Boonstra is het verhaal van een eigenwijze provinciejongen die zonder diploma’s of kruiwagens de meest spraakmakende en ondernemende CEO van ons land zou worden. Cor Boonstra wist tot vijf keer toe vriend en vijand te verbazen met zijn succes: bij de SRV, bij Intradal, bij Douwe Egberts, bij Sara Lee en tot slot als hoogste baas bij Philips.

Een jaar lang voerde reclameman Manfred Bik wekelijks lange, openhartige gesprekken met Boonstra en andere betrokkenen. Dit boek is het resultaat. In een pakkende stijl beschrijft Bik Boonstra’s achtergrond, de rol van zijn vader, zijn komeetachtige loopbaan en zijn tegendraadse aanpak – op zoek naar een mogelijke verklaring voor zijn succes.

Boonstra is niet alleen een boeiend levensverhaal. Het is een reis langs oer-Hollandse merken en biedt een ongecensureerde kijk in de boardroom van grote ondernemingen. Het is daarmee ook een boek met tijdloze lessen voor iedereen die van plan is om het zelf ver te schoppen.

BOONSTRA

19 LESSEN UIT HET LEVEN VAN

NEDERLANDS MEEST
DWARSE CEO

MANFRED BIK

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2016 Manfred Bik
Uitgeverij Business Contact
Omslagontwerp Adept Vormgeving
Omslagfoto Vincent Mentzel
Foto auteur Anne Schuit
Typografie binnenwerk Sander Pinkse Boekproductie
E-Book Konvertus B.V.

ISBN 978 90 470 0929 0
NUR 780, 801

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit
van Uitgeverij Atlas Contact

www.businesscontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 470 0928 3.

‘De waarde van prestaties ligt in het nastreven ervan.’
ALBERT EINSTEIN

‘Je confronteert me met iets vreselijk griezeligs. Mezelf.’
COR BOONSTRA, ANTWERPEN 2014

INLEIDING

De jacht op de silverback

ER IS NIEMAND IN MIJN STAMKROEG die hem herkent als hij binnenkomt voor onze eerste bespreking over dit boek. Voor de status van Bekende Nederlander is hij al te lang verdwenen van de voorpagina’s en uit de actualiteitenrubrieken. Na hem zijn er nieuwe gezichten gekomen, en na hen alweer anderen. Maar toch: zo gauw zijn gestalte door de deuropening komt, kijken de meeste mensen intuïtief op, en verstomt aan bijna alle tafeltjes voor even het gesprek. Ook zonder te weten wie hij is, voelen de mensen dat er een buitenformaat persoonlijkheid binnenwandelt.

Cor Boonstra draagt een autoriteit met zich mee die hij niet aan een titel of positie ontleent, maar aan zichzelf. Het onmiskenbare aura van de silverback. De man die tegenover me aan het tafeltje gaat zitten, is een geboren Baas. Juist vanwege zijn grote en evidente aanwezigheid heb ik deze man een carrière lang achtervolgd.

Het begon er allemaal mee dat ik iets tamelijk banaals van Boonstra wilde. Business. Ik ben begonnen om te jagen op een afspraak met Boonstra toen hij bij Sara Lee/DE werkte, op dat moment als voorzitter van de raad van bestuur. Mijn eerste brief, die ik stuurde na aanhoudende telefonische pogingen, dateert van 13 juli 1993. Het duurde tot oktober van dat jaar voordat ik me mocht komen voorstellen op het hoofdkantoor in Utrecht. De tweede en beslissende ontmoeting kwam er pas veel later van. In de tussentijd had hij Sara Lee/DE vrij plotseling verlaten, om tot verbazing van velen de baas van de divisie Lighting te worden bij Philips, waar hij ondertussen op het punt stond om Jan Timmer op te volgen.

Tot aan die tweede ontmoeting was het mij om niets meer dan een contract te doen. Ik had een reclamebureau opgericht met twee vrienden, allebei uitmuntende vakmensen. Een klein bureau, maar met heel grote ambities. Vandaar onze focus op Boonstra: hij was destijds voor een reclameman in Nederland het hoogst haalbare als new business target, en wij deden het niet voor minder dan het hoogste, dus op hem hadden we ingezet.

Boonstra was de gedroomde topman voor een reclamejongen zoals ik: hij was selfmade en intuïtief, dus hij sprak onze taal. Hij was uitgesproken over het belang van merk, imago en marketing en bemoeide zich er persoonlijk en rechtstreeks mee. Hij was de baas, dus hij kon dingen laten gebeuren, en hij was bovendien — opnieuw — de baas van een bedrijf met iconische merkwaarde in huis. Kortom, als wij een klus van Boonstra los konden krijgen, dan zou ons kleine bureautje voor de hele markt in één keer geloofwaardig zijn.

Via een bizar toeval had ik, precies in de tijd dat we ons bureau oprichtten, Boonstra’s directe doorkiesnummer bij Sara Lee/DE bemachtigd, en met die informatie maakte ik om te beginnen zijn toenmalige secretaresse gek. Ik belde soms meerdere keren op één dag. ‘U wilt echt wel héél graag zaken met hem doen, hè, meneer Bik,’ zei mevrouw Van Bussel na een tijdje. En inderdaad: onze new business target was aanvankelijk de reden van mijn vasthoudendheid. Maar na die tweede ontmoeting, een gesprek in zijn kamer in een enorme betonkolos aan de Boschdijk in Eindhoven, wilde ik behalve business vooral iets heel anders van hem.

‘Ik kan het me echt niet meer precies herinneren,’ zegt hij nu, tegenover me in het kroegje. Ik des te beter.

Boonstra had me destijds na een kort welkom opdracht gegeven om maar wat rond te neuzen in de vitrinekast aan de wand van zijn enorme werkkamer, waar allerlei aardewerken kostbaarheden, een model van een zeilschip en andere memorabilia tentoongesteld stonden, terwijl hij nog even één telefoontje afwikkelde.

Dat ene telefoontje was een verhit twistgesprek met Dudley Eustace, zoals ik algauw ontdekte (het zou onmogelijk zijn geweest om níét mee te luisteren). De Brit Eustace was toentertijd de financiële man van het concern, bekend als ‘die man van Philips’ die je altijd de cijfers zag presenteren in het journaal. Hij was ook (maar dat wist nog niemand op dat moment) de man die op het punt stond om door Boonstra, inmiddels president van Philips, benoemd te worden tot de nummer twee van het concern, en als cfo opgevolgd te worden door Jan Hommen. Volgens kwade tongen werd Eustace op die manier uit het centrum van de macht weggepromoveerd naar een plek waar hij alleen maar mislukken kon. Niet veel later zouden de wegen van Eustace en Boonstra inderdaad scheiden, volgens de kranten omdat, zoals ze wel voorspeld hadden, deze nummer één nu eenmaal geen nummer twee kon verdragen.

De scène die ik meemaakte, vlak voordat ik mijn elevator pitch bij Boonstra mocht doen, was achteraf gezien een vooruitwijzing naar die hele situatie. Het voorval was in ieder geval kenmerkend voor Boonstra’s op dat moment onaanraakbare reputatie als de aap op de bovenste rots.

DE CONVERSATIE duurde misschien tien minuten — maar het was geen gesprek, het was een gevecht! En in de ring — de kamer van Boonstra was de arena — is tien minuten een eeuwigheid. Wat daar plaatsvond onder de noemer ‘één telefoontje’ was een beslissende ronde uit de titelwedstrijd tussen twee zwaargewichten; en ik zat eerste rij.

Ik kon Boonstra waarnemen vanuit een voortreffelijk camerastandpunt. Tegen het licht van een felle zon die binnenkwam door een groot raam, zag ik zijn gespierde silhouet bewegen in de choreografie van het gevecht: marcheren, dan terugtrekken; de vuisten ballen, dan de handen openen; smekend omhoogkijken, dan boosaardig fronsen — en steeds maar met de armen zwaaien: afweren, aanvallen. Het enige rekwisiet in de gevechtsdans was een massief bureau, waarop hij soms met zijn vingers leunde, om zich dan weer af te zetten en de volgende beweging te beginnen.

Het hele gebeuren leek in veel opzichten daadwerkelijk op de enige bokswedstrijd die ik zelf van dichtbij heb meegemaakt, lang geleden, in een buitenwijk van Londen; er kwam een schrikbarende dosis fysieke energie aan te pas, een rauwe en bijna tastbare agressie, die je pas echt kon waarnemen als je voldoende dicht aan de ring stond — maar tegelijkertijd, verbazingwekkend genoeg, ook een zekere elegantie.

En zoals dat gaat bij een gevecht: het publiek raakt opgezweept en laat zich meesleuren. Ik vervloekte mijn kaalgeschoren hoofd en het warme weer, waardoor mijn opwinding onmogelijk voor Boonstra verborgen kon blijven: er vormde zich een glimmend laagje zweet op mijn schedel.

Daar stond ik dan. Het was makkelijk geweest om me klein en geïntimideerd te voelen. Wie was ik nou helemaal, vergeleken met hem? Niks meer dan een mannetje dat voorbijkwam in zijn agenda — een amusant dertigjarig reclamemannetje, binnengedrongen met eigenwijze brieven en brutale telefoontjes; amusant genoeg om een paar minuten aan te besteden — maar hoe dan ook: een mannetje, tegenover deze Man.

Ik voelde me echter, enigszins tot mijn eigen verbazing, juist níét klein. Ik voelde me eerder opgetild door de hele situatie, en door Boonstra, die me tussendoor al twee keer snel een blik van verstandhouding had toegeworpen — gezichtsuitdrukkingen die ik steeds had beantwoord met een begrijpende blik terug, alsof er inderdaad een verstandhouding tussen ons bestond. Al bij al voelde ik me eerder groeien dan krimpen — want, bedacht ik: hier stond ik dan toch maar mooi.

Boonstra moest de reclamebureaus van zich afslaan in die tijd, vanwege zijn reputatie als ‘de man van de marketing’. Iedereen in mijn branche, de grote internationale netwerkbureaus voorop, wilde een afspraak met deze man — maar iedereen was hier niet, en ik wel! Niet alleen was ik zonder diploma, kruiwagen of netwerk doorgedrongen in de meest besproken controlekamer van het nationale zakenleven, bij de man die zich volgens ieder financieel en economisch krantenkatern de koning van de ondernemende klasse in Nederland mocht noemen — diezelfde koning gunde het amusante mannetje ook zomaar een kijkje in de schermutselingen op de executive floor.

Ik acteerde dat ik voor het telefoongesprek geen interesse had en doodgemoedereerd de kamer nader in me opnam — terwijl ik ondertussen opgewonden en met steeds meer glans op mijn schedel luisterde hoe Boonstra gerichte punches uitdeelde met staccato monologen, hoe hij Eustace murw ramde met mokerende woorden, hoe hij hem in de touwen beukte met overdonderend getier en luidkeels gevloek — en dan opeens (verrassingsaanval) een kalm en overwogen argument.

Zo pervers als het klinkt: het gevecht kon mij niet lang genoeg duren. Ik smulde ervan in dezelfde merkwaardige bedwelming van bloeddorstig genot die ik ook die keer in Londen had gevoeld. Maar er kwam natuurlijk toch een einde aan.

Het slot van de krachtmeting was het meest indrukwekkend — de knock-out is me voor altijd bijgebleven. Boonstra leek ineens te ontspannen, hield op met heen en weer lopen en ging kaarsrecht achter zijn bureau staan, de benen iets uit elkaar en een besliste grimas op zijn gezicht.

Eerst was het Eustace aan de andere kant die nog iets zei, veel zachter nu, zodat ik zijn stem nauwelijks kon horen. Een laatste verweer, zonder veel spierkracht. En Boonstra antwoordde, op een toon, zo rustig en zo ijselijk definitief dat het gesprek verder geen einde behoefde: ‘Well. Listen, Dudley, listen. Because, let me tell you: If that is how you truly feel… If you really, really mean that – — then you should either have opened your mouth three months ago… or you should have kept it shut today.’

Links, rechts… neer. Na een korte stilte (de scheidsrechter telde tot tien) hoorde ik een klikje aan de kant van Eustace, en legde ook Boonstra de hoorn erop.

Meteen daarna keek hij mij aan. ‘Zo, meneer Bik, vertel eens, u hebt een kwartier de tijd, hadden we afgesproken. Wat komt u mij nou eigenlijk precies verkopen?’ Hij keek fris en fit en vriendelijk uit zijn ogen; zelfs vrolijk, alsof hij niet zojuist voor mijn ogen zijn opponent bloedend in de hoek had gesmeten, nadat hij hem met blote handen verscheurd had.

Nu moest ik aan mijn pitch beginnen — ik wist het natuurlijk heel goed; ik had dit gesprek wekenlang met mijn zakenpartners voorbereid — maar ik zei… helemaal niets. Mijn zintuigen verbleven nog volop in het gevecht; mijn schedel droogde maar langzaam op.

Toen mijn gedachten weer op gang kwamen, eindeloze secondes later, kon ik weinig anders denken dan: ik moet nu níét mijn verhaal gaan oplepelen. Als ik iets ga vertellen dat hij kan voorspellen, maak ik geen enkele indruk op deze man. Tegelijk besefte ik: ik moet nú beginnen met praten, want dit is mijn enige kans.

Het leek een eeuwigheid te duren voordat ik eindelijk wist wat ik wel moest zeggen, maar Boonstra was niet verbaasd dat ik haperde. Hij was er allang aan gewend dat hij een ontregelend effect had op mensen. Ik begreep dat pas een paar ontmoetingen later, toen hij me toevertrouwde hoe frustrerend het was dat de mensen rondom de ‘nummer één’ in een bedrijf zo vaak veranderen in meesmuilende angsthazen.

‘Niemand zegt meer gewoon tegen je wat hij denkt als je eenmaal de baas bent. Niemand. Vooral niet diegenen die de deur dichtdoen en tegen je zeggen dat ze even heel eerlijk en in vertrouwen willen praten. Dat zijn nog de ergsten — zo mogelijk nog erger dan de meesten, die alleen “ja, meneer Boonstra” en “nee, meneer Boonstra” tegen je zeggen, afhankelijk van wat ze denken dat je het liefst hoort.’

Terugdenkend aan de gesprekken waarin hij dit soort dingen vertelde, kan ik beschrijven wat ik van hem wilde sinds die tweede ontmoeting. ‘Ik wilde van hem leren’, had ik hier kunnen schrijven, maar dat dekt de lading niet. Ik wilde begrijpen wat de toverformule was waardoor Boonstra andere mensen zo makkelijk kon meeslepen, hoe het kwam dat hij schijnbaar moeiteloos richting en energie kon brengen in een bedrijf. Ik wilde weten hoe hij wist wat hij doen moest, hoe hij wist wat hij zeggen moest, hoe hij wist waar en waarmee hij het verschil kon maken. Ik wilde, als ik het probeer samen te vatten, ontdekken door welk leidend principe hij een Leider was.

Deze fascinatie voor ‘de Grote Man’ in organisaties had voor een belangrijk deel mijn arbeidzame leven tot dan toe bepaald. Mijn ontmoetingen met Boonstra hebben me veel gebracht om die fascinatie te relativeren. Hij leerde me om te beginnen dat ik nooit ofte nimmer ‘hoogtevrees’ moest hebben als ik een waardevolle adviseur wilde zijn voor topmensen. Dat ik een baas niet meer, maar minder ruimte moest bieden om uit de bocht te vliegen. Dat ik gewoon keihard ‘Dat is gelul!’ moest blijven roepen zo gauw er iemand uit zijn nek kletst, ook en juist als die iemand een duur woord op zijn visitekaartje heeft staan.

Ik heb Boonstra’s eerste les destijds ter harte genomen. Ik heb er zelfs min of meer mijn handelsmerk van gemaakt (in sommige boardrooms in het land ben ik berucht) en dat heeft me professioneel geen windeieren gelegd. In mijn loopbaan, niet alleen als reclameman, maar ook als strategisch adviseur, heb ik met plezier en succes mogen werken voor een keur aan ceo’s, presidenten, voorzitters en directeuren. Ik heb politici geadviseerd en zakenlui, comités, raden en teams. Ze bleven weg na de eerste keer, of ze huurden me opnieuw in omdat ik ‘zo onomwonden en onorthodox’ was.

In al die jaren dook, telkens in een andere gedaante en met een ander gezicht, hetzelfde fascinerende vraagstuk weer op, dat voor mij destijds bij hem begon. Hoe komt het toch dat die ene man (of vrouw, laat dat voor dit hele boek duidelijk zijn — nochtans waren het in mijn leven bijna altijd mannen) dat grote verschil kan maken?

INMIDDELS ZIJN WE twintig jaar verder. Ikzelf ben allang geen jong reclameventje meer. Boonstra is een smalle, geplooide en dunbehaarde versie van zichzelf geworden — die het overigens niet nalaat om de vijftig jaar jongere serveerster grondig te charmeren als ze een volgende kop koffie komt brengen.

‘Wat wil je nou precies met dat boek?’ vraagt hij me. ‘Waarom wil je het zo nodig schrijven?’ Zijn ogen staan fris, fit en vriendelijk, zelfs vrolijk — net als die keer in Eindhoven. Ik hoor de echo van destijds: ‘En wat komt u mij nou eigenlijk precies verkopen?’

Om antwoord op zijn vraag van vandaag te geven, moeten we nog even terug naar die tweede ontmoeting, op die warme dag in 1994. Want daar stond ik dan, zoals de lezer zich zal herinneren.

Ik had nog altijd niets gezegd: ik wist dat ik met mijn ingestudeerde praatje over hoe goed het ging met ons reclamebureau niets zou bereiken. Ik moest de taal spreken die Boonstra zelf sprak. De taal van de aap op de rots. Ik moest, zoals die beesten doen, mijn tanden laten zien!

Eindelijk liep mijn ademhaling weer synchroon met mijn brein. Ik schraapte mijn keel. ‘Om te beginnen geen zorgen: ik kom helemaal niks verkopen. En we kunnen het gesprek ook veel korter houden dan een kwartier. We zijn als het aan mij ligt binnen één minuut uitgepraat. Want ik kom niks brengen, maar iets halen. En wat ik kom halen is de meest smerige rotklus die er onder het merk Philips momenteel te doen is. Wereldwijd. Voor mijn part een job voor Medical in Mexico — het project waarvan u zeker weet: daar kunnen ze alleen maar mee op hun bek gaan, dat kraken ze nooit! — en die klus gaan wij doen. Zodat wij kunnen demonstreren waarom u met ons als bureau veel beter af bent dan met die lui van zo’n groot netwerkbureau.’

Ons bedrijf heeft uiteindelijk nooit zakengedaan met Boonstra, al waren we daar eind 1995 heel dichtbij. Er kwam op het laatste moment een echtscheiding tussen. Eerst stortte ikzelf in, en niet lang daarna ook ons reclamebureautje. Maar met mijn geïmproviseerde pitch won ik op dat moment en voor zo lang het duurde het respect en de aandacht van Boonstra. En wat hij niet doorhad, maar ik des te beter: dat had híj helpen veroorzaken. Ik had, door naar hem te kijken, ter plaatse het lef verzameld om een significant betere versie van mezelf als reclamejongen te worden.

Die tweede ontmoeting duurde uiteindelijk geen kwartier, zoals afgesproken, maar ruim een uur en een kwartier. We spraken niet over een reclameopdracht, maar over ambitie en ijver, en over het enorme verschil tussen mensen op die twee dimensies. We hadden het over het verschil tussen Grote Ideeën en kleine ideetjes. Hij stelde strikvragen; ik antwoordde uit mijn hart. Hij testte me; ik struikelde niet.

Er volgden meer afspraken, en gesprekken die vertrouwelijker werden. Boonstra waardeerde het dat ik hem geen stroop om de mond smeerde. Hij kwam naar Amsterdam om onze outfit te bekijken; ik ging weer naar Eindhoven. En zo over en weer. Vervolgens zijn we elkaar, na de eerdergenoemde hiccup in mijn leven, van het ene op het andere moment volstrekt uit het oog verloren, hebben we elkaar achttien jaar niet gesproken — en hier zitten we dan nu, tegenover elkaar, boven de koffie.

De geschiedenis herhaalt zich, realiseer ik me: ik moet opnieuw op hem pitchen. Boonstra, zo blijkt, zit helemaal niet te wachten op een biografie. Dat heeft hij al een paar keer op verschillende manieren kenbaar gemaakt. Zijn bezwaren zijn duidelijk: een biografie is iets voor ijdeltuiten, het lijkt hem veel werk, en hij wantrouwt bovendien zijn eigen geheugen als bron. ‘Je hebt geen idee hoeveel ik al vergeten ben.’

‘Wat ik wil schrijven is geen biografie,’ zeg ik. ‘Het is een persoonlijk boek. Van mij over jou. En je kunt qua vorm misschien beter denken aan zo’n Amerikaans zelfstudieboek voor managers, of aan een interview in negentien hoofdstukken, dan aan een biografie.’

Ik leg uit dat mijn fascinatie voor Grote Mannen zich aan mijn ervaringen heeft aangepast. Ik heb geweldig inspirerende exemplaren mogen meemaken, maar ook mannen die vooral Groot spraken, en niet per se zo dachten of handelden. Een enkele keer werd ik tot op het bot teleurgesteld door hooggeplaatste mannen die ik aanvankelijk met respect bekeek en voor wie ik me navenant uit de naad werkte. Zo ben ik in de loop der jaren voorzichtiger en zuiniger geworden met dat respect.

Terzijde: niet alleen in mijn professionele leven liet ik me meeslepen door een Grote Man. Ik heb vrienden die me nog steeds graag pesten met de herinnering aan een Manfred die, staand op een bankje op een plein in Berlijn, vurig betoogt waarom Tony Blair en niemand anders dan hij de eerste president van Europa moet worden — ongeveer een maand voordat diezelfde Tony Blair naast George Bush ging staan om op overduidelijk gefabriceerde gronden de invasie van Irak aan te kondigen.

Maar decepties en soms dure lessen ten spijt is er één ding niet veranderd, hooguit aangewakkerd in al die tijd: mijn bijna fanatieke nieuwsgierigheid naar hoe het toch kan — hoe het toch mogelijk is dat wel duizend mensen precies hetzelfde verhaal kunnen vertellen zonder dat er veel gebeurt, en dat er heel soms één tussen zit, één die het zo vertelt dat het anderen werkelijk in beweging brengt. Of ze nou Blair heten of Boonstra en wat we verder ook van ze vinden: zulke mensen kunnen iets wat die duizend anderen niet kunnen.

Ik ben geen journalist en geen psycholoog, zeg ik tegen Boonstra. Ik wil dit boek schrijven omdat ik het zelf wil weten. En als ik het wil weten, dan zijn er ook anderen, beweer ik.

‘En wat willen jij en die anderen dan weten?’

‘Wat we kunnen we leren van het verhaal van Cor Boonstra — dát willen we weten,’ zeg ik terwijl ik hem blijf aankijken, ‘en zeg nou niet dat dat geen interessante vraag is.’

Hij neemt nog een slok van zijn koffie terwijl hij me blijft aankijken en zijn ogen lachen. Hij heeft schik met het amusante mannetje. Hij weet het zelf misschien nog niet op dat moment, maar ik weet het al wel: eindelijk, na twintig jaar, heb ik mijn pitch op Boonstra gewonnen.

‘Manfred Bik,’ zegt hij langzaam, terwijl zijn ogen maar blijven lachen, ‘jij bent een heel gevaarlijke man.’

DIT BOEK GAAT OVER EEN MAN die aanvankelijk niet wilde dat het er zou komen — en Boonstra doet niet gauw dingen die hij niet wil. Toen we het toch gingen doen, werd hij onzeker van het proces. Niet van mijn vragen; die kon hij meestal wel hebben (al hoorde ik hem in het begin ook wel protesteren: ‘Je zit in mijn hart te poeren!’). Wat hij vooral slecht kon uitstaan, is dat hij niet wist wat de uitkomst van dit avontuur zou zijn en dat ik hem alleen maar in vage termen kon schetsen hoe we die uitkomst zouden bereiken. Boonstra houdt ervan om veel, véél meer controle te hebben dan hij over het maken van dit boek heeft gehad.

Maar hij heeft het volgehouden: iedere week een hele dag met mij zitten en mijn eindeloze vragen dulden — vaak zonder enig idee van waar die vragen naartoe gingen. Hij heeft — en ik hecht eraan om dat te vertellen — geen enkele beperking gesteld aan de door mij gewenste reikwijdte van dit project. Hij heeft in totaal eenmaal geweigerd om mij antwoord te geven (dat moment komt de lezer vanzelf tegen, in hoofdstuk 11). De wijzigingen die ik op zijn verzoek heb aangebracht zijn van het niveau: ‘Je schrijft hier “lafaards”; ik denk niet dat ik die lafaards op dat moment “lafaards” heb genoemd.’ (Er staat nu ‘angsthazen’.) Voor het overige is wat hierna volgt de enige versie van dit verhaal die ik heb willen opschrijven.

Speciale dank ben ik verschuldigd aan Frénk van der Linden, misschien wel Nederlands beste interviewer, die zo vriendelijk was om mij toen ik aan dit project begon een supergecondenseerde masterclass ondervragen te geven. Zonder de lessen van Frénk had ik onmogelijk grip gekregen op de hele lange dialoog met Boonstra waaruit dit boek in essentie bestaat.

De gesprekken met Boonstra vonden van begin 2014 tot eind 2015 plaats tijdens enkele bezoeken aan mijn stamkroeg, tientallen ontmoetingen in het huis van de Boonstra’s in Antwerpen en in mijn eigen huis in Amsterdam, een logeerpartij op Saint-Jean-Cap-Ferrat, een dagje Parijs, een dagje Leuven — en talloze telefoontjes.

Behalve hemzelf heb ik ook mensen uit Boonstra’s leven gesproken. Zijn vrouw, werknemers, journalisten die hem ontmoet hebben, mensen die in zijn opdracht gewerkt hebben. Sommigen op eigen verzoek anoniem; anderen citeer ik met naam en toenaam. Op enkele telefonische interviews na heb ik alle gesprekken opgenomen, en op de transcriptie van die opnames is de weergave in dit boek gebaseerd. Verder heb ik me door stapels materiaal heen gewerkt: dossiers, kranten, bladen, boeken, televisieprogramma’s en delen van Boonstra’s archief, zowel zakelijk als privé. Ook bij het ter beschikking stellen van materiaal heeft hij nooit beperkingen opgelegd. Als ik zo nodig de brieven aan zijn ouders wilde meenemen om ze te lezen, dan kreeg ik die van hem.

Onderweg heeft hij mij (of misschien vooral: zijn eigen beslissing om mee te werken) nu en dan hartgrondig vervloekt. Maar uiteindelijk kan hij leven met het boek dat er nu ligt.

DIT VERHAAL IS, nu het eenmaal zo opgeschreven is, precies geworden wat ik Boonstra beloofde: een volstrekt persoonlijk boek. Van mij, over hem.

Wat het dus met grote nadruk níét is, is De Biografie van Cor Boonstra. Ik zal hierna vertellen over de naar mijn smaak meest belangwekkende delen van zijn levensverhaal — maar ik ben geen biograaf, geen historicus en zoals gezegd ook geen journalist.

Ik denk dat dit boek het best voldoet aan de kwalificaties van een portret. Ik heb, zoals een portretschilder of een fotograaf ook doet, zelf de focus van het beeld gekozen, de belichting, de hoek van kijken, de uitsnede van het verhaal — en zo zegt dit boek behalve veel over Boonstra ook iets over mij en over mensen die net als ik met fascinatie en leergierigheid naar leiders kijken.

Ik hoop dat dit portret gelezen zal worden door velen — maar in het bijzonder door de jonge generatie die vandaag de ambitie in het bloed voelt kolken: de jonge mannen en vrouwen die in de nabije toekomst onze bedrijven zullen leiden, onze coöperaties en onze partijen, die onze regeringen en onze managementteams zullen vormen, die onze president-directeur zullen zijn of onze burgemeester. Met jullie in gedachten heb ik dit boek gemaakt en omwille van jullie heeft Boonstra meegewerkt. Als er op de volgende 314 bladzijden iets staat waardoor een van jullie een betere aanvoerder wordt, dan is dit boek wat ons betreft een succesvol project.

Ik had een veel dikker boek geschreven als ik het niet met maar over Boonstra had gemaakt — als ik bijvoorbeeld een schare critici had gevraagd om een interview en een mening. Maar wat zijn critici over hem te zeggen hadden ís al gepubliceerd, en daaraan heb ik niet genoeg om mijn vraag te beantwoorden: wat kunnen we leren van het verhaal van Cor Boonstra?

Dat laatste is als het ware mijn onderzoeksmethode geweest: ik wilde Boonstra praktische inzichten en eyeopeners ontlokken. Niet voor niets beloof ik op de cover dat er negentien lessen in dit boek staan (en ik denk: wie goed leest, vindt er meer). Om dit portret in deze vorm te kunnen maken, heb ik Boonstra leren kennen.

Cor Boonstra was in zijn hoogtijdagen een controversiële figuur. Zijn naam riep steevast discussie op tussen mensen die faliekant tegen hem waren, en mensen die lyrisch waren over zijn daadkracht. Ik denk dat er nu nog genoeg mensen te vinden zijn die hem iets nadragen. Ik besef ook dat er veel mensen zijn die bij zijn naam meteen denken: O ja, Boonstra, daar was wat mee, omdat hij immers ooit in het beklaagdenbankje heeft gezeten — en de publieke opinie is nooit een product van nuance.

Ik ben me er bovendien van bewust dat ik schrijf over een antiquiteit: de klassieke captain of industry als rolmodel is in de afgelopen twintig jaar outdated geraakt. De roestvrijstalen Boss; de man met de zevenmijlslaarzen — hij is niet meer van deze tijd.

Vandaag de dag is Cor Boonstra vooral een interessante figuur uit de recente geschiedenis. Een man met een schat aan ervaring op het gebied van leiderschap, merkdenken en internationale handelsrelaties. Iemand met een verhaal dat te mooi is om niet doorverteld te worden. Iemand van wie je, mits je goed kijkt, beslist iets kunt opsteken.

IK HEB HARD GEWERKT aan dit verhaal — de meeste tijd zelfs als een maniak — maar steeds met het grootste plezier. Het resultaat is het verslag van een (voor mij) onvergetelijk leuk jaar. Een jaar met bijzondere ontmoetingen; ontmoetingen die ik niet had willen missen. Ik heb bovendien mogen samenwerken met een groep voortreffelijke mensen; in het dankwoord staat wie ik bedoel.

Het was ook, meer dan ik verwacht had, een ontdekkingsreis in een relatie, een jaar van behoedzame wederzijdse verkenning tussen twee stugge mannen. Een jaar waarin ik met Cor (vanaf hier zal ik hem weer ‘Boonstra’ noemen) een dierbare routine heb opgebouwd, een gewoonte waarvan we allebei met moeite zullen moeten afkicken nu het klaar is. Ik hoop dat de lezer van dit alles iets kan proeven op de volgende bladzijden.

Amsterdam, voorjaar 2016

1

‘Een rake dreun voor je kop is heel gezond voor iedereen die het ver weet te schoppen’

OVER TEGENSLAG EN VERLIES

‘W E BEGINNEN MET HET LAATSTE HOOFDSTUK, omdat het anders de rest van het verhaal in de weg zit,’ stel ik voor. Boonstra weet precies waar ik het over heb. We hebben het onderwerp tweemaal eerder besproken.

Als deze ontmoeting plaatsvindt, zijn we het inmiddels grofweg eens geworden over de opzet van dit boek. Boonstra staat nog steeds niet te popelen, maar hij is bereid om me mijn gang te laten gaan. Hij weet inmiddels dat mijn interesse zuiver ligt bij zijn professionele en zakelijke erfenis en de lessen die daaruit te trekken zijn, en dus niet zozeer bij de mediagenieke ‘kwesties’ uit de nadagen van zijn loopbaan. Ondertussen begrijpen we allebei heel goed dat we dit boek niet kunnen maken zonder daar iets over te zeggen.

Het waren de kwesties (ik weet geen beter samenvattend woord) waardoor Boonstra plotseling op een heel andere manier in de aandacht kwam dan hij tot dan toe gewend was. Voor het eerst waren de camera’s, de schijnwerpers en de microfoons niet zijn bondgenoten. Tijdens het eerste overleg over dit boek, in mijn stamkroeg, spreek ik er aanvankelijk voorzichtig over, denkend dat ik Boonstra op dit punt moet geruststellen. Maar daarmee blijk ik hem te onderschatten. Hij gaat het onderwerp helemaal niet uit de weg, en als we het er eenmaal concreet over hebben, kijkt hij mij nog doordringender aan dan anders — alsof hij zeker wil weten dat zijn woorden bij mij aankomen.

‘Laat ik er dit over zeggen. Als je mij vraagt wat er uiteindelijk van te leren is…’ Hij peinst even en zijn ogen dwalen af naar het publiek in het cafeetje om de goede woorden te vinden. Ik realiseer me voor het eerst dat ‘laat ik er dit over zeggen’ en ‘laat ik het zo zeggen’ de vaste tussenzinnetjes zijn waarmee Boonstra tijd wint terwijl hij praat. ‘… Laat ik het zo zeggen: een rake dreun voor je kop is heel gezond voor iedereen die het echt ver weet te schoppen.’

Ik denk er twee seconden over na en dan zeg ik: ‘Volgens mij heb je zojuist de titel voor dit hoofdstuk bedacht.’

HET BEGON ALLEMAAL in november 1998 (nota bene op een vrijdag de dertiende) met een gebeurtenis die eerder een drama dan een ‘kwestie’ genoemd kan worden. De opening van het achtuurjournaal: ‘Goedenavond, dames en heren. De vrouw die onderkoeld en zwaargewond gevonden werd in Hoek van Holland blijkt de echtgenote van Philips-topman Boonstra te zijn.’ Midden in Antwerpen en midden op de dag, zo bleek, was ‘Hansje Boonstra-Raatjes’, zoals het journaal haar noemde (wie haar kent, noemt haar Hans) gekidnapt en onder dwang meegenomen in haar eigen auto door een gewapende man. Een brutale en gewelddadige poging tot beroving waar heel Nederland en België van opschrikte. De volgende ochtend nam ik alle krantentitels uit de kiosk mee. Op elke voorpagina stond dezelfde foto van haar auto, een paarsblauwe BMW 3-serie met het Belgische nummerbord HBR-001.

Aanvankelijk werd gedacht (en achteraf is daar nog lang over gespeculeerd) dat de ontvoering in verband stond met bedreigingen aan het adres van Boonstra, of met pogingen om Philips af te persen. Maar uit het verslag van mevrouw Boonstra blijkt dat het haar belager puur om buit te doen was en dat hij geen idee had van haar identiteit, laat staan van die van haar man.

Na een angstige rit zonder duidelijk doel, terwijl mevrouw Boonstra onderweg bedreigd, geboeid en zwaar mishandeld werd, eindigde de ontvoering ’s avonds in Hoek van Holland. Daar ondernam de overvaller nog een wurgpoging, om zijn slachtoffer ten slotte hulpeloos en voor dood achter te laten in de struiken tussen het Kleinzand en de Strandboulevard. De dader verdween en is ondanks langdurig speurwerk nooit opgepakt.

Nadat Hans Boonstra door een oplettende voorbijganger gevonden was, nadat de brandweer haar boeien had losgeknipt en nadat ze ijlings naar het Leyenburg-ziekenhuis in Den Haag gebracht was, bleek dat haar toestand kritiek was. Achteraf wordt duidelijk dat ze het allemaal maar ternauwernood heeft overleefd.

Tijdens het maken van dit boek leer ik ook Hans Boonstra kennen (ze blijkt een heel beschaafde, lieve first lady en uitmuntend gezelschap). Ik begin tegenover haar nooit over de ontvoeringszaak, maar tijdens onze gesprekken refereert ze zelf een enkele keer aan wat er destijds gebeurde die keer dat ze vanaf de Frankrijklei naar haar auto liep. ‘Dat hele gedoe met die verschrikkelijke man, destijds,’ noemt ze het, en onveranderlijk brengt ze daarna het gesprek op iets anders.

PIJNLIJK GENOEG (en daar daagt de eerste kwestie) vindt de dramatische kidnap van zijn echtgenote plaats terwijl Boonstra al maanden gescheiden van haar leeft. Hij heeft in die tijd een openlijke en zelfs in ‘de bladen’ breed uitgemeten verhouding met de succesvolle en extraverte oprichtster en grootaandeelhouder van het uitzendconcern Content Beheer, Sylvia Tóth.

En met die naam zijn we meteen bij de volgende kwestie. Want op 10 april 2001 wordt bekend (omdat Boonstra op die dag zelf een verklaring uitgeeft) dat er een onderzoek naar zijn beleggingen gestart is door de Stichting Toezicht Effectenbeheer (STE), wegens vermeende handel met voorkennis in aandelen Endemol. Dat is het bedrijf waar Tóth ten tijde van de transacties commissaris is. Het onderzoek wordt later een aanklacht en komt dan voor de rechter. Boonstra wordt volledig vrijgesproken en, als het OM in hoger beroep gaat, later nog een keer.

Maar zelfs voor de meest enthousiaste Boonstra-watchers is de betovering vóór die tijd al verbroken. De man die er op de foto’s in de roddelbladen kon uitzien als een sprookjesprins op leeftijd, figureert nu opeens in de gesprekken bij het koffieapparaat als ‘die man die bij zijn vrouw weg was toen ze werd ontvoerd’.

En de dubbele vrijspraak voor de rechtbank mag juridisch een zege heten, een waarmee zijn advocaat Joost Italianer zegt ‘blij’ te zijn — maar die komt pas in 2003, twee jaar nadat de zaak in de openbaarheid is gekomen. Het publieke oordeel is dan allang geveld; geen advocaat en geen rechter kan dat meer veranderen. Boonstra’s glanzende parcours is voor ieders ogen definitief besmet. De man die in 2000 nog jubelend en met bijval uit alle hoeken werd uitgeroepen tot ‘Topman van het Jaar’ is nu ‘die man waar iets mee was; iets met voorkennis, toch?’ Er verschijnen koppen in kranten. Venijnige commentaren op radio en televisie. Spottende cartoons (‘Rupsje Nooitgenoeg; zo stond ik in de Volkskrant. Die tekening heeft me nog het meest geraakt’).

Zelfs ik word erop aangesproken, door vrienden die ik ooit verteld heb over mijn contact met hem: ‘Zeg, die Boonstra, spreek je die nog wel eens?’ — met een scheef gezicht. En de killerkwestie moet dan nog komen.

IN EEN KAST IN EEN ZIJKAMERTJE van een de werkvertrekken van Boonstra staan tweeëndertig blauwe mappen keurig op een rij. Sinds kort, want Boonstra heeft zijn archieven pas in het najaar van 2014 geordend — vanwege dit boek. Hij had er jaren niet meer in gekeken.

‘Ik had de deur naar het verleden feitelijk al dichtgedaan. Ik heb het gewoon in de dozen laten zitten, al die spullen. Ik dacht: wat moet ik er nog mee?’ Hij wijst me aan wat erin zit, map voor map. De ordening is zoals ik inmiddels van hem gewend ben: logisch, keurig en precies. De rij begint bij de Zuivel Handelmaatschappij, later SRV, en vervolgt dan via Intradal en Consolidated Foods naar Douwe Egberts, later Sara Lee/DE en Sara Lee Corporation, en culmineert in Philips. Er zitten strategierapporten in, plannen, memo’s, rapportages, briefwisselingen — die tweeendertig blauwe mappen vertegenwoordigen bijna zijn hele levenswerk (in een andere ruimte staan nog negen mappen met de speeches die Boonstra in de loop der jaren heeft gegeven).

Eén plank hoger, boven de rij van tweeëndertig, zie ik nog drie blauwe mappen staan. Als ik vraag wat daarin zit, krijg ik van Boonstra eerst een vermoeide zucht voordat er een antwoord komt. Het blijken de processtukken te zijn omtrent de zaak van de Endemol-aandelen.

‘Die drie mappen, Manfred…’ — hij twijfelt even of hij het wel op deze manier zeggen zal, maar dan zegt hij het toch — ‘… die drie mappen, die hebben de hele rij daaronder in feite weggevaagd.’

SAMEN MET BOONSTRA kijk ik, vanuit een fauteuil in een van de ruime kamers op de eerste etage van zijn Antwerpse huis, naar de tweedelige documentaire Goodbye Mr. Philips van Thom Verheul (NCRV, 2001). De gordijnen zijn dicht en we kijken naar een groot beeldscherm. Het is alsof we met zijn tweeën in een kleine bioscoop zitten.

Onbedoeld is Goodbye Mr. Philips een gefilmd verslag geworden van het ronduit shakespeareaanse hoogtepunt in de kwestie rondom de Endemol-aandelen: de onthoofding van de Koning, midden op het toneel, ten overstaan van het land. De documentairemakers kunnen vooraf onmogelijk vermoed hebben dat hun scenario (‘We volgen Philips-president Cor Boonstra in de laatste weken voordat hij de scepter overdraagt aan Gerard Kleisterlee’) zou leiden tot de registratie van zo’n bloederig en theatraal moment.

Het is gek om hier zo samen te zitten, terwijl we allebei weten welke scène er zo dadelijk gaat komen. Ik werp een korte blik opzij en zie dat Boonstra met een glimlachje zit te kijken naar zichzelf, terwijl hij voor de camera plekken uit zijn verleden bezoekt. Boonstra in Harlingen, Boonstra in Leeuwarden, Boonstra op de Afsluitdijk. Hij praat vrijuit, is duidelijk op zijn gemak en komt over als de meest charmante versie van zichzelf. Goodbye Mr. Philips gaat de eerste 68 minuten over een succesvolle kampioen die na het eind van een overtuigend gewonnen wedstrijd een ererondje maakt, ontspannen wachtend op zijn welverdiende applaus.

Evenals de documentairemakers verkeert Boonstra tijdens die opnames nog geheel in de veronderstelling dat het straks allemaal zal eindigen met een daverende viering in het Concertgebouw. De Grote Zaal is voor de gelegenheid leeggemaakt: alle stoelen zijn eruit gehaald en naar een opslag gebracht om ruimte te maken voor tafeltjes waaraan zal worden gedineerd tijdens een jazzprogramma op het podium, dat speciaal voor liefhebber Boonstra is samengesteld. Als je de beelden ziet, begrijp je wat een enorm werk er van dit feest gemaakt is. George Coleman, een saxofonist die veel met Miles Davis gespeeld heeft, is ingevlogen voor een optreden. Valeri Gergiev, de dirigent over wie Boonstra zo lyrisch is (‘Wat een man — een bouwer en een douwer’) zal een muziekstuk dirigeren.

Uitgenodigd zijn ruim driehonderd gasten uit de hoogste regionen, onder wie een aantal namen die Boonstra dierbaar zijn. Edgar Bronfman zal er zijn, de man aan wie Boonstra PolyGram verkocht voor 10,2 miljard dollar. ‘Guup’ (Gualtherus baron) Krayenhoff zal er zijn, de naam die ik gaande dit boek zal leren kennen als degene die Boonstra na zijn eigen vader het meest gerespecteerd heeft (‘Mijn tweede vader; ja, zo mag je hem wel noemen’). Over het hoogtepunt van de avond wordt alleen maar gefluisterd: men zegt een ridderorde (hij is dan al Officier van Oranje-Nassau). Vicepremier en minister van Economische Zaken Annemarie Jorritsma zal naast hem zitten tijdens het diner.

Maar het venijn zit in de staart — zowel in de documentaire als in het draaiboek van Boonstra’s leven.

OP 24 APRIL 2001, de avond voor dat grote gala-afscheid in het Concertgebouw, ging Boonstra op bezoek bij Freek de Jonge en diens vrouw Hella. Ze spraken elkaar ter voorbereiding op De Jonges rol de volgende avond: als spreekstalmeester zou hij in het Concertgebouw het programma aan elkaar praten. Maar later die avond schoof Boonstra aan bij nóg een tafel — en de beslissing om dat te doen is mogelijk medebepalend geweest voor het vervolg.

Ik zat rustig thuis die dinsdagavond, terwijl om elf uur de live-uitzending van mijn favoriete praatprogramma Barend & Van Dorp begon, met als enige gast dit keer… Cor Boonstra. Wat hij die avond op televisie zei, is nagenoeg hetzelfde als wat hij tegen mij zegt wanneer we deze episode bespreken. Aan mij vertelt hij weliswaar veel meer details, maar ik heb dan ook meer zendtijd dan Frits Barend, Henk van Dorp en Jan Mulder destijds.

Zijn punten vandaag zijn even simpel als toen in de uitzending: ten eerste was er geen voorkennis, ten tweede is het onaannemelijk dat er voorkennis was, en ten derde is er geen snipper bewijs dat er voorkennis was — omdat er geen voorkennis was. Als we er voor de derde keer over spreken en als ik inmiddels ook het requisitoir van het OM heb gelezen, wil hij er nog veel uitgebreider op ingaan dan hij eerder al gedaan heeft. Maar dan leg ik opnieuw uit dat zijn hele uitleg in een ander boek thuishoort.

‘Weet je wel dat ik van heel veel mensen complimenten heb gehad over die uitzending? Omdat ik stond voor mijn zaak. Ik kreeg er brieven over.’

‘Ja, van gewone kijkers,’ zeg ik, ‘of van ex-medewerkers misschien. Maar je wist natuurlijk donders goed dat de mensen bij de STE — de mensen die van plan waren jouw beleggingen te gaan onderzoeken — en de mensen bij het Openbaar Ministerie óók voor de televisie zaten die avond.’

‘Ja.’

‘En in de ogen van die mensen zat daar geen zelfverzekerde president van Philips aan tafel die zich overtuigd van zijn onschuld verdedigde — in de ogen van díé mensen zat daar die arrogante Boonstra, de omhooggevallen straatvechter; die man die altijd al zijn eigen regels maakte en die nu dacht dat hij de avond voor zijn glorieuze afscheid nog even zijn straatje kon schoonvegen.’

‘Ja.’

‘En volgens mij heb je jezelf daar geweldig mee gesaboteerd.’

MIJN THEORIE IS DAT Boonstra’s beslissing om bij Barend & Van Dorp aan te schuiven en daar zijn hele verhaal te doen bepalend is geweest voor de verdere loop der dingen — in elk geval voor de dramatische escalatie die de volgende dag zou plaatsvinden, de dag van Boonstra’s afscheid.

Het is goed hierbij te beseffen dat de STE, tegenwoordig de Autoriteit Financiële Markten (AFM), destijds geleid werd door Arthur Docters van Leeuwen. Docters van Leeuwen was eerder procureur-generaal bij het gerechtshof in Den Haag en voorzitter van het college van procureurs-generaal geweest, maar kreeg in 1998 ruzie met toenmalig minister van Justitie Winnie Sorgdrager. Het conflict liep zo hoog op dat Docters van Leeuwen werd ontslagen.

Docters van Leeuwen wilde de minister na zijn ontslag voor de rechter slepen, maar trok dat voornemen weer in, vlak voordat hij in 1999 benoemd werd tot bestuursvoorzitter bij de STE — welgeinformeerde mensen zeggen dat het terugtrekken van de rechtszaak een voorwaarde aan Docters van Leeuwen was om die baan überhaupt te krijgen.

De lezer kan zich inmiddels voorstellen dat Docters van Leeuwen aan zijn nieuwe betrekking begon met, laten we zeggen, een gretige ambitie om aan de wereld te laten zien (en anders toch minstens aan Sorgdrager) wat hij waard was. En wat dat betreft kwam hij bij de juiste organisatie te werken. Want honger naar succes, die heerste daar wel, aan de Vijzelstraat in Amsterdam.

De STE en het Openbaar Ministerie waren destijds al jaren vruchteloos op jacht naar een succesvolle veroordeling voor handel in voorkennis, bij voorkeur een mediagenieke. Al in 1995 was de Wet toezicht effectenverkeer in werking getreden (en later weer nieuwe, nog betere wetgeving), maar die had tot dan toe alleen vrijspraken en niet-noemenswaardige schikkingen opgeleverd. Zonder dat er ooit iemand veroordeeld wordt, lijkt zo’n wet een wassen neus en lijken de handhavers watjes — en niemand wil een watje zijn. Arthur Docters van Leeuwen al helemaal niet; hij verklaarde bij zijn indiensttreding dat hij voorstander was van een snoeihard naming-and-shamingbeleid.

Wie wil weten wat er kan gebeuren als iemand met zo’n dringende ambtelijke ambitie en iemand met het profiel van ‘een Boonstra’ elkaar treffen, die raad ik aan het boek Heilbrons helte lezen, geschreven door Jannetje Koelewijn. Zij mag een Boonstra-kenner genoemd worden. Ze interviewde hem meermalen (voor het laatst in 2003 in NRC), maar voor haar loopbaan was de eerste keer waarschijnlijk de belangrijkste. Toen ze in 1997 bij NRC Handelsblad kwam werken, moest ze topondernemers gaan interviewen — en Boonstra was de eerste die toentertijd ‘ja’ zei tegen haar succesvolle serie interviews ‘Op de achterbank’. ‘Toen Boonstra wilde, wilden ze allemaal,’ zegt ze in een interview in de Volkskrant bij het verschijnen van haar boek.

Heilbrons hel — ‘een hyperrealistisch boek’ noemt Koelewijn het zelf — gaat over een man die ook Cor heet en ook een succesvolletopman van een Nederlandse, beursgenoteerde multinational is — die ook een zoon heeft die Cor heet, en die ook vlak voor zijn grandioze afscheid in het Concertgebouw beschuldigd wordt van aandelenhandel met voorkennis. Tegenover deze Cor Heilbron staan de ambitieuze topambtenaar Godefroij (baas van de STE/AFM, in het boek de ‘TFM’), de mensen van het OM en een journaliste, ieder met hun persoonlijke rol in de jacht op een publicitaire trofee. Tot zover de overeenkomsten; gelukkig voor Boonstra en voor Docters van Leeuwen zijn er ook een heleboel verschillen tussen het boek en het echte verhaal.

Het verhaal van Cor Heilbron maakt heel aannemelijk hoe er in die tijd bij die instituten een sfeer ontstaan kan zijn waarin, wat er verder ook gebeurde, alle energie van de overheid op voorhand maar tot één uitkomst mocht leiden: de Publieke Val van een Grote Jongen.

WAT IK NA HET LEZEN VAN Heilbrons hel met nog meer overtuiging denk, is: op de avond dat Boonstra bij Barend & Van Dorp aanschoof, zat er aan de andere kant van de beeldbuis minstens een aantal mensen (onder wie Docters van Leeuwen) met bijzondere aandacht te kijken. Mensen die Boonstra sowieso al op de korrel hadden en die dankbaar zouden zijn voor een aanleiding om een Daad te stellen. En dat is precies wat Boonstra ze met zijn optreden heeft gegeven. En al was het resultaat uiteindelijk tweemaal een sof voor het OM, het heeft Boonstra wel zijn feest en zijn onderscheiding gekost.

‘Denk je niet dat je iemand als Docters van Leeuwen en de topmensen van het OM geweldig hebt geprovoceerd door daar pontificaal te gaan zitten en de indruk te wekken (in elk geval vanuit hun point of view) dat je het hele verhaal eventjes via de pers naar je hand kwam zetten op een voor jou geschikt moment?’

‘Ik denk… Ik neem aan… Laten we zeggen dat je gelijk zou kunnen hebben,’ antwoordt hij.

‘En heb je er nu spijt van, als je er bijna veertien jaar later op terugkijkt, dat je dat zo gedaan hebt?’

‘Ach, je kent me inmiddels wel goed genoeg om te weten dat ik niet de gewoonte heb om veel spijt te hebben in het leven,’ antwoordt hij — en hij zegt het met een op zich uitmuntende poging om iedere zweem van spijt uit zijn stem te bannen.

HIJ WAS DIE WOENSDAGMIDDAG BEZIG met zijn outfit voor de grote avond (smoking, vlinderstrik, lakschoenen) – hij dacht al na over het dankwoord dat hij spreken zou — toen zijn advocaat Joost Italianer onverwachts belde. Een telefoontje dat de anders zo geharnaste Boonstra compleet van zijn stuk bracht, vertelt hij: ‘Ja, natuurlijk stortte mijn wereld op dat moment in. Wat dacht je? Maar wat kon ik doen? Wat zou jij doen?’

Ik sta even stil bij zijn vraag… Ik weet niet wat ik zou doen. Ik zou een hartaanval krijgen, denk ik, al meteen bij het telefoontje van de advocaat.

Tot zijn spijt en zijn grote verbazing, vertelde de advocaat, moest hij zijn cliënt mededelen dat het Openbaar Ministerie had besloten om een strafrechtelijk onderzoek in te stellen naar de vermeende handel met voorkennis — en dat deze informatie hetzelfde moment ook bij de landelijke pers lag; drieënhalf uur voor de opening in het Concertgebouw, vier uur voor de opening van het achtuurjournaal.

‘Dames en heren, goedenavond. Hij viert vandaag zijn afscheidsfeest in Amsterdam, maar het wordt niet het feest dat Philips-topman Boonstra zich moet hebben voorgesteld. Want uitgerekend vandaag maakt het Openbaar Ministerie bekend…’ Het onderzoek was, vanzelfsprekend, breaking news.

‘Hoe waren die uren? Wat gebeurde er tussen dat telefoontje van Joost Italianer en jouw aankomst bij het Concertgebouw?’

‘Ja, luister… Ik kon onmogelijk die mensen afzeggen. Ze waren komen vliegen, sommigen. Het waren vrienden, klanten, zakenrelaties, collega’s; die mensen kwamen daar voor mij. En er waren een heleboel mensen al maanden bezig geweest met de voorbereiding van dat feest, allemaal voor mij. Ik kon natuurlijk niks anders doen dan daar gewoon naartoe gaan en de avond over me heen laten komen.’

In de verduisterde kamer waar Boonstra en ik nog steeds naar Goodbye Mr. Philips zitten te kijken, komen we juist bij dat moment: het moment van de plotselinge wending in deel 2 van de documentaire. Nieuwslezeres Henny Stoel komt in beeld: ‘Want uitgerekend vandaag maakt het Openbaar Ministerie bekend…’ Boonstra, zie ik uit mijn ooghoeken, kijkt nu ingespannen naar het oplichtende beeldscherm en bijt op zijn onderlip.

Daar zijn de beelden van Boonstra die arriveert bij het Concertgebouw, omzwermd door elkaar omverduwende journalisten. Dan de beelden van de gasten die elkaar begroeten, bij het diner in de Grote Zaal. En daar is ook het beeld van Boonstra die, staand tussen al die gasten in galakleding, een traan van zijn wang veegt met een zakdoek. Ik kijk opzij.

‘Ja, daar stond ik dan. Bij Guup Krayenhoff.’ Er zit een kraakje in zijn stem.

Op televisie klopt Krayenhoff, inmiddels wijlen, Boonstra bemoedigend op de arm.

IK NOEM DE AHOLD-ZAAK de ‘killerkwestie’ omdat er na de Endemol-zaak al enorme averij was ontstaan aan Boonstra’s reputatie — maar toen er ook nog ophef over Ahold ontstond, kapseisde die. En zonk.

Het kostte hem per direct zijn commissariaat bij Ahold en daarna, als dominosteentjes, ook bijna alle andere commissariaten en erefuncties die samen het sluitstuk van zijn loopbaan hadden moeten vormen. Bij Heineken, bij Singapore Airlines, bij ABN Amro. En ook bij zijn ‘eigen’ Sara Lee/DE.

‘Niet allemaal, hoor. Ralph Sonnenberg van Hunter Douglas bijvoorbeeld, die is altijd achter me blijven staan. En er waren er meer. Bij Ralph ben ik gewoon gebleven als commissaris — nog een hele tijd en met veel plezier.’

‘Maar in die kwestie met Ahold zat je ondertussen gewoon fout, toch?’

Voordat hij ‘ja’ zegt, brengt hij eerst nog zijn bezwaar op tafel tegen de manier waarop hij afgeschilderd is. Hij had namelijk niet ‘gehandeld in aandelen’, zoals steeds in de kranten stond; het waren obligaties, en die maakten deel uit van een portefeuille die hij op advies van zijn bank als geheel liquide had gemaakt, omdat het beursklimaat verslechterde. En hij had op die obligaties overigens geen cent verdiend.

‘Maar feit blijft dat in je positie als commissaris ook het verkopen van obligaties, al dan niet met winst en al dan niet met een plausibele reden, simpelweg verboden was zonder dat te melden, volgens de regels die toen net waren aangescherpt.’

‘Ja. Dat is zo. Dat is feitelijk juist.’

‘Dus je zat fout?’

‘Ik ben niet in beroep gegaan.’

En zo eindigt voor Boonstra in mei 2003 (dezelfde maand waarin hij wordt vrijgesproken in de Endemol-zaak) de Ahold-kwestie met een veroordeling tot een geldboete van 135 000 euro.

‘Toen was het klaar?’

‘Toen was het klaar. En toen was ik er ook klaar mee.’

‘Wat heb je toen gedaan?’

‘Ik ben gaan zeilen. Ik had mijn schip nog, toen.’

‘De Palmyre,’ zeg ik — ik heb de foto’s gezien en er staat een schaalmodel in een van de werkkamers. Een schitterend gelijnd jacht van 79 voet.

‘Ja. De Palmyre. Dus ik ben aan boord gegaan en ik ben heel lang gaan zeilen.’

ERGENS IN DIE PERIODE, rond de tijd dat hij er klaar mee was en meestal ver weg op zee zat, viel er een ansichtkaart op de mat in het huis waar Boonstra was gaan wonen. ‘Een heel gewone kaart was het,’ vertelt degene die hem stuurde. ‘Ik geloof dat er twee hartjes op stonden.’

De tekst die erbij geschreven stond, was: ‘Kom nou maar weer gewoon naar huis’, en de kaart was (voor zover de lezer dat nog niet geraden had) afkomstig van Hans, Boonstra’s echtgenote, met wie hij op dat moment nog in scheiding lag.

‘Dat zijn de momenten waarop je de dingen weer in het juiste perspectief gaat zien,’ zegt hij in een televisie-interview.

Sinds de kaart met de twee hartjes zijn de Boonstra’s weer bij elkaar.

‘HET MINST LEUKE AAN HET HELE VERHAAL van mijn leven is dat ik onderweg, door de dingen die ik heb gedaan of door de manier waarop ik ze heb gedaan, anderen pijn heb berokkend. En die “anderen”, dat waren soms mensen om wie ik heel veel geef. Of gaf. Dat is meermalen gebeurd. Daarvan ben ik me op die momenten zelf niet altijd goed bewust geweest. En dat vind ik achteraf, als ik daarop terugkijk… verdrietig. Dat vind ik écht verdrietig. Daar geneer ik me voor.’

‘Maar je hebt ook tegen mij gezegd dat het allemaal ergens goed voor is geweest. Waar was het goed voor, dan?’

We zijn die dag zoals altijd om negen uur ’s morgens begonnen en Boonstra is zichtbaar moe als ik deze vraag stel, aan het eind van de middag. Een waardevol moment in een vraaggesprek, omdat de waarheid dan dichter binnen bereik komt: als de afweer van de geïnterviewde te lijden krijgt onder energiegebrek.

‘Laat ik het zo zeggen… Ik heb alle dingen die ik in mijn leven heb gedaan vol overtuiging gedaan, altijd, en ook steeds met groot plezier. Daar ben ik dankbaar voor. Dat is niet alle mensen gegund. En ik ben er een heel eind mee gekomen…’ Hij zwijgt.

‘En toen?’ vraag ik. ‘Je was dus een heel eind gekomen, en toen? Waarom was het dan zo goed dat je toen je zo ver gekomen was die rake klap voor je kop kreeg?’

‘Omdat… Omdat het ergens moet stoppen. Je moet wel beseffen dat ik al die banen… steeds een stapje hogerop… dat ik dat elke keer gedaan heb zonder vooraf te weten of ik het wel zou kunnen; dat moest dan steeds maar weer blijken. En dat ging maar door! Het lukte weliswaar steeds, omdat ik hard werkte en omdat ik telkens iets had bijgeleerd, en hopelijk omdat ik steeds beter werd in wat ik deed… Maar eerlijk is eerlijk: ergens moet het een keer stoppen. Voordat je dingen gaat doen die je echt niet kunt. Voordat je terechtkomt in een wereld waar je niet thuishoort.’

‘Hoor ik nou Cor Boonstra zeggen dat hij zichzelf achteraf gezien helemaal niet zo geschikt vindt als de supercommissaris die hij destijds op het punt stond te worden?’

Hij trekt een zuinig mondje, maar hij knikt wel.

‘Is dat wat je zegt? Ik wil het je horen zeggen.’

‘Ik vind de manier waarop natuurlijk… de manier waarop was zwaar waardeloos, laat ik het zo maar zeggen. Maar ja, ik denk wel dat het ergens goed is dat het gebeurd is.’

‘Dus je hebt er vrede mee?’

Hij lacht dat typische Boonstra-lachje dat ik van vroeger ken en van al het beeldmateriaal dat ik inmiddels bekeken heb, maar dan in een nieuwe variant: ik zie een ongekend milde versie van het typische Boonstra-lachje.

‘Het is goed zo.’

2

‘Je kunt niet iemand anders worden dan degene die je bent’

OVER PERSOONLIJKE GROEI EN ONTWIKKELING

ALS IK BOONSTRA VRAAG waar zijn tomeloze eerzucht in uiterste oorsprong vandaan kwam, geeft hij me telkens een ander antwoord.

Wanneer werd hij zich bewust van zijn bovengemiddelde ambities? Hoe werd hij iets ‘beters’ of ‘hogers’ gewaar om naar te streven? Waar haalde hij zijn tot in Chicago, Wall Street en Singapore beroemde en beruchte drive vandaan? Ik stel hem dezelfde vraag meermaals, op verschillende manieren.

De ene keer zegt hij: ‘Dat kwam tijdens het varen, natuurlijk’, gevolgd door een anekdote over de al vroeg dwarse Boonstra die ontsnapt aan de mores van school, van ouderlijk gezag en van een verzuilde samenleving door aan te monsteren op de grote vaart en twee jaar lang over de wereld te zwerven. Een volgende keer komt hij als antwoord met de geschiedenis van zijn vader, een imposante, zelfbewuste en dominante man, die ondanks tegenslag veel wist te bereiken in het leven en die voor zijn zoon uitdagend grote voetsporen achterliet om in te treden.

‘En? Heb je hem overtroffen?’ vraag ik.

‘Ik dacht het wel,’ antwoordt Boonstra zonder een seconde te aarzelen.

Weer een andere keer noemt hij het onvermogen van de mensen om zich heen als bron van zijn persoonlijke ambitie: ‘Op een gegeven moment had ik door dat mijn directe chef wel 12 500 gulden per jaar verdiende, terwijl ik niet het idee had dat hij per se meer kon dan ik. Dus zei ik tegen mijn moeder: “Twaalfenhalfduizend gulden per jaar verdienen, dat wil ik ook wel!”

Mijn moeder zei toen trouwens: “Doe jij nou maar gewoon, Cor Boonstra, anders loopt het nog verkeerd met je af.”’

Na een paar van zulke varianten constateer ik dat Boonstra het zelf ook niet precies weet. Dat hij er nooit werkelijk over heeft nagedacht omdat het hem niet zoveel interesseert, dat hij het misschien wel een halfzachte vraag vindt en dat hij vooral probeert om vriendelijk te zijn door steeds een antwoord voor mij te vinden.

Een maand later, tijdens het nachtelijk studeren, valt me plotseling (en letterlijk) een document in de schoot. Een stapel printjes uit het persoonlijke archief van Boonstra, waarvan hij dan inmiddels een deel in Amsterdam heeft laten bezorgen.

Het is een heel persoonlijk document. Het werd door Boonstra zelf geschreven op een kwetsbaar moment, en het blijkt zijn levensverhaal tot op dat moment te bevatten. Dertig A4’tjes, die lezen als een haastig en slordig geschreven dagboek, en juist daarom zo geloofwaardig zijn. Je zou het ‘Boonstra unplugged’ kunnen noemen. Het verhaal begint direct na het einde van de Tweede Wereldoorlog; Boonstra is dan zeven jaar.

‘ALS JONGETJE tussen 7 en 14 jaar hielp ik vader in zijn melkwijk ’s ochtends. Eerst met een melkkar en later met een elektrische wagen. Werd begonnen om ongeveer 7:00 uur. De eerste deur om ong. 7:30. Tot 08:30, daarna naar school. Na schooltijd, 11:45 uur opnieuw helpen. Tot de middag maaltijd om ong. 12:45 uur. […] Als 12jarige jongen wild met een fiets onder een auto geschoven (op weg naar Oma). Een zomer en een herfst met gekwetst been gelegen. […] Een Kenau van een juf (juf Kniphorst) gaf me na mijn ongeluk bijles in een statig huis […] en zo leerde ik dat er méér was dan een kruideniers/melkwinkel met een te krappe keuken. Te kleine voorraadruimtes, een eensteens slaapkamer muurtje waardoor in de wintermaanden een witte ijswaas over de deken groeide.

En zo leerde ik dat er méér was…’ — deze spontaan geschreven verklaring leest veel authentieker dan alles wat Boonstra tot nu toe verteld heeft. Een zin verderop schrijft hij ook nog dat hij gaat ‘zwemmen met jongens uit andere (betere) gezinnen’.

Het beeld wordt helder. Er bestond dus een wereld waar ‘méér was’. Waar ‘betere gezinnen’ waren. En die wereld, de wereld die hij voor het eerst herkende in het ‘statige huis’ van juf Kniphorst, daar wilde Cor Boonstra heen.

HET HUIS WAAR BOONSTRA op 7 januari 1938 om vijf uur ’s morgens werd geboren en waar hij zou opgroeien, was een eenvoudige hoekwoning aan de Monnikemuurstraat 125 in het oude stadscentrum van Leeuwarden. Op dat adres was zijn vader niet lang daarvoor een nieuw leven begonnen.