en ook hebben we het aantal landen waarvoor betrouwbare scores voorhanden zijn sterk kunnen uitbreiden. Een en ander wordt beschreven in hoofdstuk 7. Hedonisme tegenover Soberheid behandelen we in hoofdstuk 8 als een volledig nieuwe, zesde dimensie.

Cultuurverschillen naar regio, etniciteit, religie, sekse, generatie en klassen

Regionale, etnische en religieuze culturen veroorzaken verschillen binnen landen; etnische en religieuze groepen trekken zich soms weinig aan van politieke landsgrenzen. Zulke groepen vormen minderheden op het kruispunt tussen de dominante cultuur van het land en hun eigen traditionele groepscultuur. Sommige raken geassimileerd, hoewel dit proces generaties in beslag kan nemen. Andere houden vast aan hun eigen gebruiken. In de Verenigde Staten – het duidelijkste voorbeeld van een volk dat uit immigranten bestaat – zien we zowel assimilatie (de ‘smeltkroes’) als het over vele generaties intact blijven van een groepsidentiteit (zoals bij de Pennsylvania Dutch – geen Nederlanders maar een Duitse sekte). Discriminatie op grond van etnische of religieuze afkomst werkt vertragend op assimilatie en vormt in vele landen een probleem. Regionale, etnische en religieuze culturen, voor zover ze van de geboorte af zijn aangeleerd, kunnen in dezelfde termen worden beschreven als nationale culturen: in principe zijn dezelfde dimensies die we konden onderscheiden bij nationale culturen ook van toepassing op deze binnenlandse verschillen.

Sekserollen worden meestal niet beschreven als culturen. Toch kan dat heel verhelderend zijn. Als we herkennen dat er binnen elke samenleving een mannensubcultuur bestaat die verschilt van die van de vrouwen, verklaart dit waarom traditionele sekserollen zich zo moeilijk laten veranderen. Vrouwen worden niet ongeschikt geacht voor mannenwerk omdat zij daar technisch gesproken niet toe in staat zouden zijn, maar omdat zij geen draagsters zijn van de symbolen, niet lijken op de helden, niet deelnemen aan de rituelen van de mannencultuur en niet verondersteld worden de waarden te koesteren die daar dominant zijn, en omgekeerd. Gevoelens en angsten over het gedrag van de andere sekse kunnen even heftig zijn als de reacties van mensen op vreemde culturen. In hoofdstuk 5 komen we hierop terug.

Dat symbolen, helden, rituelen en waarden van generatie tot generatie verschillen, achten de meeste mensen vanzelfsprekend. De verschillen worden nogal eens overschat. Klachten over het feit dat de jeugd geen respect meer heeft voor de waarden van de ouders zijn al te vinden op drieduizend jaar oude Egyptische papyrusrollen en in de geschriften van Hesiodus, een Griekse schrijver uit de achtste eeuw voor Christus. Veel van de verschillen in waarden en gebruiken tussen ouderen en jongeren zijn een gevolg van beider leeftijd en herhalen zich van generatie op generatie. Wel kunnen historische gebeurtenissen op bepaalde generaties een bijzondere invloed hebben. Een voorbeeld is de Culturele Revolutie in China van 1966 tot 1976. Chinezen die in die periode de leeftijd hadden waarop ze normaal gesproken zouden studeren, werden naar het platteland gestuurd, en misten hun opleiding. Men spreekt in China van de ‘verloren generatie’. Ook technische ontwikkelingen kunnen unieke generatieverschillen veroorzaken: een voorbeeld is de verbreiding van de televisie, waardoor mensen beelden te zien kregen uit delen van de wereld die vroeger buiten hun gezichtsveld lagen.

Sociale klassen vertonen verschillen in klassencultuur. Iemands sociale klasse houdt verband met haar of zijn onderwijskansen en met zijn of haar bezigheid of beroep. Onderwijs en beroep zijn ieder op zichzelf culturele leerprocessen. Er bestaat geen standaarddefinitie van sociale klasse die voor alle landen dezelfde is. In verschillende landen onderscheidt men verschillende soorten en aantallen klassen. De criteria aan de hand waarvan iemand tot een klasse wordt gerekend zijn zelf een onderdeel van de cultuur; symbolen spelen daarbij een belangrijke rol, zoals het accent waarmee de landstaal gesproken wordt, het wel of juist niet gebruiken van bepaalde woorden (discourse), en ook omgangsvormen. De confrontatie tussen de twee juryleden in De twaalf gezworenen (hoofdstuk 1) heeft ook een klassenaspect.

Sekse, generatie en klassencultuur kunnen maar tot op zekere hoogte worden ingedeeld aan de hand van de dimensies die gevonden zijn voor nationale culturen. Dat komt doordat het hierbij niet gaat om organische groepen maar om categorieën van mensen. De culturen van sekse, generatie en klasse moeten worden beschreven in hun eigen termen, die gebaseerd zijn op speciaal onderzoek naar zulke culturen.

Organisatieculturen

Organisatie- of bedrijfsculturen zijn sinds het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw een gangbaar onderwerp. In die tijd werd in de managementliteratuur de opvatting verspreid dat de excellentie van een organisatie samenhangt met de manier waarop de leden ervan in hun werk hebben leren denken, voelen en handelen. Organisatiecultuur is een ‘zachte’ factor, maar zij die erover schrijven nemen meestal aan dat ze harde consequenties heeft.

Organisatiesociologen hebben al meer dan zeventig jaar gewezen op het belang van zachte factoren in organisaties. Het gebruik van de term ‘cultuur’ voor de mentale software die mensen in een organisatie met elkaar gemeen hebben, is een manier om deze sociologische ideeën opnieuw te populariseren. Organisatieculturen verschillen intussen in vele opzichten van nationale culturen. Een organisatie is een heel ander soort sociaal systeem dan een land, alleen al omdat de leden van de organisatie meestal tot op zekere hoogte zelf hebben besloten daarbinnen te gaan werken, en omdat zij er alleen in werktijd bij betrokken zijn en niet noodzakelijkerwijs een leven lang blijven.

Onderzoeksresultaten op het gebied van nationale culturen en hun dimensies zijn maar in beperkte mate van nut bij het begrijpen van organisatieculturen. Het deel van dit boek dat gaat over organisatieculturen (hoofdstuk 10) is daarom niet gebaseerd op het IBM-onderzoek, maar op een speciaal onderzoeksproject uit de jaren tachtig van de vorige eeuw binnen twintig organisatie-eenheden in Denemarken en Nederland.

Het lezen van mentale programma’s: de subjectiviteit van onderzoek