Bitcoin en andere op computertechniek gebaseerde valuta kunnen een revolutie in onze maatschappij veroorzaken. Zijn ze de oplossing voor de vertrouwensbreuk tussen burger en bank? Kunnen ze een motor worden voor de welvaart van derdewereldlanden? Zijn ze de nieuwste criminele handelsroute? Of iets heel anders?

Wall Street Journal-journalisten Paul Vigna en Michael J. Casey leggen het fenomeen cryptovaluta bloot: hoe is het ontstaan, hoe werkt het en welke rol gaat het spelen in onze samenleving? Veel is nog onzeker, maar in elk geval staan we op de drempel van een nieuw economisch tijdperk; een tijdperk waarin het traditionele financiële en sociale stelsel opnieuw wordt uitgevonden.

Paul Vigna & Michael J. Casey

Het tijdperk van cryptovaluta

Hoe bitcoin en andere digitale munten de wereld voorgoed veranderen

==

==

==

Uitgeverij Business Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Paul Vigna & Michael J. Casey

© 2015 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact

Vertaling Groenlingua

Oorspronkelijke titel Cryptocurrency

Oorspronkelijke uitgever The Bodley Head

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld Shutterstock

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 470 0801 9

NUR 780

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 470 0800 2.

==

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

==

www.businesscontact.nl

Inhoud

Inleiding: Digitale contanten in een digitaal tijdperk

Een school in Afghanistan · Een ‘ontwrichtende’ technologie · De munteenheid en de technologie · Fases van acceptatie · Gepaste scepsis

==

1 Van Babylon naar bitcoin

Geld is vertrouwen · De waarde van geld · Een kleine geschiedenis

2 Genesis

Een voorzichtig begin · Crypto-anarchisme en digitale vrijheid · DigiCash: een vroege voorloper · Citibank: pionier in elektronisch geld · Bitcoin: geboren uit een crisis · Er ontstaat een bitcoincommunity

3 De bitcoingemeenschap

Bitcoin als religie · De afwezige schepper · De eerste discipelen · De eerste crisis: Mt. Gox · Bedenkelijke praktijken · Een keur aan alternatieven

4 Achtbaan

Hoe werkt het traditionele betalingssysteem? · Bitcoin als alternatief · Eerste obstakel: veiligheid · Tweede obstakel: fluctuerende waarde · Het enthousiasme stijgt; de koers ook · Overheden worden onrustig

5 Bouwen aan de blokketen

De techniek van de blokketen · De blokketen is neutraal en openbaar · Wat is mining? · Een digitale loterij · Een nieuw transactieblok · Een voorzichtig proces · Satoshi’s monetair beleid

6 De wapenwedloop

Stroomkosten · Datacentra · De ecologische voetafdruk van bitcoin · Een split in de blokketen

7 Goudkoorts

Wie beheert het miningvermogen? · Alternatieven om bitcoin onafhankelijk te houden · De jacht op het grote geld

8 De banklozen

Wie een telefoon heeft, heeft geld · Bitcoin komt waar banken wegblijven · Hoe bitcoin de opkomende economieën kan helpen · De rol van China · Wie creëert het omslagpunt? · Argentinië: bitcoin als redmiddel tegen inflatie · M-Pesa: alternatief voor Moneygram en Western Union · De beloften van bitcoin en de blokketen

9 De allesomvattende blokketen

Een eerlijk casino · Zelfrijdende taxi’s en blokketen-verzekeringen · ‘Slimme’ contracten · Andere toepassingen · Gedecentraliseerde eigendom · Ethereum: de Android van de cryptovaluta · Ripple: een decentrale beurs · MaidSafe: decentraal computerbeheer · Technische en organisatorische obstakels · Het oude en het nieuwe combineren

10 Vierkante pin, rond gat

Een lek in de software · Hoe een decentraal netwerk kan overleven · Buiten de greep van toezichthouders · ‘Geen munt in juridische zin’ · Digitale Kaaimaneilanden? · Behoefte aan regels · Leren van het Mt. Gox-fiasco · Tegengestelde belangen

11 Een compleet nieuwe economie

Cryptovaluta en andere trends · Hoe organisaties omgaan met de veranderingen · Veranderingen in de betalingssector · Gevangen in het oude systeem · Gevolgen voor het werk en de rol van de overheid · Nieuwe skills en oplossingen

==

Conclusie: Wat er ook moge gebeuren

Obstakels en versnellers · Scenario 1: Bitcoin e.a. redden het niet · Scenario 2: Bitcoin redt het wel · Een cruciaal maar ongezien radertje · De multicoin-wereld · De digitale dollar · Bretton Woods ii

Inleiding
Digitale contanten in een digitaal tijdperk

‘Geld zal geen succes creëren, de vrijheid om het te verdienen wel.’

– Nelson Mandela

==

==

Een school in Afghanistan

Ook al was Parisa Ahmadi een van de beste leerlingen van haar klas op de middelbare meisjesschool Hatifi in Herat, toch was haar familie er in eerste instantie op tegen dat ze mee zou doen met de lessen die een privéonderneming wilde geven. Het bedrijf wilde jonge meisjes leren omgaan met internet en sociale media en hun zelfs betalen voor hun inzet. ‘Hier in Afghanistan speelt het leven van een vrouw zich af tussen de muren van haar huis en haar school,’ mailde ze.1 In Afghanistan worden meisjes ver weg gehouden van internet, zowel thuis als op school. En zo zou het ook zijn gebleven als Ahmadi niet had doorgezet. Ze was een uitstekende leerling en wilde nog veel meer lessen volgen. Voor haar was dat reden genoeg. Ze heeft haar familie behoorlijk onder druk gezet, geeft ze zelf toe.

Het bedrijf achter de lessen is Film Annex, een kunstgroep uit de VS die via sociale media en een website ruim driehonderdduizend bloggers en filmmakers voor hun bijdrage betaalt. Film Annex belandde in Afghanistan via een rechtstreekse band met Women’s Annex, een digitaal alfabetiseringsprogramma dat samen met de Afghaanse zakenvrouw Roya Mahboob werd opgezet en waaraan inmiddels vijftigduizend meisjes op scholen in heel Afghanistan meedoen. Mahboob is uitgegroeid tot een beroemdheid; ze wordt door Time een van de honderd invloedrijkste personen ter wereld genoemd, ze leidt het softwarebedrijf Afghan Citadel, is een van de weinige vrouwelijke CEO’s in Afghanistan en heeft opleidingen voor Afghaanse vrouwen tot het belangrijkste doel in haar leven gemaakt. Women’s Annex gebruikt klaslokalen van plaatselijke scholen en de lessen worden gegeven door vrouwen. Hierdoor ging Ahmadi’s familie uiteindelijk overstag en mocht ze zich inschrijven.

Ahmadi volgde haar eerste les in 2013. Ze maakte kennis met internet, sociale media en blogs. Als filmliefhebber schreef ze graag over films die haar raakten. Andere leden bleken haar reviews te waarderen, en dat leverde haar haar eerste inkomen in haar nog jonge leven op.

De meeste meisjes in Afghanistan hebben echter geen eigen bankrekening. Als een Afghaans meisje überhaupt ooit geld ontvangt, moet ze dat laten overmaken op de rekening van haar vader of broer, want dat is nu eenmaal gebruikelijk. Maar Ahmadi had geluk, want de meeste vrouwen met een vergelijkbare achtergrond zouden met een mannelijk familielid te maken krijgen dat onmiddellijk hun financiën zou overnemen en het door hen verdiende geld als het zijne zou beschouwen.

Begin 2014 lachte het geluk Ahmadi toe. De oprichter van Film Annex in New York, Francesco Rulli, was zich bewust van de problemen die vrouwen als Ahmadi ondervonden.2 Verder ergerde hij zich aan de hoge transactiekosten als hij internationaal relatief kleine bedragen wilde overmaken. Hij besloot zijn betalingssysteem daarom radicaal te veranderen door bloggers in bitcoins te gaan betalen. Deze digitale munteenheid, die in 2013 schijnbaar uit het niets was opgedoken, werd flink gepropageerd door een fanatieke groep techneuten en digitale utopisten met libertaire denkbeelden die er heilig van overtuigd waren dat dit betaalsysteem de wereld voorgoed zou veranderen.

Rulli geloofde in de filosofie van bootstrap-kapitalisme en ging daarom al snel over op bitcoins. Geleidelijk ontdekte hij de grote voordelen van deze valuta voor mensen zoals Ahmadi, een van de ruim zevenduizend geregistreerde jonge Afghaanse vrouwen op de lijst van betaalde freelancers van Film Annex. Bitcoins staan op digitale bankrekeningen of wallets (portefeuilles), die iedereen met een internetverbinding kan aanmaken.

Je hoeft niet naar een bank om een rekening te openen, je hoeft je niet te legitimeren of te bewijzen dat je een man bent. Bitcoin hoeft je naam en geslacht niet eens te weten. En daarom is het voor vrouwen in een patriarchale maatschappij, tenminste voor degenen die toegang hebben tot internet, een ideale manier om zelf over hun geld te beschikken. Het belang hiervan kan niet worden overschat; de vrouwen bouwen iets op wat van henzelf is, en niet van hun vader of broer. Hoewel het geen wondermiddel is, zou dit snelgroeiende, hypermoderne eenentwintigste-eeuwse technologische hoogstandje wel eens een veelbelovende manier voor hele bevolkingsgroepen kunnen worden om zich te bevrijden.

Veel bloggers van Film Annex in de VS, Engeland, Italië en andere rijke landen hebben wel eens gemopperd over de nadelen van de digitale munteenheid. Je kon er slechts bij enkele bedrijven mee betalen, en velen vonden het allemaal nogal moeilijk te doorgronden. Die klachten leefden niet alleen bij freelancers van Film Annex; de meeste mensen zagen bitcoins als een nogal amateuristische zwendelarij, een goedkope poging om onnozelen geld af te troggelen. Bovendien ondervond Ahmadi dezelfde bitcoinbeperkingen waarover ook haar collega’s in andere landen klaagden, vooral wat betreft de zeer beperkte mogelijkheden om bitcoins in te wisselen, en al helemaal in een onderontwikkelde economie als die van Afghanistan. Maar er zijn al tekenen van verbetering. Film Annex heeft bijvoorbeeld een e-commerce-site gelanceerd waarop leden bitcoins kunnen inwisselen voor cadeaubonnen van wereldwijd opererende websites zoals Amazon, die ook verzenden naar Kabul, Herat en andere Afghaanse steden.

Ahmadi gebruikte haar bitcoins om een nieuwe laptop te kopen, wat een paar jaar eerder nog ondenkbaar zou zijn geweest. De verdienste van bitcoin is volgens haar ‘ons leren hoe we onafhankelijk kunnen zijn en zelf beslissingen kunnen nemen, maar vooral hoe we op eigen benen kunnen staan’. Ze mag nu nadenken over een toekomst waarin ze niet uitsluitend een aanhangsel is van haar man of vader, een toekomst waarin ze haar eigen koers mag bepalen. ‘Later zie ik mezelf als een hoogopgeleide, proactieve vrouwelijke arts,’ zegt ze.

Een ‘ontwrichtende’ technologie

In de pers kom je verhalen over bitcoins als dat van Ahmadi niet vaak tegen. Veel vaker wordt er bericht over de stormachtige ontwikkeling die dit met de nodige argwaan bekeken monetaire concept doormaakt. Vraag een voorbijganger wat hij van bitcoins weet, en je krijgt de schokkendste nieuwsberichten te horen, als hij überhaupt al ooit van bitcoins heeft gehoord. Hij zal je iets vertellen over drugsdealers die opgespoord werden door de politie omdat ze bitcoins gebruikten op de illegale website Silk Road. Of hij begint over sterke koersschommelingen en noemt het een zeepbel. Misschien begint hij zelfs over de affaire met de Dr. Seuss-achtige naam Mt. Gox, waarbij ineens een groot aantal bitcoins spoorloos bleek te zijn verdwenen, maar de meeste mensen weten weinig meer dan dat het een duistere onlinetransactie in Tokio was. Misschien heeft hij wel eens gehoord over de zoektocht naar Satoshi Nakamoto, de mysterieuze figuur die waarschijnlijk de geestelijk vader achter bitcoin is.

Alle commotie rond bitcoin is interessant, maar het is van belang om het verhaal erachter te ontdekken. Simpelweg afdoen als zwendelarij is je afwenden voor iets wat in de toekomst wel eens een belangrijke rol in je leven zou kunnen gaan spelen. Bitcoin is een innoverende digitale technologie die de manier waarop we met bankieren en handelen omgaan mogelijk radicaal kan veranderen en die miljarden mensen uit opkomende economieën toegang zou kunnen verschaffen tot een moderne, geïntegreerde, gedigitaliseerde en wereldwijde economie. Als het werkt – en dat is nog steeds de grote vraag – zal een enorm aantal alledaagse zaken uit het huidige leven ineens net zo verouderd lijken als de eerste drukpers van Gutenberg.

Het huidige systeem waarmee we valutaire en vermogenstransacties uitvoeren, dateert al uit de tijd van de’ Medici-familie tijdens de Florentijnse Renaissance, toen banken voor het eerst hun dominantie lieten blijken in het Europese monetaire geldsysteem. Deze bankiers waren de ultieme technologische ontwrichters. Ze waren radicale denkers die een vitale behoefte in de samenleving hadden ontdekt en een manier hadden gevonden om die te vervullen. In feite hadden ze ontdekt hoe ze konden bemiddelen tussen spaarders en leners, het overtollige kapitaal van de eerste groep konden inbrengen en dat weer konden verdelen onder de laatste groep, die er behoefte aan had – uiteraard tegen een vergoeding.

Je kunt het zien als een spectaculaire versie van wat een investeerder in Silicon Valley tegenwoordig ‘netwerkefficiëntie’ zou noemen. Doordat ze het grote aantal schulden en vorderingen onderbrachten in de boeken van één enkele bank, wisten de bankiers een sterk en nieuw gecentraliseerd systeem van vertrouwen te creëren. Met behulp van de gespecialiseerde intermediaire dienstverlening konden handelspartners die elkaar tot dan toe niet met zekerheid konden vertrouwen nu op een veilige manier zakendoen met elkaar.

In feite lanceerden de Medici een bijzonder krachtig systeem om geld te maken – geen munteenheid in de bestaande fysieke vorm, maar een systeem waarmee de schulden en het betalingsverkeer van de samenleving konden worden georganiseerd, ontwikkeld en gedeeld. Het maakte de weg vrij voor een explosieve toename van de handel, die weer zorgde voor grote welvaart en kapitaal. Hiermee konden projecten worden bekostigd die bloeiende beschavingen in staat stelden te groeien en de wereld te veroveren.

Echter... Doordat de banken zelf als een spin in het web van dit gecentraliseerde vertrouwenssysteem zaten, kregen ze een enorme machtspositie – uiteindelijk zelfs te groot. Omdat buitenstaanders geen zaken meer konden doen zonder de banken, werden de steeds complexere en onderling verbonden wereldeconomieën volledig afhankelijk van de tussenkomst van de banken. De bankarchieven binnen hun instituten werden het belangrijkste middel waarmee samenlevingen de schulden en betalingen van hun ingezetenen bij konden houden. De banken creëerden hiermee dus het ultieme politieke rentesysteem, waarbij ze zichzelf opwierpen als betaalde poortwachters, de regelaars van het financiële verkeer waardoor de economie bleef draaien. Iedereen aan het begin of het eind van de transactie had geen andere keuze dan met een bank in zee te gaan – zoals ook gold voor Parisa Ahmadi voordat Film Annex zijn betaalbeleid wijzigde.

Naarmate deze nieuwe financiële handel toenam en ingewikkelder werd, kwamen er steeds meer tussenpersonen. Deze zochten hun financiële heil door zich aan te bieden als specialist op het gebied van intermediair vertrouwen – van de eerste borgstellers en obligatiemakelaars, verzekeringsagenten, financiële advocaten en betalingsverwerkers tot de huidige betalingsverwerkers en creditcardmaatschappijen. Ons zwaarbelaste mondiale economische systeem zit op zo’n manier in elkaar dat het zou instorten als deze tussenpersonen ineens hun werkzaamheden zouden staken. Dit alles bij elkaar heeft de macht van de midden in dit systeem gepositioneerde banken alleen maar groter gemaakt. Het systeem dat mensen eerst zoveel mogelijkheden bood, heeft de gebruikers uiteindelijk op een gevaarlijke manier afhankelijk gemaakt van de banken. Tegen deze achtergrond ontstonden de giganten op Wall Street, die in 2008 de hele wereld aan de rand van de afgrond brachten.

==

Daar verschenen ‘cryptovaluta’ op het toneel – de categorie waarin de bitcoin thuishoort. De geniale eenvoud van deze technologie is dat elke tussenpartij overbodig is, terwijl er toch een infrastructuur is die iedereen in staat stelt met elkaar te handelen. De technologie haalt de allesoverheersende rol van het archiveren weg bij de gecentraliseerde financiële instellingen en draagt deze over aan een netwerk van autonome computers, die een gedecentraliseerd vertrouwenssysteem creëren dat buiten de controle van welke instelling dan ook functioneert. In de kern worden cryptovaluta opgebouwd volgens het principe van een universeel, onaantastbaar logboek dat geheel publiekelijk toegankelijk is en volledig wordt geverifieerd door deze krachtige computers. Elke computer in dit netwerk functioneert vrijwel onafhankelijk van de andere. Theoretisch zou dit betekenen dat we geen banken of andere financiële instellingen nodig hebben om vertrouwensbanden op te bouwen. Het transactielogboek – dat bij de meeste cryptovaluta een block chain (blokketen) wordt genoemd – vervangt de tussenpersonen, omdat het ons net zo effectief kan meedelen of de tegenpartij bij een transactie solvabel is.

Doordat er geen kosten meer zijn voor de tussenpersonen en hun provisies, zullen dankzij cryptovaluta de zakelijke kosten omlaag worden gebracht en zal de corruptie binnen de bemiddelende instellingen en van de politici die in de ban zijn van deze bloeiende business worden teruggedrongen. De onaantastbare archieven waarvan cryptovaluta gebruikmaken, leggen de interne werking bloot van een economisch-politiek systeem dat voorheen zorgvuldig geheim werd gehouden door ontoegankelijke gecentraliseerde instellingen. Feitelijk gaat de macht van de technologie als middel om transparantie en verantwoordelijkheid af te dwingen veel verder dan geld en betalingen, omdat hiermee de informatiebeherende functie van tussenpersonen ook kan verdwijnen uit andere vormen van informatie-uitwisseling. Denk hierbij aan verkiezingen waarbij voorstanders van cryptovaluta enthousiast wijzen op de mogelijkheden om stemfraude uit te bannen. In de kern is deze technologie een soort sociale organisatie die de macht over geld- en informatiebeheer weghaalt bij de elite en neerlegt bij de mensen bij wie ze behoort. De mensen krijgen hiermee de verantwoordelijkheid over hun eigen goederen en talenten terug.

Als we luisteren naar Mikes buurman Scott Robbins – dezelfde Scott uit het New Yorkse Peltham wiens sceptische houding ten opzichte van globalisering mede heeft bijgedragen aan het schrijven van The Unfair Trade – wordt duidelijk dat veel middenklassers er moeite mee hebben te begrijpen op welke manier dit hele systeem hun leven zou kunnen verbeteren. ‘Ik zou niet weten waarom ik me überhaupt zou moeten interesseren voor bitcoins,’ zei Scott op een avond. Natuurlijk, als we alleen kijken naar de 2 of 3 procent die we besparen op elke creditcardtransactie – typisch een bedrag dat zou blijven hangen bij de winkelier – dan kun je moeilijk laaiend enthousiast worden over een zogezegde ‘cryptovalutarevolutie’.

Als we bedenken dat in de wereldeconomie ongeveer 87 biljoen dollar wordt verhandeld en hoe hoog het percentage daarvan is dat door diezelfde banken en andere commissie-innende instanties wordt ingehouden, krijgen we langzaam een idee van de biljoenen die we zouden kunnen besparen. Ieder van ons kan aanspraak maken op dit geld, indirect via mogelijkheden op het gebied van werk en inkomen die voortkomen uit mogelijke kostenbesparingen op zakelijke transacties, of direct via lagere rentepercentages, bankkosten en transactiekosten van banken en creditcardmaatschappijen. Op de dag waarop je je eerste geld hebt verdiend en uitgegeven, ben je begonnen regelmatig kleine beetjes van die bedragen over te dragen aan deze tussenpersonen. Aan het eind van je leven heb je dan opgeteld vaak enkele miljoenen afgedragen. Met cryptovaluta komt er een einde aan deze geldstromen en houd je de bedragen in je eigen zak. Heel eenvoudig gezegd is dit de meerwaarde van bitcoins, het antwoord op de vraag ‘waarom zou ik me ervoor interesseren?’ waar Scott naar op zoek was.

==

Het is zeker niet zo dat er geen gebreken en risico’s aan cryptovaluta zitten. Sommigen vrezen dat als we op bitcoins overstappen, dat tot een politiek ontwrichtende concentratie van computermacht zou kunnen leiden door het bij bitcoins behorende mechanisme dat computereigenaars stimuleert om het openbare logboek – dat hen ertoe aanzet elke tien minuten te vechten om partijen net uitgekomen bitcoins – goed te onderhouden en bij te houden. Dus zelfs als de bitcoin beoogt de monetaire machtsverhoudingen te decentraliseren, dan nog bestaat het gevaar dat kapitalistische monopolisten de verleiding niet kunnen weerstaan om zoveel computermacht te vergaren dat ze het beheer van het netwerk kunnen overnemen. Uiteindelijk zou het betrouwbare en gedecentraliseerde systeem dan weer kunnen vervallen tot een systeem dat wordt geleid door egoïstische en gecentraliseerde instellingen.

Gelukkig is er op dit moment geen sprake van zo’n bedreiging voor bitcoin, en velen geloven ook niet dat dat ooit zal gebeuren. De computereigenaars die gebruikmaken van bitcoins, hebben er immers geen belang bij het systeem te vernietigen. Maar toch kan het gevaar niet volledig worden uitgesloten.

Bitcoins en misdaad worden wel vaker met elkaar in verband gebracht, zoals gebeurde in de Silk Road-zaak, waarbij de gebruikers de anonimiteit van de digitale munt zochten om drugs te kopen en geld wit te wassen. Sommigen vrezen ook dat bitcoin een economische crisis in de hand kan werken, omdat de regering niet meer de geldvoorraad kan bepalen. Bovendien kan de instinctieve neiging van mensen om geld op te potten in tijden van massale paniek niet worden beïnvloed. We zullen deze niet te onderschatten zorgen nader onderzoeken en laten zien hoe de gemeenschap die al gebruikmaakt van bitcoins, met deze problematiek omgaat.

Het valt niet te ontkennen dat cryptovaluta in hoge mate ontwrichtend zijn. Bij gelijke omstandigheden leidt technologische ontwrichting tot een beter werkende economie en in het algemeen een hoger welvaartsniveau. Dat gaat echter nooit zonder slag of stoot. Dat zal snel duidelijk worden als cryptovaluta eenmaal ingeburgerd raken. Het zal leiden tot politieke spanningen wanneer miljoenen mensen ineens ontdekken dat hun baan op het spel staat. Dat verzet dient zich al aan terwijl de technologie nog niet eens vaste grond onder de voeten heeft gekregen, zoals we zullen zien in de gevechten en debatten die in de volgende hoofdstukken worden beschreven. De politieke strijd gaat niet alleen tussen degenen die het oude systeem willen behouden en de voorstanders van het nieuwe, maar ook tussen de verschillende gelederen van de laatste groep; daarin zullen idealisten, pragmatici, ondernemers en opportunisten betwisten in wiens handen het toekomstige beheer van cryptovaluta moet liggen.

De aanvaringen kunnen bijzonder hevig zijn wanneer ontwrichting wordt gevoed door een technologie die met geld in verband staat. Wanneer de messen geslepen worden, is dat vaak een teken dat er iets groots staat te gebeuren.

Larry Summers, voormalig minister van Financiën van de VS, is het hiermee eens: ‘Als je bedenkt wat er allemaal speelt in een moderne economie, dan komt daar eigenlijk alleen maar meer ruil bij kijken. En ruil is, tenzij het letterlijk simultaan gebeurt, altijd een kwestie van wederzijds vertrouwen geweest. Wat de doorbraak op het gebied van communicatie en computerwetenschappen via bitcoins in feite doet, is meer vormen van uitwisseling bieden tegen een lagere prijs. Dat is van belang voor de van oudsher buitengesloten groepen in een land, maar het overstijgt ook de internationale grenzen.’3

De ‘kwestie van wederzijds vertrouwen’ waar Summers het over heeft, is het probleem waarvoor de Medici-bankiers hebben getracht een oplossing te bieden. Het is het dilemma waar vreemden mee werden geconfronteerd als ze handel met elkaar wilden drijven. Wanneer Summers het heeft over de ‘van oudsher buitengesloten groepen’, refereert hij indirect aan de ‘banklozen’, de Parisa Ahmadi’s van deze wereld, de ruwweg 2,5 miljard mensen van Afghanistan tot Afrika en zelfs Amerika die zijn uitgesloten van het moderne financiële systeem, die geen bankrekening kunnen openen omdat ze geen vast inkomen hebben, geen kredietgeschiedenis of wat banken ook maar eisen voordat ze met je in zee willen gaan.4 Wie niet kan bankieren, wordt in feite uitgesloten van de moderne economie.

In de kern hebben cryptovaluta niets te maken met de ups en downs van de digitale valutamarkt. Ze zijn zelfs geen nieuwe munteenheid ter vervanging van de dollar, euro of yen. Cryptovaluta willen mensen bevrijden van de tirannie van gecentraliseerd vertrouwen. Ze bieden het aantrekkelijke vooruitzicht dat we de macht uit het centrum kunnen halen – bij de banken, regeringen, advocaten en stamhoofden in Afghanistan – en overbrengen naar de periferie, naar ons, het volk.

De munteenheid en de technologie

Wat zijn bitcoins dus eigenlijk? Het is een beetje verwarrend om dit uit te leggen, omdat mensen het over twee dingen hebben wanneer ze over bitcoins praten. Allereerst datgene waar de meeste aandacht naar uitgaat: de munteenheid bitcoin, de digitale waarde-eenheid waarmee mensen goederen, diensten of andere munteenheden aanschaffen en waarvan de waarde regelmatig flink fluctueert ten opzichte van de gebruikelijke officiële munten. Deze bekrompen definitie leidt echter de aandacht af van een bredere uitleg, die de veel belangrijkere betekenis van bitcoins omvat: de technologie bitcoin of zoals sommigen het liever schrijven: Bitcoin, met een hoofdletter. Om de munteenheid aan te duiden wordt altijd een kleine letter b gebruikt.5

In de kern verwijst de technologie bitcoin naar het systeemprotocol, een eenvoudige regel in softwaretaal die een basiscommando bevat waardoor computers met elkaar kunnen communiceren. Het protocol van bitcoin draait via een netwerk van computers die toebehoren aan een groot aantal mensen verspreid over de hele wereld. Deze mensen hebben de taak om het centrale blokketenlogboek (het transactielogboek) en het monetaire systeem te onderhouden. Het protocol voorziet de computers van de besturingscommando’s en de informatie die nodig zijn om de bitcointransacties tussen mensen te kunnen lokaliseren en verifiëren. De encryptie stelt de gebruikers in staat via versleutelde wachtwoorden rechtstreeks digitaal geld aan elkaar over te maken zonder dat een instantie of een andere persoon dat wachtwoord kan zien.

Minstens zo belangrijk is dat het protocol de diverse stappen bepaalt die alle computers in het netwerk moeten volgen om de integriteit van elke transactie te kunnen waarborgen. Wanneer deze consensus bereikt is, weet de ontvanger dat de verzender daadwerkelijk een toereikend saldo heeft en geen vals digitaal geld probeert te sturen.

Dit is precies waarom techneuten, economen en futuristen zo enthousiast zijn over de bitcointechnologie. Zij zien het opensourceprotocol als een basis waarop je nieuwe tools kunt ontwikkelen om mee te handelen en transacties te beheren. Je kunt het zien als een besturingssysteem. (Omdat het is gebaseerd op opensourcesoftware geven we de voorkeur aan de analogie van Linux voor pc’s of Googles Android voor smartphones in plaats van Microsoft Windows of Apple iOS.) Het grote verschil is dat het besturingssysteem van bitcoin geen instructies geeft aan één afzonderlijke computer, maar aan een heel computernetwerk voorschrijft hoe het moet samenwerken.

De belangrijkste kenmerken daarvan zijn het gedecentraliseerde model en een automatisch gegenereerde database waarin elke transactie ooit is vastgelegd. Iedereen kan deze database raadplegen, maar niemand kan er gegevens in wijzigen. Net zoals er applicaties voor Android worden ontwikkeld, worden er ook apps ontwikkeld om de belangrijkste mogelijkheden van bitcoin te verbeteren.

Dankzij deze apps verloopt met name het uitwisselen van bitcoins soepeler en gebruikersvriendelijker, in de vorm van digitale-portefeuille-apps waarmee gebruikers geld naar elkaar kunnen overmaken, of iets uitgebreiders. Dankzij de regels van het bitcoinprotocol over het delen van informatie kunnen de app-ontwikkelaars op software gebaseerde instructies samenstellen om de besluitvorming tussen bedrijven, gemeenschappen en samenlevingen te vergemakkelijken. Omdat er ook sprake is van een volledig verifieerbare en transparante vastlegging van het eigendom waarvoor geen centrale registratie nodig is, kunnen mensen dankzij dit ‘vertrouwenloze’ systeem alle soorten gedigitaliseerde goederen en vertrouwelijke gegevens met elkaar uitwisselen in de wetenschap dat de informatie in goede handen is. En dat allemaal zonder de kostbare tussenkomst van banken, overheidsinstellingen, advocaten en al die andere tussenpersonen die op dit moment nodig zijn om een gecentraliseerd systeem te laten functioneren. Dat is de kracht van de technologie bitcoin.

Fases van acceptatie

Door de snelle waardevermeerdering, in de media breed uitgelichte misstappen en vurige, soms messiaans aandoende groepen aanhangers en critici was bitcoin vaker een bron van verhitte discussies dan dat er serieuze pogingen zijn ondernomen onderzoek te doen naar de digitale munt en de potentie ervan. In dit boek proberen we een balans te vinden op een manier waarop lezers van elk niveau kunnen begrijpen wat bitcoin eigenlijk is, hoe het werkt en wat het voor ons allemaal zou kunnen betekenen.

Wij zijn journalisten, geen toekomstvoorspellers. We beogen geen definitief scenario te schetsen van hoe de toekomst eruit zal zien. Maar als we iets hebben geleerd sinds de opkomst van internet, is het wel dat de technologie niet wacht tot we haar volledig doorhebben. Van dorsmachines en drukmachines via elektriciteit en lopende band tot grote computers en e-mail: iedereen – ook overheden – die niet op de hoogte blijft van de ontwikkelingen in de technologie, komt voor een onaangename verrassing te staan. Wij geloven dat bitcoin – en dan met name de doorbraken die ervoor hebben gezorgd dat bitcoin en andere cryptovaluta bijzonder effectieve middelen zijn gebleken om geld te wisselen – de potentie heeft uit te groeien tot een belangrijk financieel machtsmiddel. Bedenk dat de controle over een munteenheid een van de machtigste middelen is die een regering heeft; vraag dat maar eens aan de inwoners van Ierland, Portugal, Griekenland of Cyprus, die de recente financiële crisissen daar hebben meegemaakt. Via bitcoin zou op zijn minst een beetje van die macht kunnen worden weggehaald bij de overheden en in handen van de burgers komen. Alleen al dat idee zou leiden tot ingrijpende politieke, culturele en economische botsingen.

Voorbodes van dergelijke aanvaringen herken je al in de fanatieke reacties van voor- en tegenstanders. De bitcoiners die we hebben gesproken tijdens ons onderzoek voor dit boek en ons werk voor The Wall Street Journal bezaten een passie die grensde aan fanatisme. In dat opzicht lijkt bitcoin wel wat op een religieuze beweging: tijdens de bijeenkomsten krijg je het idee dat je bij een kerkgenootschap zit, de cultachtige aanhangers vereren bitcoin op sociale fora als Reddit en Twitter, en er zijn evangelisten – mensen als Barry Silbert, Nicolas Cary, Andreas Antonopoulos, Charlie Shrem en Roger Ver (wiens bijnaam Bitcoin Jesus is). En aan de top van dit geheel staat de schepper van bitcoin, Satoshi Nakamoto, onbereikbaar verborgen als een zelf gecreëerde mythische figuur die de gelovigen inspireert en voedt.

Toch kan het vuur van de cryptovaluta ook ineens volledig uitdoven, zoals is gebeurd met het videosysteem Betamax (voor wie zich dit nog kan herinneren). Of het vindt slechts marginale toepassing in de echte wereld, ongeveer zoals het het ooit zo gehypete Segway verging. Niemand minder dan de fanatiekste bitcoiner Gavin Andresen – de programmeur die door Satoshi Nakamoto werd aangewezen als de hoofdontwikkelaar van de belangrijkste bitcoinsoftware – verwoordt het op deze manier: ‘Bij elke toespraak benadruk ik dat bitcoin nog steeds in de experimentele fase zit; telkens als ik van iemand hoor dat hij zijn hele kapitaal in bitcoins omzet, krimp ik ineen.’6 En dat zegt de man die de hele boel draaiende moet houden. Nog sterkere twijfels uiten grootheden op computergebied, zoals de baas van JPMorgan Chase, Jamie Dimon, die bitcoin ‘een verschrikkelijke waardereserve’ noemde.7 De legendarische belegger Warren Buffett sprak van ‘een luchtspiegeling’.8

Op dit moment zijn deze reacties niet ongebruikelijk. We constateerden dat de meeste mensen op een vergelijkbare manier reageren op bitcoins en cryptovaluta. Sommigen stellen hun mening bij na deze eerste instinctieve reactie, anderen niet. We verwachten dat je tijdens het lezen van dit boek een soort Kübler-Ross-model doorloopt in je waardering van cryptovaluta. Dat zou ongeveer als volgt moeten gaan.

Fase een: minachting. Niet eens ontkenning, gewoon minachting. Ineens is er dat ding dat geld zou moeten voorstellen, maar het lijkt totaal niet op geld zoals we dat kennen. Je kunt het niet voelen en het wordt niet uitgegeven door een overheid of gemaakt van kostbare metalen.

Fase twee: scepsis. Je leest elke dag voldoende verhalen in de krant om je ervan te overtuigen dat bitcoin echt bestaat en dat sommige ondernemers, onder wie de van Facebook bekende tweelingbroers Winklevoss, verwachten er flinke winsten mee te behalen. De details deugen echter niet. Krijg je ze door wiskundige problemen op te lossen? Nee? Door je computer die problemen te laten oplossen? Hoe zou dat in hemelsnaam werken? Tijdens deze fase komen dingen in je op als Ponzifraude en Tulpenmanie.

Fase drie: nieuwsgierigheid. Je bent toch blijven lezen. Je hebt ontdekt dat veel mensen heel enthousiast zijn. Onder hen bevinden zich zelfs enkele ogenschijnlijk verstandige mensen zoals internetpionier Marc Andreessen, mensen die hebben bewezen een juiste neus te hebben voor dit soort zaken. Maar waarom al die ophef? Goed, het is digitaal geld en misschien werkt het, maar welk verschil zal het maken voor gewone mensen? En waarom is men er zo opgewonden over?

Fase vier: kristallisatie. Dit is de kritische fase. Kies zelf maar hoe je het noemt – het moment waarop je mond openviel van verbazing, er een lichtje bij je opging of iets dergelijks. Hoe dan ook overkomt het iedereen die zich wat verder verdiept in cryptovaluta, ook al blijf je kritisch tegenover de hordes op weg naar acceptatie. Sommigen verklaarden dat ze er nachtenlang niet van konden slapen, omdat ze elk woord dat ze over bitcoins tegenkwamen bleven analyseren. Door één digitale gebeurtenis heeft zich een compleet nieuwe manier uitgekristalliseerd om dingen aan te pakken.

Fase vijf: acceptatie. Het is niet gemakkelijk om het allemaal te begrijpen, maar dat is nooit het geval bij grootse ideeën. Hoe dan ook, zelfs als het bitcoinconcept niet meer verder zou groeien en zelfs als ook geen van de andere ‘oude’ cryptovaluta aan zouden slaan – er bestaan al enkele honderden bitcoinachtige cryptovaluta met hun eigen eigenschappen en eigenaardigheden –, dan nog hebben we ontdekt dat er een andere, snellere en goedkopere manier van zakendoen bestaat. Hierbij zijn de tussenpersoon en rentenier overbodig, kunnen miljoenen ‘banklozen’ deelnemen aan de economie en kan iedereen zijn eigen financiële en zakelijke transacties beheren zoals nooit eerder mogelijk was. Als je dit eenmaal hebt ingezien, kun je het nooit meer níét zien.

Gepaste scepsis

Natuurlijk zijn er genoeg redenen om te twijfelen aan het succes van dit grote experiment. Bitcoin verschijnt vaak negatief in de media met berichten over schandalen en veiligheidslekken, en hoewel deze nog niet zo omvangrijk zijn als de problemen met de geldsystemen en creditcardbetalingen van het dominante banksysteem, zorgen ze toch voor een imagoprobleem. Probeer je maar eens voor te stellen hoe groot de pr-schade zal zijn als er berichten verschijnen dat bitcoins zijn gebruikt om een terroristische aanslag te financieren. Publieke ongerustheid over dergelijke risico’s leiden mogelijk tot een overdreven reactie van toezichthouders, waardoor het project al in de opstartfase zou kunnen sneuvelen. Deze juridische reactie kan met name verstrekkende gevolgen hebben wanneer ambtenaren het gevoel krijgen dat bitcoin een gevaar zou kunnen vormen voor het beheer van de overheid over het monetaire en betalingssysteem – wat nog steeds de officiële doelstelling is van de meeste fanatieke en vrijheidsgezinde aanhangers.

De eerste serieuze gereguleerde pogingen worden nu al ondernomen, nu ambtenaren in Washington, New York, Londen, Brussel, Beijing en andere financiële en politieke hoofdsteden regels opstellen waaraan gebruikers van digitale valuta zich moeten gaan houden. Als die goed worden geformuleerd, kunnen ze cryptovaluta zelfs steunen omdat mensen zich beter beschermd voelen tegen de gevaarlijkste aspecten ervan. Het gevaar bestaat echter ook dat de bureaucraten te ver gaan en dat ze innovatieve initiatieven de kop in drukken waarmee particulieren het heft in eigen hand kunnen nemen, monopolies worden opgeheven en onnodige kosten, verspilling en corruptie in ons financiële stelsel worden teruggedrongen.

Tegelijkertijd zouden andere nieuwe technologieën zich kunnen ontwikkelen, waardoor er meer concurrentie ontstaat. In China worden mensen op dit moment bijvoorbeeld weinig gestimuleerd om bitcoins te gebruiken in hun betalingsverkeer omdat met de vele nieuwe apps voor smartphones al betalingen in renminbi’s kunnen worden gedaan zonder dat de gebruiker het risico van de koersschommelingen van bitcoin hoeft te nemen. De verouderde systemen zullen onder vuur komen te liggen, wat ongetwijfeld zal zorgen voor een verbetering van de geboden dienstverlening, een vermindering van de kosten en nieuwe regelgeving die het concurrentievoordeel van bitcoin moet afvlakken.

De grootste troef hierbij zijn mensen. De snelle opkomst van cryptovaluta is in sommige opzichten nogal merkwaardig: bitcoin werd in 2008 geïntroduceerd, op het hoogtepunt van de financiële crisis, en bood een alternatief voor een systeem – de bestaande financiële sector – dat zichzelf opblies en dreigde miljarden mensen in zijn val mee te sleuren. Binnen een paar jaar had zich een hele tegenbeweging gevormd rond cryptovaluta en die ontwikkeling gaat nog steeds door. Het is moeilijk te zeggen waar bitcoin op dit moment had gestaan zónder die crisis, die op pijnlijke wijze de gebreken van het financiële systeem wereldwijd aan het licht bracht. Als de crisis over is, verdwijnt dan ook de stimulans om in digitale valuta te handelen?

Niemand weet hoe dit verder zal gaan. En omdat wij geen voorspellingen willen doen, zullen we speculeren op de vooruitzichten voor cryptovaluta door te onderzoeken wat mogelijk zal gebeuren, terwijl we tegelijk zullen bekijken waarom dit misschien helemaal níét zo zal gaan.

==

Je bent misschien sceptisch. Dat is prima, dat waren wij ook. We zijn allebei in de jaren negentig begonnen met financiële journalistiek. We hebben meegemaakt hoe de internetbubbel ontstond en weer knapte. We zagen de huizenprijzen tot ongekende hoogten stijgen en vervolgens heel diep zakken. We waren getuige van de financiële crisis, de wereldwijde recessie en de eurocrisis, en we zagen hoe Lehman Brothers en het hedgefonds Long-Term Capital Management ten onder gingen en wat er op Cyprus gebeurde. We hebben heel wat overtuigde aanhangers van de technologiewereld geïnterviewd die dachten dat zij met de volgende grote innovatie kwamen. Je maakt genoeg van deze dingen mee om instinctief sceptisch te zijn.

Toen we voor het eerst van bitcoin hoorden, stonden we daar dus uitermate kritisch tegenover. Geld dat niet door een overheid wordt gedekt? Pure waanzin! (Wij hebben ontdekt dat dit het enige serieuze breekpunt is voor de meeste twijfelaars; ze kunnen zich er gewoon niet overheen zetten.) Bij ons won echter de nieuwsgierigheid. We begonnen er artikelen over te schrijven en er met mensen over te praten, waarna we er nog meer artikelen aan wijdden. Uiteindelijk drong het enorme potentieel van bitcoin tot ons door en in sommige opzichten geeft dit boek een beeld van onze zoektocht door de wereld van de cryptovaluta. Het is eigenlijk een verlengstuk van onze nieuwsgierigheid.

We vertellen hier het verhaal van bitcoin, maar wat we serieus proberen uit te vinden, is hoe cryptovaluta in onze wereld zouden passen teneinde de grote puzzel op te kunnen lossen. Het is een enorm verhaal dat de hele wereld omspant, van het hightechhart van Silicon Valley tot de straten van Beijing. We gaan ervoor naar bergen in Utah, stranden in Barbados, scholen in Afghanistan en beginnende bedrijven in Kenia. De wereld van cryptovaluta wordt gevormd door risicokapitaal, middelbareschoolverlaters, zakenmensen, utopisten, anarchisten, studenten, filantropen, hackers en de pizza’s van Papa John’s. Er zijn overeenkomsten met de financiële crisis, de nieuwe deeleconomie en de goudkoorts in Californië. Maar voordat het allemaal weer voorbij is, moeten we misschien een epische strijd doorstaan tussen de nieuwe hightechwereld enerzijds en de oude lowtechwereld anderzijds, die miljoenen mensen hun baan kan kosten en tegelijkertijd een volledig nieuw soort miljonairs zal opleveren.

Ben je er klaar voor om de doolhof die bitcoin heet binnen te gaan?

1. Parisa Ahmadi, geïnterviewd door Paul Vigna via e-mail, 4 en 11 juli 2014.

2. Francesco Rulli, geïnterviewd door Michael J. Casey en Paul Vigna, 19 juni 2014.

3. Lawrence Summers, telefonisch interview door Michael J. Casey, 30 april 2014.

4. Asli Demirguc-Kunt en Leora Klapper, ‘Measuring Financial Inclusion’, World Bank Policy Research Working Paper 6025, april 2012.

5. In sommige gevallen kan bitcoin verwijzen naar zowel de munteenheid als de technologie. Maar voor het gemak en in overeenstemming met de in The Wall Street Journal gebruikte schrijfstijl, hanteren wij in alle gevallen de schrijfwijze met een kleine letter. Vaak zal het onderscheid uit de context blijken.

6. Gavin Andresen, geïnterviewd door Michael J. Casey, 11 februari 2014.

7. Jamie Dimon, tijdens een interview op CNBC, 23 januari 2014.

8. Warren Buffett, geïnterviewd op CNBC, 14 maart 2014.

1
Van Babylon naar bitcoin

‘Het oog heeft nooit een dollar gezien, de hand heeft er nooit een beroerd.’

– Alfred Mitchell Innes

Geld is vertrouwen

Of het nu gaat om een gedecentraliseerde cryptovaluta die door een computerprogramma wordt vervaardigd of om een officiële, door een overheid uitgegeven munteenheid, als ze levensvatbaar wil zijn, moet ze het vertrouwen genieten van de gemeenschap die er gebruik van maakt. Zoals we in de volgende hoofdstukken nog zullen zien, moeten voorstanders van cryptovaluta een alternatief bieden voor dat vertrouwen. Ze proberen een betalingssysteem aan te prijzen waarin de ontvanger niet langer ‘derden’, zoals banken of overheden, hoeft te vertrouwen om de garantie te hebben dat de betaler de overeengekomen bedragen betaalt. In plaats daarvan leggen cryptovaluta dat vertrouwen in handen van een onbereikbaar, gedecentraliseerd computerprogramma dat in theorie niet in staat is fraude tegen te gaan. Al deze factoren leiden er niet toe dat het geloof in cryptovaluta toeneemt. Ook zij moeten het vertrouwen van mensen winnen als ze een rol van betekenis willen spelen.

Vertrouwen is de basis van elk monetair systeem. Het werkt pas als mensen het gevoel hebben dat de munteenheid ook door andere gebruikers op waarde wordt geschat. Voordat we dieper ingaan op de dramatische intrede van bitcoin in de financiële wereld en de poging van de virtuele munt om onze manier van denken over geldzaken volledig op de schop te nemen, zullen we daarom eerst nader moeten uitzoeken hoe dat idee van vertrouwen zich in de loop van de geschiedenis heeft ontwikkeld. In dit hoofdstuk nemen we je mee op reis door de ontstaansgeschiedenis van geld, een van de opvallendste en tegelijkertijd minst begrepen uitvindingen van onze maatschappij.

Laten we beginnen met een paar basisvragen. Wat is geld eigenlijk? Wat vertegenwoordigt het? Hoe is de mensheid ertoe gekomen een dergelijk systeem te ontwikkelen waarmee je goederen kunt ruilen en de waarde ervan kunt bepalen? Zoals voor elk onderzoeksveld geldt, kom je als je wilt weten hoe iets werkt vaak het dichtst bij het antwoord als je gaat onderzoeken waar het systeem níét werkt.

Een actueel voorbeeld van waar het misging, is Zimbabwe. De waardeloze bankbiljetten ter waarde van miljarden Zimbabwaanse dollars liggen nu op de bureaus van financieel journalisten en geldhandelaren als stille getuigen van hoe de waarde van geld ontwricht kan worden. De grootste les die het Westen op dit gebied heeft geleerd, dateert echter al van langer geleden: de Weimarrepubliek in de jaren twintig van de vorige eeuw. Omdat de Duitse regering destijds niet wilde aansturen op een militair conflict met haar Europese buurlanden, maar tegelijkertijd geen onrust wilde zaaien onder de inwoners van het land, besloot ze in plaats daarvan de geldpers aan te zetten. Op die manier probeerde het land zijn schulden te dekken, maar daardoor belandde de Duitse mark wel in een onbeheersbare neerwaartse spiraal. Dat daardoor de inflatie de pan uit zou rijzen, was te verwachten. Kinderen speelden met pakken waardeloze biljetten van vijftig miljoen mark. De belangrijkste waarschuwing is het feit dat deze monetaire en bestuurlijke chaos de deur heeft opengezet voor Adolf Hitler.

Uiteindelijk is Duitsland een normaal functionerend en vredelievend land geworden, waarmee bewezen is dat in democratische landen de orde weer kan worden hersteld na een periode van financiële en politieke chaos. Hetzelfde geldt voor Brazilië, dat dankzij enorme monetair-politieke hervormingen de inflatie van meer dan 30 000 procent en de dictatuur van de jaren tachtig achter zich wist te laten. Maar sommige landen gaan vrijwel permanent gebukt onder monetair disfunctioneren en betalen daar een enorme prijs voor. Van de ervaringen in dergelijke landen leren we dat het grootste probleem niet zozeer wordt veroorzaakt door de onverantwoordelijke politieke beslissingen om de centrale banken maar door te laten gaan met geld drukken, wat leidt tot hyperinflatie. Het eigenlijke probleem zit veel dieper, in een diepgewortelde vertrouwensbreuk tussen de mensen die de munteenheid gebruiken en de autoriteit die de munt uitgeeft. En omdat de uitgevende autoriteit doorgaans de regering van een land is, weerspiegelt deze breuk de verstoorde relatie tussen de regering en de samenleving. Welk alternatief zou een digitale munt, met zijn vertrouwenloze, wiskundige systeem van monetaire uitwisseling, in dit geval kunnen bieden?

Wanneer inwoners van een land geen vertrouwen hebben dat hun regering hun belangen behartigt, zullen ze ook weinig vertrouwen hebben in de nationale munt. Of beter gezegd: ze zullen geen vertrouwen hebben in het monetaire systeem waarop de economie is gebaseerd. Wanneer ze de kans krijgen, zullen ze die munt dan ook verkopen en inwisselen voor iets wat ze zien als betrouwbaarder, of dat nu dollars, goud of een andere veilige belegging is. Als deze vorm van disfunctioneren in de samenleving verankerd zit, ontwikkelt dit geloof zich vanzelf. Het waardeverlies van de munt put de financiële reserves van de regering uit, waardoor het bijdrukken van geld de enige manier is om schulden te betalen en politiek te kunnen overleven. Het overschot aan geld dat in roulatie is, zal al vrij snel het vertrouwen ondermijnen, wat kan leiden tot een vicieuze cirkel van oplopende inflatie en snel dalende wisselkoersen.

In landen als Argentinië, waar het vertrouwen in overheidsinstellingen niet erg groot is, wordt het probleem opgelost door het vertrouwen dat de mensen hebben in hun familie, vrienden en goede relaties. Helaas is dit bijzonder inefficiënt. Dergelijke vertrouwenskringen zijn simpelweg te klein voor welke economie dan ook, waarin een complex netwerk van economische interacties bestaat buiten deze kleine gemeenschappen, nog afgezien van het feit dat een economie deel wil uitmaken van de rest van de wereld. Bovendien bereikt het systeem snel de grenzen van zijn flexibiliteit als een plotselinge crisis iedereen overhaast naar een uitweg laat zoeken door de onbetrouwbare pesos massaal te dumpen.

Cryptovaluta beogen een oplossing te bieden voor dit probleem. Ze worden op de markt gebracht omdat geen enkel door overheden bepaald monetair stelsel perfect is. Argentinië is misschien een extreem voorbeeld, maar zoals de gebeurtenissen van 2008 hebben aangetoond is het stelsel in elk land vatbaar voor plotselinge veranderingen in het vertrouwen.

Om te kunnen begrijpen waarom vertrouwen zo belangrijk is voor geld en voordat we ons verder verdiepen in de werking en grote beloftes van cryptovaluta, gaan we eerst even terug naar het verleden om tegenstrijdige theorieën over geld te bekijken die zich in de loop van de jaren hebben aangediend. We hopen dat je na afloop hiervan een beter idee hebt van wat geld eigenlijk is. Je denkt misschien dat je het antwoord weet, omdat mensen er al eeuwenlang gebruik van maken. Maar in werkelijkheid ligt de gewoonte om te betalen met geld zo diep verankerd in de culturele evolutie van de samenleving dat we er toch even aandacht aan willen besteden.

De waarde van geld

De Amerikaanse auteur Felix Martin stelt in zijn recente en provocerende boek Geld: de ongeautoriseerde biografie dat als je geld uitsluitend ziet als een ‘ding’ – een gebruiksvoorwerp –, je voorbijgaat aan de machtige en beschavingvormende kracht die deze uitvinding heeft losgemaakt.9 Hij noemt geld een ‘sociale technologie’ en beweert dat ‘een munteenheid op zichzelf geen geld is. Geld is het hele stelsel van betaalrekeningen en de vereffening daarvan die door middel van de munteenheid wordt weergegeven.’ 10 Als we het op deze manier bekijken, zien we hoe door geld een nieuwe sociale organisatie achter het stamverband ontstond. Dat leverde een nieuw, universeel waardestelsel op, dat ertoe leidde dat de bestaande machtsverhoudingen in prehistorische stammengemeenschappen – waar de orde werd gehandhaafd door te dreigen met geweld en het recht van de sterkste – plaatsmaakten voor iets waar alle stamleden, en dus niet alleen de sterksten of hoogsten in rangorde, hun voordeel mee konden doen. De nieuwe machtsverhoudingen werden vanaf nu bepaald door de mate waarin men zich deze nieuwe en abstracte waardemaatstaf kon toe-eigenen. De regels van het spel werden er compleet door veranderd.

Om zijn standpunt toe te lichten neemt Martin ons mee naar het Micronesische eiland Yap. Hij beschrijft een uniek monetair systeem dat de eerste Europese bezoekers versteld deed staan. Het bestond uit stenen wielen, fei genoemd. Ze werden op vijfhonderd kilometer afstand uitgehakt en hadden een doorsnede van soms drieënhalve meter. Omdat het na een gesloten deal vaak lastig was om de gigantische kalkstenen naar de nieuwe eigenaar te vervoeren, werden ze in beheer gegeven bij de oude eigenaar. Tussen de stammen op Yap was het in die tijd gebruikelijk dat het eigendom van deze zware welvaartssymbolen van de ene persoon op de andere werd overdragen als er werd gehandeld. De stenen fungeerden als ruilmiddel om openstaande schulden in te lossen. Martin vertelt over de jonge Amerikaanse avonturier William Henry Furness III, wiens fei naar de bodem van de oceaan zonk toen hij vanuit Babelthuap vertrok. De steen bleef desondanks geldig als overdraagbaar ruilmiddel voor de nieuwe eigenaar.

Het fei-systeem laat zien in hoeverre een samenleving abstracte opvattingen over waarde en macht kan vormen. Dit concept geeft de verschillende niveaus weer waarop afzonderlijke samenlevingen de waarde van geld, al dan niet fictief, herkennen en is ongelofelijk krachtig. Zo zien we in het oude Griekenland de opkomst van geld en het innoverende democratische stelsel samenvallen met een verandering in de samenleving, die daarvoor nog gekenmerkt werd door veel wredere en beperkendere machtsverhoudingen. Geld legde de wereld open en creëerde mogelijkheden.

Hoe krachtig deze gemeenschappelijke acceptatie van het abstracte echter ook is geweest voor de ontwikkeling van de beschaving, ze levert een innerlijke strijd op voor onze individuele geest. We willen immers het liefst een materiële verklaring hebben voor hoe de wereld in elkaar zit, en met name het concept waarde begrijpen. Dat is te zien bij mensen van een oudere generatie die zijn opgegroeid met fysieke winkels en goederen, die maar niet kunnen begrijpen waarom iemand ‘virtuele goederen’ – zoals ze worden verkocht in onlinegames als Second Life – zou aanschaffen en daar veel minder voor betaalt met ‘virtuele munten’. We kunnen een intellectuele discussie voeren over ‘wat is geld?’, maar het zal moeilijk worden het diepgewortelde idee van een euro of een dollar – of zelfs een bitcoin – als een ding met enige materiële waarde los te laten.

==

Ga eens een stap verder en haal een bankbiljet van vijf euro uit je portemonnee, ervan uitgaand dat je nog steeds contant geld bij je hebt. Kijk er even heel goed naar en vraag je dan af wat het eigenlijk waard is.

Ongetwijfeld zal je eerste reactie zijn: ‘Nou, vijf euro.’ Maar stel jezelf vervolgens de vraag wat de echte waarde ervan is. Welke intrinsieke waarde vertegenwoordigt het ding in je hand, dat stukje papier van twaalf bij zes centimeter?

Je zou het kunnen gebruiken als notitieblaadje, hoewel dat duizend keer minder efficiënt zou zijn dan een tablet. Drugsgebruikers hebben ontdekt dat het een heel goed instrument is om cocaïne mee te snuiven, maar dat is waarschijnlijk eerder een toepassing ‘omdat het kan’ dan dat het biljet speciaal voor dit doel zou zijn ontworpen. Feit is dat het biljet als papieren object weinig materiële waarde heeft, en dat geldt voor alle bankbiljetten in de wereld. Het is geen tafel, hamer, auto of voedselbron, en zelfs geen betaalde dienst zoals een knipbeurt of een taxirit.

Tot op zekere hoogte is dit stuk papier hetzelfde als die andere stukken papier die zo’n belangrijke rol spelen in onze samenleving: geschreven contracten. Contracten zijn niet waardevol vanwege het materiaal waarop ze zijn geschreven, maar omdat een rechter datgene wat erop is vastgelegd zal erkennen als een bewijs van een onlosmakelijke overeenkomst. Ze vormen het bewijs van een overeenkomst tussen twee partijen en verschaffen beide partijen de optie om de wet te gebruiken om ervoor te zorgen dat de ander zich aan de afspraken houdt.

Maar wat is precies de contractuele overeenkomst van een eurobiljet? Je houdt het gewoon in je hand, maar het bevat tegelijkertijd een nogal duistere belofte, een verzekering van de overheid die je de waarde van die vijf euro garandeert. De overheid belooft dat biljet aan te zullen nemen en te gebruiken om de schulden die jij op jouw beurt bij haar hebt – zoals je belastingaanslag en openstaande bekeuringen – af te betalen. Voor alle euro’s daarna, je nettosalaris bijvoorbeeld, zal de overheid haar schuld echter nooit inlossen. En als je erover nadenkt: hoe zou ze dat ook ooit kunnen?

Wettelijk gezien legt een vijfeurobiljet een claim op het banksysteem en daarmee op de centrale bank, die de eerste keer dat het biljet in circulatie wordt gebracht meteen de rechten van alle toekomstige eigenaren van het biljet vastlegt. De gewone banken en de centrale bank zijn verplicht jouw claim inzake de blijvende waarde van het biljet in te willigen. Anders gezegd: als je vijf euro op je rekening zet, erkent de bank dat hij jou die vijf euro verschuldigd is. Maar dit verklaart absoluut niet waar de waarde vandaan komt. In de praktijk hangt die waarde volledig af van de mate waarin iedereen aanvaardt en erkent dat jouw vijf euro kan worden ingewisseld tegen een bepaalde overeengekomen hoeveelheid goederen of diensten. Zou die aanvaarding ineens verdwijnen, dan zou de waarde van je biljet heel snel dalen, zoals de Argentijnen met hun peso aan den lijve hebben ondervonden tijdens de recente periodes van hyperinflatie. Vanuit dit oogpunt berust de waarde van de euro niet op het feit dat een bank een wettelijke verplichting aan jou erkent of dat die bank een terugbetaling van de euro verlangt bij de centrale bank, maar gaat het eerder om de bereidheid die euro te accepteren als inlossing van een schuld. Deze waardeacceptatie is heel anders dan wanneer je zegt dat een vijfeurobiljet een intrinsieke waarde vertegenwoordigt.

Op dit punt dienen de zogenaamde gold bugs zich aan, zoals de voorstanders van de gouden standaard in de financiële wereld liefkozend worden genoemd. Zij beloven een oplossing te bieden voor het probleem van de intrinsieke waarde. Volgens hen is goud een echt betaalmiddel; het is hard, tastbaar, duurzaam en heeft een intrinsieke waarde. Op basis van de goudstandaard kun je inderdaad met je euro’s naar de overheid stappen en erop staan dat deze haar schuld aan jou inwilligt door dezelfde waarde van de euro’s in goud te verlangen.

Dat roept echter een andere vraag op: wat is de feitelijke waarde van een baar goud? Welke intrinsieke waarde vertegenwoordigt goud? Goudliefhebbers zullen wijzen op talloze toepassingen voor dit hoogst duurzame en volledig verwisselbare metaal met zijn indrukwekkende eigenschappen. Het is zowel buigzaam als keihard. Je kunt het smelten en in een andere vorm gieten, maar het verliest nooit zijn glans. Door zijn geleidende eigenschappen wordt het gebruikt in printplaten, terwijl tandartsen het toepassen in vullingen omdat goud zo sterk is en niet dof wordt. Maar laten we eerlijk zijn: deze eigenschappen zijn niet de reden waarom we zo’n hoge waarde toekennen aan goud. In feite wordt slechts een heel klein deel van de goudvoorraad voor deze toepassingen gebruikt. De toegekende waarde heeft vooral te maken met de schoonheid van het metaal, wat tot uitdrukking komt in de traditionele toepassing ervan in juwelen, architectuur en kleine voorwerpen.

Toch komen we hiermee niet verder, want we draaien in een kringetje rond de feitelijke waarde van goud: het is moeilijk onze aangeboren waardering voor de schoonheid van goud – zoals we ook een bloem mooi vinden – te scheiden van het idee dat een gouden sieraad waarde uitdrukt, dat het staat voor welvaart, voorspoed en prestige.

Goud is schaars. Er wordt gezegd dat als we al het goud dat ooit is gedolven bij elkaar zouden leggen, we er niet meer dan twee Olympische wedstrijdbaden mee zouden kunnen vullen. Schaarste is echter relatief en pas relevant als er ook vraag naar is. Er zijn talloze objecten die schaars zouden kunnen zijn, maar ze hebben nauwelijks waarde omdat er geen vraag is. Het enige dat telt, is dat mensen goud willen. Maar waarom?

==

We blijven in een kringetje draaien. De enige conclusie die we kunnen trekken, is een tautologische: goud is waardevol als betaalmiddel of investering omdat we geloven dat het waardevol is (wat ook geldt voor de waardebepaling van geld zelf). De goudwaarde als betaalmiddel is een abstracte sociale constructie. Toch is die waarde op zich echt. De impact die ze heeft op de wereld is echt. In de hele geschiedenis is er bloed vergoten, zijn er landen veroverd en naties opgebouwd en vernietigd vanwege de jacht op dit glanzende materiaal. Al deze illustere en soms verschrikkelijke verhalen vinden hun oorsprong in het feit dat samenlevingen goud al heel vroeg beschouwden als een voortreffelijk en praktisch betaalmiddel van blijvende waarde. Daardoor had het talloze kwaliteiten die nodig waren voor dat monetaire doel: het was schaars, duurzaam, deelbaar, vervoerbaar, eenvoudig op echtheid te controleren en uitwisselbaar, dat wil zeggen dat de kwaliteit van elke eenheid gelijk was, waardoor een bepaalde goudvoorraad inwisselbaar was tegen een andere met precies hetzelfde gewicht. Door deze eigenschappen besloten samenlevingen wereldwijd unaniem dat goud een acceptabel betaalmiddel was. Deze afspraak bepaalt de waarde van goud. Misschien ten overvloede: dit betekent dus niet dat goud ook een intrinsieke waarde heeft.

De discussie die al eeuwenlang wordt gevoerd over de oorsprong van geld kan worden opgedeeld in twee groepen. De ene partij ziet geld slechts als een voorziening, een bestaand iets met zijn eigen inherente waarde. Volgens deze groep kiezen samenlevingen bewust voor bepaalde handige voorzieningen om wederzijds erkende ruilmiddelen in handen te krijgen waarmee ze het hinderlijke systeem van ruilhandel achter zich kunnen laten. Schapen ruilen tegen brood was niet heel nauwkeurig, en daarom besloten boeren een bepaalde handige ruileenheid in te voeren, zoals schelpen, stenen of goud, die ingewisseld kon worden voor wat dan ook. In deze ‘metallistische visie’, zoals ze wordt genoemd, leeft het idee dat het ruilmiddel zelf moet bestaan uit, of in elk geval moet worden gegarandeerd door, een vorm van tastbaar materiaal.11 Deze orthodoxe kijk op een munteenheid is populair bij veel gold bugs en voorstanders van harde valuta. De economen van de zogenaamde Oostenrijkse School leefden na de economische crisis helemaal op en zagen zich gesterkt in hun kritiek op het expansionistische beleid van de centrale banken en de inflationistische ongedekte munten. Volgens hen was de kredietzeepbel die leidde tot de crisis de schuld van de roekeloze monetaire expansiedrift van ongebonden centrale banken.

De tegenstanders van de metallisten zijn de ‘chartalisten’. Deze groep kijkt verder dan alleen naar de munt zelf en richt zich in plaats daarvan op de krediet- en vertrouwensrelaties tussen particulieren en de gehele samenleving die met de munt handelt. In deze visie, die wij ook aanhangen en waar wij onze kennis van cryptovaluta aan ontlenen, wordt uitgegaan van een impliciete, door de hele gemeenschap erkende overeenkomst die blijvende monetaire uitwisseling nastreeft en waarin schulden en kredieten worden aangegaan en ingelost.

De oplossing voor deze manier van onderhandelen, een proces dat onlosmakelijk verbonden is met politiek, is geld en niet de munteenheid. De munteenheid is slechts de munt of het symbool waaromheen dit complexe stelsel is opgebouwd. (Chartalisten komt van het Latijnse charta, dat ‘munt’ betekent.) Dit concept van geld heeft vanzelfsprekend economen aangetrokken die geloven dat beleidsmakers een belangrijke rol moeten spelen bij het economische beleid om zo een sterkere samenleving te krijgen. De meest prominente vertegenwoordiger van deze groep was John Maynard Keynes. Toch zit dit ook ingeprent in de strakke structuur van elk monetair stelsel van cryptovaluta, waarin geen ruimte wordt gelaten voor keynesiaanse interventionisten, maar dat net zozeer gebaseerd is op een collectieve afspraak dat de digitale munt kan worden gebruikt om een schuld mee af te lossen.

==

Deze filosofische scheiding houdt de belangrijkste discussie levend over cryptovaluta en of en hoe ze moeten worden gereguleerd. De opkomst van bitcoin heeft veel metallisten aangetrokken. Deze groep wordt aangevoerd door vrijheidsgezinden en anarchokapitalisten, die vinden dat de overheid haar hebberige klauwen van de geldvoorraad af zou moeten houden. Door het ontastbare karakter van bitcoins hebben ze de digitale munteenheid omarmd als een schaars goed, een ding dat ze moeten ‘exploiteren’ en opslaan. Ze zijn van mening dat de wiskundig bewezen eindige emissie van bitcoins ervoor zal zorgen dat de waarde ervan alleen maar zal toenemen ten opzichte van eindeloos te drukken ongedekte munten zoals de dollar. Toch zijn veel andere aanhangers van cryptovaluta de facto chartalisten. Onder hen bevinden zich veel techneuten en zakenmensen, die een kans zien om het centrale betalingsstelsel van banken te ontwrichten. Zij omschrijven bitcoins niet als een munteenheid, maar als een betalingsprotocol. Zij maken zich minder druk over de aantrekkingskracht ervan als een ding met een intrinsieke waarde, maar meer over de capaciteit van het computernetwerk op de achtergrond met betrekking tot de vertrouwensregels waarop de samenleving waarde-uitwisselingen reguleert. Zij zien geld als een systeem voor het afhandelen van schulden.

Deze dingen zullen later nog belangrijk blijken te zijn, wanneer we in volgende hoofdstukken onderzoek doen naar de toekomst van cryptovaluta. Op dit moment doen we echter even een stapje terug in de eeuwenoude geschiedenis om de gebeurtenissen te traceren die ons op dit punt hebben gebracht.

Een kleine geschiedenis

Wanneer was er voor het eerst geld? Het antwoord hangt af van de vraag tot welke groep je behoort. Een discussie over de geschiedenis van geld draait vrijwel onvermijdelijk uit op een discussie over de historiciteit van geld; het is immers onmogelijk om de ontstaansgeschiedenis ervan te beschrijven zonder ook te beschrijven waar het idee vandaan is gekomen.

Vanuit dit oogpunt bekijkt de metallistische groep het ontstaan van geld door de ogen van Aristoteles, die schreef: ‘Toen de inwoners van een land afhankelijker werden van een andere natie, importeerden wat ze nodig hadden en hun overschotten exporteerden, deed geld noodzakelijkerwijs zijn intrede.’12

Dit idee, dat handel ooit zo complex zou worden dat het het niveau van ruilhandel ontsteeg, werd twee eeuwen later nieuw leven ingeblazen door Adam Smith in zijn The Wealth of Nations.13 Smith beschreef hoe de leefgemeenschappen in Peru en elders in de Nieuwe Wereld werden geremd door ruilhandel totdat het Europese muntstelsel werd geïntroduceerd. Smith speelde een belangrijke rol in het ontstaan van de conventionele wijsheid dat we van ruilhandel naar geld en vervolgens naar schulden zijn gegaan. Hij stelde dat als mensen het werk zouden verdelen naar hun verschillende talenten, ze meer zouden produceren om mee te kunnen handelen; ze zouden echter tegen het probleem aanlopen van wat economen ‘the coincidence of want’ (toevallig gelijke behoeften) noemen. Er bestond met andere woorden geen garantie dat de volgende in de rij zijn schapen wilde ruilen voor alle pijlpunten die jij kwijt moest. Daarom werd er een eenvoudig uitwisselbaar en transparant middel gezocht dat kon fungeren als afgesproken standaard om het uitwisselen te vergemakkelijken. Dit middel werd geld en hierdoor ontstond de gedachte dat het een bestaand iets was met een intrinsieke waarde. Toen we er eenmaal die rol aan hadden toegekend, opende geld de deuren naar alle andere middelen waarmee waarde kon worden uitgewisseld, waaronder het ontstaan van schulden.

Als je een chartalist bent, zie je dat historische begin echter heel anders. Om te beginnen doe je het hele verhaal over de ruilhandel af als een mythe. Je wijst op de artikelen van tientallen twintigste-eeuwse antropologen die op plaatsen zijn geweest waar geen muntstelsel werd gebruikt, die zeggen geen bewijs te hebben gevonden dat deze volken ooit aan ruilhandel hebben gedaan, in elk geval niet volgens het primaire systeem van uitwisseling. In plaats daarvan kenden deze samenlevingen uitgebreide gedragscodes waarmee verschillende schulden en verplichtingen werden afgehandeld. Schulden stonden daarbij voorop. De antropoloog David Graeber veronderstelt dat bepaalde schuldovereenkomsten zich waarschijnlijk hebben ontwikkeld tot het doen van giften, waarmee het gevoel ontstond dat de een de ander een dienst bewees.14 Later ontwikkelden zich mogelijk gesystematiseerde waardestelsels uit de straffen die stammen oplegden voor bepaalde vergrijpen, laten we zeggen twintig geiten wanneer je iemands broer had gedood. Vanaf dat moment begonnen mensen te denken aan geld als middel om dergelijke schulden aan de maatschappij in te lossen of ongedaan te maken.

Omdat de metallisten en chartalisten een heel andere kijk op de wereld hebben, hebben beide groepen ook een totaal andere kijk op de prominente rol van de overheid bij het aanmunten van geld door de eeuwen heen. Voor de metallisten heeft de overheid slechts een bevestigende rol door de kwaliteit en de kwantiteit van het metaal in elke munt te authentiseren. Voor de chartalisten echter heeft de staat zich ontwikkeld tot het ultieme distributiecentrum voor schulden en kredieten door het monopolie over de belastingen, die alleen kunnen worden voldaan in de nationale munteenheid.

==

Ongeacht hoe ver de meningen uiteenlopen, de meesten zijn het erover eens dat het eerste monetaire systeem rond 3000 voor Christus opdook in Mesopotamië, in het huidige Irak, waar de Babyloniërs zilver en gerst gingen gebruiken als algemene ruilmiddelen en waarde-eenheden. In dezelfde tijd werd de Codex Hammurabi opgesteld, een van de oudste bewaard gebleven geschriften en het eerste voorbeeld van een heerser die wetten uitvaardigde, eveneens in Mesopotamië. In de codex staan enkele betalingsovereenkomsten waarin schulden konden worden voldaan met zilver of gerst. Aan de hand van deze instructies hielden de eerste Mesopotamische accountants een overzicht bij van de handelsactiviteiten in de samenleving door de orders in kleitabletten te graveren. Deze registratie werd gedaan in een relatief eenvoudig te begrijpen spijkerschrift dat de vervanging was van het hiërogliefenschrift, een oude schrijfwijze die was voorbehouden aan royalty’s en hogepriesters.

Na verloop van tijd zou de positie van mensen in de samenleving steeds meer worden bepaald door een monetaire afspiegeling van hun mogelijkheden om waardevolle zaken aan te schaffen in plaats van door de mogelijkheid anderen te laten lijden. Geld zorgde ervoor dat onderlinge overeenkomsten minder snel ontaardden in bloedvergieten en chaos.15 Omdat de wereld overzichtelijker werd, werd het ook gemakkelijker om handel te drijven. Daarmee ontwikkelden zich de grote oude beschavingen: Mesopotamië, Griekenland en, het succesvolst, Rome.

Het opkomen en instorten van deze beschavingen viel samen met het ontstaan van geld, maar het is onmogelijk te zeggen welk van beide de motor was voor het andere. In het hele uitgestrekte Romeinse rijk, dat grote delen besloeg van Europa en het Midden-Oosten, waren dezelfde munten het wettige betaalmiddel. De politieke instabiliteit die het rijk uiteindelijk verzwakte en in verval bracht, werd voor een deel veroorzaakt door de verminderde koopkracht door gierende inflatie, wat nog werd verergerd door de rampzalige pogingen van keizer Diocletianus om de prijzen te reguleren.16 Na de val van Rome daalden de donkere Middeleeuwen neer over Europa en raakte het continent het gevoel voor geld kwijt. Pas in de Renaissance kregen enkele onbestendige pogingen om het systeem nieuw leven in te blazen weer voet aan de grond. De historicus Niall Ferguson herinnert ons eraan dat de terugkeer van geld en de daarmee samenhangende uitvinding van het banksysteem door de Medici in Florence een ware explosie veroorzaakte in de wereldwijde handel en in hoge mate bijdroeg aan de bouwkundige en artistieke opleving van die tijd.17 Hierdoor belandde Europa weer in een modern tijdperk, waarvan geld en financiën lange tijd het middelpunt hebben gevormd.

==

Vrijwel altijd is geld uitgegeven door de heersende partijen, de koningen of democratisch gekozen regeringen. Als gevolg daarvan hebben deze heersers hun autoriteit zowel letterlijk als figuurlijk op hun munten afgebeeld, waarmee ze de burgers herinnerden aan de duidelijke relatie tussen geld en macht.

Staters, de munten uit een legering van goud en zilver die worden beschouwd als de eerste geslagen munten in het koninkrijk Lydië, in het huidige westen van Turkije, worden gekenmerkt door een leeuwenkop.18 Deze opdruk impliceert dat koning Alyattes, de vermoedelijke vorst achter deze munten, degene is geweest die begon met de al duizenden jaren bestaande koppeling tussen kunst en munten. Hierdoor werden aan deze eigenlijk onhandige en levenloze voorwerpen grote macht, betekenis en toegevoegde waarde toegekend.