De eerste indruk bij anderen is genoeg: een onbewuste emotionele reflex in het brein, na enkele milliseconden. Een reactie op geheimzinnige ‘tekenen’ van mogelijk leiderschap die nog steeds goeddeels uit het stenen tijdperk stammen. Alleen al die eerste reactie weet de uitslagen van verkiezingen en benoemingen redelijk goed te voorspellen.

Dit blijkt uit fascinerend nieuw psychologisch onderzoek van de laatste tien tot vijftien jaar naar een van de oudste mysteries van politiek en economie. Bijvoorbeeld over alle Amerikaanse presidenten tot en met Obama, en over de topdirecteuren van de grootste bedrijven ter wereld. Maar ook over Franse presidenten, Britse premiers, Nederlandse ministers en directeuren, al zijn er natuurlijk ook veel uitzonderingen.

Het lijkt haast niet te geloven dat het zo simpel is en nog steeds zo ver teruggaat. Maar lees hier hoe goed die archaïsche verbanden inmiddels zijn onderbouwd.

Van Jaap van Ginneken verschenen eerder bij
Business Contact:

De kracht van de zwerm
Gek met geld
Het enthousiasmevirus
Verleidingen aan de top

Jaap van Ginneken

Het profiel van de leider

De oerkenmerken van invloed en overwicht

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Jaap van Ginneken

Uitgeverij Business Contact

Omslagontwerp Simons en Boom

Foto auteur Annelore van Herwijnen

Typografie binnenwerk Elgraphic bv, Vlaardingen

E-book 358atwork, Almere

ISBN 978 90 470 0848 4
NUR 770, 754

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 470 0847 7

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

www.businesscontact.nl

1

EERSTE INDRUKKEN VAN LEIDERS

Vormen we eerste indrukken al in een fractie van een seconde, en neigen we ertoe daar later aan vast te houden? Hoe zit het met de eerste indrukken van leiders? Kan een verkiezing goed voorspeld worden op basis van reacties van de eerste seconde op een pasfoto? Kunnen politieke voorkeuren ook beïnvloed worden door smaken en geuren van dat moment, of door hormonen? Het lijkt moeilijk te geloven. Maar lees verder.

Dit is een boek over een specifiek patroon van eerste indrukken die sommige mensen maken, en dat hen markeert als mogelijke leiders; zowel tegenover zichzelf als tegenover anderen. Het boek zal ingaan op een reeks praktische en concrete clusters van kenmerken, waarvan de laatste jaren is gebleken dat die inderdaad een sleutelrol spelen.

Laat ik evenwel eerst een paar algemene beginselen geven van eerste indrukken, van leiderschap en charisma, van onderbuikgevoelens over de competentie van anderen. En ook van hiërarchieën van dominantie, zowel bij dieren als bij mensen.

Eerste indrukken en ‘instant appeal’

Denk eens terug aan hoe je je huidige partner ontmoette. Waarschijnlijk was er meteen sprake van sympathie of zelfs van aantrekkingskracht. Dat is waarom speeddaten werkt, vooral voor drukke mensen die te weinig nieuwe gezichten ontmoeten, buiten een voorspelbare kleine kring. Of waarom dating sites op internet zo populair zijn. We zien in eerste instantie maar een heel klein beetje van die anderen: een foto, de vermelding van een hobby, opleiding of beroep.

Het is moeilijk eerlijk aan te geven welke dingen precies de doorslag gaven. Toch kost het ons geen moeite om onmiddellijke oordelen te vellen: we zien meteen een heel patroon dat ons bevalt, in plaats van een optelsom van afzonderlijke aspecten. Zo is het vaak ook met onze keuze voor leiders.

Volgens recent onderzoek maken we dergelijke keuzes aanvankelijk met de meer primitieve delen van ons emotionele brein, onder voorbijgaan aan de meer geciviliseerde delen van ons rationele brein. Die eerste indrukken kleuren echter vervolgens ook ons verdere oordeel (door een zogeheten herbevestigingstendens), onze omgang met en behandeling van die persoon, in positieve of in negatieve zin.

Een van de vroegste pioniers op dit gebied was een psycholoog van de Harvard-universiteit. Hij ontdekte eerst het ‘experimentatoreffect’, dat de uitkomsten van zijn eigen laboratorium vertekende. Als iemand die een experiment uitvoerde tevoren wist van welke dieren of mensen verwácht werd dat ze beter zouden presteren, dan behandelde hij die onbewust een heel klein beetje beter en beïnvloedde zo het resultaat. Een voorbeeld van wat een socioloog eerder had bestempeld als ‘zichzelf waarmakende voorspellingen’. Dit vertekende dus hun wetenschappelijke uitkomsten en maakte die onbetrouwbaar.

Dezelfde psycholoog ontdekte daarna het ‘Pygmalioneffect’. Als onderwijzers of leraren verwachtten dat bepaalde kinderen (bijvoorbeeld blank, uit een goed milieu, leuk uitziend, zelfverzekerd) het beter zouden doen, dan trokken ze die onmerkbaar een heel klein beetje voor. Het effect is genoemd naar het klassieke verhaal van een beeldhouwer die verliefd werd op het standbeeld van een mooie vrouw dat hijzelf had gemaakt. De musical My Fair Lady is opgebouwd rond een variatie op dit thema. Sinds die tijd zijn er allerlei variaties op dergelijke effecten ontdekt, in allerlei domeinen.¹

Een psycholoog aan de universiteit van Toledo in de staat Ohio deed verder onderzoek naar de verbazingwekkende invloed van eerste indrukken. Zo trainde hij zestig interviewers om sollicitanten te evalueren. Zij voerden een gesprek van twintig minuten en vulden op basis daarvan een formulier in van vier pagina’s. De zittingen werden op beeldband opgenomen. Een doctoraalstudente liet de eerste vijftien tot dertig seconden van iedere ontmoeting daarna zien aan ongetrainde waarnemers. Die waren in staat om het eindoordeel van de getrainde interviewers exact te voorspellen. In slechts een kwart tot een halve minuut! De algemene aanbeveling aan alle sollicitanten is daarom sindsdien: zorg dat je een heel goede eerste indruk maakt. Je krijgt immers geen tweede kans.²

Robert Rosenthal, de pionier van Harvard, en een vrouwelijke assistente wilden uitzoeken waardoor sommige docenten effectiever waren dan andere. Ze namen uren en uren van hun colleges op en lieten die beoordelen door de studenten. Maar uiteindelijk besloten ze terug te keren tot de allereerste beelden, gemaakt aan het begin van het trimester. Met alleen de docent in beeld, zonder de studenten en hun reacties. Ze lieten waarnemers de schijnbare kenmerken van de docenten inschatten aan de hand van begrippen als actief, zelfverzekerd, optimistisch en aardig. Het bleek dat de waarnemers de eindbeoordelingen van de docenten door studenten exact konden voorspellen: aan het slot van het trimester, een volle drie maanden later! Ook als de onderzoekers de videoclip van dertig tot twee seconden terugbrachten, en zelfs als ze het geluid weglieten. Wat gebeurt daar in hemelsnaam voor mysterieus en primitiefs?³

Deze bevindingen bevestigen meer fundamentele ontdekkingen die ondertussen gedaan zijn. Wij verwerken informatie op twee totaal verschillende manieren: enerzijds op de intuïtieve, emotionele en grove manier, aan de hand waarvan we snelle alledaagse keuzes maken, en anderzijds op een onderbouwde, rationele en grondiger manier, waarmee we grotere beslissingen voor de langere termijn nemen.

Deze visie is onder meer uitgewerkt door Daniel Kahneman, de enige echte psycholoog die tot nog toe een Nobelprijs kreeg (zij het voor economie) en die zijn levenswerk heeft samengevat in Ons feilbare denken (2011). In het voorafgaande decennium hadden veel andere verbazingwekkende resultaten over onze intuïtie ook al veel aandacht van media en publiek gekregen: over snelle oordelen, en ‘priming’ of kleine ‘voorzetjes’, waarmee je die makkelijk kan beinvloeden.

Wij verwerken informatie op twee totaal verschillende manieren: op de intuïtieve, emotionele manier voor snelle alledaagse keuzes, en op een onderbouwde, rationele manier voor grotere beslissingen.

De Impliciete Associatie Test (beschikbaar op de website van Harvard) laat bijvoorbeeld zien dat we vrijwel allemaal onbewust bevooroordeeld zijn: over leeftijd, geslacht, ras en nog veel meer. Denk nog maar eens aan het bekende raadseltje over een auto-ongeluk. De vader vindt de dood, de zoon wordt naar het ziekenhuis gebracht. Maar de chirurg daar zegt: ‘Ik kan hem niet met vaste hand opereren, want het is mijn eigen zoon.’ Hoe zat het ook weer?⁴

Studies over leiderschap en charisma

Deze nieuwe ontdekkingen over eerste indrukken hebben belangrijke implicaties voor management en politiek. In de afgelopen decennia is de interdiscipline leiderschapsstudies ontstaan. Die is relevant voor rekrutering, training en coaching van mogelijke leiders, maar doet ook aan fundamenteel onderzoek – bediscussieerd op regelmatige bijeenkomsten, binnen internationale verenigingen en in wetenschappelijke tijdschriften.

De Amerikaanse Leadership Quarterly heeft zijn eerste kwarteeuw gevierd met een speciaal overzichtsnummer. Het gaat hier vooral om empirische en kwantitatieve research naar ‘harde feiten’, het berekenen van statistische correlaties daartussen, wat leidt tot de constructie van steeds gedetailleerdere modellen. Het Europese tijdschrift Leadership vierde zijn tiende verjaardag, en legt iets andere accenten – met meer ‘kwalitatieve’ studies. Het Britse Leadership and the Humanities kijkt verder naar voorbeelden uit geschiedenis en letteren.

Binnen deze publicaties hebben zich geleidelijk aan nieuwe trends afgetekend, die onze blik verbreedden. Eén trend is om ons niet blind te staren op leiders alleen, maar tevens meer te kijken naar volgelingen en hun beleving, omdat de eersten veel of zelfs te veel van bepaalde eigenschappen lijken te hebben, zoals richtingsgevoel en zelfvertrouwen, en de laatsten daarentegen te weinig (desoriëntatie en onzekerheid). Eén interessante variatie is onderzoek naar hoe burgers hun presidenten en premiers ervaren, of onderdanen hun vorsten.⁵

In het dagelijks leven kunnen mensen overigens heel wel leider in één domein zijn (bijvoorbeeld politiek of economie), maar volgers in een ander (bijvoorbeeld mode). Het contrast tussen leiders en volgelingen is nooit absoluut, maar veelal relatief, zoals aan te duiden met een cijfer van 1 tot 10. Het is wel waar dat in veel individuele ontmoetingen en situaties één persoon vaak een zekere mate van psychologisch overwicht heeft over de ander.

In ontmoetingen tussen een individu en een grotere groep kan de eerste een zeker psychologisch overwicht hebben over de laatsten gezamenlijk. Dit betekent dat het individu een onevenredige invloed uitoefent op de gedachten, gevoelens en gedragingen van die groep als geheel. Dat is niet altijd openlijk, blijft vaak ietwat verborgen of zelfs volledig onopgemerkt.

Dit boek gaat vooral over hoogste leiders van bewegingen, organisaties en landen. De aard van hun leiderschap verschilt. Een klassiek modern overzicht maakte een onderscheid tussen het alledaagse ‘transactionele’ leiderschap van managers en bestuurders, en het ‘transformationele’ leiderschap op de lange termijn van grote zieners. Zij veránderen de zaken echt.⁶ Een andere term die regelmatig in dit verband opduikt is ‘charisma’, een klassiek Grieks woord voor een ‘genadegave’ van God. Het werd oorspronkelijk in de kerkgeschiedenis gebruikt voor religieuze voormannen en profeten die over bovennatuurlijke gaven leken te beschikken. Een Duitse pionier introduceerde de term daarna in de sociologie om een mysterieus type van buitengewoon leiderschap aan te duiden, dat afweek van gewoon traditioneel of zelfs bureaucratisch leiderschap. Het verschijnsel kreeg de laatste jaren een nieuwe en andere betekenis in de context van het huidige multimediatijdperk, onze ‘parasociale’ interacties met beroemdheden, de verdere personalisering van de politiek en de opkomst van het populisme.

Charisma is een eigenschap die wordt toegeschreven aan een relatie tussen leiders en volgelingen, door diezelfde leiders en volgelingen.

Zowel de sociale wetenschap als de publieke opinie vatte charisma lang op als een bijzondere individuele eigenschap of een bijzonder patroon van individuele trekken. De discussie ging dan over de vraag of iemand ‘het’ had, de ‘ X-factor’, of niet. Inmiddels is charisma veeleer een eigenschap die wordt toegeschreven aan een relatie tussen leiders en volgelingen, door diezelfde leiders en volgelingen. Topeconoom Daan van Knippenberg toont zich in een recent overzichtsartikel uiterst kritisch over het hele gebruik van het begrip in de managementwetenschap.⁷

Socioloog Dick Pels formuleerde het op zijn beurt als volgt: ‘Charismatisch gezag is dus in hoge mate illusoir. Het is het resultaat van een zichzelf vervullende voorspelling: een definitie die de werkelijkheid die zij definieert mede in het leven roept.’ Het is het gevolg van een dubbele reïficatie, ‘ver-dinglijking’, zo voegt hij toe. ‘De charismaticus ervaart zijn eigen kracht vaak als een uitwendige roeping en plaatst deze buiten zichzelf.’ Maar tegelijk geldt: ‘Mensen projecteren hun eigen kracht onwillekeurig op anderen, machtigen hen daardoor en maken zichzelf aan die belichaamde macht als aan een fetisj ondergeschikt.’⁸ Het is ook vaak een verklaring achteraf, in biografieën en geschiedenisboeken, als andere verklaringen van gebleken buitengewoon leiderschap niet toereikend blijken.

Tegenwoordig proberen veel politici en managers die magische eigenschap zelf verder te ontwikkelen. Toen ik Amazon afzocht naar nieuwe literatuur over het onderwerp, bood dat me honderd pagina’s met wel duizend titels. Veel daarvan zijn ‘how to’-boeken, over het verbeteren van je vaardigheden en uitstraling door een paar eenvoudige foefjes. Van die boeken zijn vele nauwelijks op serieus wetenschappelijk onderzoek gebaseerd en lijken slechts een paar werkelijk nuttig.⁹ Ze gaan over het bekende kwartet van ‘ SWOT’: het leren kennen van je ‘krachten en zwakheden, van kansen en bedreigingen’. Je kunt proberen die te optimaliseren door het ‘toegepast management’ van de indrukken die je maakt. Laten we dus nog een keer terugkeren naar het onderwerp ‘eerste indrukken’, maar nu meer toegespitst op leiders en kandidaten.

‘Curb appeal’ en schijnbare competentie van leiders

Het was goeddeels door een samenloop van omstandigheden dat de eerste secretaris van de Franse socialistische partij François Hollande uiteindelijk president werd. Eerder hadden andere kandidaten van zijn partij altijd een grote voorsprong op hem gehad.¹⁰ Bovendien was de zittende rechtse president Nicolas Sarkozy vrijwel onverslaanbaar geweest, als hij niet werd achtervolgd door zijn ADHD-imago en talloze corruptieschandalen. Voor het contrast gaven zijn communicatieadviseurs Hollande daarom het etiket ‘Meneer Normaal’ mee.¹¹

Dat keerde zich na zijn verkiezing echter tegen hem omdat hij steeds meer slap en zwak leek en de oplopende tekorten en werkloosheid niet tot staan wist te brengen. Media en publiek besloten daarom al snel dat hij ‘het’ bij nader inzien helemaal niet had, de ‘x-factor’. Zijn populariteit kelderde dieper dan onder enige voorganger onder de Vijfde Republiek.¹² Hij had geen ‘curb appeal’ – ook al bleek hij ondertussen wél in staat zijn aantrekkelijke jonge journaliste/maîtresse in te ruilen voor een nog aantrekkelijker en jongere actrice/maîtresse.

‘Curb appeal’ is een kernbegrip uit het beroepstaaltje van politieke marketeers: alsof je een hoek omkomt en plots geconfronteerd wordt met iets verbluffends. Het begrip werd aanvankelijk door makelaars gebruikt voor huizen die te koop stonden, maar daarna overgenomen door campagneleiders van politieke kandidaten. Kunnen eerste indrukken van een fractie van een seconde bepalend zijn?

Kunnen eerste indrukken van een fractie van een seconde bepalend zijn?

Een psycholoog van Princeton en drie collega’s besloten ooit om het uit te zoeken. Zij vroegen zich af welke persoonlijke eigenschappen mensen toeschreven aan kandidaten van wie ze slechts één seconde een zwart-witpasfoto hadden gezien, en welke van die toegeschreven eigenschappen dan het best de uitkomst van de verkiezingen kon voorspellen. Ze keken naar dertien verschillende eigenschappen, waaronder ook de bekende ‘Big Five’ uit psychologische tests, waarop ik terugkom in hoofdstuk 5 over persoonlijkheid.

Maar ze besloten uiteindelijk vooral naar zeven toeschrijvingen te kijken: competentie, intelligentie, leiderschap, eerlijkheid, betrouwbaarheid, charisma en sympathiek lijken. Ze vonden dat die in drie categorieën clusterden: de eerste drie samen, de middelste twee, en de laatste twee. Competentie was veruit de beste voorspeller. Let wel: toegeschreven competentie, op grond van slechts één vluchtig beeld.

Dit leidde tot de volgende fase. Ze gebruikten opnieuw neutrale foto’s van de kandidaten, van de website van CNN. Aan achthonderd proefpersonen werden steeds de twee belangrijkste kandidaten voor iedere Congreszetel getoond. Ze vroegen wie van beiden het meest competent was, dat wil zeggen in een vlaag het meest competent leek. Ze zorgden ervoor dat leeftijd geen vertekenende rol kon spelen en controleerden ook voor geslacht en etniciteit.

Ze beperkten zich tot gezichten die het landelijke publiek niet vertrouwd waren. Als proefpersonen een van hen toch herkenden, werd die kandidaat geëlimineerd. Toch bleken ze op deze manier in staat 66,8 procent of twee derde van de uitkomsten correct te voorspellen, voor twee opeenvolgende verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden (in 2000 en 2004) en ook 71,8 procent van drie opeenvolgende verkiezingen voor de Senaat. Alleen maar op basis van snelle eerste indrukken van pasfoto’s.¹³

Deze vroege uitkomsten trokken de aandacht van een topexpert inzake voorspellingen aan de Business School van de universiteit van Pennsylvania. Hijzelf en drie collega’s gingen nog een stap verder, door te proberen de uitkomst te voorspellen van de ‘primaries’ (voorselectie van kandidaten) voor de presidentsverkiezingen van 2008. Ze vroegen proefpersonen in een vroeg stadium om de schijnbare competentie van twee dozijn kandidaten te beoordelen met een cijfer van 1 tot 10.

De beoordelaars waren deels studenten in Australië en Nieuw-Zeeland: ook Engelstalig, maar ver weg. Als ze een Amerikaans gezicht herkenden, werd dat resultaat verwijderd. Tot de elf Democratische kandidaten bij de primaries behoorden Hillary Clinton (die er aanvankelijk in de peilingen het best voor stond) en Barack Obama (die het uiteindelijk werd), maar ook voormalig vicepresident en eerdere presidentskandidaat Al Gore, de eerdere presidentskandidaat (en latere minister van Buitenlandse Zaken) John Kerry en de toekomstige vicepresident Joe Biden.

De voorspelling was het spectaculairst voor de dertien Republikeinse kandidaten. De voormalige burgemeester van New York Rudy Giuliani stond destijds op kop met 28 procent, gevolgd door Fred Thompson met 22 procent en John McCain met slechts 15 procent. Maar de voorspelling, op basis van toeschrijving van competentie na een vluchtige indruk van hun pasfoto’s, draaide die volgorde radicaal om. Daarin was McCain namelijk de winnaar, die dat jaar inderdaad de uiteindelijke kandidaat werd, gevolgd door Mitt Romney, die de keer daarna zou winnen. Ze zette koplopers Giuliani en Thompson daarentegen op de negende en tiende plaats, die het inderdaad niet ver schopten. Naarmate de gezichten van de kandidaten bovendien bekender werden bij het brede publiek, gingen de opiniepeilingen steeds meer gelijklopen met de voorspellingen op basis van ‘curb appeal’ volgens pasfoto’s alleen. Wonderbaarlijk.¹⁴ Latere onderzoeken in Canada en Australië, Japan en verscheidene Europese landen toonden soortgelijke resultaten.

Een andere lijn van research wekt ook twijfel aan de ideologische voorkeuren die we bij verkiezingen denken uit te spreken. Het blijkt namelijk gemakkelijk om mensen conservatiever of progressiever te maken door alleen... hun onmiddellijke zintuiglijke omgeving te manipuleren. Amerikaanse analyses wezen erop dat conservatieven in het algemeen angstiger zijn en sneller walgen en dat hier misschien zelfs ook een genetische component in zit.¹⁵ Maar conservatieve neigingen kunnen ook eenvoudig worden versterkt door mensen een bittere drank te laten proeven, of de geur van smerig afval of zelfs gewoon zeep te laten ruiken.¹⁶

Een Europees experiment liet daarentegen zien dat progressieve neigingen worden versterkt door een lege maag voor de lunch en daarna weer worden verzwakt door een maaltijd of een suikerhoudende drank.¹⁷ Omdat onze geest belichaamd is, treedt dus op vreemde manieren een wisselwerking op tussen mentale reacties en lichamelijke ervaringen.

Er zijn ook nog andere rare uitkomsten, over depressieve stemmingen en stressreacties. Ouder onderzoek had geconcludeerd dat het aantal zelfmoorden in de VS tijdens verkiezingsjaren terugliep. Nieuwer onderzoek concludeerde dat het aantal verkeersongelukken toenam op de verkiezingsdag. Als de uitslagen eindelijk bekend worden, schieten de testosteronniveaus bij de aanhangers van de winnaar bovendien omhoog, terwijl die bij de verliezers kelderen. Dezelfde reactie was al gevonden bij aanhangers van sportclubs na wedstrijden. De laatste keer stemden ongehuwde vrouwen verder veel meer op de Democratische kandidaat en gehuwde veel meer op de Republikeinse. Maar dit effect bleek veel extremer als het toevallig samenviel met... de eisprong.¹⁸

Deze resultaten zijn verbazingwekkend. Maar we zullen in de loop van dit boek nog veel meer van dergelijke raadselachtige verbanden tegenkomen.¹⁹

Psychologische benaderingen van leiderschap

Tijdens mijn eigen loopbaan heb ik me vooral beziggehouden met algemene en sociale psychologie, alsmede economische en politieke psychologie, en media en massapsychologie. Wat betreft de eerste indrukken van leiders leidde onderzoek in vooral de laatste tien tot vijftien jaren tot opvallende resultaten, die tot alternatieve verklaringen noopten. Het zijn enerzijds resultaten inzake evolutie en biologie, medische wetenschap en neurologie, of zelfs endocrinologie, de wetenschap van hormonen. Anderzijds zijn het resultaten uit de sociologie en politieke wetenschap, de geschiedenis en zelfs letteren: met portretten van opvallende leiders, realiteit of fictie. In dit boek volg ik daarom een multidisciplinaire aanpak, maar vanuit mijn eigen perspectief staat de psychologie natuurlijk in het centrum. Omdat dáár uiteindelijk het biologische en het sociale samenkomen.

In de loop van de vorige eeuw zijn er binnen de psychologie allerlei stromingen gekomen en gegaan, met verschillende gezichtspunten. De psychoanalyse en het behaviorisme zijn bijvoorbeeld wat meer op de achtergrond geraakt, hoewel denkbeelden over onbewuste processen en reflexmatige associaties zijn gebleven. Die zijn echter geleidelijk geïntegreerd geraakt in een veel breder raamwerk van cognitieve psychologie, die in kaart probeert te brengen hoe de zaken in ons hoofd zijn georganiseerd, zich ontwikkelen en samenhangen met onderliggende hersenprocessen.

Een betrekkelijk nieuwe maar fascinerende stroming is de evolutionaire psychologie. Zij claimt dat ons beschaafde ‘moderne’ gedragsrepertoire, bijvoorbeeld met betrekking tot verschijnselen als overheersing en onderwerping, vechten en vredestichten, seks en voortplanting, nog steeds geworteld is in dat van de primitieve mensen en dieren die ons voorgingen – en in veel hogere mate dan tot nu toe werd aangenomen. Het blijkt dat veel van onze vreemdste kronkels ooit op een of andere manier evolutionair nut hadden, dat wil zeggen bijdroegen tot de overleving van het individu, van de groep of van de soort. Ze zitten heel diep in onze genen, in ons lichaam en onze geest, maar we zijn meestal niet in staat hun oorsprong te herkennen. Een van die vreemde kronkels is het afgaan op eerste indrukken van leiders die in dit boek centraal staan, en daarmee ook op archaïsche aspecten van hun uiterlijk en gedrag waarvan we ons helemaal niet bewust zijn.

De evolutionaire psychologie claimt dat ons beschaafde ‘moderne’ gedragsrepertoire nog steeds geworteld is in dat van de primitieve mensen en dieren die ons voorgingen – en in veel hogere mate dan tot nu toe werd aangenomen.

Nederland heeft ten minste twee sterke onderzoeksgroepen inzake de evolutionaire psychologie: één met Mark van Vugt en anderen aan de Vrije Universiteit, en één opgezet door Bram Buunk en anderen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Maar wereldwijd is ze snel uitgegroeid tot een bloeiend vak aan tientallen universiteiten. Van Vugt en Greg Murray houden bijvoorbeeld blogs bij over belangwekkende uitkomsten op de website van het Amerikaanse maandblad Psychology Today. In het kader van dit boek is vooral de ELT of ‘evolutionaire leiderschapstheorie’ belangrijk. Die stelt dat onze reacties op hedendaagse leiders nog in hoge mate mede gestuurd worden door archaïsche reflexen en een CALP of ‘cognitief ancestraal [d.w.z. voorouderlijk] leidersprototype’. Van Vugt vatte het als volgt samen: ‘Alle trekken waar we goed op letten – lengte, leeftijd, waargenomen mannelijkheid, geslacht en reputatie – kunnen opgevat worden als de “savannetrekken” van leiders.’ Die waren vermoedelijk van nut in de vroegste stadia van de mensheid, maar het feit dat we ons daar nog steeds mede door laten sturen, leidt tot de hypothese van een ‘mismatch’: het soms niet adequaat zijn voor de huidige tijd. Onbewust wordt onze voorkeur voor leiders namelijk deels nog steeds sterk bepaald door criteria die stammen uit het stenen tijdperk.²⁰

Dit geldt dus regelmatig ook voor de selectie van de CEO’s van de allergrootste Fortune 500-bedrijven, voor het aanwijzen van premiers en voor de verkiezing van presidenten. Zoals ik al zei: het lijkt in eerste instantie moeilijk te geloven. Maar lees verder.

Terugkoppelingslussen en opwaartse spiralen

Dit boek bespreekt een reeks clusters van factoren, die de eerste indrukken beïnvloeden: van leiders in het algemeen en van transformationeel en charismatisch geachte leiders in het bijzonder. Hoe hangen die factoren samen? Allereerst is het belangrijk om te onderkennen dat sociologische en psychologische processen vaak worden weergegeven in figuren en modellen bestaand uit: 1) enkele lijnen in één richting die invloeden moeten voorstellen, en 2) in zichzelf besloten vierkantjes die eenheden moeten voorstellen. Maar dit suggereert te veel isolatie: van elkaar en van de omgeving.

Deze reductionistische en elementaristische zienswijze schiet ook om andere redenen tekort. Bij die invloeden gaat het vaak om wederzijdse uitwisselingen, en bij die eenheden om ingewikkelde zaken. Veel belangrijke psychosociale processen stoelen daarentegen op het aangrijpen van terugkoppelingslussen: negatieve of zichzelf corrigerende tegenover positieve of zichzelf versterkende. Een voorbeeld: discriminatie leidt tot marginalisering leidt tot probleemgedrag van minderheden. Dit trekt dan de aandacht als ‘abnormaal’, leidt tot nog meer discriminatie, en zo verder. Dergelijke processen zijn echter ook aan het werk bij de toeschrijving van bijvoorbeeld charisma.

Mensen zijn verschillend: ze zijn onderling niet volledig gelijk en hetzelfde. Om een of andere reden trekken bepaalde eigenschappen van sommige mensen de aandacht van anderen. Lange jongens, bijvoorbeeld, trekken de aandacht als mogelijk goede spelers van basketbal. Dat kan sneller aanleiding geven tot werving en training, waardoor ze inderdaad vaker goede basketballers worden. Het lengteverschil brengt een zichzelf vervullende voorspelling op gang.

Op soortgelijke wijze komen jongeren die bewust of onbewust geassocieerd worden met ‘tekenen’ van leiderschap, ook in zo’n positieve terugkoppelingslus terecht. In een denkbeeldige bijgelovige en primitieve maatschappij kan dat bijvoorbeeld een grote donkere moedervlek op hun voorhoofd zijn, of een vroege opvallende gebeurtenis. Die kunnen voldoende zijn om het hele proces op gang te brengen.

Voor enkele uitzonderlijke individuen werkt de lus op meer centrale domeinen, zoals economie of politiek. Sommigen van hen kunnen zich tot leider ontwikkelen, en een enkeling tot een exceptioneel, transformationeel of zelfs charismatisch leider.

In een meer geciviliseerde ontwikkelde maatschappij kan het soms taalkundig vermogen alléén zijn. Of een patroon van andere kenmerken die eruit springen en niet eens altijd precies dezelfde hoeven te zijn. Schematisch weergegeven ziet dat er dan ongeveer als volgt uit:

Stel je een persoon met ‘tekenen’ voor, gerepresenteerd door de pijl links, die van jongs af aan zelfvertrouwen ontwikkelt. Dat wordt ook uitgestraald naar anderen in de omgeving (pijl boven). Stel je dan de sociale omgeving voor die dit oppikt en onder de indruk is (pijl rechts). De reacties daarvan worden weer waargenomen door de persoon in kwestie (pijl onder).

Voor de meeste enkelingen werkt deze positieve terugkoppelingslus zwak en met tussenpozen en is ze beperkt tot nietessentiële domeinen die enigerlei speciaal talent vragen. Voor enkele uitzonderlijke individuen werkt de lus echter vrijwel ononderbroken met betrekking tot meer centrale domeinen, zoals economie of politiek. Sommigen van hen kunnen zich tot leider ontwikkelen, en een enkeling tot een exceptioneel, transformationeel of zelfs charismatisch leider.

Enkele van de ‘tekenen’ die zo werken, zijn biologisch, aangeboren of zelfs overgeërfd. Ze zijn niet helemaal onontbeerlijk, maar helpen in hoge mate om al vroeg als potentiële leider herkend te worden, vooral als die tekenen prominent zijn en/of onderdeel zijn van een breder patroon. Lichaamslengte was zo’n teken in maatschappijen waar lichamelijke kracht en overwicht nog een grote rol speelden. Het is moeilijker te erkennen dat dit nog steeds zo is, binnen een maatschappij waar bijvoorbeeld intelligentie in principe een belangrijker troefkaart zou moeten zijn geworden.

Het is nog moeilijker te aanvaarden dat dit ook geldt voor andere factoren zoals symmetrische lichaamsbouw, gezichtsvorm, stemdiepte en soortgelijke biologische kenmerken. Zij spelen inderdaad een rol, hoe ongelofelijk dat op het eerste gezicht ook mag lijken, naast andere deels onbegrepen maar samenhangende factoren, zoals persoonlijkheid en stijl.

Laten we deze telkens terugkerende positieve terugkoppelingslus nu eens projecteren op de tijdlijn van het leven en de loopbaan van een toekomstige toppoliticus. Dan ontstaat een opwaartse spiraal. Onderin en in het begin merkt die nog niet dat hij de ‘tekenen’ heeft, maar gaandeweg wel, door de vroege reacties van de sociale omgeving. Dat roept zelfvertrouwen op, dat weer terug wordt uitgestraald, en zo voort en zo verder. Het individu wordt hierdoor opgetild naar een leiderschapsrol en uiteindelijk mogelijk zelfs een min of meer charismatische relatie met bewonderaars.

Dit is een eerste ruwe schets van hoe de genoemde clusters van factoren onderling samen kunnen hangen. Sommige hoeven niet altijd een rol te spelen: er kunnen heel goed allerlei uitzonderingen zijn. Voor veel topleiders speelt ten minste één van de genoemde troefkaarten een opvallend grote rol.

Schematisch ziet dit er ongeveer als volgt uit:

OPWAARTSE-SPIRAALMODEL
Te lezen van onder naar boven

Overzicht van het boek

In de loop van de twintigste eeuw ging veel van het onderzoek en de literatuur over charismatische leiders over de radicale leiders van uiterst links en uiterst rechts, van communisme en fascisme, of over westerse reuzen uit de oorlogstijd zoals Roosevelt, Churchill en De Gaulle.

Toen de dekolonisatie doorzette, verschoof de aandacht tijdens de Koude Oorlog naar de eerste generatie charismatische leiders van de ‘niet-gebonden’ landen in de derde wereld, van Gandhi en Nehru in India tot Soekarno in Indonesië, Nasser in Egypte, Nkrumah in Ghana, en later zelfs ayatollah Khomeini in Iran, of Nelson Mandela in Zuid-Afrika.²¹ Ik wil me liever richten op onze eigen streken en ons eigen tijdperk.

Het boek gaat dus allereerst over de hoogste leiders van de hedendaagse westerse of zelfs vooral Noord-Atlantische wereld, de CEO’s van de grootste multinationale ondernemingen binnen een vrijemarktmaatschappij, en nog meer de presidenten en premiers van de grootste landen met een rechtsstaat en democratische verkiezingen. Amerikaanse presidenten vormen de langste, meest stabiele en regelmatige reeks. Zij zijn meer en beter onderzocht dan enige andere vergelijkbare reeks en ik zal dus steeds opnieuw op die specifieke groep terugkomen. Het is een van de rode draden die door dit boek heen lopen.

Om de tekst te verlevendigen heb ik in ieder hoofdstuk ook een uitvoerige schets of gevalsstudie van een toppoliticus opgenomen, met alternatieve informatie en inzichten, en als illustratie van de kenmerken die daar aan de orde zijn. Die gevalsstudies lopen uiteen van de leider van een protestbeweging tot een van de succesvolste ondernemers van onze tijd, maar ook een patriottische generaal. De burgemeesters van de twee belangrijkste wereldsteden zitten erbij, twee presidenten van de VS, twee van Frankrijk, en de premier van een klein Noord-Europees land.

Daartussen zitten maar één zwarte en één vrouw. Ik ben hier weinig apart op kwesties van etniciteit en geslacht ingegaan, omdat ik die in eerdere boeken al heel uitvoerig heb besproken.²² Vrouwen bezetten met meer dan 50 procent van de wereldbevolking niet meer dan 5 tot 6 procent van de topfuncties. In dit boek blijkt dat deze seksediscriminatie aan de top mede zo onuitroeibaar is omdat wij langere mensen met diepere stemmen onbewust meer geschikt achten als leiders. Daarnaast zijn er stereotiepe attributies. Als mannelijke CEO’s vaker en langer het woord voeren leidt dit volgens onderzoek van een psychologe van de Yale Universiteit tot toekenning van 10 procent méér competentie. Maar als vrouwelijke CEO’s precies datzelfde doen, leidt het tot toekenning van 14 procent mínder competentie. Bij elkaar bijna 25 procent verschil!²³ Op het moment dat ik dit schrijf, heeft het weldenkende Nederland nog nooit een vrouwelijke premier gehad en is slechts één van de zestien fractieleiders in de Tweede Kamer een vrouw. Angela Merkel kwam overigens paradoxaal genoeg bij onze buren mede aan de top omdat ze vrijwel geen van de hier genoemde ‘tekenen’ had en door haar mannelijke rivalen aanvankelijk niet als een serieuze kandidaat werd herkend.²⁴

Dit boek heeft dit inleidende hoofdstuk over eerste indrukken van leiders, en een voorlaatste hoofdstuk over een laatste randvoorwaarde: dat de uitzonderlijke leider wel op het juiste ogenblik op de juiste plaats moet zijn om invloed uit te kunnen oefenen. Daartussenin gaat het over zeven aspecten van eerste indrukken en ‘tekenen’.

De vier ‘even’ hoofdstukken hierna gaan over verschillende aspecten van de gegeven uiterlijke verschijningsvorm: lengte en postuur, ledematen en gebaren, gezichtsvorm en uitdrukkingen, stem en spraak. De ‘oneven’ hoofdstukken gaan over drie vormen van voorbestemming die zijn besloten in het ‘etiket’ dat voor- en achternamen aan hen meegeven, in de persoonlijkheid en psychologische trekken, en in de stijl en sociale habitus van de toekomstige leider. In alle zeven hoofdstukken lijkt het alsof bepaalde mensen haast als vanzelf de baas worden, nog afgezien van hun werkelijke individuele verdiensten.

Natuurlijk zijn deze invloeden elk afzonderlijk niet determinerend of bepalend. Ze vergroten alleen een beetje de waarschijnlijkheid dat iemand boven komt drijven, vooral als ze samen een patroon vormen. Het is als bij een kaartspel, waarbij je een veelbelovende combinatie van kaarten toebedeeld krijgt. Troefkaarten, die uiteindelijk helpen de winnende combinatie te maken en de slag te winnen.

Het is als bij een kaartspel, waarbij je een veelbelovende combinatie van kaarten toebedeeld krijgt. Troefkaarten, die uiteindelijk helpen de winnende combinatie te maken en de slag te winnen.

Het boek is geschreven voor een algemeen publiek, van zowel leiders als volgers, van zowel bazen als ondergeschikten. Het houdt zich wel aan academische regels inzake de onderbouwing van claims door middel van noten en verwijzing naar serieus empirisch onderzoek. Als er na een merkwaardig feit, een controversiële claim of een precies citaat tussen aanhalingstekens niet meteen een noot staat, is in het algemeen de volgende noot van toepassing.

Maar de tekst probeert levendig te zijn, en makkelijk te lezen. Er wordt veel verwezen naar actuele kwesties die de krantenkoppen haalden. Naast een overzicht van verbazende nieuwe wetenschappelijke bevindingen heeft ieder hoofdstuk ook een gevalsstudie over een herkenbare leider met een aura van charisma.²⁵

Dus veel leesplezier gewenst!

2

LENGTE & POSTUUR

Is er een correlatie tussen lengte en leiderschap? Waarom kan iedere centimeter extra je in een mensenleven bijna tienduizend dollar meer inkomen opleveren? Waarom is de Spaanse koning bijna twee meter lang en de Nederlandse koning maar ietsje kleiner? Waarom wordt de langere van de twee kandidaten zo vaak gekozen als Amerikaans president? Leed Napoleon echt aan het ‘kleinemensensyndroom’, of is dit een nog steeds voortlevend Brits verzinsel?

Hiërarchieën van dominantie

Er zijn bepaalde ‘tekenen’ die mensen als potentiële leiders aanmerken – in hun eigen ogen en die van anderen. Die verwijzen immers naar het op bladzijde 19 genoemde ‘cognitieve prototype’ van onze ‘voorouderlijke leiders’ en onbewuste oertypen van primitieve aanvoerders uit het stenen tijdperk die wij kennelijk nog steeds met ons meedragen. Groter was op voorhand beter.

Ook in de dierenwereld was dominantie vooral gebaseerd op fysieke kracht, hoewel psychologische slimheid en sociale bondgenootschappen daarnaast ook een rol gingen spelen. Denk aan het inmiddels wereldberoemde boek Chimpanseepolitiek van de Nederlander Frans de Waal, tegenwoordig in de VS directeur van het National Primate Research Center, genoemd naar Robert Yerkes.