Ben je regelmatig je sleutels of je bril kwijt? Vergeet je vaak je wachtwoorden? Zijn er veel zaken die je zou willen doen, maar waar je de tijd niet voor kunt vinden? Niet vreemd, gezien de stortvloed aan informatie waaronder we elke dag bedolven worden. Tegelijkertijd wordt er wel van ons verwacht dat we over allerlei aspecten van ons leven vaker en sneller dan ooit tevoren beslissingen nemen.

In Een opgeruimde geest laat Daniel Levitin aan de hand van de laatste inzichten uit de neurowetenschappen zien waarom we soms het overzicht verliezen. Zo legt hij uit waarom e-mail zo verslavend is, waarom multitasken nooit een goed idee is en waarom succesvolle mensen altijd een rommella in hun keuken hebben. Hij geeft talloze nuttige en praktische tips die je helpen op eenvoudige wijze de controle terug te krijgen over je leven.

Van Daniel Levitin verscheen eerder

Ons muzikale brein

DANIEL LEVITIN

EEN OPGERUIMDE GEEST

Omgaan met de stortvloed aan informatie die dagelijks op je afkomt

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Voor mijn vader en moeder,

die me hebben geleerd helder te denken

© 2014 Daniel J. Levitin. All rights reserved.

© 2015 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact
Vertaling Carla Zijlemaker

Oorspronkelijke titel The Organized Mind

Oorspronkelijke uitgever Dutton

Omslagontwerp Bart van den Tooren naar een ontwerp van Marc Ecob
Omslagbeeld Dvmsimages | dreamstime.com
E-book 358atwork, Almere

ISBN 978 90 470 0857 6

NUR 770

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 470 0649 7.

www.atlascontact.nl

INHOUD

Inleiding

Informatie en organisatie

Deel 1

1. Te veel informatie, te veel beslissingen

Cognitieve overbelasting

2. Wat je eerst op een rijtje moet krijgen

Hoe aandacht en geheugen georganiseerd zijn

Deel 2

3. Je huis organiseren

Waar je als eerste een verschil kunt maken

4. Je sociale leven organiseren

Hoe mensen vandaag de dag contact leggen

5. Je tijd organiseren

Het grote raadsel

6. Informatie organiseren om moeilijke beslissingen te kunnen nemen

Als er levens op het spel staan

7. Het bedrijfsleven organiseren

Hoe we waarde creëren

Deel 3

8. Wat we onze kinderen kunnen leren

De toekomst van de opgeruimde geest

9. Voor het overige

Het nut van de rommella

Bijlage

Je eigen kruistabellen maken

Dankwoord

Noten

Illustratieverantwoording

INLEIDING

INFORMATIE EN ORGANISATIE

Mensen proberen al heel lang hun neurale functies te verbeteren – ze zoeken naar manieren om de hersenen die de evolutie hun heeft gegeven effectiever te maken. We hopen dat het oefenen van ons brein ons zal helpen onze doelen te realiseren. Rechtenopleidingen, business schools, geneeskundefaculteiten, conservatoria en begeleiders van topsporters – allemaal streven ze ernaar het vermogen van het menselijk brein om steeds beter te presteren zo goed mogelijk te benutten en zo een voorsprong te nemen in een wereld die steeds competitiever wordt. Met ons menselijk vernuft hebben we systemen ontworpen om onze hersenen te bevrijden van overbodige rommel en informatie elders vast te leggen als we er niet van op aan kunnen dat we die wel zullen onthouden. Deze en andere innovaties zijn ontwikkeld om de hersenen te oefenen, of om een aantal functies van die hersenen over te dragen aan externe bronnen.

Een van de grootste stappen op het gebied van neurale verbetering vond ongeveer vijfduizend jaar geleden plaats, toen mensen een baanbrekende manier vonden om de geheugenen indexcapaciteit van de hersenen te vergroten: de geschreven taal. Dit was uiteraard een doorbraak, maar er is weinig overgebleven van de eerste dingen die mensen opschreven – vooral eenvoudige recepten, aankoopbewijzen en zakelijke inventarissen. Rond die tijd, 3000 v.Chr., ruilden onze voorouders langzaam maar zeker hun nomadische levenswijze in voor een meer stedelijke manier van leven, door steeds meer handelscentra op te zetten. De groeiende handel in deze opkomende steden begon zijn tol te eisen van het geheugen van individuele handelaren, dus werd schrijven in eerste instantie een belangrijk instrument om handelstransacties vast te leggen. Poëzie, verhalen, oorlogsmanoeuvres en handleidingen voor de voltooiing van complexe bouwprojecten volgden later.

Voordat het schrift was uitgevonden moesten mensen afgaan op hun geheugen, of op toneelstukjes of liedjes, om belangrijke informatie te coderen en te behouden. Het geheugen is uiteraard feilbaar – niet vanwege een gebrek aan opslagcapaciteit, maar vanwege een gebrek aan vermogen om wat opgeslagen is weer op te halen. Neurowetenschappers denken nu dat vrijwel alles wat je ooit hebt meegemaakt ergens in je hersenen is opgeslagen.1 Soms is de informatie die er weer uitkomt onvolledig, subjectief of misleidend. Levendige verhalen die betrekking hebben op zeer overzichtelijke en onwaarschijnlijke omstandigheden komen sneller bovendrijven en overschaduwen statistische informatie die ons veel beter zou kunnen helpen om verstandige beslissingen te nemen over medische behandelingen, investeringen, of de betrouwbaarheid van de mensen in onze sociale omgeving. Dit is slechts een van de vele neveneffecten van de manier waarop onze hersenen werken.

Het is goed te beseffen dat de wijze waarop mensen denken en beslissingen nemen zich heeft ontwikkeld gedurende de tienduizenden jaren dat we als jager-verzamelaars leefden. De biologie van onze hersenen loopt achter bij de eisen die de moderne beschaving aan ons stelt, maar dat geldt gelukkig niet voor onze kennis – we begrijpen nu hoe we evolutionaire beperkingen kunnen overwinnen. Dit boek is het verhaal van de manier waarop mensen sinds het begin van onze beschaving met informatie en organisatie zijn omgegaan. Het is ook het verhaal van de manier waarop de meest succesvolle leden van onze samenleving – van topmanagers en gekwalificeerde professionals tot kunstenaars en sporters – hebben geleerd hun creativiteit en efficiëntie te optimaliseren door hun leven zo te organiseren dat ze minder tijd kwijt zijn aan aardse zaken en meer tijd overhouden voor de inspirerende, stimulerende en lonende dingen des levens.

Cognitief psychologen hebben de afgelopen twintig jaar ruimschoots aangetoond dat het geheugen onbetrouwbaar is, en om het allemaal nog erger te maken zijn we vaak honderd procent zeker van herinneringen die helemaal niet kloppen. Niet alleen herinneren we ons dingen verkeerd (wat al erg genoeg is), maar we zijn ons ook nog eens niet bewust van het feit dat we ze ons verkeerd herinneren en houden koppig vol dat ze wel kloppen.

De eerste mensen die vijfduizend jaar geleden probeerden dingen op te schrijven waren in feite bezig de capaciteit van hun hippocampus te vergroten. Ze verlegden de natuurlijke grenzen van het menselijk geheugen door een aantal van hun herinneringen vast te leggen op kleitabletten of op rotswanden, en later op papyrus en perkament. Tegenwoordig zijn er andere mechanismen die ons helpen de informatie die we hebben opgeschreven te organiseren en op te slaan, zoals agenda’s, dossierkasten, computers en smartphones. Als onze computer of smartphone trager begint te werken, dan kunnen we een grotere geheugenkaart kopen. Dat geheugen is zowel een metafoor als een tastbare realiteit. We besteden een deel van de verwerking die onze neuronen normaal gesproken voor hun rekening nemen uit aan een extern medium dat vervolgens een verlengstuk van onze hersenen wordt, een neuraal verlengstuk. Deze externe geheugenmechanismen zijn er in twee soorten: ofwel ze imiteren het organisatiesysteem van de hersenen, ofwel ze vinden de hersenen opnieuw uit en overwinnen daarmee hun beperkingen. Als we weten met welk van deze twee soorten we te maken hebben, kunnen we het betreffende systeem beter gebruiken en daarmee ons vermogen om met informatieoverload om te gaan vergroten.

Toen we geschreven taal kregen, werd ons geheugen geëxternaliseerd; de hersenen en daarmee de gedachten van degene die schreef kregen ruimte om zich op iets anders te richten. Maar met deze eerste geschreven woorden ontstond ook het probleem van opslag, indexering en toegankelijkheid: waar moest het geschrevene (en de informatie die het bevatte) worden opgeslagen zodat het niet verloren zou gaan? Hoe denk je eraan het zo nodig te raadplegen? Als de geschreven boodschap zelf een geheugensteuntje is, een soort actiepuntenlijstje uit het stenen tijdperk, dan moet de schrijver onthouden dat hij ernaar moet kijken en waar hij het heeft opgeborgen.

Stel dat de tekst informatie bevat over eetbare planten. Misschien is hij geschreven door iemand die zijn lievelingsoom giftige bessen zag eten en wil onthouden hoe de plant waar die bessen aan groeien eruitziet en hoe je hem kunt onderscheiden van een andere, wel eetbare plant die er bijna net zo uitziet. Het indexeringsprobleem bestaat eruit dat er verschillende mogelijkheden zijn om deze informatie te bewaren: je kunt die opbergen bij andere geschriften over planten, bij familiegeschiedenissen, bij teksten over koken of bij verhandelingen over hoe je je vijand kunt vergiftigen, en zo zijn er nog een heleboel mogelijkheden.

Dit brengt ons bij twee van de aantrekkelijkste eigenschappen van het menselijk brein: volledigheid en associatieve toegankelijkheid. Volledigheid verwijst naar de theorie dat vrijwel alles wat je ooit gedacht of ervaren hebt, nog altijd ergens zit. Associatieve toegankelijkheid betekent dat je door middel van semantische of waarnemingsassociaties op verschillende manieren toegang kunt krijgen tot je gedachten – herinneringen kunnen worden opgeroepen en in je bewustzijn belanden door verwante woorden, categorienamen of zelfs door een geur, een oud liedje of een foto, of door het willekeurig vuren van neuronen.

De mogelijkheid om welke herinnering dan ook weer op te halen, ongeacht waar die is opgeslagen, is wat computerwetenschappers random access (willekeurige toegang) noemen. Dvd’s en harde schijven werken zo; videobanden niet. Je kunt naar een willekeurige plek in een film op een dvd of een harde schijf springen, door er alleen maar naar te wijzen. Maar om op een specifiek punt op een videoband te komen, moet je eerst alle voorafgaande plekken langs (sequential access). Het vermogen om via verschillende ingangen toegang te krijgen tot het menselijk geheugen is een zeer krachtige eigenschap; computerwetenschappers noemen dat het ‘relationeel geheugen’ (misschien heb je wel gehoord van relationele databases, en dat is wat het menselijk geheugen in feite is – dit komt opnieuw aan de orde in hoofdstuk 3).

Een relationeel geheugen hebben betekent dat er verschillende manieren zijn om een herinnering op te roepen. Als ik bijvoorbeeld wil dat je aan een brandweerwagen denkt, kan ik het geluid van een sirene nadoen, of je een verbale beschrijving geven (‘een grote rode wagen met ladders erop, die naar een bepaald soort noodsituaties toe gaat’). Ik kan proberen het concept op te roepen door een associatiespelletje te doen en je te vragen in een minuut tijd zo veel mogelijk rode dingen op te noemen (de meeste mensen komen dan wel op ‘brandweerauto’), of zo veel mogelijk voertuigen van hulpdiensten te noemen. Dit zijn enkele van de eigenschappen van een brandweerauto: de kleur rood, het hulpdienstaspect, de sirene, de grootte en de vorm, het feit dat er meestal mannen in uniform in zitten en dat het een van de voertuigen is met een ladder erop.

Als je je aan het eind van de vorige zin bent gaan afvragen welke voertuigen dan nog meer ladders vervoeren (bijvoorbeeld reparatiebusjes van een telefoonbedrijf, of busjes van schilders, dakdekkers of schoorsteenvegers), dan ben je op iets belangrijks gestuit: we kunnen voorwerpen op schijnbaar oneindig veel manieren categoriseren. En elk van deze invalshoeken heeft zijn eigen route naar de neurale knoop in je hersenen die staat voor ‘brandweerwagen’.

Het concept ‘brandweerwagen’ wordt in deze illustratie weergegeven door een rondje in het midden – een knoop die overeenkomt met een neuronencluster in de hersenen. Deze neuronen staan in verbinding met andere neuronen, die de verschillende kenmerken of eigenschappen van een brandweerwagen vertegenwoordigen. In de illustratie staan de concepten die het sterkst worden geassocieerd met de brandweerwagen, en die sneller kunnen worden opgeroepen, dichter bij het concept brandweerwagen afgebeeld. (Ze bevinden zich mogelijk niet fysiek dichterbij in de hersenen, maar de neurale verbindingen zijn sterker.) De knoop die staat voor het gegeven dat een brandweerwagen rood is, heeft een sterkere neurale verbinding dan de knoop die staat voor het gegeven dat een brandweerwagen een voertuig van de overheid is.

Neurale netwerken in de hersenen staan niet alleen voor de eigenschappen van dingen; ze zijn ook associatief verbonden met andere zaken. Niet alleen een brandweerwagen is rood; er zijn nog heel veel andere dingen met die kleur: kersen, tomaten, appels, bloed, rozen, een deel van de Amerikaanse (en de Nederlandse) vlag en sommige rozijnendoosjes bijvoorbeeld. Dat je zo snel kunt reageren als iemand je vraagt om zo veel mogelijk rode dingen op te noemen, komt doordat je op dat moment een elektrochemische prikkel langs alle vertakkingen van het netwerk stuurt, dat hier wordt weergegeven als een neurale knoop. In de volgende illustratie heb ik de informatie weergegeven die zich verder nog bevindt in een doorsnee neuraal netwerk dat begint bij brandweerwagen: knopen voor andere dingen die rood zijn, voor andere dingen die een sirene hebben enzovoort.

Denken aan een bepaalde herinnering activeert vaak ook andere herinneringen. Dit kan zowel een voordeel als een nadeel zijn. Als je probeert een specifieke herinnering op te halen, dan kan de stortvloed aan activeringen leiden tot concurrentie tussen verschillende knopen, waardoor er een chaos ontstaat van neurale knopen die proberen tot je bewustzijn door te dringen, en dat levert uiteindelijk niets op.

De oude Grieken probeerden het geheugen te verbeteren door hersentraining; ze ontwikkelden hiervoor verschillende technieken, zoals het geheugenpaleis of de methode van loci (de plaatsmethode). Tegelijkertijd werden zowel de Grieken als de Egyptenaren experts in het externaliseren van informatie met de uitvinding van de moderne bibliotheek, een verzamelplaats van geëxternaliseerde kennis. We weten niet waarom deze explosie van intellectuele activiteit juist toen plaatsvond, maar de menselijke behoefte om ons leven, onze omgeving en onze gedachten te organiseren is sterk. Deze behoefte is niet simpelweg aangeleerd; het is een biologisch imperatief – dieren organiseren hun omgeving instinctief. De meeste zoogdieren zijn biologisch geprogrammeerd om hun behoeften ver weg te doen van waar ze eten en slapen.

Er schijnen honden te zijn die hun speeltjes verzamelen en in manden doen; mieren dragen dode leden van de kolonie naar een begraafplaats; bepaalde vogels en knaagdieren bouwen symmetrisch opgebouwde afscheidingen rondom hun nest om indringers gemakkelijker te ontdekken.

Het is essentieel om te beseffen dat de opgeruimde geest de dingen niet automatisch organiseert zoals jij dat misschien zou willen. De geest is weliswaar enorm flexibel, maar heeft ook een bepaalde vorm; het systeem van de geest heeft zich gedurende honderdduizenden jaren ontwikkeld om andere soorten en hoeveelheden informatie te verwerken dan waar we nu mee worden geconfronteerd. Om preciezer te zijn: de hersenen zijn niet georganiseerd zoals je misschien je thuiskantoor of je medicijnenkastje zou organiseren. Je kunt dingen niet zomaar neerzetten waar je maar wilt. De architectuur van de hersenen heeft zich hapsnap, ad hoc ontwikkeld, en omvat meerdere systemen, die (bij wijze van spreken) allemaal hun eigen ideeën hebben. De evolutie ontwerpt geen dingen en bouwt geen systemen, maar kiest voor systemen die van oudsher een specifieke klus kunnen klaren. Er is geen overkoepelend, allesomvattend plan dat de systemen zodanig aanpast dat ze harmonieus kunnen samenwerken. Het brein heeft meer weg van een oud huis waar je stukje bij beetje dingen aan veranderd hebt dan van een nieuw gebouw.

Kijk dan nog even naar deze analogie: je hebt een oud huis en alles is een beetje gedateerd, maar je bent er tevreden mee. Tijdens een buitengewoon warme zomer bevestig je een los airconditioningsapparaat in de slaapkamer. Een paar jaar later, als je meer geld hebt, besluit je een centraal systeem te plaatsen. Maar je haalt het losse apparaat niet weg – waarom zou je? Het kan altijd nog van pas komen en het hangt er toch. Dan krijg je een paar jaar later catastrofale loodgietersproblemen – de leidingen barsten in de muren. Loodgieters moeten de muren openbreken en nieuwe leidingen aanleggen, maar je centrale airconditioningssysteem zit op de plek waar eigenlijk een deel van de leidingen zou moeten komen. Daarom laten ze de leidingen via een lange omweg over de zolder lopen. Dit werkt prima, totdat de leidingen tijdens een extreem koude winter bevriezen op de niet-geïsoleerde zolder. De leidingen waren niet bevroren als je ze door de binnenmuren had laten lopen, wat niet mogelijk was vanwege de airconditioning. Als je dit allemaal vooraf had gepland, dan had je het anders gedaan, maar dat deed je niet – je hebt een voor een, al naar gelang de situatie, dingen toegevoegd.

De evolutie heeft onze hersenen grotendeels op dezelfde manier opgebouwd. Natuurlijk heeft de evolutie geen wil, geen plan. De evolutie heeft niet besloten je een geheugen te geven waarin je dingen kunt opslaan. Je ruimtelijk geheugen is geleidelijk ontstaan, middels een proces van overdracht met aanpassingen en natuurlijke selectie, en heeft zich ontwikkeld onafhankelijk van je geheugen voor feiten en cijfers. Het kan zijn dat beide systemen als gevolg van verdere evolutionaire processen gaan samenwerken, maar dat hoeft niet zo te zijn, en in sommige gevallen kunnen ze met elkaar in conflict zijn.

We moeten leren hoe onze hersenen informatie organiseren, zodat we gebruik kunnen maken van wat we hebben, in plaats van ermee in gevecht te gaan. Het brein is opgebouwd als een ratjetoe van verschillende systemen, die ieder een specifiek aanpassingsprobleem oplossen. Soms werken ze samen, soms raken ze met elkaar in conflict en soms communiceren ze zelfs niet met elkaar. Twee belangrijke manieren om het proces te beheersen en te verbeteren zijn speciale aandacht besteden aan de manier waarop we informatie in ons geheugen opslaan – ‘codering’ – en de manier waarop we die weer ophalen. Dit wordt verder uitgediept in de hoofdstukken 2 en 3.

De behoefte om greep te krijgen op onze aandachtsen geheugensystemen is nooit eerder zo groot geweest. We hebben het drukker dan ooit tevoren. We worden bestookt met feiten, pseudofeiten en geruchten, allemaal vermomd als informatie. Uitzoeken wat je moet weten en wat je kunt negeren is dodelijk vermoeiend en tegelijkertijd doen we allemaal meer. De tijd vinden om al onze activiteiten goed te plannen is een enorme uitdaging. Dertig jaar geleden boekten reisbureaus onze vliegen treintickets, verkopers hielpen ons vinden wat we nodig hadden in winkels en professionele typistes of secretaresses hielpen drukke mensen met hun correspondentie. Nu doen we deze dingen grotendeels zelf. Het informatietijdperk heeft een heleboel werk dat voorheen gedaan werd door mensen die je informatiespecialisten zou kunnen noemen doorgeschoven naar alle andere mensen. We doen in ons eentje het werk van tien mensen en proberen tegelijkertijd ons leven te leiden met kinderen, ouders, vrienden, carrière, hobby’senfavorietetv-programma’s. Het is geen wonder dat de ene herinnering soms wordt verward met de andere, zodat we op de verkeerde dag op de juiste plek verschijnen, of dat we iets simpels vergeten als waar we onze bril hebben gelaten.

Iedere dag weer raken miljoenen mensen hun sleutels, rijbewijs, portemonnee of een blaadje met belangrijke telefoonnummers kwijt. En we raken niet alleen tastbare spullen kwijt, maar we vergeten ook dingen die we eigenlijk zouden moeten onthouden, belangrijke dingen als het wachtwoord van ons e-mailaccount of een website, de pincode van onze betaalpas – het cognitieve equivalent van je sleutels kwijtraken. Dit zijn geen triviale zaken; het is niet zo dat mensen dingen kwijtraken die relatief gemakkelijk te vervangen zijn, zoals een stuk zeep of een paar druiven uit de fruitschaal. We hebben meestal geen algemene geheugenproblemen; we hebben specifieke, tijdelijke geheugenproblemen die betrekking hebben op een of twee dingen. Tijdens die paar verhitte minuten dat je op zoek bent naar je sleutels, herinner je je (waarschijnlijk) wel je naam en adres, waar je televisie staat en wat je die ochtend hebt gegeten – alleen die ene herinnering is op irritante wijze verdwenen. Er zijn bewijzen dat sommige dingen veel vaker zoekraken dan andere: we raken onze autosleutels kwijt, maar niet onze auto; we raken eerder onze portemonnee of onze mobiele telefoon kwijt dan een nietmachine of een soeplepel; we raken vaker jassen, truien en schoenen kwijt dan een broek. Om het aantal geheugenproblemen te beperken is het belangrijk om te begrijpen hoe het aandachtsen geheugensysteem van de hersenen werkt.

Simpele gegevens over wat we wel en niet kwijtraken kunnen ons veel leren over de manier waarop onze hersenen functioneren en waarom het soms misgaat. Dit boek gaat over beide, en is hopelijk een bruikbare handleiding om dit soort verlies te voorkomen. Er zijn dingen die ieder mens kan doen om de kans dat hij dingen kwijtraakt te minimaliseren en om dingen die hij kwijt is snel weer terug te vinden. We zijn beter in staat ons aan adviezen en plannen te houden naarmate we ze beter begrijpen (zoals iedere cognitief psycholoog weet); daarom bespreken we in dit boek een aantal verschillende aspecten van onze opgeruimde geest. We bekijken de geschiedenis van organisatiesystemen die mensen door de eeuwen heen hebben gebruikt, om te zien welke van deze systemen hebben gewerkt en welke niet. Ik zal uitleggen waarom we überhaupt dingen kwijtraken en wat slimme, goed georganiseerde mensen doen om dat te voorkomen. Dit verhaal heeft gedeeltelijk betrekking op de manier waarop we als kind dingen hebben geleerd en het goede nieuws is dat we bepaalde aspecten van dat denken uit onze kindertijd kunnen terughalen om ons als volwassene te helpen. De kern van het verhaal is misschien wel dat we beter met onze tijd moeten omgaan, niet alleen om efficiënter te worden, maar ook om meer lol te kunnen maken, te spelen, betekenisvolle relaties aan te gaan en creatief te zijn.

Ik zal ook iets zeggen over zakelijke organisaties, die niet voor niets ‘organisaties’ worden genoemd. Bedrijven zijn net uit de kluiten gewassen hersenen, waarbinnen individuele medewerkers min of meer als neuronen fungeren. Bedrijven zijn meestal verzamelingen individuen die worden verbonden door gezamenlijke doelen, en die ieder een gespecia liseerde functie uitoefenen. Bedrijven voeren dagelijkse taken over het algemeen beter uit dan wij, omdat ze hun processen hebben gespreid. Een groot bedrijf heeft een afdeling om rekeningen op tijd te betalen (de crediteurenadministratie) en een andere afdeling voor de beveiliging (van computers of van het gebouw). Hoewel individuele medewerkers feilbaar zijn, zijn er meestal systemen en back-upsystemen – in ieder geval zouden die er moeten zijn – om ervoor te zorgen dat de verstrooidheid of het gebrek aan organisatie van één enkele persoon niet alles tot stilstand brengt. Natuurlijk zijn bedrijven niet altijd goed georganiseerd, en als gevolg van inefficiëntie en dezelfde cognitieve blokkades die ervoor zorgen dat we onze autosleutels kwijtraken, raken ook bedrijven dingen kwijt – winst, klanten, hun concurrentiepositie in de markt. Tijdens mijn werk als managementconsultant ben ik regelmatig getuige geweest van een enorm gebrek aan efficiëntie en overzicht, iets wat allerlei verschillende problemen veroorzaakte. Ik heb veel geleerd van deze afstandelijke kijk op bedrijven, of ze zich nu in goed of in slecht weer bevonden.

Een opgeruimde geest leidt moeiteloos tot goede besluitvorming. Als beginnend student had ik twee briljante docenten, Amos Tversky en Lee Ross, die beiden pioniers waren op het gebied van sociale inschattingen en besluitvorming. Zij voedden mijn fascinatie voor de manier waarop we anderen in onze sociale omgeving beoordelen, hoe we met hen communiceren, de verschillende vooroordelen en misinformatie die we meebrengen in deze relaties, maar ook hoe we die overwinnen. Amos en zijn collega Daniel Kahneman (die een paar jaar na Amos’ overlijden de Nobelprijs won voor hun gezamenlijke werk) vonden een stortvloed aan systematische fouten in de manier waarop het menselijk brein bewijzen beoordeelt en informatie verwerkt. Ik geef deze boodschap nu al twintig jaar door aan beginnende studenten, en zij hebben me geholpen manieren te vinden om deze fouten te verklaren, zodat we allemaal een meer rationele en beter afgestemde aanpak kunnen hanteren bij het nemen van alledaagse beslissingen. Er staat vooral veel op het spel bij het nemen van medische beslissingen, wanneer de verkeerde beslissing onmiddellijke en zeer persoonlijke gevolgen heeft. Inmiddels is goed gedocumenteerd dat artsen die tijdens hun opleiding deze simpele regels niet meekrijgen, statistische redeneringen niet begrijpen. Warrige adviezen kunnen hier het gevolg van zijn. Dit soort adviezen kan ertoe leiden dat je medicijnen gebruikt of een operatie ondergaat waarvan de kans dat je er beter van wordt statistisch heel klein is en de kans dat je er slechter van wordt statistisch groter is. Hoofdstuk 6 is gewijd aan dit onderwerp.

We worden geconfronteerd met een ongekende hoeveelheid informatie die we moeten onthouden en dingen die we in de gaten moeten houden. In dit tijdperk van iPads en thumb drives, een tijdperk waarin je smartphone video-opnamen kan maken, 200 miljoen websites kan doorbladeren en je kan vertellen hoeveel calorieën er in een chocolademuffin zitten, proberen de meeste mensen nog altijd alles bij te houden met systemen uit het pre-computertijdperk. Er is absoluut ruimte voor verbetering. De dominante metafoor voor de computer is gebaseerd op een Mad Men-strategie uit de jaren vijftig: een bureaublad met mappen waarin zich dossiers bevinden. Zelfs de naam ‘computer’ is achterhaald nu de meeste mensen hun computer helemaal niet meer gebruiken om dingen te berekenen (to compute), maar het iets is geworden dat meer weg heeft van zo’n rommella die iedereen wel in zijn keuken heeft. Ik was laatst bij een vriend en dit is wat ik in zijn rommella vond (ik hoefde alleen maar te vragen: ‘Heb jij ook zo’n la waar je alles in gooit waarvan je niet weet waar je het anders moet laten?’):

Batterijen

Elastiekjes

Satéprikkers

Touw

Binders voor vuilniszakken

Foto’s

37 cent aan kleingeld

Een leeg dvd-doosje

Een dvd zonder doosje (die niet in het lege doosje hoort)

Oranje plastic hoesjes om over het rookalarm te doen voor het geval je ooit de keuken gaat schilderen, omdat de verfdampen het rookalarm kunnen laten afgaan

Lucifers

Drie houtschroeven van verschillende afmetingen, waarvan één met een versleten schroefdraad

Een plastic vork

Een speciale moersleutel die mijn vriend bij zijn afvalverwerker kreeg en waarvan hij niet precies weet wat hij ermee moet

Twee ticketstrookjes van het concert van Dave Matthews Band van afgelopen zomer

Twee sleutels die al minstens tien jaar meegaan, maar waarvan niemand weet waar ze voor zijn, maar die ook niemand weg durft te gooien

Twee pennen die het allebei niet meer doen

En nog vijf, zes andere dingen waarvan mijn vriend geen idee heeft waar ze voor zijn, maar die hij niet weg durft te gooien

Onze computers zijn precies zo, maar dan duizend keer ongeorganiseerder. We hebben bestanden waar we niets van weten, andere die op mysterieuze wijze toevallig zichtbaar worden als we een e-mail lezen, en verschillende versies van eenzelfde document; het is moeilijk te zeggen welke van deze situaties het meest voorkomt. Onze computer is een grote, gênante, fantastisch ongeorganiseerde keukenla vol elektronische bestanden geworden, waarvan sommige een onduidelijke herkomst of functie hebben. Mijn assistente liet me in haar computer kijken en een gedeeltelijke inventarisatie bracht de volgende inhoud aan het licht, zoals die er bij veel mensen uitziet:

Foto’s

Video’s

Muziek

Screensavers van poezen met feesthoedjes of varkens die lachen met een gefotoshopte menselijke mond

Belastingformulieren

Reisgegevens

Correspondentie

Bankafschriften

Games

Agenda’s

Te lezen artikelen

Diverse formulieren die verband houden met het werk: verlofaanvragen, kwartaalrapporten, verzuimgegevens, pensioen

Een back-upexemplaar van dit boek, voor het geval ik mijn exemplaar kwijtraak

Tientallen lijstjes van restaurants in de buurt, door de universiteit goedgekeurde hotels, kantoorlocaties en telefoonnummers van leden van de vakgroep, een aantal telefoonnummers voor noodgevallen, veiligheidsprocedures in het geval van verschillende calamiteiten, protocollen voor het wegdoen van verouderde apparatuur, et cetera

Software-updates

Oude versies van software, die niet langer werken

Tientallen bestanden van keyboardlay-outs en lettertypen van vreemde talen voor het geval ze ooit een brief in het Roemeens, Tsjechisch, Japans of in oudof modern-Hebreeuwse tekens moet schrijven

Kleine elektronische ‘post-its’ om haar eraan te herinneren waar belangrijke bestanden zich bevinden, of hoe bepaalde dingen gedaan moeten worden (zoals het maken van een nieuwe post-it, het verwijderen van een post-it of het veranderen van de kleur van een post-it).

Het is een wonder dat we niet meer kwijtraken.

Natuurlijk is niet iedereen even (on)georganiseerd. Uit de vele duizenden manieren waarop mensen zich van elkaar onderscheiden, kan een wiskundig model worden afgeleid dat een groot deel van die variatie verklaart:

extraversie

vriendelijkheid

emotionele stabiliteit

intellectuele autonomie

ordelijkheid.2

Goed georganiseerd zijn wordt in hoge mate geassocieerd met ordelijkheid en is de beste voorspeller van veel belangrijke menselijke factoren, waaronder sterfelijkheid, levensduur, schoolprestaties en allerlei werkgerelateerde criteria.3 Ordelijkheid wordt in verband gebracht met een beter herstel na een operatie of een transplantatie.4 En in de vroege kindertijd wordt het geassocieerd met positieve resultaten decennia later.5 Alles bij elkaar zijn er genoeg aanwijzingen dat georganiseerd zijn een veel belangrijker eigenschap wordt naarmate een samenleving westerser en complexer wordt.6

De cognitieve neurowetenschap van geheugen en aandacht – ons groeiende inzicht in het brein, en de evolutie en de beperkingen ervan – kan ons helpen beter om te gaan met een wereld waarin steeds meer mensen het gevoel krijgen dat ze heel hard moeten lopen om in ieder geval niet achter te blijven. De gemiddelde Amerikaan lijdt aan slaaptekort en stress en maakt niet genoeg tijd vrij om de dingen te doen die hij graag doet. Ik denk dat het beter kan. Sommige mensen doen dat al, en ik heb met enkelen van hen en mensen uit hun omgeving gesproken. Personal assistants van directeuren van de meest succesvolle bedrijven en van andere toppresteerders zorgen ervoor dat hun bazen op volle kracht kunnen werken en toch tijd overhouden voor plezier en ontspanning. Zij en hun bazen worden niet gehinderd door een teveel aan informatie, omdat ze gebruikmaken van organisatietechnologie, deels nieuw en deels ook van lang geleden. Sommige van hun systemen zullen je bekend in de oren klinken, sommige ook niet, andere zijn ongelooflijk genuanceerd en subtiel, desalniettemin kunnen al deze systemen een groot verschil maken.

Er is geen sprake van één enkel systeem dat voor iedereen werkt – we zijn allemaal uniek –, maar in de volgende hoofdstukken bespreken we algemene principes die iedereen op zijn eigen manier kan toepassen om een gevoel van orde te herstellen en de tijd die het kost om de ongeorganiseerde geest te overwinnen terug te krijgen.

Deel 1

1

TE VEEL INFORMATIE, TE VEEL BESLISSINGEN

COGNITIEVE OVERBELASTING

Een van de beste studenten met wie ik ooit heb gewerkt, was geboren in communistisch Roemenië, onder het repressieve en hardvochtige bewind van Nicolae Ceaușescu. Hoewel zijn regering viel toen zij elf jaar oud was, kon ze zich de lange rijen voor voedsel nog goed herinneren, evenals de tekorten en de armoede, die tot na zijn omverwerping voortduurden. Ioana was slim en nieuwsgierig, en hoewel ze nog jong was, had ze alles in zich om een groot geleerde te worden: als ze op een nieuw wetenschappelijk idee of probleem stuitte, bekeek ze het vanuit verschillende invalshoeken en las ze er alles over wat ze te pakken kon krijgen. Ik leerde haar kennen tijdens het eerste semester, toen ze net in Noord-Amerika was aangekomen en ze mijn inleidend college in de psychologie van denken en redeneren volgde. Hoewel er zevenhonderd studenten waren die het college volgden, onderscheidde ze zich al snel door tijdens het college weloverwogen vragen te beantwoorden, door mij ook buiten de colleges om met vragen te bestoken en voortdurend nieuwe onderzoeksexperimenten voor te stellen.

Op een dag kwam ik haar tegen in de boekwinkel op de campus. Ze stond roerloos tegen het schap geleund in het gangpad met pennen en potloden, duidelijk van slag.

‘Is alles goed met je?’ vroeg ik.

‘Soms is het echt vreselijk om in Amerika te wonen,’ zei Ioana. ‘Vergeleken met Roemenië in de Sovjettijd?!’

‘Alles is zo ingewikkeld. Ik ging op zoek naar een studentenkamer: huren of onderhuren? Gemeubileerd of ongemeubileerd? Bovenof benedenverdieping? Vloerbedekking of houten vloer…’

‘Heb je een besluit genomen?’

‘Ja, uiteindelijk wel. Maar je weet nooit wat het beste is. En…’ Haar stem stierf weg.

‘Is er een probleem met het appartement?’

‘Nee, het appartement is prima. Maar ik ben nu voor de vierde keer in de kantoorboekwinkel. Kijk dan! Een hele rij met pennen. In Roemenië hadden we drie soorten pennen. En vaak was er een tekort en waren er helemaal geen pennen. In Amerika heb je meer dan vijftig verschillende soorten. Welke heb ik nodig voor mijn biologiecolleges? Welke voor poezie? Wil ik een viltschrijver, inkt, gel, vulling, uitwisbaar? Balpen, fijnschrijver, kogelschrijver? Ik ben al een uur lang etiketten aan het lezen…’ Iedere dag weer worden we geconfronteerd met tientallen beslissingen, die de meesten van ons onbeduidend of onbelangrijk zouden noemen – of weeerstonzelinkerof eerstonzerechtersokaantrekken, ofwedebusofde metro nemen naar ons werk, wat we zullen eten, waar we boodschappen zullen doen. We krijgen een idee van Ioana’s desoriëntatie als we op reis zijn, niet alleen naar andere landen, maar zelfs binnen ons eigen land. De winkels zijn anders, de producten zijn anders. De meeste mensen hanteren een strategie die we satisficing noemen, een term afkomstig van Nobelprijswinnaar Herbert Simon, een van de grondleggers van de disciplines organisatietheorie en informatieverwerking.7 Simon was op zoek naar een woord voor situaties waarin je niet voor de beste optie gaat, maar voor een optie die goed genoeg is. Bij dingen die niet cruciaal zijn maken we een keuze die ons tevreden stemt en die afdoende is. Je weet niet echt of jouw stomerij de beste is – je weet alleen dat hij goed genoeg is. En zo sla je je erdoorheen. Je hebt geen tijd om alle stomerijen binnen een straal van een kilometer van je huis uit te proberen. Is dit echt het beste afhaalrestaurant? Het maakt niet uit – het is goed genoeg. Satisficing is een van de dingen die aan de basis liggen van productief menselijk gedrag, het betekent geen tijd verspillen aan beslissingen die er niet toe doen, of liever gezegd: geen tijd verspillen aan het zoeken naar verbeteringen die geen significant verschil zullen maken in ons geluk of onze mate van teleurstelling.

We doen allemaal aan satisficing als we ons huis schoonmaken. Als we elke dag met een tandenborstel over de grond zouden kruipen om de kieren schoon te maken, als we elke dag opnieuw de ramen en de muren zouden poetsen, dan zou het huis brandschoon zijn. Maar heel weinig mensen doen al die moeite, zelfs niet wekelijks, en als je dat wel doet, heb je waarschijnlijk een dwangneurose. De meeste mensen maken hun huis schoon totdat het goed genoeg is, zodat ze de juiste balans bereiken tussen inspanning en resultaat. Deze kosten-batenanalyse ligt ten grondslag aan satisficing – Simon was ook een gerespecteerd econoom.

Recent onderzoek in de sociale psychologie heeft aangetoond dat gelukkige mensen niet degenen zijn die meer hebben, maar degenen die gelukkig zijn met wat ze hebben. Gelukkige mensen doen altijd aan satisficing, ook als ze zich daar niet bewust van zijn. Warren Buffett is iemand die satisficing tot in het extreme doorvoert. Hij is een van de rijkste mensen ter wereld en woont vlak bij een snelweg in hetzelfde bescheiden huis waar hij al vijftig jaar woont.8 Hij vertelde een radioverslaggever ooit dat hij tijdens een verblijf van een week in New York bij wijze van ontbijt iedere ochtend een pak melk en een pak koekjes kocht. Maar Buffett doet niet aan satisficing als het om investeringsstrategieën gaat; satisficing is een middel tegen tijdverspilling als het gaat om dingen die niet je hoogste prioriteit hebben. Voor zaken die boven aan je prioriteitenlijst staan blijft het ouderwetse streven naar uitmuntendheid de enige juiste strategie. Wil je dat je chirurg, de boordwerktuigkundige of de regisseur van een speelfilm van 100 miljoen dollar hun werk goed genoeg doen, of dat ze het zo goed doen als maar enigszins mogelijk is? Soms wil je meer dan melk met koekjes.

De vertwijfeling van mijn Roemeense studente kan ten dele worden toegeschreven aan de cultuurschok – het verlies van het bekende en de onderdompeling in het onbekende. Maar dat is niet alles. De voorbije generatie heeft een explosie aan consumentenkeuzes meegemaakt. In 1976 bevatte de gemiddelde supermarkt 9000 unieke producten; dat getal is inmiddels opgelopen tot 40000, en toch haalt de gemiddelde mens 80 tot 85 procent van wat hij nodig heeft uit slechts 150 verschillende supermarktproducten.9 Dat betekent dat we 39 850 producten in de winkel moeten negeren.10 En dan hebben we het alleen nog maar over supermarkten – naar schatting zijn er momenteel in de VS een miljoen producten verkrijgbaar (gebaseerd op de unieke barcodes die erop staan).11

Al dat negeren en beslissen heeft een prijs. Neurowetenschappers hebben ontdekt dat improductiviteit en verlies aan gedrevenheid het gevolg kunnen zijn van een beslissings-overload. Hoewel de meeste mensen prima een rangschikking op basis van het belang van beslissingen kunnen maken, als hun dat gevraagd wordt, doen onze hersenen dit niet uit zichzelf. Ioana wist dat haar studie belangrijker was dan het kopen van een pen, maar alleen al het feit dat ze werd geconfronteerd met zoveel triviale beslissingen in het dagelijks leven veroorzaakte een soort neurale uitputting, waardoor ze geen energie meer overhad voor de belangrijke beslissingen. Recent onderzoek toont aan dat mensen wie gevraagd werd een reeks van dit soort onbelangrijke beslissingen te nemen – bijvoorbeeld of ze met een balpen of een fijnschrijver zouden schrijven – blijk gaven van een verslechterde impulscontrole en een verminderd vermogen tot het beoordelen van daaropvolgende beslissingen.12 Het lijkt wel alsof onze hersenen gemaakt zijn om een bepaald aantal beslissingen per dag te nemen; als we dat aantal overschrijden, kunnen we geen beslissingen meer nemen, belangrijk of onbelangrijk. Een van de nuttigste ontdekkingen uit de recente neurowetenschap zou je kunnen samenvatten als: het besluitvormingsnetwerk in onze hersenen stelt geen prioriteiten.

We worden geconfronteerd met een ongekende hoeveelheid informatie en ieder van ons genereert meer informatie dan ooit tevoren in de geschiedenis van de mens. In de woorden van Dennis Overbye, voormalig onderzoeker bij Boeing en schrijver voor The New York Times, bevat deze stroom ‘steeds meer informatie over ons leven – waar we boodschappen doen en wat we kopen en zelfs waar we ons op een bepaald moment bevinden –, de economie, de genomen van talloze organismen waar we zelfs nog geen naam voor hebben, melkwegstelsels vol sterren die we nog niet eens hebben geteld, files in Singapore en het weer op Mars.’ Die informatie ‘verplaatst zich via steeds grotere computers naar onze handen, die apparaten bedienen die meer kunnen verwerken dan Apollo’s mission control.’13 Informatiewetenschappers hebben dit allemaal gekwantificeerd: in 2011 namen Amerikanen per dag vijf keer meer informatie op dan ze in 1986 deden – het equivalent van 175 kranten.14 In onze vrije tijd verwerken we allemaal 34 gygabite of 100 000 woorden per dag.15 De 21 274 televisiezenders wereldwijd produceren meer dan 85 000 uur unieke programmering per dag, terwijl we gemiddeld vijf uur televisie kijken per dag, wat gelijkstaat aan 20 gygabite audiovideobeelden.16 Dat wil zeggen dat er 6000 uur video per uur wordt geupload als je YouTube buiten beschouwing laat.17 En computerspelletjes? Die verbruiken meer bytes dan alle andere media bij elkaar, inclusief dvd’s, tv, boeken, tijdschriften en internet.18

Alleen al het op orde houden van je eigen media en elektronische bestanden kan overweldigend zijn. We hebben allemaal het equivalent van een half miljoen boeken opgeslagen in onze computers, om nog maar te zwijgen van alle informatie die zich bevindt in onze mobiele telefoons of in de magneetstrip achter op onze creditcards. We hebben een wereld geschapen met 300 exabytes (300 000 000 000 000 000 000 stukjes informatie) door de mens vervaardigde informatie. Als je elk van deze informatie-eenheden op een systeemkaart zou schrijven, en die kaarten naast elkaar zou leggen, dan zou het aandeel van één persoon – jouw aandeel in deze informatie – een oppervlak hebben dat gelijkstaat aan dat van twee kleine Amerikaanse staten.

Onze hersenen hebben het vermogen de informatie die we opnemen te verwerken, maar daar betalen we wel een prijs voor: het kan ons moeite kosten het triviale van het belangrijke te onderscheiden, en al dat informatie verwerken is vermoeiend. Neuronen zijn levende cellen met een metabolisme; ze hebben zuurstof en glucose nodig om te overleven, en als ze hard gewerkt hebben dan voelen we ons uitgeput. Iedere statusupdate die je leest op Facebook, iedere tweet of sms die je krijgt van een vriend(in) concurreert om grondstoffen met belangrijke dingen als de vraag of je je spaargeld in aandelen of in obligaties wilt stoppen, waar je je paspoort hebt gelaten of hoe je het weer goed kunt maken met een vriend met wie je net ruzie hebt gehad.

De verwerkingscapaciteit van de bewuste geest wordt geschat op 120 bits per seconde.19 Die bandbreedte is de maximumsnelheid voor het informatieverkeer waar we op enig moment bewust aandacht aan kunnen besteden. Hoewel er heel veel onder de drempel van ons bewustzijn gebeurt – en dat gevolgen heeft voor hoe we ons voelen en hoe ons leven eruitziet –, moet je ergens bewust aandacht aan besteden om het als deel van jouw ervaring te kunnen coderen.

Wat betekent deze beperking op de bandbreedte – de maximumsnelheid voor informatie – in termen van onze interactie met anderen? Om één persoon die tegen ons spreekt te begrijpen, moeten we 60 bits informatie per seconde verwerken. Met een verwerkingslimiet van 120 bits per seconde betekent dit dat je amper twee mensen die tegelijk tegen je praten kunt begrijpen. Onder de meeste omstandigheden zul je niet in staat zijn drie mensen die tegelijk tegen je praten te begrijpen. We worden op deze planeet omringd door miljarden andere mensen, maar we kunnen er hooguit twee tegelijk begrijpen! Het is geen wonder dat de wereld vol van misverstanden is.20

Met dit soort aandachtsbeperkingen is het wel duidelijk waarom veel mensen het managen van enkele van de belangrijkste aspecten van het leven een hele klus vinden. De reden hiervoor is ten dele dat onze hersenen zich hebben ontwikkeld om in de jager-verzamelaarperiode van het bestaan van de mensheid te leven, een tijd waarin we gedurende ons hele leven waarschijnlijk niet meer dan duizend mensen ontmoetten. Als je nu door Manhattan loopt, kom je dat aantal mensen al in een halfuur tegen.

Aandacht is de meest cruciale grondstof voor welk organisme dan ook. Die bepaalt met welke aspecten van de omgeving we bezig zijn, en meestal maken verschillende automatische, onbewuste processen de juiste keuze over wat er doorgegeven wordt aan ons bewustzijn. Om dit te laten gebeuren controleren miljoenen neuronen voortdurend de omgeving om de belangrijkste dingen waar we ons op moeten richten te selecteren. Deze neuronen worden collectief het aandachtsfilter genoemd. Ze werken grotendeels op de achtergrond, buiten ons bewustzijn. Dit is de reden waarom je het perceptuele bezinksel van het dagelijks leven niet registreert of waarom je je, als je uren aan een stuk over de snelweg hebt gereden, vaak niet veel van het landschap herinnert: je aandachtssysteem ‘beschermt’ je tegen sommige waarnemingen omdat die niet belangrijk genoeg worden gevonden om te worden geregistreerd. Dit onbewuste filter volgt bepaalde principes met betrekking tot wat het doorlaat naar je bewustzijn.

Het aandachtsfilter is een van de grootste prestaties van de evolutie. Bij dieren zorgt het dat ze niet worden afgeleid door irrelevante zaken. Eekhoorns zijn geïnteresseerd in noten en in roofdieren, en in weinig anders. Honden, met hun reuksysteem dat een miljoen keer gevoeliger is dan dat van ons, gebruiken geur om informatie over de wereld te verzamelen, veel meer dan ze gebruikmaken van geluid, en hun aandachtsfilter heeft zich zodanig ontwikkeld dat dat mogelijk is. Als je ooit hebt geprobeerd om je hond te roepen terwijl hij iets interessants rook, weet je dat het erg moeilijk is om zijn aandacht te trekken met geluid – geur overstemt geluid in het hondenbrein. Niemand heeft tot nu toe de hele hiërarchie van het menselijke aandachtsfilter in kaart gebracht, maar we weten er al erg veel over. Toen onze protomenselijke voorouders de bescherming van de bomen achter zich lieten om op zoek te gaan naar nieuwe voedselbronnen, ontstond er een enorm scala aan nieuwe mogelijkheden op het gebied van voedsel, maar stelden ze zich tegelijkertijd bloot aan allerlei nieuwe roofdieren. Doordat ze alert en waakzaam waren op dreigende geluiden en visuele aanwijzingen konden ze overleven; dit betekende dat het aandachtsfilter een groeiende hoeveelheid informatie moest doorlaten.

Mensen zijn, naar de meeste biologische maatstaven, de succesvolste soort die ooit op onze planeet heeft geleefd. We zijn erin geslaagd in vrijwel ieder klimaat op aarde te overleven en de snelheid van onze bevolkingsgroei overtreft die van ieder ander organisme. Tienduizend jaar geleden vormden mensen en hun vee ongeveer 0,1 procent van de gewervelde biomassa op aarde; nu is dat 98 procent.21 Ons succes is in hoge mate te danken aan onze cognitieve capaciteiten: het vermogen van ons brein om flexibel met informatie om te gaan. Maar onze hersenen

hebben zich ontwikkeld in een wereld die veel simpeler was en waarin er veel minder informatie op ons af kwam dan nu het geval is. Onze aandachtsfilters raken nu veel eerder overbelast. Succesvolle mensen – of mensen die het zich kunnen veroorloven – nemen mensen in dienst die tot taak hebben het aandachtsfilter in te perken. Dat betekent dat hoofden van ondernemingen, politiek leiders, verwende filmsterren en andere mensen wier tijd en aandacht bij uitstek waardevol is, een hele staf om zich heen hebben van mensen die in feite een verlengstuk vormen van hun hersenen en die de functies van het aandachtsfilter van de prefrontale cortex imiteren en verfijnen.

Deze succesvolle mensen laten veel van de dagelijkse afleidingen van het leven door anderen afhandelen, zodat ze hun aandacht kunnen richten op waar ze op dat moment mee bezig zijn. Ze lijken volledig in het hier en nu te leven. Hun medewerkers handelen hun correspondentie af, maken afspraken, onderbreken die afspraken als er iets belangrijkers wacht, en helpen hun dagen zodanig te plannen dat ze maximaal efficiënt kunnen zijn (met inbegrip van een middagdutje). Hun rekeningen worden op tijd betaald, hun auto wordt onderhouden, ze worden herinnerd aan projecten die moeten worden afgerond en de assistenten sturen passende cadeautjes voor verjaardagen en jubilea naar familie en vrienden van hun baas. Als het allemaal werkt, is het ultieme resultaat een zenachtige focus.

Tijdens mijn werk als wetenschappelijk onderzoeker heb ik de gelegenheid gehad bestuurders, ministers, beroemdheden uit de muziekwereld en leiders van topondernemingen te ontmoeten. Hun vaardigheden en resultaten lopen uiteen, maar als groep is één eigenschap opvallend constant. Het is me telkens weer opgevallen hoe bevrijdend het voor hen was dat ze zich niet hoefden af te vragen of ze niet eigenlijk ergens anders moesten zijn, of met iemand anders zouden moeten praten. Ze nemen de tijd, maken oogcontact, ontspannen zich en zijn echt aanwezig, waar en met wie ze ook praten. Ze hoeven zich niet af te vragen of ze iets missen, omdat hun medewerkers – hun externe aandachtsfilters – al hebben vastgesteld dat dit voor hen de beste manier is om hun tijd door te brengen. En er is een grote hoeveelheid infrastructuur die ervoor zorgt dat ze op tijd op hun volgende afspraak zijn, zodat ze zich daar ook niet druk over hoeven te maken.

De rest van ons heeft tijdens vergaderingen de neiging om af te dwalen naar allerlei gedachten over het leven en de toekomst, waarmee alle streven naar een zen-achtige kalmte kansloos is; dit gebrek aan focus weerhoudt ons ervan in het hier en nu te zijn. Heb ik het fornuis uitgezet? Wat ga ik doen met de lunch? Hoe laat moet ik hier weg om op tijd op mijn volgende afspraak te komen?

Stel dat je op anderen zou kunnen vertrouwen om deze dingen af te handelen en je je aandachtsfilter kon vernauwen tot datgene wat er voor je neus gebeurt, in het hier en nu? Ik ontmoette Jimmy Carter toen hij campagne voerde voor het presidentschap en hij praatte alsof hij alle tijd van de wereld had. Op een gegeven moment kwam er een assistent die hem meevoerde naar de volgende persoon die hij moest ontmoeten. Vrij van de noodzaak te hoeven beslissen wanneer het gesprek voorbij zou zijn of van welke andere wereldse zorg dan ook, kon Carter die zeurende stemmetjes op de achtergrond laten gaan en in het hier en nu zijn. Een bevriende professionele musicus, die voortdurend grote stadions vult en die een keur aan assistenten heeft, omschrijft zijn toestand als die van iemand die happily lost is. Hij hoeft niet meer dan een dag van tevoren in zijn agenda te kijken, waardoor iedere dag vol zit met verrassingen en mogelijkheden.

Als we ons denken en ons leven organiseren volgens de nieuwste bevindingen van de neurowetenschap van aandacht en geheugen, dan kunnen we allemaal op zo’n zelfde manier met de wereld omgaan en het gevoel van vrijheid ervaren dat dit soort mensen ervaren. Hoe kunnen we deze wetenschap in ons dagelijks leven gebruiken? Om te beginnen door de architectuur van ons aandachtssysteem te begrijpen. Om onze geest beter te organiseren moeten we eerst weten hoe de geest zichzelf georganiseerd heeft.

Twee van de belangrijkste principes waar het aandachtsfilter gebruik van maakt, zijn verandering en belang. Het brein is een verfijnde veranderingsdetector: als je achter het stuur zit en de weg wordt plotseling hobbelig, registreert je brein deze verandering onmiddellijk en geeft het je aandachtssysteem opdracht zich te concentreren op die verandering. Hoe gaat dat in zijn werk? Neurale circuits registreren de gelijkmatigheid van de weg, hoe hij klinkt, hoe hij voelt aan je achterste, je rug, je voeten en andere lichaamsdelen die in contact staan met de auto, en de manier waarop je gezichtsveld al dan niet gehinderd wordt door obstakels. Na een paar minuten met dezelfde geluiden, hetzelfde gevoel en globaal hetzelfde uitzicht, ontspant je bewuste geest zich en neemt het aandachtsfilter het over. Dit geeft je de ruimte om andere dingen te doen, zoals een gesprek voeren of naar de radio luisteren, of allebei. Maar bij de geringste verandering – een zachte band, hobbels in de weg – geeft je aandachtssysteem deze nieuwe informatie door aan je bewustzijn zodat je je op de verandering kunt richten en de juiste actie kunt ondernemen.

Je ogen kunnen de weg afspeuren en afwateringsribbels in het asfalt ontdekken die de hobbelige rit verklaren. Nu je een bevredigende verklaring hebt gevonden, kun je weer ontspannen en verdwijnt deze zintuiglijke besluitvorming naar een lager bewustzijnsniveau. Als de weg glad lijkt en je de hobbeligheid verder ook niet kunt verklaren, kun je even aan de kant gaan staan om je banden te controleren. De veranderingsdetector in je hersenen is altijd aan het werk, ook als je daar niets van merkt. Als een goede vriend of een familielid belt, kun je opmerken dat zijn stem anders klinkt en vragen of hij verkouden is of griep heeft. Wanneer je hersenen de verandering opmerken, wordt die informatie doorgestuurd naar je bewustzijn, maar je hersenen sturen geen expliciete boodschap als er geen veranderingen zijn. Als een vriendin belt en haar stem klinkt normaal, dan denk je niet meteen: o, haar stem klinkt net als anders. Ook dit is het werk van je aandachtsfilter, dat alert is op veranderingen, niet op continuïteit.

Het tweede principe, belang, kan eveneens informatie doorlaten. In dit geval verwijst belang niet naar datgene wat objectief gezien belangrijk is, maar naar iets wat van persoonlijk belang voor je is. Als je in de auto zit, kan een billboard met reclame voor je favoriete band je blik vangen (eigenlijk zou je moeten zeggen: je geest vangen), terwijl andere billboards onopgemerkt blijven. Als je in een volle kamer bent, bijvoorbeeld op een feestje, kunnen bepaalde woorden, waar je veel belang aan hecht, plotseling je aandacht trekken, zelfs als ze aan de andere kant van de kamer worden uitgesproken. Als iemand ‘brand’ zegt, of ‘seks’, of jouw naam noemt, zul je merken dat je plotseling een gesprek ver weg probeert te volgen, zonder dat je weet waar die mensen over spraken voordat je aandacht werd getrokken. Het aandachtsfilter is dus uiterst verfijnd. Het kan allerlei verschillende gesprekken in de gaten houden, evenals hun semantische inhoud, waarna het alleen de gesprekken doorlaat waarvan het ‘denkt’ dat je erin geïnteresseerd zou kunnen zijn.

Dankzij het aandachtsfilter ervaren we heel veel om ons heen op de automatische piloot, zonder de complexiteiten, nuances en vaak ook de schoonheid van wat er vlak voor onze neus gebeurt waar te nemen. Een groot aantal aandachtsproblemen treedt op doordat we deze twee principes niet in ons voordeel gebruiken.

Een cruciaal punt dat ik niet genoeg kan benadrukken is dat aandacht een grondstof met beperkte capaciteit is – er zijn vaste grenzen aan het aantal dingen waar we aandacht aan kunnen besteden. Dit zien we bij onze dagelijkse bezigheden. Als je autorijdt, kun je meestal wel de radio aanhebben of een gesprek voeren met een medepassagier. Maar

als je op zoek bent naar een bepaalde straat, zet je instinctief de radio zachter of vraag je je vriend om even zijn mond te houden. Dat komt doordat je aan de grenzen van je aandachtscapaciteit komt als je probeert deze drie dingen tegelijk te doen. De grenzen worden voelbaar als we proberen te veel dingen tegelijk te doen. Hoe vaak is je een variant op het volgende overkomen? Je komt thuis van boodschappen doen met in iedere hand een tas. Het lukt je om de voordeur van het slot te doen en terwijl je naar binnen loopt, hoor je dat de telefoon overgaat. Je moet je boodschappentassen neerzetten, de telefoon opnemen en misschien ook nog opletten dat de hond of de kat niet ontsnapt. Als je klaar bent met bellen, realiseer je je dat je niet weet waar je je sleutels hebt gelaten. Hoe komt dat? Omdat ook nog op je sleutels letten meer was dan je aandachtssysteem kon hanteren.

Het menselijk brein heeft zich zodanig ontwikkeld dat het dingen waar we geen aandacht aan besteden voor ons verbergt. Met andere woorden, we hebben vaak een cognitieve blinde vlek: we weten niet wat we missen, omdat ons brein dingen die op dat moment geen prioriteit hebben volledig kan negeren – al bevinden die dingen zich vlak voor onze neus. Cognitief psychologen hebben deze blinde vlek verschillende namen gegeven, waaronder inattentional blindness.22 Een van de meest verbazingwekkende demonstraties hiervan staat bekend als de basketbaldemo. Als je die nooit gezien hebt, raad ik je aan om dit boek even neer te leggen en er naar te kijken voordat je verder leest. De video is te zien op http://bit.ly/1bindko. Het is de bedoeling dat je telt hoe vaak de spelers in de witte t-shirts de basketbal aan elkaar doorspelen, terwijl je de spelers in de zwarte t-shirts negeert.

(Waarschuwing: als je de video nog niet hebt gezien, nadat je de volgende alinea hebt gelezen zal de illusie niet meer werken.) De video is afkomstig van een psychologisch onderzoek naar aandacht door Christopher Chabris en Daniel Simons. Vanwege de beperkte verwerkingscapaciteit van het aandachtssysteem, die ik zojuist heb beschreven, kost het volgen van de bal en het in gedachten bijhouden van de passes het grootste deel van de aandachtscapaciteit van de gemiddelde mens. De rest wordt in beslag genomen door het negeren van de spelers in de zwarte t-shirts en de bal die zij doorgeven. Op een bepaald moment in de video loopt een man in een gorillapak het beeld binnen, roffelt op zijn borst en loopt weer weg. De meeste mensen die naar deze video kijken zien de gorilla niet. Hoe kan dat? Het aandachtssysteem is simpelweg overbelast. Als ik je niet gevraagd had het aantal passes van het witte team te tellen, dan had je de gorilla wel gezien.23

Vaak wanneer mensen dingen als autosleutels, paspoorten, geld, bonnetjes of iets dergelijks verliezen, is dat omdat hun aandachtssysteem overbelast is en ze gewoonweg niet alles kunnen onthouden. De gemiddelde Amerikaan heeft duizenden bezittingen meer dan de gemiddelde jager-verzamelaar. In louter biologisch opzicht moeten we meer dingen in de gaten houden dan waar onze hersenen voor ontworpen zijn. Zelfs grote intellectuelen als Kant en Wordsworth klaagden over een overdosis informatie en mentale uitputting als gevolg van te veel zintuiglijke prikkels of mentale overbelasting.24 Maar dat is geen reden om te wanhopen! Er zijn nu, meer dan ooit, effectieve externe systemen beschikbaar om dingen te organiseren, te categoriseren en te volgen. Vroeger was een hele stoet assistenten de enige oplossing, maar in het huidige tijdperk van automatisering zijn er ook andere opties. Het eerste deel van dit boek gaat over de biologie die ten grondslag ligt aan het gebruik van deze externe systemen. In het tweede en derde deel wordt zichtbaar hoe we die kunnen gebruiken om ons leven op de rails te houden en efficiënt, productief, gelukkig en minder gestrest te zijn in een opgeklopte wereld die in toenemende mate vol afleidingen is.

Productiviteit en efficiëntie zijn afhankelijk van systemen die ons helpen onze omgeving te organiseren door middel van categorisering. De drang om te categoriseren heeft zich ontwikkeld tijdens de prehistorie van onze hersenen, in de vorm van gespecialiseerde systemen die betekenisvolle, coherente categorieën – voedsel, dieren, gereedschappen, stamleden – creëren en bijhouden. Het komt erop neer dat categorisering de mentale inspanning vermindert25 en de informatie stroomlijnt. Wij zijn niet de eerste generatie die klaagt over een teveel aan informatie.

INFORMATIE-OVERLOAD TOEN EN NU

De mens is al zo’n 200000 jaar op aarde. De eerste 99 procent van onze geschiedenis deden we niet veel anders dan ons voortplanten en overleven.26 Dit was grotendeels het gevolg van zware klimatologische omstandigheden, die ongeveer 10 000 jaar geleden stabiliseerden. Al snel daarna ontdekte de mens landbouw en irrigatie, en gaf hij zijn nomadische levensstijl op om gewassen te kweken en te verzorgen voor een stabiele opbrengst. Maar niet alle landbouwgrond is hetzelfde; regionale variaties in zonneschijn, grondsoort en andere omstandigheden betekenden dat de ene boer buitengewoon goede uien kon kweken terwijl de andere boer zeer goede appels kweekte. Dit leidde uiteindelijk tot specialisatie; in plaats van alle mogelijke gewassen voor zijn eigen familie te kweken, kon een boer verbouwen waar hij het best in was en de rest ruilen voor

gewassen die hij niet zelf kweekte. Doordat iedere boer slechts één gewas produceerde, in grotere hoeveelheden dan hij zelf nodig had, ontstonden markten en handel, waardoor steden ontstonden.

De Soemerische stad Uruk (rond 5000 v.Chr.) was een van de eerste grote steden ter wereld. De actieve commerciële handel in deze stad zorgde voor een ongekend aantal zakelijke transacties,27 en Soemerische handelaren hadden een boekhoudsysteem nodig om de dagelijkse inventaris en betaalbewijzen bij te houden; dit was de geboorte van het schrift. Taalliefhebbers moeten hier misschien even hun romantische beeld opzijzetten. De eerste pogingen tot schrijven ontstonden niet vanwege de kunst, de literatuur of de liefde, niet voor spirituele of liturgische doeleinden, maar om handel te drijven.28 Je zou kunnen zeggen dat alle literatuur uiteindelijk is voortgekomen uit verkoopbonnen (sorry).29 Met de groei van de handel, de steden en het schrift ontwikkelden mensen al snel dingen als architectuur, bestuur en andere verfijningen, die gezamenlijk datgene vormen wat wij beschaving noemen.30

Het verschijnen van de eerste geschriften, ongeveer vijfduizend jaar geleden, werd niet overal met gejuich ontvangen; veel tijdgenoten zagen het als een technologie die te ver ging, een demonische uitvinding die de geest zou bezoedelen en die moest worden tegengehouden. Geschreven woorden waren, en zijn nog steeds, promiscue – het was onmogelijk te controleren waar ze terecht zouden komen en wie ze onder ogen zou krijgen; ze konden gemakkelijk rondgaan zonder medeweten of controle van de schrijver. Zonder de mogelijkheid de informatie direct uit de mond van de spreker te horen, klaagde de anti-schriftbeweging, zou het onmogelijk zijn om de juistheid van schrijvers te controleren, of om vervolgvragen te stellen. Plato was een van de mensen die deze angsten uitspraken; zijn koning Thamus van Egypte sprak zich uit tegen de afhankelijkheid van het geschreven woord: ‘Het karakter van de mens zou verzwakken en vergeetachtigheid in hun zielen brengen.’31 Een dergelijke externalisering van feiten en verhalen betekende dat mensen niet langer zelf grote hoeveelheden informatie mentaal hoefden op te slaan en moesten afgaan op verhalen en feiten die, in geschreven vorm, door anderen waren overgebracht. Koning Thamus betoogde dat het geschreven woord de Egyptenaren zou infecteren met valse kennis.32 De Griekse dichter Callimachus noemde boeken ‘een groot kwaad’.33 De Romeinse filosoof Seneca (mentor van Nero) klaagde dat zijn generatiegenoten tijd en geld verspilden aan het verzamelen van zoveel boeken, en waarschuwde dat ‘de overvloed aan boeken een afleiding is’. Seneca adviseerde mensen zich op een beperkt aantal goede boeken te concentreren, die grondig en herhaaldelijk gelezen moesten worden.34 Te veel informatie kon schadelijk zijn voor je geestelijke gezondheid.

De drukpers werd halverwege de vijftiende eeuw ingevoerd, waardoor een snellere verspreiding van geschriften mogelijk werd; arbeidsintensief handmatig kopiëren (waarbij nog al eens fouten werden gemaakt) werd overbodig. Ook nu weer klaagden veel mensen dat het afgelopen was met het intellectuele leven ‘zoals we dat kenden’. Erasmus hield in 1525 een tirade tegen de ‘zwermen nieuwe boeken’ die hij als een serieus obstakel voor het leren beschouwde. Hij gaf drukkers de schuld, wier winstbejag ertoe leidde dat de wereld overspoeld werd met boeken die ‘dom, onwetend, kwaadaardig, smadelijk, krankzinnig, goddeloos en subversief waren’.35 Leibniz klaagde over ‘die vreselijke hoeveelheid boeken, die maar blijft groeien’ en die uiteindelijk zou uitmonden in niets anders dan ‘terugkeer naar de barbarij’.36 Descartes werd beroemd met zijn advies de verzamelde voorraad teksten te negeren en in plaats daarvan op je eigen waarnemingen af te gaan. Voorvoelend wat veel mensen vandaag de dag zeggen, klaagde Descartes dat ‘zelfs als alle kennis in boeken te vinden zou zijn, het – waar die zich vermengt met zoveel nutteloze zaken en in zulke grote hoeveelheden wordt aangeboden – langer zou duren om die boeken te lezen dan we tijd van leven hadden en het meer moeite zou kosten om de nuttige zaken eruit te halen dan wanneer we die zelf zouden uitzoeken’.37 Een gestage stroom aan klachten over de verspreiding van boeken was nog tot laat in de zeventiende eeuw te horen. Intellectuelen waarschuwden dat mensen niet meer met elkaar zouden praten, dat ze onder boeken bedolven zouden raken en hun geest zouden vergiftigen met nutteloze, stompzinnige ideeën.

En zoals we heel goed weten klonken die waarschuwingen opnieuw toen de televisie werd uitgevonden, de computerspelletjes, de computer zelf en later de iPod, de iPad, e-mail, Twitter, en Facebook.38 Ze werden allemaal afgeschilderd als verslavingen, onnodige afleiding, een teken van karakterzwakte, veroorzakers van onvermogen om met echte mensen om te gaan en in realtime ideeën uit te wisselen. Zelfs de telefoon met draaischijf stuitte op weerstand toen hij de telefoniste achter het schakelbord verving en mensen zich afvroegen: hoe onthoud ik al die telefoonnummers? Hoe moet ik ze allemaal sorteren en bijhouden? (Zoals David Byrne al zong met de Talking Heads: ‘Same as it ever was.’)

Met de komst van de industriële revolutie en de opkomst van de wetenschap, nam het aantal nieuwe ontdekkingen in razend tempo toe. In 1550 waren er bijvoorbeeld 500 bekende plantensoorten in de wereld. In 1623 was dit aantal gegroeid tot 6000.39 Nu kennen we alleen al meer dan 9000 soorten grassen, 2700 soorten palmbomen, 500 000 verschillende plantensoorten, en de aantallen blijven groeien.40 De groei van de hoeveelheid wetenschappelijke informatie is al even verbijsterend. Amper driehonderd jaar geleden wist iemand met een universitaire opleiding in natuurwetenschappen net zoveel als een gemiddelde expert vandaag de dag. Tegenwoordig kan iemand met een doctorsgraad in de biologie niet eens alles weten wat er te weten valt over het zenuwstelsel van de inktvis! Google Scholar noemt 30 000 artikelen over dat onderwerp, een getal dat nog exponentieel groeit. Op het moment dat je dit leest zal dat aantal alweer met 3000 zijn toegenomen.41 We hebben de afgelopen twintig jaar meer wetenschappelijke informatie ontdekt dan in alle tijd daarvoor. Alleen al in januari 2012 werd 5 exabytes (5 x 1018) aan nieuwe data geproduceerd – dat is 50 000 keer het aantal woorden in de hele Library of Congress.42

Deze informatie-explosie compliceert onze worsteling om erachter te komen wat we echt moeten weten en wat niet. We maken aantekeningen, to-dolijstjes, sturen onszelf geheugensteuntjes via e-mail, en nog altijd voelen we ons overspoeld door informatie.

Dit gevoel overspoeld te worden kan worden teruggevoerd op ons evolutionair achterhaalde aandachtssysteem. Ik noemde eerder al de twee principes van het aandachtsfilter: belang en verandering. Er is nog een derde aandachtsprincipe – niet specifiek voor het aandachtsfilter –, dat nu, meer dan ooit, relevant is. En dat heeft te maken met je aandacht verleggen. Je kunt dit principe als volgt formuleren: je aandacht verleggen heeft een hoge prijs.

Onze hersenen hebben zich zodanig ontwikkeld dat ze zich op één ding tegelijk richten. Dit stelde onze voorouders in staat om op dieren te jagen, gereedschappen te maken, hun groep te beschermen tegen roofdieren en binnenvallende naburige stammen. Het aandachtsfilter is ontwikkeld om ons te helpen ons op onze taak te concentreren en alleen informatie door te laten die belangrijk genoeg is om onze gedachtestroom te onderbreken.43 Maar op weg naar de eenentwintigste eeuw gebeurde er iets vreemds: de stortvloed aan informatie en de technologieën die daarbij horen hebben de manier waarop we onze hersenen gebruiken veranderd. Multitasking is de vijand van een gericht aandachtssysteem. We vragen steeds vaker van ons aandachtssysteem dat het zich op verschillende dingen tegelijk concentreert, iets waarvoor het niet is toegerust. We voeren een telefoongesprek terwijl we autorijden, naar de radio luisteren en een parkeerplek zoeken, het verjaardagsfeestje van onze zus plannen, proberen de afzetting in verband met wegwerkzaamheden te vermijden en ons afvragen wat we tussen de middag zullen eten. We kunnen niet echt over al deze dingen tegelijk nadenken; onze hersenen springen van het ene naar het andere, en iedere keer dat dat gebeurt moeten we daar neurologisch voor betalen. Het systeem kan zo niet goed functioneren. Als we eenmaal ergens mee bezig zijn, werken onze hersenen het beste als we ons op die taak blijven concentreren.44

Je aandacht richten op één ding betekent dat je je aandacht niet op iets anders richt. Aandacht is een grondstof met een beperkte capaciteit. Als je bij de basketbalvideo op de witte t-shirts hebt gelet, dan filterde je niet alleen de zwarte t-shirts uit, maar ook de meeste andere zwarte dingen, zoals de gorilla. Als we ons concentreren op een gesprek dat we voeren, dan gaan andere gesprekken langs ons heen. Als we ons huis binnengaan, ons afvragend wie er aan de andere kant van die rinkelende telefoon zit, dan denken we er niet over na waar we onze autosleutels neerleggen.

Aandacht wordt gegenereerd door neuronennetwerken in de prefrontale cortex (achter je voorhoofd) die uitsluitend gevoelig zijn voor dopamine. Als er dopamine vrijkomt, gaan ze open, zoals een sleutel het slot van je voordeur opent, en geven ze kleine stroomstootjes af die andere neuronen in het netwerk stimuleren. Maar wat veroorzaakt die eerste afgifte van dopamine? Meestal een van de volgende twee triggers:

Iets kan automatisch je aandacht opeisen, meestal iets wat belangrijk is voor je overleven en wat een evolutionaire oorsprong heeft. Dit waakzaamheidssysteem, waar het aandachtsfilter deel van uitmaakt, is altijd actief, zelfs in je slaap, en controleert de omgeving op belangrijke gebeurtenissen. Dit kan een hard geluid zijn of helder licht (de schrikreflex), iets wat snel beweegt (wat kan duiden op een roofdier), een drankje als je dorst hebt of een aantrekkelijke mogelijke sekspartner.

Je dwingt jezelf te kijken naar wat relevant is voor een scan van de omgeving. Van dit bewuste filteren is in laboratoria aangetoond dat het de gevoeligheid van de neuronen in de hersenen verandert. Als je probeert je dochter terug te vinden in een grote menigte, dan herprogrammeert je visuele systeem zich en zoekt het uitsluitend naar objecten van haar lengte, haarkleur en lichaamsbouw, en filtert het al het andere uit. Tegelijkertijd stemt je auditieve systeem zich af op frequenties in de bandbreedte van haar stem. Je zou dit het ‘Waar is Wally?’-filternetwerk kunnen noemen.

In de kinderboekenserie Waar is Wally? (oorspronkelijk Where’s Waldo?) draagt een jongetje dat Wally heet een rood-witgestreept truitje; meestal staat hij op een overvol plaatje waarin veel mensen en voorwerpen in allerlei kleuren te zien zijn. In de versie voor kleine kinderen kan het zijn dat Wally het enige rode figuurtje op het plaatje is; het aandachtsfilter van een jong kind kan het plaatje snel scannen en bij het rode figuurtje uitkomen. Wally-puzzels voor oudere kinderen worden steeds moeilijker – afleidende factoren zijn effen rode en effen witte t-shirts, of shirts met strepen in andere kleuren, of verticale in plaats van horizontale strepen.

De ‘Waar is Wally’-puzzels maken gebruik van de neuroarchitectuur van het visuele systeem van zoogdieren. Binnen de occipitale kwab bevindt zich een gebied dat de visuele cortex wordt genoemd en dat populaties neuronen bevat die alleen op bepaalde kleuren reageren – de ene populatie geeft een elektrisch signaal af in reactie op rode voorwerpen, een andere in reactie op groene voorwerpen enzovoort. Een afzonderlijke populatie neuronen is gevoelig voor horizontale of verticale strepen; sommige neuronen zijn maximaal gevoelig voor brede strepen en andere voor smalle strepen.

Wat zou het mooi zijn als je instructies zou kunnen sturen naar deze verschillende neuronenpopulaties, waarbij je sommige zou vertellen wanneer ze paraat moeten staan en andere dat ze rustig achterover mogen leunen. Nou dat kan – dit is precies wat we doen als we Wally proberen te vinden, een zoekgeraakte sjaal of portemonnee zoeken, of naar de basketbalvideo kijken. We halen ons een beeld voor de geest van datgene wat we zoeken, en neuronen in de visuele cortex helpen ons ons voor te stellen hoe dat voorwerp eruitziet. Als er rood in zit, zijn onze roodgevoelige neuronen betrokken bij het vormen van een beeld. Vervolgens stemmen ze zichzelf automatisch af en blokkeren andere neuronen (die gevoelig zijn voor de kleuren waarin we niet geïnteresseerd zijn) om het zoeken mogelijk te maken. Waar is Wally? leert kinderen hun visuele aandachtsfilters in te stellen en te trainen om steeds subtielere aanwijzingen in de omgeving te vinden, zoals onze voorouders mogelijk hun kinderen leerden roofdieren op te sporen in het bos, te beginnen met goed zichtbare en gemakkelijk te differentiëren dieren, om uiteindelijk ook dieren te kunnen vinden die gebruikmaken van camouflage en die moeilijker van hun omgeving te onderscheiden zijn. Het systeem werkt ook voor auditieve filtering – als we een bepaalde toonhoogte of een bepaald timbre verwachten in een geluid, worden onze neuronen selectief op die kenmerken afgestemd.

Als we zintuiglijke neuronen bewust op deze manier afstemmen, gaan onze hersenen over op top-downverwerking, iets wat zijn oorsprong vindt in een hoger, meer geavanceerd deel van de hersenen dan de zintuiglijke verwerking.

Dit top-downsysteem stelt experts in staat om uit te blinken in hun vakgebied. Het maakt dat quarterbacks hun receivers zien zonder dat ze worden afgeleid door andere spelers op het veld. Het zorgt ervoor dat sonar-operators waakzaam blijven en (na de juiste training) een vijandige onderzeeër kunnen onderscheiden van een vrachtschip of een walvis aan de hand van niet meer dan de klank van de ping. Het stelt dirigenten in staat om naar slechts één instrument te luisteren terwijl het hele orkest speelt. Het stelt jou in staat om dit boek te lezen hoewel er waarschijnlijk dingen in je omgeving zijn die je zouden kunnen afleiden: het geluid van een ventilator, verkeer, fluitende vogels in de tuin, gesprekken in de verte, om nog maar te zwijgen van de visuele afleidende factoren langs de randen van je blikveld, buiten je centrale visuele focus waar zich je boek of je scherm bevindt.

Als we zo’n effectief aandachtsfilter hebben, waarom kunnen we de dingen die ons afleiden dan niet beter uitfilteren? Waarom is informatieoverbelasting dan zo’n ernstig probleem?

Bijvoorbeeld omdat we meer werk doen dan ooit tevoren. De belofte van een geautomatiseerde samenleving, zo is ons verteld, was dat die alle saaie eentonigheid van het werk aan machines zou uitbesteden, zodat wij mensen hogere doelen konden nastreven en meer vrije tijd zouden hebben. Zo is het niet gegaan. De meeste mensen hebben nu minder in plaats van meer tijd. Bedrijven, groot en klein, hebben werk afgewenteld op consumenten. Dingen die vroeger voor ons werden gedaan, als onderdeel van de service van een bedrijf, worden we nu geacht zelf te doen. Als we vliegen moeten we zelf reserveren en inchecken – taken die voorheen door medewerkers van luchtvaartmaatschappijen of reisbureaus werden gedaan. Bij de supermarkt worden we geacht onze boodschappen zelf in te pakken en in sommige winkels kunnen we zelf de producten scannen. We tanken onze eigen benzine bij het pompstation. Telefonistes zochten vroeger nummers voor ons op. Sommige bedrijven sturen niet langer rekeningen voor hun diensten – we worden geacht naar hun website te gaan, in te loggen op ons account en een elektronische betaling uit te voeren, waarmee we eigenlijk het werk van het bedrijf doen. Alles bij elkaar wordt dit schaduwwerk45 genoemd – het vertegenwoordigt een soort parallelle schaduweconomie waarin veel diensten die we van bedrijven verwachten zijn doorgeschoven naar de klant. We doen allemaal werk dat eigenlijk van anderen was en waarvoor we niet worden betaald.

Hier gaat veel van de vrije tijd in zitten die we in de eenentwintigste eeuw dachten te krijgen.

Behalve dat we meer werken, hebben we ook te maken met meer veranderingen op het gebied van informatietechnologie dan onze ouders, en als volwassenen meer dan toen we kinderen waren. De gemiddelde Amerikaan koopt eens in de twee jaar een nieuwe mobiele telefoon46 en dat betekent regelmatig nieuwe software, nieuwe knopjes, nieuwe menu’s leren. We veranderen eens in de drie jaar van besturingssysteem op onze computer en daarvoor moeten we nieuwe iconen en procedures leren, maar ook nieuwe locaties van oude menu-items.47

Maar over de hele linie komt er, in de woorden van Dennis Overbye, ‘van de verkeerssituatie in Singapore tot het weer op Mars’ veel meer informatie op ons af. De economische globalisering betekent dat we worden blootgesteld aan grote hoeveelheden informatie waar onze grootouders niet over beschikten. We horen over revoluties en economische problemen in landen aan de andere kant van de wereld op het moment dat ze zich voordoen; we zien beelden van plekken die we nooit hebben bezocht en horen talen spreken die we nooit eerder hebben gehoord. Onze hersenen zuigen alles gretig op, want daar zijn ze voor gemaakt, maar tegelijkertijd zijn al deze dingen verwikkeld in een strijd om neurale aandacht met de dingen die we echt moeten weten om normaal te kunnen leven.

Er zijn steeds meer aanwijzingen dat nieuwe ideeën opdoen en leren ons helpen om langer te leven en alzheimer op afstand te houden – nog afgezien van de voordelen die van oudsher in verband worden gebracht met het vergroten van je kennis. Het is dus niet zo dat we minder informatie zouden moeten opnemen, maar dat we systemen nodig hebben om die informatie te ordenen.

Informatie is altijd de belangrijkste grondstof in ons leven geweest. Informatie heeft ervoor gezorgd dat we onze samenleving, medische zorg en besluitvorming konden verbeteren, persoonlijke en economische groei konden realiseren en beter konden kiezen op wie te stemmen bij verkiezingen.48 Het is ook een redelijk kostbare grondstof om te verkrijgen en te gebruiken. Naarmate kennis op grotere schaal beschikbaar komt – en wordt gedecentraliseerd via internet – raken noties als nauwkeurigheid en gezaghebbendheid vertroebeld. Tegenstrijdige standpunten zijn meer dan ooit kant-en-klaar beschikbaar en worden in veel gevallen verspreid door mensen die het niet zo nauw nemen met de feiten of de waarheid. Veel mensen weten niet meer wie ze moeten geloven, wat waar is, wat veranderd is, en wat gecontroleerd is. We hebben niet de tijd of de expertise om voor iedere kleine beslissing onderzoek te doen. In plaats daarvan gaan we af op vertrouwde kranten, radio, tv, boeken, maar soms ook op een zwager, de buurman met het perfecte gazon, de taxichauffeur die je naar het vliegveld heeft gebracht, je herinnering aan een vergelijkbare ervaring… Soms zijn deze autoriteiten ons vertrouwen waard en soms niet.

Mijn leermeester, cognitief psycholoog Amos Tversky, vat dit samen in het ‘Volvo-verhaal’. Een collega was op zoek naar een nieuwe auto en had heel veel research gedaan. Consumentenrapporten toonden via onafhankelijke tests aan dat de Volvo tot de beste en meest betrouwbare auto’s in zijn klasse behoorde. Klanttevredenheidsonderzoeken lieten zien dat Volvo-eigenaren jaren na hun aanschaf veel tevredener waren dan eigenaren van andere auto’s. Die onderzoeken waren gedaan onder tienduizenden klanten. Alleen al het grote aantal geïnterviewden sloot uit dat er sprake was van toeval. Met andere woorden, een onderzoek als dit was statistisch en wetenschappelijk legitiem en moest dienovereenkomstig worden meegewogen bij het nemen van een beslissing. Een dergelijk onderzoek vormt een stabiele weergave van de gemiddelde ervaring, en de meest logische voorspelling van je eigen mogelijke ervaring (als je niets anders hebt om op af te gaan, dan kun je er het beste van uitgaan dat jouw ervaring het dichtst in de buurt zal komen van de gemiddelde ervaring). Amos kwam deze collega tegen op een feestje en vroeg hem hoe het ging met de aanschaf van de auto. De collega had besloten geen Volvo te kopen, maar een andere, minder goed beoordeelde auto. Amos vroeg hem waarom hij van gedachten was veranderd nadat al zijn onderzoek had gewezen in de richting van de Volvo. Had hij problemen met de prijs? De beschikbare kleuren? De vormgeving? Nee, dat was het allemaal niet, aldus de collega. Hij ontdekte dat zijn zwager een Volvo had gehad en dat die om de haverklap voor reparatie in de garage stond.

Vanuit een strikt logisch gezichtspunt was de collega irrationeel. De slechte ervaring van de zwager is een enkel incident dat werd tegengesproken door tienduizenden goede ervaringen – het is een uitzondering. We worden gemakkelijk beïnvloed door verhalen uit de eerste hand en kleurrijke verslagen van één enkele ervaring. Hoewel dit statistisch niets zegt en we zouden moeten leren over dit vooroordeel heen te stappen, lukt dat de meeste mensen niet. Adverteerders weten dit; dat is de reden waarom er zoveel reclames met persoonlijke ervaringen op tv te zien zijn. ‘Ik ben in twee weken tijd 10 kilo afgevallen door deze nieuwe yoghurt te eten – en die was nog ontzettend lekker ook!’ Of: ‘Ik had vreselijke hoofdpijn en het ging maar niet over. Ik ging tekeer tegen de hond en snauwde tegen mijn huisgenoten. Totdat ik dit nieuwe medicijn nam en weer helemaal mijn oude zelf was.’ Onze hersenen zijn gevoeliger voor levendige verhalen van bekenden dan voor droge, saaie statistieken.

Als gevolg van cognitieve vooroordelen maken we een aantal denkfouten. Veel mensen kennen dit soort voorbeelden wel:

In Richard Shepards versie van de beroemde ‘Ponzo-illusie,’ lijkt het monster bovenaan groter dan het monster onderaan, maar als je er een liniaal bij pakt zul je zien dat ze even groot zijn. In de Ebbinghaus-illusie lijkt het alsof de witte cirkel links groter is dan de witte cirkel rechts, maar ook deze zijn even groot. We zeggen dat onze ogen ons voor de gek houden, maar het zijn niet onze ogen, maar onze hersenen die dat doen. Het visuele systeem maakt gebruik van methodisch onderzoek of trucs om dingen snel te begrijpen en dat gaat soms fout. Analoog aan deze visuele illusies zijn we, ook als we beslissingen proberen te nemen, geneigd illusies te verwarren met de realiteit, en nemen onze hersenen de kortste weg. Dit komt vaker voor als we worden geconfronteerd met de hoeveelheid data die tegenwoordig de norm is. We kunnen leren dit te vermijden, maar totdat het zover is, heeft het grote gevolgen voor de dingen waar we aandacht aan besteden en de manier waarop we informatie verwerken.

DE PREHISTORIE VAN MENTALE CATEGORISERING

Cognitieve psychologie is het wetenschappelijk onderzoek naar de manier waarop mensen (en dieren, en soms ook computers) informatie verwerken. Van oudsher maken cognitief psychologen onderscheid tussen verschillende onderzoeksgebieden: geheugen, aandacht, categorisering, taalverwerving en taalgebruik, besluitvorming en nog een stuk of wat thema’s. Velen geloven dat aandacht en geheugen nauw met elkaar verbonden zijn, dat je je geen dingen kunt herinneren waar je niet eerst aandacht aan besteed hebt. Maar er is relatief weinig onderzoek gedaan naar de belangrijke relatie tussen categorisering, aandacht en geheugen. Categoriseren helpt ons de fysieke buitenwereld te organiseren, maar organiseert ook de mentale wereld, de binnenwereld in ons hoofd, en dus de dingen waar we aandacht aan kunnen besteden en de dingen die we kunnen onthouden.

Om te begrijpen hoe fundamenteel categorisering is, kun je je afvragen hoe je leven eruit zou zien als je dingen niet in categorieën zou onderbrengen. Als je naar een bord bruine bonen keek, zou iedere boon volkomen op zichzelf staan, niet inwisselbaar zijn, niet van hetzelfde ‘soort’. Het idee dat de ene boon net zo eetbaar is als de andere zou niet vanzelfsprekend zijn. Als je naar buiten zou gaan om het gras te maaien, zouden alle grassprieten verbijsterend verschillend zijn; je zou ze niet als deel van een collectief zien. Gelukkig is er in deze gevallen sprake van uiterlijke overeenkomsten tussen de verschillende bonen of tussen de verschillende grassprieten. Je waarnemingssysteem kan je helpen categorieën te vormen op basis van uiterlijk. Maar we categoriseren vaak niet zozeer op basis van overeenkomsten in waarneming als wel op basis van conceptuele overeenkomsten. Als je in de keuken bent en de telefoon gaat, en je wilt een boodschap opschrijven, dan loop je naar de rommella en pak je het eerste het beste wat eruitziet als iets dat zou kunnen schrijven. Ook al weet je dat pennen, potloden en krijtjes tot verschillende categorieën behoren, op dat moment zijn ze functioneel equivalent, leden van een categorie van ‘dingen waarmee ik op papier kan schrijven’. Misschien zie je alleen een lippenstift en besluit je die te gebruiken. Dan is het dus niet je waarnemingssysteem dat ze groepeert, maar je cognitieve systeem. Een rommella kan ons veel vertellen over categorievorming; bovendien dient zo’n la een belangrijk en nuttig doel: het is een verzamelplek voor voorwerpen die nergens anders bij lijken te horen.

Onze vroegste voorouders hadden niet veel persoonlijke bezittingen: een dierenhuid bij wijze van kleding, een waterkruik, een zak om fruit te verzamelen. De hele wereld was hun huis. Het was van levensbelang om de hele gevarieerdheid en veranderlijkheid van die natuurlijke wereld bij te houden, maar het was ook een zware mentale taak. Hoe konden onze verre voorvaderen de natuurlijke wereld doorgronden? Welke verschillen waren voor hen fundamenteel?

Omdat gebeurtenissen in de prehistorie per definitie geen historische gegevens nalieten, moeten we op indirecte bewijzen afgaan om deze vraag te beantwoorden. Een van de bronnen hiervoor zijn hedendaagse ongeletterde jager-verzamelaars die geen contact hebben met de industriële beschaving. Helemaal zeker weten we het niet, maar we gaan ervan uit dat ze in hoge mate net zo leven als onze eigen voorouders die ook jager-verzamelaars waren dat deden. Onderzoekers observeren hun manier van leven en interviewen hen om erachter te komen wat ze weten over het leven van hun eigen voorouders, aan de hand van familiegeschiedenissen en orale tradities. Talen zijn een verwante bron van aanwijzingen. De lexicale hypothese gaat ervan uit dat de belangrijkste dingen waar mensen over moeten communiceren uiteindelijk worden gecodeerd in taal.

Een van de voornaamste dingen die taal voor ons doet is helpen onderscheid te maken. Als we iets eetbaar noemen, dan onderscheiden we het – impliciet en zonder erbij na te denken – van alle andere dingen die niet eetbaar zijn. Als we iets een vrucht noemen, dan onderscheiden we het noodzakelijkerwijs van groenten, vlees, zuivel enzovoort. Zelfs kinderen begrijpen intuïtief dat woorden beperkingen opleggen. Een kind dat om een glas water vraagt, kan bijvoorbeeld zeggen: ‘Ik wil geen water uit de badkamer, ik wil water uit de keuken.’ Ze brengen subtiel onderscheid in de fysieke wereld aan en oefenen zo hun categoriseringssystemen.

De eerste mensen organiseerden hun geest en hun denken rondom basisonderscheidingen die we nog steeds maken en nuttig vinden. Een van de eerste onderscheidingen die werden gemaakt was die tussen het nu en het niet-nu; deze dingen gebeuren op dit moment, die andere dingen zijn in het verleden gebeurd en zitten nu in mijn geheugen. Geen andere soort maakt dit bewuste onderscheid tussen verleden, heden en toekomst. Geen andere soort leeft met spijt over voorbije gebeurtenissen of maakt bewuste plannen voor de toekomst. Natuurlijk reageren veel soorten op de factor tijd door een nest te bouwen, naar het zuiden te vliegen, met hun winterslaap te beginnen of op zoek te gaan naar een soortgenoot om mee te paren – maar dit zijn voorgeprogrammeerde, instinctieve gedragingen, die geen gevolg zijn van bewuste beslissingen, overpeinzingen of planning.

Naast inzicht in heden en verleden kennen we ook het begrip objectpermanentie: iets wat zich niet binnen je gezichtsveld bevindt, heeft niet noodzakelijkerwijs opgehouden te bestaan. Baby’s in de leeftijd van vier tot negen maanden geven blijk van objectpermanentie, waaruit je kunt afleiden dat dit een aangeboren cognitieve vaardigheid is.49 Onze hersenen slaan beelden op van objecten in het hier en nu op het moment dat ze via onze zintuigen binnenkomen. We zien bijvoorbeeld een hert en weten, dankzij onze ogen (en, verderop in het proces, dankzij een heleboel aangeboren cognitieve modules), dat het hert recht voor ons staat. Als het hert weer weg is, kunnen we ons herinneren hoe het eruitzag en het in gedachten voor ons zien, of het zelfs extern weergeven door het te schilderen, te tekenen of anderszins vorm te geven.

Dit menselijke vermogen het hier en nu te onderscheiden van het hier en niet nu was ten minste 50000 jaar geleden al te zien in grottekeningen. Die vormen het eerste bewijs van een soort op aarde die in staat was expliciet het onderscheid weer te geven tussen wat hier is en wat hier geweest is. Met andere woorden, de eerste Picasso’s van het grottekenen maakten door hun tekeningen onderscheid op het gebied van tijd, plaats en objecten, een cognitieve operatie voor gevorderden die we nu ‘mentale representatie’ noemen. En wat deze tekeningen aantoonden was gevoel voor tijd: er was daarbuiten een hert (niet hier in de grot uiteraard). Het is daar niet nu, maar was daar eerder. Nu en eerder zijn verschillend: ‘hier’ (de grot) staat voor ‘daar’ (het grasland tegenover de grot). Deze prehistorische stap in het organiseren van ons denken was heel belangrijk.

Bij het maken van dit soort onderscheid vormen we impliciet categorieën, iets wat vaak over het hoofd wordt gezien. De vorming van categorieën is belangrijk in het dierenrijk. Vogels die een nest maken hebben een impliciete categorie voor materialen waarmee je goed een nest kunt bouwen, zoals takjes, katoen, bladeren, stof, modder, maar bijvoorbeeld niet nagels, stukjes draad, meloenschillen of glasscherven. Categorievorming bij mensen wordt aangestuurd door een cognitief principe: met zo min mogelijk inspanning zo veel mogelijk informatie willen coderen. Categoriseringssystemen bevorderen het begrip en het vermogen te communiceren over die systemen.50

Ook in het sociale leven vindt categorisering plaats. Binnen de zesduizend talen die er, voor zover wij weten, op dit moment in de wereld worden gesproken,51 markeert iedere cultuur, door middel van taal, hoe familieleden met elkaar verbonden zijn. Verwantschapstermen stellen ons in staat een enorme verzameling mogelijke relaties te reduceren tot een beter hanteerbare, kleinere verzameling, een bruikbare categorie.

Verwantschapsstructuur stelt ons in staat om met zo min mogelijk cognitieve inspanning zo veel mogelijk relevante informatie te coderen.

Alle talen coderen dezelfde verzameling (biologische) kernrelaties: moeder, vader, dochter, zoon, zus, broer, grootmoeder, grootvader, kleindochter en kleinzoon. Vervolgens ontstaan er verschillen tussen talen. In het Engels is zowel de broer van je moeder als de broer van je vader een oom. De echtgenoten van de zussen van je moeder en van de zussen van je vader worden ook ooms genoemd. Er zijn veel talen waarin dit niet het geval is, waar oom-zijn alleen volgt uit een huwelijk aan vaderskant (in culturen die de vaderlijke lijn volgen) of uit een huwelijk aan moederskant (in culturen die de moederlijke lijn volgen), en zich over twee of meer generaties uitstrekt.52 Een ander punt van overeenkomst is dat alle talen een grote collectieve categorie hebben voor verwanten die binnen die cultuur als niet-naaste familieleden worden beschouwd vergelijkbaar met de Engelse term cousin. Hoewel er in theorie talloze verwantschapssystemen mogelijk zijn, heeft onderzoek aangetoond dat bestaande systemen over de hele wereld zijn ontstaan om de complexiteit te minimaliseren en het communicatiegemak te maximaliseren.

Verwantschapscategorieën geven biologische informatie, informatie die de kans dat we gezonde kinderen krijgen vergroot, zoals met wie we wel en niet mogen trouwen. Ze werpen ook een blik op de cultuur van een groep, de houding ten aanzien van verantwoordelijkheid, ze leggen overeenkomsten van zorg over en weer bloot, en ze brengen normen met zich mee, zoals waar een jong, pasgetrouwd stel gaat wonen. Onderstaande lijst wordt door antropologen precies voor dit doel gebruikt:

Patrilokaal: het stel gaat bij of in de buurt van de familie van de bruidegom wonen

Matrilokaal: het stel gaat bij of in de buurt van de familie van de bruid wonen

Ambilokaal: het getrouwde stel mag zelf kiezen of het bij of in de buurt van de familie van de bruidegom of van de bruid gaat wonen

Neolokaal: het stel verhuist naar een nieuw huishouden op een nieuwe plek

Natolokaal: de man en de vrouw blijven bij hun eigen familie en gaan niet samenwonen

Avunculokaal: het stel verhuist naar (de omgeving van) broer(s) van de moeder van de bruidegom. (Of andere ooms, iets wat, per definitie, afhangt van de cultuur.)

De twee dominante modellen voor verwantschapsgedrag in NoordAmerika zijn tegenwoordig neolokaal en ambilokaal: pasgetrouwde stellen gaan normaal gesproken in hun eigen huis wonen en ze kunnen zelf kiezen waar ze dat doen, ook vele honderden of duizenden kilometers bij hun ouders vandaan, hoewel velen ervoor kiezen om bij of in de buurt van de familie van de man of de vrouw te wonen. Deze laatste, ambilokale keuze biedt belangrijke emotionele (en soms ook financiële) steun, hulp bij het grootbrengen van de kinderen en een kant-en-klaar netwerk van vrienden en familieleden die het jonge stel helpen hun weg in het leven te vinden. Volgens één onderzoek doen stellen (vooral uit lageinkomensgroepen) die dicht bij de verwanten van een of beide partners blijven wonen het beter in hun huwelijk en als ouders.

Verwantschap anders dan de kernrelaties zoon-dochter, moedervader lijkt misschien een volledig arbitraire menselijke uitvinding, maar is ook bij een aantal diersoorten terug te vinden en we kunnen de relaties in genetische termen kwantificeren om aan te tonen hoe belangrijk ze zijn. Vanuit een strikt evolutionair standpunt is het je taak om zo veel mogelijk genen te verspreiden. Je deelt 50 procent van je genen met je vader en moeder en met je kinderen. Je deelt ook 50 procent van je genen met je broer(s) en/of zus(sen) (tenzij je deel van een tweeling bent). Als je zus kinderen heeft, deel je 25 procent van je genen met hen. Als je geen eigen kinderen hebt, is helpen voor de kinderen van je zus te zorgen, je neefjes en nichtjes, de beste manier om je genen te verspreiden.

Met de kinderen van je oom of tante (die wij in het Nederlands ook neven en nichten noemen) deel je 12,5 procent van je genen. Als je broer(s) of zus(sen) geen kinderen heeft (hebben), helpt alle zorg die je in de kinderen van je oom(s) of tante(s) steekt om jouw genetisch materiaal door te geven. Richard Dawkins en anderen hebben zo overtuigende argumenten gevonden om de claim van religieus fundamentalisten en conservatieven dat homoseksualiteit een tegennatuurlijke ‘afwijking’ is af te wijzen. Een homoseksuele man of vrouw kan aanzienlijke tijd en financiële middelen stoppen in het helpen verspreiden van de familiegenen. Dit is zonder twijfel altijd zo geweest. Een natuurlijk gevolg van dit gegeven is dat eerstegraads neven en nichten die samen kinderen krijgen het aantal genen dat ze doorgeven vergroten. Veel culturen stimuleren zelfs huwelijken tussen neven en nichten om de eenheid binnen de familie te vergroten, om rijkdommen binnen de familie te houden, of om te zorgen voor gelijke culturele en religieuze standpunten binnen het verbond.

Zorg dragen voor neefjes en nichtjes is niet iets wat alleen mensen doen. Molratten zorgen wel voor neven en nichten, maar niet voor niet-verwante jongen. En Japanse kwartels geven er duidelijk de voorkeur aan om te paren met eerstegraads neven en nichten – een manier om de hoeveelheid eigen genetisch materiaal dat wordt doorgegeven te vergroten (het nageslacht van een stel dat neef en nicht is, heeft 56,25 procent dna gemeen met elk van beide ouders, in plaats van 50 procent; dat wil zeggen dat de ‘familiegenen’ 6,25 procent voordeel hebben bij nageslacht van neef en nicht ten opzichte van nageslacht van stellen die niet verwant zijn).53

Classificaties zoals verwantschapscategorieën helpen bij het organiseren, coderen en communiceren van complexe kennis. Deze classificaties hebben hun herkomst in dierlijk gedrag, dus kun je zeggen dat ze precognitief zijn. Wat mensen hebben gedaan is deze onderscheidingen in taal vatten en dus tot expliciete, communiceerbare informatie maken.

Hoe pakten de eerste mensen het opdelen en categoriseren van het plantenen het dierenrijk aan? De gegevens zijn gebaseerd op de lexicale hypothese, namelijk dat de onderscheidingen die het meeste belang hebben voor een cultuur worden gecodeerd in de taal van die cultuur.

Toegenomen cognitieve en categoriseringscomplexiteit gaat gepaard met complexiteit in taalkundige termen, en deze termen dienen voor het coderen van belangrijke onderscheidingen. Het werk van sociobiologen, antropologen en taalkundigen heeft patronen blootgelegd in het benoemen van planten en dieren in verschillende culturen en verschillende tijden.54 Een van de eerste onderscheidingen die de vroegste mens aanbracht was die tussen mensen en niet-mensen – en dat is logisch. Geleidelijk en systematisch slopen er fijnere onderscheidingen in de taal. Uit onderzoeken naar duizenden verschillende talen, weten we dat een taal die slechts twee zelfstandig naamwoorden voor levende dingen kent, onderscheid maakt tussen menselijk en niet-menselijk. Naarmate de taal en cultuur zich verder ontwikkelen, raken er meer termen in gebruik. De volgende onderscheidingen die worden aangebracht zijn voor dingen die vliegen, zwemmen of kruipen – ruwweg de equivalenten van ‘vogel’, ‘vis’ en ‘slang’. Normaal gesproken komen er nu twee of drie van die termen tegelijk in gebruik.Het is daarom onwaarschijnlijk dat een taal drie woorden heeft voor verschillende levensvormen, maar als een taal er vier heeft, dan zijn dat menselijk en niet-menselijk en twee uit de verzameling ‘vogel’, ‘vis’, ‘slang’. Welke twee van deze zelfstandig naamwoorden worden toegevoegd hangt, zoals je je misschien kunt voorstellen, af van de omgeving waarin de sprekers van de taal leven en de dieren die je daar het meest treft. Als de taal vier van dit soort zelfstandig naamwoorden voor dieren heeft, dan voegt ze de ontbrekende uit deze drie toe. Een taal met vijf van dit soort dierentermen voegt ofwel een generieke term voor zoogdier ofwel een term voor kleinere kruipende diertjes toe, die wat we wormen en insecten noemen in één categorie samenvoegt. Omdat zoveel talen zonder schrift wormen en insecten als een categorie beschouwen, hebben etnobiologen een naam bedacht voor die categorie: wugs (een samentrekking van worms en bugs).

De meeste talen hebben één enkel woord voor enge kruipende beestjes en het Nederlands vormt hierop geen uitzondering. De term ‘insecten’ vormt een informele en heterogene categorie, een combinatie van mieren, kevers, vliegen, spinnen, bladluizen, rupsen, sprinkhanen, teken en een heleboel andere beestjes die biologisch en taxonomisch nogal uiteen lopen. Het feit dat we ze, met al onze geavanceerde wetenschappelijke kennis, nogaltijdzonoemenbenadrukthetnutendevanzelfsprekendheid van functionele categorieën. ‘Insect’ bevordert de cognitieve efficiëntie door dingen in een categorie onder te brengen waar we meestal niet al te diep over hoeven na te denken, behalve dat we ze uit ons eten willen houden, of uit onze kleren. Het is niet de biologie van deze beestjes die ze verenigt, maar hun functie in ons leven – of ons doel ze ver van ons lichaam te houden.

Ook de categorienamen die worden gebruikt door ongeletterde, tribale samenlevingen zijn tegengesteld aan onze moderne wetenschappelijke categorieën. In veel talen behoren vleermuizen tot de categorie ‘vogels’; walvissen, dolfijnen en waterschildpadden tot de categorie ‘vissen’; en wormen, hagedissen en palingen tot de categorie ‘slangen’.

Na deze verdeling in zeven basis-zelfstandig naamwoorden, voegen samenlevingen op een minder systematische manier andere termen toe aan hun taal. Er zijn samenlevingen die gaandeweg een idiosyncratische term toevoegen voor een specifieke soort die grote sociale, religieuze of praktische betekenis heeft. Een taal kan naast de algemene term voor vogel een aparte term hebben voor adelaar. Of ze kan binnen de categorie ‘zoogdieren’ een aparte term hebben voor beer.

Een universele rangschikking op basis van de urgentie van taalkundige termen is ook te zien in de plantenwereld. De afwezigheid van een term betekent niet dat mensen geen verschil waarnemen en het betekent ook niet dat ze het verschil niet kennen tussen spinazie en zuring; het ontbreekt hun alleen aan een allesomvattende term waarmee ze naar planten kunnen verwijzen. We zien dit soort dingen ook in het Nederlands. Zo ontbreekt het in het Nederlands aan een enkel woord voor de categorie eetbare paddenstoelen. Het Nederlands heeft evenmin een woord voor alle mensen die je zou moeten waarschuwen als je drie weken het ziekenhuis in moest. Dit kunnen naaste verwanten zijn, vrienden, je werkgever, de krantenbezorger en iedereen met wie je een afspraak hebt in die periode. De afwezigheid van een woord betekent niet dat je het concept niet begrijpt; het betekent alleen dat de categorie niet terugkomt in je taal. Dit kan zo zijn omdat de noodzaak voor een woord nooit groot geweest is.

Als een taal slechts één woord heeft voor niet-dierlijke levende dingen, dan is dat niet het allesomvattende woord ‘plant’ dat het Nederlands heeft. Het is een woord dat verwijst naar grote, houtachtige, groeiende dingen – die we bomen noemen. Als een taal een tweede term introduceert, is dat ofwel een overkoepelende term voor grassen en kruiden – wat

Engelstalige wetenschappers grerb noemen, een combinatie van grasses en herbs – of het is een algemene term voor gras en grasachtige dingen. Als een taal zo groot wordt dat er ruimte ontstaat voor een derde woord voor planten, en er bestaat al zoiets als grerb, dan zijn het derde, vierde en vijfde woord ‘struik’, ‘gras’ en ‘klimplant’ (niet noodzakelijkerwijs in die volgorde, dat hangt af van de omgeving). Als de taal al een woord voor gras zou hebben, dan zouden de derde, vierde en vijfde term ‘struik’, ‘kruid’ en ‘klimplant’ zijn.

‘Gras’ is een interessante categorie omdat de meeste leden van deze categorie door de meeste sprekers van een taal niet bij name genoemd worden. We kunnen tientallen groenten en bomen noemen, maar de meesten van ons gebruiken alleen het woord gras om naar de meer dan negenduizend verschillende soorten gras te verwijzen. Dit is vergelijkbaar met ‘insect’ – de meeste leden van de categorie worden door de meeste Nederlandssprekenden niet genoemd.

Een urgentierangschikking in een taal bestaat ook met betrekking tot andere concepten. Tot de bekendste behoort de ontdekking door Berkeley-antropologen Brent Berlin en Paul Kay van een universele urgentierangschikking voor kleurentermen. Veel van de pre-industriële talen hebben slechts twee termen voor kleur en verdelen de wereld onder in lichte en donkere kleuren. In de illustratie heb ik ze ‘wit’ en ‘zwart’ genoemd, in navolging van de literatuur, maar het betekent niet dat sprekers van deze talen letterlijk alleen maar wit en zwart benoemen. Het betekent dat de helft van de kleuren die ze zien wordt weergegeven in één enkele term: lichte kleuren, en de andere helft in de enkele term: donkere kleuren.

Maar het interessantste is dit: als een taal groter wordt en een derde term aan het kleurenlexicon toevoegt, dan is die derde kleur altijd ‘rood’. Er zijn al verschillende theorieën voorgesteld; de meest dominante hiervan is dat rood belangrijk is omdat het de kleur van bloed is. Als een taal een vierde term toevoegt, dan is dat ‘geel’ of ‘groen’. De vijfde term is dan ‘groen’ of ‘geel’ en de zesde term ‘blauw’.

Deze categorieën zijn niet slechts van academisch of antropologisch belang. Ze zijn cruciaal voor een van de hoofddoelen van de cognitieve wetenschap: begrijpen hoe informatie georganiseerd is. En deze behoefte om dingen te begrijpen is een aangeboren eigenschap die alle mensen bezitten, omdat kennis nuttig voor ons is. Toen onze vroegste voorouders de beschutting van het leven onder de bomen achter zich lieten en zich op de open savannen waagden op zoek naar nieuwe voedselbronnen, maakten ze zich kwetsbaarder voor roofdieren en andere dreigingen, zoals ratten en slangen. Degenen die geïnteresseerd waren in het verwerven van kennis – wier hersenen plezier hadden in het leren van nieuwe dingen – zullen als het op overleven aankwam in het voordeel zijn geweest en zo moet deze liefde voor leren uiteindelijk door natuurlijke selectie in hun genen gecodeerd zijn. Zoals de antropoloog Clifford Geertz opmerkte, bestaat er weinig twijfel over dat niet-geletterde mensen die in stamverband leefden ‘geïnteresseerd waren in allerlei dingen die noch voor hun samenleving noch voor hun maag van nut waren […] Ze classificeerden niet al die planten en onderscheidden niet al die slangen en sorteerden niet al die vleermuizen uit een of andere overweldigende cognitieve passie die het gevolg was van aangeboren structuren in de verste hoeken van hun denken […] In een omgeving vol coniferen, of slangen, of vleermuizen die bladeren eten, is het handig om veel te weten over coniferen, slangen of vleermuizen die bladeren eten, of wat je weet in strikte zin nu zinvol is of niet’.

Een tegenovergesteld standpunt is afkomstig van de antropoloog Claude Lévi-Strauss, die vond dat classificering tegemoetkomt aan een aangeboren behoefte om de natuurlijke wereld te classificeren, omdat het menselijk brein een sterke cognitieve geneigdheid tot ordenen heeft. Deze voorkeur voor orde boven wanorde is terug te voeren op miljoenen jaren evolutie. Zoals beschreven in de inleiding bouwen sommige vogels

en knaagdieren begrenzingen rondom hun nest, normaal gesproken van stenen of bladeren, die een bepaalde orde hebben; als die orde is verstoord, weten ze dat er een indringer is geweest. Ik heb verschillende honden gehad die eens in de zoveel tijd door het huis liepen om hun speeltjes te verzamelen en in een mand te doen. Het menselijke verlangen naar orde is ongetwijfeld gebaseerd op deze oeroude evolutionaire systemen.

Cognitief psycholoog Eleanor Rosch van Berkeley stelt dat categorisering door mensen niet het gevolg is van historisch toeval of arbitraire factoren, maar van psychologische of aangeboren principes van categorisering. De gezichtspunten van Lévi-Strauss en Rosch suggereren een afwijking van de tweedeling die Geertz aanbrengt tussen cognitieve passie en praktische kennis. Naar mijn mening is de passie waar Geertz naar verwijst onderdeel van het praktische voordeel van kennis – het zijn twee kanten van dezelfde medaille. Het kan praktisch zijn om veel te weten over de biologische wereld, maar het menselijk brein is gemaakt om deze informatie te verwerven en te willen verwerven.55 Deze aangeboren passie voor benoemen en categoriseren blijkt wel uit het feit dat het benoemen van talloze soorten in de plantenwereld in feite niet nodig is. Van de 30 000 eetbare planten die er naar schatting bestaan op aarde, zijn er 11 verantwoordelijk voor 93 procent van alles wat mensen eten: haver, maïs, rijst, tarwe, aardappelen, yucca (ook wel tapioca of cassave genoemd), sorghum, gierst, bonen, gerst en rogge.56 Maar onze hersenen hebben zich zo ontwikkeld dat ze een lekkere shot dopamine krijgen als we iets leren en opnieuw wanneer we het geleerde systematisch classificeren binnen een geordende structuur.

HET STREVEN NAAR PERFECTE CATEGORISERING

Mensen zijn gemaakt om blij te worden van kennis, in het bijzonder van kennis die via de zintuigen tot ons komt. En we zijn gemaakt om structuur op te leggen aan deze zintuiglijke kennis, om die kennis van verschillende kanten te bekijken en te proberen haar in verschillende kaders in te passen. Dit is de essentie van menselijk leren.

We zijn geprogrammeerd om structuur op te leggen aan de wereld. Verder bewijs voor het feit dat deze structuur aangeboren is, is de buitengewone consistentie in naamgevingsconventies voor biologische classificering (planten en dieren) binnen verspreide culturen. Alle talen en culturen hebben – onafhankelijk van elkaar – benamingsprincipes bedacht die zo op elkaar lijken dat ze sterk duiden op een aangeboren neiging ten aanzien van classificering. Zo bevat iedere taal primaire en secundaire plantenen dierennamen. In het Nederlands heb je naaldbomen (in het algemeen) en de douglasspar (in het bijzonder). Er zijn appels en er zijn golden delicious, goudreinetten en jonagolds. Je hebt zalm, en dan heb je ook nog rode zalm, je hebt spechten en eikelspechten. We kijken naar de wereld en nemen waar dat er een categorie bestaat die een verzameling dingen bevat die meer wel dan niet op elkaar lijken, en toch herkennen we kleine variaties. Dit geldt ook voor door de mens gemaakte voorwerpen. We hebben stoelen en fauteuils, messen en zakmessen, schoenen en dansschoenen. Nog een interessante bijkomstigheid: vrijwel iedere taal heeft ook een aantal termen die deze structuur taalkundig imiteren, maar die in feite niet naar dezelfde dingen verwijzen. Een zilvervisje is een insect en geen vis; een prairiehond is een knaagdier, geen hond; en een paddenstoel is geen pad en ook geen stoel voor padden.

Onze honger naar kennis kan de basis vormen voor ons succes of onze mislukkingen. Hij kan ons afleiden of motiveren tot een levenslange zoektocht naar diepe kennis en inzicht. Het verwerven van bepaalde kennis verrijkt ons leven, het verwerven van andere kennis is irrelevant en leidt ons alleen maar af – verhalen in roddelbladen behoren waarschijnlijk tot deze laatste categorie (tenzij je voor roddelbladen schrijft). Succesvolle mensen zijn experts in het categoriseren van bruikbare kennis versus kennis die afleidt. Hoe doen ze dat?

Natuurlijk hebben sommigen van hen die sleep assistenten waar we het eerder al over hadden, die hen in staat stellen in het hier en nu te leven en nog succesvoller te worden. Smartphones en digitale bestanden zijn nuttig voor het organiseren van informatie, maar de informatie zodanig categoriseren dat je er iets aan hebt – en gebruikmaken van de manier waarop je hersenen zijn georganiseerd – vereist nog altijd heel veel verfijnde categorisering door de mens, door ons.

Er is iets wat succesvolle mensen telkens opnieuw doen en dat is actief sorteren, wat eerstehulpverpleegkundigen triage noemen. Triage is afkomstig van het Franse woord trier, dat sorteren, of classificeren betekent. Iets dergelijks doe je waarschijnlijk al zonder dat je het actief sorteren noemt. Actief sorteren betekent gewoon dat je de dingen waar je nu iets mee moet apart zet van de dingen die wel even kunnen wachten. Dit bewuste actief sorteren kan allerlei vormen aannemen, en er is geen sprake van een enige juiste manier. Het aantal categorieën varieert en het aantal keren per dag zal ook variëren – misschien hoef je het niet eens iedere dag te doen. Desalniettemin is het, op de een of andere manier, onderdeel van georganiseerd, efficiënt en productief zijn.

Ik heb verscheidene jaren gewerkt als de personal assistant van een succesvolle zakenman, Edmund W. Littlefield. Hij was CEO geweest van Utah Construction (later Utah International), het bedrijf dat de Hooverdam heeft gebouwd, en nog veel meer projecten over de hele wereld, inclusief de helft van alle spoortunnels en -bruggen in de VS ten westen van de Mississippi. In de tijd dat ik voor hem werkte was hij ook lid van de raad van bestuur van General Electric, Chrysler, Wells Fargo Bank, Del Monte en Hewlett-Packard. Hij viel op door zijn intellect en zijn zakeninstinct en bovenal vanwege zijn verfrissende bescheidenheid en nederigheid. Hij was een genereuze mentor. We waren het in politiek opzicht niet altijd met elkaar eens, maar hij had respect voor andere meningen en probeerde dat soort discussies te voeren op basis van feiten en niet van speculaties. Een van de eerste dingen die hij me leerde toen ik zijn assistent werd, was zijn post in vier stapels te verdelen:

Dingen waar direct actie op ondernomen moest worden. Dit kon correspondentie van zijn kantoor of van zakenpartners zijn, rekeningen, juridische documenten en dergelijke. Vervolgens ging hij er nog een keer met de stofkam doorheen om te kijken wat nog dezelfde dag moest worden afgehandeld en wat de komende dagen gedaan kon worden.

Dingen die belangrijk waren, maar die wel konden wachten. Dit noemden we de uitstelstapel. Dat konden investeringsrapporten zijn die moesten worden bekeken, artikelen die hij mogelijk wilde lezen, herhaalde oproepen voor onderhoud aan een auto, uitnodigingen voor feestjes of voorstellingen in de niet zo nabije toekomst, et cetera.

Dingen die niet belangrijk waren en die konden wachten, maar die niet weggegooid mochten worden. Dit waren meestal productcatalogi, ansichtkaarten en tijdschriften.

Dingen die weggegooid mochten worden.

Ed liep regelmatig de poststukken in al deze categorieën door en sorteerde ze opnieuw. Andere mensen hebben een fijnmaziger of grofmaziger systeem. Eén succesvolle persoon die ik ken heeft een tweecategorieënsysteem: dingen om te bewaren en dingen om weg te gooien. Een andere succesvolle vrouw heeft het systeem uitgebreid van correspondentie tot alles wat op haar bureau terechtkomt, hetzij elektronisch (e-mails, pdf’s en dergelijke), hetzij van papier. Aan de Littlefield-categorieën zou je subcategorieën kunnen toevoegen voor de verschillende dingen waar je aan werkt, voor hobby’s, woningonderhoud enzovoort.

Een deel van het materiaal in deze categorieën belandt in stapels op je bureau, een ander deel in mappen in een dossierkast of op een computer. Actief sorteren is een krachtig concept om te voorkomen dat je wordt afgeleid. Het zorgt voor meer efficiëntie, niet alleen op praktisch niveau, maar ook intellectueel. Als je weet dat wat je aan het doen bent het belangrijkste is wat je op dat moment zou kunnen doen, dan werkt dat verbazingwekkend goed. Andere dingen kunnen wachten – hier kun je op focussen zonder je af te vragen of je niet iets vergeet. Er is een belangrijke en simpele reden waarom actief sorteren hierbij helpt.

Het meest fundamentele principe van de opgeruimde geest, het principe dat cruciaal is om te voorkomen dat je iets vergeet of kwijtraakt, is dat je het organiseren van je hersenen, een hele klus, uitbesteedt aan de externe wereld. Als we (een deel) van dat proces uit onze hersenen kunnen halen en in de fysieke wereld kunnen onderbrengen, zullen we minder snel fouten maken. Dit komt niet door de beperkte capaciteit van onze hersenen – het komt door de manier waarop herinneringen in onze hersenen worden opgeslagen en weer opgehaald: geheugenprocessen kunnen gemakkelijk worden verstoord door andere, soortgelijke processen, of daarmee worden verward. Actief sorteren is slechts een van de vele manieren om de fysieke wereld te gebruiken om je geest te organiseren. De informatie die je nodig hebt, ligt in die fysieke stapel daar en zit niet in je overvolle hoofd hier. Succesvolle mensen hebben tientallen manieren ontwikkeld om dit te doen; fysieke geheugensteuntjes in hun huis, auto, kantoor, en in de loop van hun leven, om het opslaan en ophalen van herinneringen te verplaatsen van hun brein naar hun omgeving. In de ruimste zin van het woord is dit verwant aan wat cognitief psychologen gibsoniaanse affordances noemen, naar J.J. Gibson, de grote onderzoeker naar visuele waarneming.

Een gibsoniaanse affordance of actiemogelijkheid is een object waarvan de kenmerken je iets vertellen over hoe je het kunt gebruiken. Een voorwerp dat beroemd is geworden door een andere cognitief psycholoog, Don Norman, is een deur. Als je naar een deur toe loopt, hoe weet je dan of hij naar binnen of naar buiten opengaat, of je moet duwen of trekken? Bij deuren die je vaak gebruikt kun je proberen het je te herinneren, maar dat doen de meeste mensen niet. Toen proefpersonen tijdens een wetenschappelijk onderzoek werd gevraagd: ‘Gaat je slaapkamerdeur naar binnen of naar buiten toe open?’, wisten de meeste mensen dat niet. Maar bepaalde eigenschappen van deuren coderen deze informatie voor ons. Ze laten ons zien hoe we ze moeten gebruiken, zodat we dat niet hoeven te onthouden en we onze hersenen niet hoeven vol te stoppen met informatie die duurzamer en efficiënter bewaard kan worden in de externe wereld.

Als je de kruk van een deur in je huis pakt, kun je zien of de deurpost je tegenhoudt als je de deur naar je toe probeert te trekken. Je bent je hier waarschijnlijk niet bewust van, maar je hersenen registreren dit en sturen je handelingen automatisch aan – en dit is cognitief gezien veel efficiënter dan dat je dit voor iedere deur die je tegenkomt uit je hoofd leert. Bedrijven, kantoren en andere openbare gebouwen maken het nog zichtbaarder, omdat ze door zoveel mensen worden gebruikt: deuren die bedoeld zijn om opengeduwd te worden hebben vaak aan één kant geen klink, of een duwstang over de hele breedte van de deur. Deuren die bedoeld zijn om te worden opengetrokken hebben een klink. Zelfs met deze extra aanwijzingen kan de onbekendheid met de deur of het feit dat je op weg bent naar een sollicitatiegesprek of een andere spannende afspraak, je een ogenblik laten aarzelen, omdat je niet weet of je moet duwen of trekken. Maar meestal herkent je brein onbewust hoe de deur werkt, als gevolg van de affordance, en loop je zo naar binnen of naar buiten.

Ook aan de vaste telefoon op je bureau kun je zien waar je hem moet oppakken. De hoorn heeft precies de afmeting en de vorm die het mogelijk maken om hem op te nemen, wat voor geen enkel ander onderdeel van de telefoon geldt. De meeste scharen hebben twee vingeropeningen, de ene groter dan de andere, zodat je weet waar je je duim in moet steken (meestal tot grote ergernis van linkshandigen). Aan een waterketel kun je duidelijk zien hoe je hem moet oppakken. De lijst van affordances is lang.

Daarom werken sleutelhangers ook zo goed. Het in de gaten houden van dingen die je vaak kwijtraakt, zoals autosleutels, je bril of zelfs je portefeuille, betekent dat je affordances creëert die de belasting van je bewuste brein beperken. In dit tijdperk van informatie-overload is het belangrijk dat we controle krijgen over die omgeving en dat we gebruikmaken van onze kennis over de werking van het brein. De opgeruimde geest creëert affordances en categorieën die een soepele navigatie door de wereld van autosleutels, mobiele telefoons en honderden andere dagelijkse dingen mogelijk maken, en hij zal ons ook helpen onze weg te vinden in de ideeën van de eenentwintigste eeuw.

2

WAT JE EERST OP EEN RIJTJE MOET KRIJGEN

HOE AANDACHT EN GEHEUGEN GEORGANISEERD ZIJN

We leven in een wereld van illusies. We denken dat we ons bewust zijn van alles wat er in onze omgeving gebeurt. We kijken om ons heen en zien een ononderbroken, compleet beeld van de visuele wereld, samengesteld uit duizenden kleine gedetailleerde plaatjes. We weten misschien wel dat we allemaal onze blinde vlek hebben, maar we leven ons leven zonder ook maar een flauw idee te hebben van waar die zich eigenlijk bevindt, omdat onze occipitale cortex zo goed is in het invullen van de ontbrekende informatie en onze blinde vlek zo voor ons verborgen houdt. Demonstraties van inattentional blindness, zoals in de gorillavideo uit het vorige hoofdstuk, benadrukken hoe weinig we eigenlijk van de wereld waarnemen, hoezeer we ook het gevoel hebben dat we alles meekrijgen.

We besteden aandacht aan objecten in onze omgeving ten dele op basis van onze vrije wil (we kiezen ervoor om ons met bepaalde dingen bezig te houden), ten dele via een alarmsysteem dat onze wereld afspeurt op zoek naar mogelijk gevaar en ten dele op basis van de grillen van ons brein. Onze hersenen zijn geprogrammeerd om automatisch en zonder dat we er bewust iets voor doen categorieën en classificaties van dingen te maken. Als de systemen die we proberen op te zetten in botsing komen met de manier waarop ons brein automatisch dingen categoriseert, zullen we uiteindelijk dingen kwijtraken, afspraken missen en vergeten te doen wat we moesten doen.

Heb je wel eens in een vliegtuig of in een trein gezeten, terwijl je naar buiten staarde omdat je niets te lezen had, zonder naar iets specifieks te kijken? Het is goed mogelijk dat je dat een heel prettig tijdverdrijf vond

zonder dat je je precies kunt herinneren waar je naar keek of hoeveel tijd er precies verstreek. Misschien had je een soortgelijke ervaring toen je voor het laatst aan zee of aan de oever van een meer zat en je gedachten liet afdwalen en de ontspanning voelde die dit met zich meebracht. In deze toestand lijken gedachten naadloos in elkaar over te gaan; ideeën, beelden en geluiden uit het verleden, het heden en de toekomst vloeien in elkaar over. Je gedachten richten zich naar binnen – losjes met elkaar verbonden, een stream of consciousness, die zo lijkt op onze nachtelijke dromen dat we het dagdromen noemen.