Cal Newport gebruikte de term ‘diep werk’ voor het eerst op zijn populaire blog. Hij doelde daarmee op de noodzaak van geconcentreerd werken om maximaal te kunnen presteren, een vaardigheid die we langzaam zijn kwijtgeraakt. Hij raakte een zenuw: Newports artikelen over dit onderwerp werden honderdduizenden keren gelezen en overgenomen.

==

De meeste mensen laten zich gemakkelijk onderbreken en besteden een groot deel van de dag aan oppervlakkige werkzaamheden. Dit boek bevat talloze inspirerende verhalen en praktische adviezen over hoe je je werk anders kunt organiseren om diep werk een vaste plek te geven en hoe je door oefening je focus kunt terugbrengen. Want alleen door iets met volle aandacht te doen, ontwikkel je je denkkracht en bereik je meer in minder tijd. Het toepassen van diep werk is de beste beslissing die je kunt nemen in een wereld waarin je wordt afgerekend op de waarde die je toevoegt, maar waarin afleiding nog te veel van je tijd opslokt.

==

Diep werk maakt je beter in wat je doet en geeft je meer voldoening.

Cal Newport

Diep werk

Werken met aandacht in een wereld vol afleiding

==

==

Uitgeverij Business Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2016 Cal Newport

© 2016 Nederlandse vertaling Uitgeverij Business Contact

Vertaling Wybrand Scheffer

Oorspronkelijke titel Deep Work

Oorspronkelijke uitgever Grand Central Publishing, New York.

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp Adept Vormgeving

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 470 0933 7

NUR 770, 765

==

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 470 0932 0.

==

www.businesscontact.nl

Inleiding

In het Zwitserse kanton Sankt Gallen ligt, op de noordelijke oever van de Zürichsee, het dorpje Bollingen. In 1922 liet de psychiater Carl Jung in dit plaatsje een buitenhuis bouwen. Uitgangspunt was een stenen gebouw van twee verdiepingen, dat hij de Toren noemde. Na een bezoek aan India, waar hij kennismaakte met de gewoonte om aan een huis een aparte meditatieruimte toe te voegen, breidde hij het complex uit met een privévertrek. ‘Daar kan ik me terugtrekken,’ zei Jung over die ruimte. ‘Ik heb de sleutel altijd bij me, en zonder mijn toestemming mag niemand anders daar naar binnen.’1

Voor zijn boek Daily Rituals doorzocht de journalist Mason Currey verschillende bronnen om de manier van werken van Jung in de Toren te achterhalen.2 Jung stond om zeven uur ’s ochtends op, meldt Currey, en na een stevig ontbijt trok hij zich twee uur lang in zijn privékantoor terug om ongestoord te kunnen schrijven. Zijn middagen vulde hij meestal met meditatie en lange wandelingen door het omliggende landschap. Er was in de Toren geen elektriciteit, en dus werden tegen het vallen van de avond de olielampen en de open haard aangestoken. Tien uur gold voor Jung steevast als bedtijd. ‘Het gevoel van rust en verversing dat de Toren mij gaf, was van meet af aan heel intens,’ zei hij.

Het is verleidelijk om de Toren in Bollingen als vakantiehuis te zien, maar in de context van het stadium waarin Jungs carrière zich destijds bevond, is duidelijk dat het buitenhuis aan het meer niet werd gebouwd om aan zijn werk te ontsnappen. Toen Jung de grond in 1922 kocht, kon hij zich helemaal geen vakantie permitteren. Eén jaar eerder, in 1921, was van zijn hand Psychologische Typen verschenen, een standaardwerk waarin hij veel van de verschillen vastlegde die zich geleidelijk hadden ontwikkeld tussen zijn eigen denken en de ideeën van zijn voormalige vriend en mentor Sigmund Freud. Tegen de ideeën van Freud in gaan was in de jaren twintig geen sinecure. Om zijn inzichten te onderbouwen en voor een degelijk fundament te zorgen van wat de analytische psychologie zou gaan heten, moest Jung scherp blijven en tal van weldoordachte artikelen en boeken schrijven.

Het lijdt geen twijfel dat Jung in Zürich zijn handen vol had met lezingen en zijn praktijk. Hij wilde echter meer dan het zomaar druk hebben. Hij wilde ons inzicht in het onbewuste veranderen en daarvoor moest hij dieper en weloverwogener kunnen nadenken dan voor hem in de hectiek van de stad mogelijk was. Jung trok zich dus niet terug in Bollingen om aan zijn werk te ontsnappen, maar juist om zich erin te kunnen verdiepen.3

==

Carl Jung groeide uit tot een van de invloedrijkste denkers van de twintigste eeuw. Voor dat succes zijn natuurlijk allerlei redenen aan te voeren, maar voor dit boek heb ik vooral belangstelling voor deze vaardigheid, die vrijwel zeker een essentiële rol bij zijn prestaties heeft gespeeld:

==

Diep werk: Professionele activiteiten die het uiterste van je cognitieve vaardigheden vergen en die in een toestand van afleidingloze concentratie worden uitgevoerd. Die pogingen scheppen nieuwe waarden, verbeteren je vaardigheden en zijn moeilijk te herhalen.

==

Diep werk is noodzakelijk om elke druppel intellectuele vaardigheid die je in je hebt eruit te persen. Na tientallen jaren onderzoek op zowel psychologisch als neurowetenschappelijk gebied weten we dat de mentale spanning waarmee diep werk gepaard gaat ook nodig is voor verbetering van je vaardigheden. Diep werk was, met andere woorden, precies het soort inzet dat in de beginjaren van de twintigste eeuw op een cognitief veeleisend terrein als de wetenschappelijke psychiatrie nodig was.

De benaming ‘diep werk’ heb ik zelf bedacht en zou Carl Jung nooit hebben gebruikt, maar zijn handelingen in die tijd waren die van iemand die de achterliggende gedachte begreep. Jung bouwde in de bossen een stenen toren om het diepe werk in zijn professionele bestaan te bevorderen, wat tijd, energie en geld vergde. Het haalde hem ook weg bij directere vormen van bevrediging. Mason Currey schrijft dat Jungs regelmatige uitstapjes naar Bollingen tot gevolg hadden dat hij minder tijd aan zijn praktijkwerk kon besteden: ‘Hij had weliswaar veel patiënten die op hem rekenden, maar hij had er geen moeite mee om vrijaf te nemen.’ Het mocht dan lastig zijn om de prioriteit aan diep werk te geven, voor zijn doel om de wereld te veranderen was het wel essentieel.

Onderzoek naar het leven van invloedrijke figuren in heden en verleden wijst uit dat toewijding aan diep werk een terugkerend thema is. Zo ging de zestiende-eeuwse schrijver Michel de Montaigne Jung voor door een privébibliotheek, die hij in de zuidelijke toren van zijn Franse kasteel had ingericht, als werkruimte te gebruiken, en schreef Mark Twain een groot deel van De lotgevallen van Tom Sawyer in een schuur op het grondgebied van de Quarry Farm in de staat New York, waar hij de zomer doorbracht. De werkruimte van Twain lag zo ver van het hoofdgebouw dat zijn familie besloot hem te laten weten wanneer het etenstijd was door op een hoorn te blazen.

Weer wat verder vooruit in de geschiedenis komen we bij Woody Allen. In de vierenveertig jaar tussen 1969 en 2013 schreef en regisseerde hij vierenveertig films, die hem drieëntwintig Oscarnominaties opleverden – een belachelijk hoge creatieve productiviteit. In al die jaren beschikte Allen niet over een computer en schreef hij alles, gevrijwaard van elektronische afleiding, op een Olympia SM3, een Duitse schrijfmachine. In zijn afwijzing van computers heeft Allen gezelschap van Peter Higgs, een theoretisch fysicus die elektronisch contact met de buitenwereld zozeer uit de weg gaat dat de pers hem aanvankelijk niet wist te vinden toen hij de Nobelprijs had gewonnen. J.K. Rowling beschikt weliswaar wel over een computer, maar ze was tijdens het schrijven van haar Harry Potter-boeken niet actief op sociale media – en dat terwijl die periode nauw samenviel met de opkomst van de technologie en de populariteit ervan onder mediapersoonlijkheden. Medewerkers van Rowling startten in het najaar van 2009, terwijl zij Een goede raad schreef, namens haar uiteindelijk wel een Twitteraccount, maar daarop luidde anderhalf jaar lang het enige bericht: ‘Dit ben ik echt, maar ik ben bang dat jullie niet veel van me zullen horen, want pen en papier hebben momenteel mijn prioriteit.’

Diep werk beperkt zich natuurlijk niet tot het verleden of technofoben. Microsoftbaas Bill Gates laste twee keer per jaar een ‘denkweek’ in. Hij trok zich dan terug (meestal in een huisje aan een meer) om ongestoord te kunnen lezen en denken. In een van zijn denkweken van 1995 schreef hij zijn beroemde memo Internet Tidal Wave (‘internetvloedgolf’), waarmee hij de aandacht van Microsoft op het beginnende bedrijfje Netscape Communications vestigde. En het toppunt van ironie is misschien wel dat Neal Stephenson, de gevierde postcyberpunkschrijver die het algemeen heersende beeld van het internettijdperk mede vorm gaf, elektronisch nauwelijks bereikbaar is. Op zijn website staat geen e-mailadres, maar wel een verhandeling waarin hij uitlegt hoe het komt dat hij slecht met sociale media is en dat graag zo houdt: ‘Als ik mijn leven zo organiseer dat ik veel lange periodes achtereen ongestoord mijn gang kan gaan, schrijf ik boeken. Wat komt daarvoor in de plaats [als ik daarentegen vaak onderbroken word]? In plaats van een boek dat lang blijft bestaan [...] heb ik dan een berg e-mails die ik aan individuele mensen heb gestuurd.’4

==

Het is belangrijk om op de alomtegenwoordigheid van diep werk onder invloedrijke mensen te wijzen, vanwege het contrast met het gedrag van de meeste hedendaagse kenniswerkers – een groep die de waarde van de diepte steeds meer over het hoofd ziet.

De oorzaak van dit verlies aan inzicht in de waarde van diep werk is al vaak genoemd: netwerktools. Deze brede categorie omvat communicatiediensten zoals e-mail en sms, sociale media zoals Twitter en Facebook en de verleidelijke kluwen aan infotainment van sites als BuzzFeed en Reddit. Bij elkaar hebben deze tools, in combinatie met hun algemene bereikbaarheid dankzij smartphones en de computernetwerken op kantoor, de aandacht van het merendeel van die kenniswerkers aan flarden gescheurd. Een onderzoek van McKinsey uit 2012 stelde vast dat de gemiddelde kenniswerker tegenwoordig meer dan 60 procent van zijn werkweek spendeert aan elektronische communicatie en zoeken op internet, waarbij het lezen en beantwoorden van e-mail alleen al tegen de 30 procent van de tijd opslokt.5

Deze toestand van gefragmenteerd werken is niet te combineren met diep werk, dat langere periodes van ongestoord nadenken vergt. Toch kunnen we niet zeggen dat de hedendaagse kenniswerker lanterfant, integendeel, hij lijkt drukker dan ooit. Hoe valt die discrepantie te verklaren? Veel laat zich uitleggen aan de hand van een andere vorm van inzet, namelijk van de tegenhanger van het idee van diep werk:

==

Oppervlakkig werk: Cognitief niet-veeleisende, logistiek gerichte taken, vaak met afleiding uitgevoerd. Deze taken scheppen meestal niet veel nieuwe waarden en zijn eenvoudig na te doen.

==

Ofwel, in een tijdperk van netwerktools maakt bij kenniswerkers het diepe werk in toenemende mate plaats voor het oppervlakkige alternatief van voortdurend als een menselijke router e-mails sturen en ontvangen, met veel pauzes voor snelle vormen van afleiding. Pogingen iets groots van de grond te krijgen zijn vaak meer gediend met diep denken, waarmee een nieuwe bedrijfsstrategie of een belangrijke aanvraag voor een subsidie de aandacht krijgt die het verdient in plaats van uiteen te vallen in gefragmenteerde signalen van beperkte kwaliteit. En om het voor de diepte nog wat moeilijker te maken nemen de aanwijzingen toe dat deze verschuiving naar oppervlakkigheid niet eenvoudig omkeerbaar is. Wie zich maar vaak genoeg in een toestand van gespannen oppervlakkigheid bevindt, is langzaam maar zeker niet eens meer tot diep werk in staat. ‘Het lijkt wel alsof internet aan alle kanten knaagt aan mijn vermogen me te concentreren en me te verdiepen,’ erkende de journalist Nicholas Carr in een vaak geciteerd artikel dat in 2008 in de Atlantic verscheen. ‘En ik ben vast niet de enige.’6 Carr breidde zijn vaststelling uit tot een boek, The Shallows, dat voor een Pulitzerprijs werd genomineerd. Opmerkelijk is dat Carr zich voor het schrijven van zijn boek heel toepasselijk in een hutje terugtrok en alle contacten met de buitenwereld afsloot.7

Het idee dat netwerktools ons werk uit de diepte en naar het oppervlak halen, is niet nieuw. The Shallows was slechts het eerste van een hele reeks recentelijk verschenen boeken die de invloed van internet op onze hersenen belichtten. Latere titels waren onder andere Hamlet’s Blackberry van William Powers, The Tyranny of E-mail van John Freeman en The Distraction Addiction van Alex Soojung-Kin Pang; ze waren het er allemaal wel min of meer over eens dat internet ons afleidt van werk waar onverdeelde aandacht voor nodig is, en dat het tegelijk ons vermogen om ons te concentreren vermindert.

Gezien het bestaande bewijs zal ik in de rest van dit boek niet proberen hierop terug te komen. Hopelijk kunnen we de negatieve invloed van netwerktools op diep werk verder als een gegeven aanvaarden. Ik zal ook voorbijgaan aan grootse verhandelingen over de maatschappelijke gevolgen op de lange termijn van deze verschuiving, want dergelijke discussies leiden algauw tot onoverbrugbare geschillen. Aan de ene kant daarvan staan technosceptici als Jaron Lanier en John Freeman, die aannemen dat veel van deze tools in elk geval in hun huidige vorm schadelijk voor de samenleving zijn, aan de andere kant stellen techno-optimisten zoals Clive Thompson dat ze de samenleving wel veranderen, maar dat die veranderingen goed voor ons zijn. Zo is Google misschien wel slecht voor ons geheugen, maar we hebben met Google ook geen goed geheugen meer nodig omdat we alles wat we willen weten onmiddellijk kunnen opzoeken.

In dit filosofische debat neem ik een neutrale positie in. Mijn belangstelling wordt veeleer getrokken door een pragmatischere en meer op het individu gerichte gedachte: of je het nu goed of slecht vindt, doordat de cultuur in ons werk in toenemende mate ondiep wordt, zijn er enorme economische en persoonlijke mogelijkheden voor de enkeling die inziet hoe waardevol het kan zijn om je tegen die tendens te verzetten en je op de diepte te richten, en die mogelijkheid werd niet zo lang geleden aanzienlijk verruimd dankzij Jason Benn, een jonge consultant uit Virginia die zich verveelde.

==

Er zijn talloze manieren om erachter te komen dat je voor de economie niet van waarde bent. Jason Benn leerde die les toen hij zich niet lang nadat hij een baan als financieel consultant had gevonden realiseerde dat het overgrote deel van zijn verantwoordelijkheden in een bestandje in Excel kon worden geautomatiseerd.

Het bedrijf waar Benn werkte, maakte rapporten voor banken over ingewikkelde transacties (‘Het was ongeveer even interessant als het klinkt,’ zei hij lachend tijdens een van onze gesprekken). Het proces dat tot zo’n rapport leidde, vergde urenlang handmatig gegevens invoeren in een reeks Excelspreadsheets. Toen hij net begon, kostte het Benn per rapport ongeveer zes uur om dit deel van het werk te voltooien (de handigste routiniers van het bedrijf konden het in ongeveer de helft van die tijd). Dat beviel Benn niet.

‘Het proces zoals mij dat was bijgebracht, leek me onhandig en arbeidsintensief,’ herinnert hij zich. Hij wist dat er in Excel een functie zat, zogenaamde macro’s, die gebruikers in staat stelt vaak terugkerende taken te automatiseren. Benn las zich in het onderwerp in en stelde een nieuw werkblad samen, dat met behulp van enkele macro’s het zes uur lange invoeringsproces van al die gegevens kon vervangen door wat in feite een druk op de knop was. Het schrijven van een rapport waar hij voorheen zo ongeveer een hele werkdag aan kwijt was, werd zo tot minder dan een uur teruggebracht.

Benn is een slimme gozer. Hij studeerde af in de economie aan een topuniversiteit (de University of Virginia), en net als veel anderen in zijn situatie had hij grote ambities. Hij zag algauw in dat die ambities de kop in zouden worden gedrukt als zijn belangrijkste professionele bijdrage in een Excelmacro kon worden samengevat. Hij besloot daarom dat hij zijn waarde voor de wereld moest vermeerderen. Na enig onderzoek kwam hij tot een conclusie: hij vertelde zijn familie dat hij ontslag ging nemen en computerprogrammeur zou worden. Zoals bij dergelijke plannen wel vaker het geval is, deed zich echter een probleem voor: Jason Benn kende geen enkele computertaal.

Als computerwetenschapper kan ik een open deur intrappen: computers programmeren is moeilijk. De meeste nieuwkomers hebben een vierjarige beroepsopleiding nodig voordat ze klaar voor hun eerste baan zijn, en dan is de concurrentie voor de beschikbare plaatsen ook nog eens heel groot. Jason Benn had niet zoveel tijd. Na zijn Excelopenbaring nam hij ontslag bij de financiële instelling en ging weer bij zijn ouders wonen, zodat hij zijn volgende stap kon voorbereiden. Zijn ouders waren blij dat hij een plan had, maar ze waren wel bang dat zijn terugkeer naar het ouderlijk huis voor langere duur zou zijn. Benn moest dus tastbaar werk leren, en dat moest vooral ook snel gebeuren.

Op dit punt stuitte Benn op het probleem dat talloze andere kenniswerkers ervan weerhoudt een spannender carrièretraject in te gaan. Iets ingewikkelds als computerprogrammering leren vergt intensieve, ononderbroken concentratie op cognitief veeleisende zaken – het soort concentratie dat Carl Jung naar de bossen aan de Zürichsee voerde. Zo’n intensieve inspanning is een vorm van diep werk. Zoals ik in deze inleiding al eerder zei, zijn de meeste kenniswerkers echter hun vermogen om diep werk te verrichten kwijt, en Benn was daarop geen uitzondering.

‘Ik zat voortdurend op internet en te kijken of ik nog mailtjes had, ik kon niet anders, het was echt dwangmatig,’ zei hij in een beschrijving van zichzelf in de periode die aan zijn vertrek bij de financiële instelling voorafging. Ter illustratie van zijn problemen met diepte vertelde Benn me over een project dat een leidinggevende bij het bedrijf hem ooit toevertrouwde. ‘Ik moest een businessplan schrijven,’ legde hij uit. Benn had geen idee hoe je een businessplan moest schrijven, en dus besloot hij vijf verschillende, al bestaande exemplaren te lezen. Dan kon hij ze met elkaar vergelijken en zou hij wel snappen wat er van hem gevraagd werd. Dat was een goed idee, maar Benn had een probleem: ‘Ik kon me niet concentreren.’ Hij geeft toe dat er in die periode dagen waren waarop hij vrijwel onafgebroken (‘98 procent van mijn tijd’) op internet zat. Het project om een businessplan te schrijven, waarmee hij zich vroeg in zijn loopbaan had kunnen onderscheiden, liep erdoor in het honderd.

Ten tijde van zijn vertrek bij zijn baas was Benn zich heel goed bewust van zijn problemen met diep werk, dus hij begreep dat hij, toen hij besloot zichzelf programmeren te leren, ook moest leren om de diepte in te gaan. Zijn methode was drastisch, maar effectief: ‘Ik sloot me op in een kamer zonder computer. Ik had daar alleen leerboeken, kaartjes om aantekeningen op te maken en een marker.’ Hij markeerde de belangrijkste stukken tekst in zijn programmeerleerboeken, vatte die op kaartjes samen en leerde ze hardop uit zijn hoofd. Het kostte Benn aanvankelijk veel moeite om die periodes zonder elektronische afleiding door te komen, maar hij had geen keuze. Hij móést die stof uit zijn hoofd leren, dus er mocht geen enkele vorm van afleiding in de kamer zijn. Geleidelijk leerde hij om zich beter te concentreren en na een tijdje bracht hij regelmatig vijf uur of meer per dag zonder verbinding in die kamer door, gefocust, zonder afleiding, hard aan het werk. ‘Ik heb in die periode een stuk of achttien boeken over het onderwerp gelezen,’ herinnerde hij zich later.

Nadat hij zich twee maanden zo in zijn studie had verdiept, nam Benn deel aan het berucht moeilijke Dev Bootcamp, een spoedcursus van honderd uur per week in het programmeren van webapplicaties (toen hij zich in het programma aan het inlezen was, stuitte Benn op iemand die aan Princeton was afgestudeerd en die Dev omschreef als ‘het moeilijkste wat ik ooit gedaan heb’). Dankzij zijn voorbereiding en zijn net verworven vaardigheid in diep werken was Benn daar een uitblinker. ‘Sommige mensen komen daar onvoorbereid naartoe,’ zei hij. ‘Ze kunnen zich niet concentreren. Ze kunnen niet snel leren.’ Slechts de helft van de studenten die tegelijk met Benn aan het programma begonnen, maakte het ook af. Benn slaagde niet alleen, hij was ook nog eens de beste van zijn klas.

Het diepe werk betaalde zich terug. Benn vond al snel een baan bij een technische start-up in San Francisco, die vijfentwintig miljoen dollar aan investeringen had binnengehaald en waar iedereen wel wilde werken. Het werk waar Benn nog maar een halfjaar eerder ontslag had genomen, had veertigduizend dollar betaald, in de nieuwe baan verdiende hij honderdduizend dollar – met op de markt van Silicon Valley welhaast oneindige groeimogelijkheden naarmate hij meer ervaring opdeed.

Toen ik Benn voor het laatst sprak, ging het hem op zijn nieuwe positie voor de wind. Met zijn nieuw verworven voorliefde voor diep werk huurde hij een appartement tegenover zijn werk, waardoor hij er ’s ochtends al vroeg kon zijn en urenlang geconcentreerd kon werken zonder dat anderen hem afleidden. ‘Op een goede dag kan ik me vier uur helemaal op mijn werk richten voordat de eerste vergadering zich aandient,’ vertelde hij. ‘En daarna ’s middags nog eens drie of vier uur. En dan staat mijn werk ook echt centraal: geen e-mail, geen Hacker News (een onder computerkenners populaire website), alleen maar programmeren.’ Voor iemand die toegaf in zijn vorige baan 98 procent van zijn tijd surfend op internet door te brengen was de transformatie van Jason Benn ronduit verbijsterend.

==

In het verhaal van Jason Benn zit een cruciale les: diep werk is niet een of ander nostalgisch sentiment van schrijvers en filosofen uit de beginjaren van de twintigste eeuw, maar een vaardigheid waar ook vandaag de dag veel mee te bereiken is.

Daar zijn twee redenen voor. De eerste heeft met leren te maken. We leven in een informatie-economie en die is afhankelijk van complexe, snel veranderende systemen. Sommige computertalen die Benn zichzelf aanleerde, bestonden tien jaar geleden nog niet, en over nog eens tien jaar zijn ze vast uit de tijd. En iemand die in de jaren negentig carrière in de marketing maakte, had waarschijnlijk niet kunnen bevroeden dat hij tegenwoordig toch echt digitale analyse onder de knie moest hebben. Om in onze economie blijvend van waarde te zijn is het noodzakelijk om snel ingewikkelde dingen te kunnen leren. Daarvoor is diep werk nodig. Wie zich die vaardigheid niet eigen maakt, zal met de verdere ontwikkeling van de technologie achteropraken.

De tweede reden waarom diep werk zo waardevol is, is dat de invloed van de revolutie in de digitale netwerken twee kanten op werkt. Als je iets nuttigs kunt maken, is de doelgroep die je ermee kunt bereiken (bijvoorbeeld werkgevers en klanten) eigenlijk onbegrensd, en daarmee ook je beloning. Maak je daarentegen iets middelmatigs, dan heb je een probleem, want dan is het voor je doelgroep heel eenvoudig om online iets beters te vinden. Of je nu computerprogrammeur, schrijver, marketeer, consultant of ondernemer bent, je situatie is vergelijkbaar met die van Jung toen hij Freud te slim af wilde zijn en die van Jason Benn die zich bij zijn start-up in San Francisco staande probeerde te houden: om te slagen moet je het allerbeste maken waar jij toe in staat bent, en daarvoor is diepte nodig.

De toenemende vraag naar diep werk is iets van de laatste tijd. In een industriële economie bestond een kleine klasse van mensen die over specifieke vaardigheden beschikten en voor wie diep werk van groot belang was, terwijl de meeste andere arbeiders zich prima wisten te redden zonder ooit te hoeven leren hoe ze zich ongestoord konden concentreren. Ze kregen betaald om hun bijdrage aan de lopende band te leveren, en in de decennia waarin zij dat werk deden, zou daar ook niet veel aan veranderen. Naarmate we op een informatie-economie overgaan, bestaat een steeds groter deel van de bevolking uit kenniswerkers en is diep werk een essentiële vaardigheid geworden; dat de meeste mensen dat nog niet onderkennen, verandert daar niets aan.

Diep werk is dus geen ouderwets kunstje dat zijn betekenis is kwijtgeraakt, maar een cruciale vaardigheid voor iedereen die omhoog wil in een wereldwijde, competitieve informatie-economie die de neiging heeft iedereen die zijn inkomen niet waard is af te danken. De echte beloning gaat niet naar degenen die soepel met Facebook weten om te gaan (een ondiepe, eenvoudig kopieerbare handeling), maar naar hen die zich op hun gemak voelen bij het bouwen van innovatieve, brede systemen die zorgen dat diensten draaien (absoluut een diepe taak, en moeilijk na te doen). Diep werk is zo belangrijk dat we het wel, om de woorden van zakelijk schrijver Eric Barker er even bij te halen, ‘de grootmacht van de eenentwintigste eeuw’ mogen noemen.8

==

We hebben nu twee gedachtelijnen besproken – de ene over de toenemende schaarste van diep werk, de tweede over de toenemende waarde ervan – en die kunnen we combineren tot het idee dat het fundament vormt voor alles wat er verder in dit boek ter sprake zal komen:

==

De diepwerkhypothese: Het vermogen om diep werk te verrichten wordt schaars in precies hetzelfde tempo als waarin het voor onze economie waardevoller wordt. De enkeling die zich deze eigenschap aanleert en tot de kern van zijn werkzame leven maakt, zal het dus voor de wind gaan.

==

Dit boek heeft twee doelstellingen en die zullen we in twee delen nastreven. De eerste, die in deel 1 behandeld wordt, bestaat eruit om jou ervan te overtuigen dat de diepwerkhypothese klopt. De tweede komt in deel 2 aan de orde en leert jou hoe je met deze werkelijkheid je voordeel kunt doen door je hersenen te trainen en je manier van werken zodanig te veranderen dat diep werk de kern van jouw professionele bestaan wordt. Maar voordat we ons op de details storten, zal ik eerst even uitleggen hoe ik zo’n adept van de diepte ben geworden.

==

Ik heb me er de afgelopen tien jaar helemaal op toegelegd om te leren me goed op moeilijke dingen te concentreren. Om de herkomst van deze belangstelling te begrijpen is het wel handig om te weten dat ik theoretische computerkunde heb gestudeerd en mijn doctoraal onderzoek bij de beroemde Theory of Computation-groep van MIT heb gedaan. In die kringen wordt het vermogen je te concentreren als een van de basisvaardigheden voor het werk beschouwd.

In die jaren had ik een werkruimte in dezelfde gang als een winnaar van een MacArthur-‘geniebeurs’, een docent die al aan MIT werkte voordat hij oud genoeg was om zelf een biertje te mogen bestellen. Deze theoreticus zat niet zelden in de gemeenschappelijke ruimte naar aantekeningen op een whiteboard te turen, met om hem heen een groep bezoekende wetenschappers van andere instituten die met hem mee tuurden. Dit kon uren duren. Als ik ging lunchen en een tijdje later weer naar mijn werk terugkeerde, zaten ze daar nog steeds te turen. Deze docent is moeilijk bereikbaar. Hij doet niet aan Twitter en als jouw naam hem niks zegt, beantwoordt hij je mailtjes meestal niet. Vorig jaar publiceerde hij wel zestien wetenschappelijke artikelen.

Deze vorm van opperste concentratie was in mijn studentenjaren schering en inslag. Het zal geen verbazing wekken dat ik algauw net zo’n toewijding aan diepte ontwikkelde als de anderen. Tot ergernis van mijn vrienden en de diverse publicisten met wie ik aan mijn boeken heb gewerkt, heb ik nooit een account op Twitter of Facebook gehad. Mijn enige activiteit op sociale media is mijn blog. Ik doe niet aan websurfen en ik haal mijn nieuws voor het overgrote deel uit de dagelijks thuis bezorgde Washington Post en de nationale nieuwsradio NPR. Ik ben meestal moeilijk bereikbaar. Op mijn auteurswebsite staat geen privé-e-mailadres, ik heb pas sinds 2012 een smartphone (mijn zwangere vrouw stelde me een ultimatum: ‘Voordat onze zoon geboren is, móét je een telefoon hebben die het doet’).

Mijn toewijding aan diepte heeft me aan de andere kant ook veel opgeleverd. In de tien jaar na mijn afstuderen heb ik vier boeken geschreven, mijn dissertatie voltooid, een groot aantal door deskundigen beoordeelde wetenschappelijke artikelen gepubliceerd en een aanstelling als docent aan de Georgetown University in de wacht gesleept. Deze omvangrijke productiviteit vond plaats terwijl ik op werkdagen toch vrijwel nooit langer dan tot vijf of zes uur ’s middags werkte.

Ik kan dit gecomprimeerde schema aanhouden omdat ik flink heb geïnvesteerd in het tot een minimum terugdringen van het ondiepe in mijn leven en het zo goed mogelijk benutten van de tijd die hierdoor vrijkomt. Ik organiseer mijn dagen rondom een kern van zorgvuldig gekozen vormen van diep werk, en de oppervlakkige activiteiten waaraan ik echt niet kan ontkomen, stop ik in kleine hoekjes in de periferie van mijn schema. Mij is gebleken dat vijf dagen per week drie tot vier uur per dag ononderbroken en zorgvuldig gerichte concentratie heel veel waardevolle resultaten oplevert.

Mijn toewijding aan diepte heeft me ook op andere terreinen dan mijn werk veel opgeleverd. Vanaf het moment dat ik van mijn werk thuiskom tot de tijd dat ik de volgende ochtend het huis weer verlaat, raak ik nauwelijks een computer aan (de enige uitzondering bestaat uit de bijdragen voor mijn blog, die ik het liefst schrijf als de kinderen in bed liggen). Dit vermogen om mezelf helemaal te ontkoppelen en me dus niet over te geven aan wat zoveel andere mensen doen – regelmatig even kijken of er nog e-mails zijn, om de haverklap even zien of de sociale media nog iets te melden hebben – biedt mij de gelegenheid ’s avonds echt bij mijn vrouw en twee zonen te zijn en voor een vader van twee ook nog eens een verrassend aantal boeken te lezen. Het gebrek aan afleiding in mijn leven heeft ook in het algemeen de achtergrondruis van de mentale spanning teruggedrongen die in het moderne leven vaak niet meer weg te denken is. Ik heb er geen moeite mee om me te vervelen, en dat levert soms verrassende beloningen op – zeker als ik op een luie zomeravond via de radio stukje bij beetje verneem hoe zich de wedstrijd van de Nationals ontvouwt.

==

Ik kan dit boek het best omschrijven als een poging om mijn voorkeur voor diepte boven oppervlakkigheid te formaliseren en uit te leggen, en om de details te onthullen van de methode die me geholpen heeft die voorkeur de ruimte te geven. Ik heb het denken hierover mede op papier gezet zodat jij mijn voorbeeld kunt volgen en diep werk in jouw leven centraal kunt stellen, maar dat is niet het hele verhaal. Mijn tweede reden voor het distilleren en onder woorden brengen van mijn gedachten is een verdere ontwikkeling van mijn eigen aanpak. Mijn keuze voor diep werk heeft me veel goed gedaan, maar ik ben ervan overtuigd dat ik mijn mogelijkheden nog altijd niet ten volle benut. Terwijl jij je op de ideeën en regels in de komende hoofdstukken stort en daar uiteindelijk mee triomfeert, mag je niet vergeten dat ik er zelf ook nog steeds mijn handen vol aan heb om oppervlakkige dingen rücksichtslos terzijde te schuiven en de intensiteit van mijn diepte te cultiveren (hoe het mij vergaat, lees je in de conclusie van dit boek).

Toen Carl Jung een revolutie in de psychiatrie wilde veroorzaken, bouwde hij een buitenhuis in de bossen. Zijn Toren in Bollingen werd de plek waar hij zijn vermogen om diep na te denken koesterde, en dat vermogen tot concentratie leidde tot zulke oorspronkelijke geschriften dat hij er de wereld mee veranderde. Op de volgende bladzijden ga ik proberen jou over te halen je eigen Toren van Bollingen te bouwen, het vermogen te cultiveren om in een wereld vol afleiding echt waardevol werk te leveren, en een waarheid te onderkennen die productieve en belangrijke personen uit het verleden ook graag onderschreven: een diep leven is een goed leven.

1. Jung, Carl, Memories, Dreams, Reflections, New York, Pantheon, 1963.

2. Currey, Mason, Daily Rituals: How Artists Work, New York, Knopf, 2013.

3. Zie voor de invloed van diep werk op Jungs carrière ook Cowgill, Charles, ‘Carl Jung’, mei 1997, www.muskingum.edu/~psych/psycweb/history/jung.htm.

4. Ik ontleen de beschrijvingen van diep werk van bekende mensen aan deze bronnen:

* Over Montaigne: Bakewell, Sarah, How to Live: Or A Life of Montaigne in One Question and Twenty Attempts at an Answer, New York, Other Press, 2010;

* Over Mark Twain: Mason Currey, Daily Rituals;

* Over Woody Allen: Robert Weide, Woody Allen: A Documentary, 2011;

* Over Peter Higgs: Sample, Ian, ‘Peter Higgs Proves as Elusive as Higgs Boson after Nobel Success’, The Guardian, 9 oktober 2013, www.theguardian.com/science/2013/oct/08/nobel-laureate-peter-higgs-boson-elusive.

* Over J.K. Rowling: https://twitter.com/jk–rowling.

* Over Bill Gates: Guth, Robert, ‘In Secret Hideaway, Bill Gates Ponders Microsoft’s Future’, The Wall Street Journal, 28 maart 2005, http://online.wsj.com/news/articles/SB111196625830690477.

* Over Neal Stephenson: een oude versie van Stephensons website, bewaard gebleven in een snapshot The Internet Archive, http://web.archive.org/web/20031207060405/http://www.well.com/~neal/badcorrespondent.html.

5. Chui, Michael et al., ‘The Social Economy: Unlocking Value and Productivity Through Social Technologies’, McKinsey Global Institute, juli 2012, www.mckinsey.com/insights/high–tech–telecoms–internet/the–social–economy.

6. Carr, Nicholas, ‘Is Google Making Us Stupid?’ The Atlantic Monthly, juli-augustus 2008, www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/07/is-google-making-us-stupid/306868.

7. Dit gegeven staat in de pocketeditie van The Shallows.

8. Barker, Eric, ‘Stay Focused: 5 Ways to Increase Your Attention Span’, Barking Up the Wrong Tree, 18 september 2013, www.bakadesuyo.com/2013/09/stay-focused.

Deel 1

Het idee

1.

Diep werk is waardevol

Met het naderen van de dag van de verkiezingen in 2012 werd het drukker op de website van The New York Times, wat bij gebeurtenissen van nationaal belang gebruikelijk is. Deze keer was het echter anders. Een onverklaarbaar groot deel van de bezoekers, volgens sommige metingen meer dan 70 procent, ging op de uitgebreide website naar één en dezelfde locatie. Het ging daarbij niet om een spectaculair voorpaginaverhaal of om een scherp commentaar van een van de met een Pulitzerprijs gelauwerde columnisten, maar om een blog van ene Nate Silver, die dol was op honkbalstatistieken en voor de gelegenheid de voorspelling van de verkiezingsuitslagen voor zijn rekening nam.9 Minder dan een jaar later vertrok Silver bij The New York Times (die hem trachtte te behouden door hem een staf van twaalf schrijvers toe te zeggen) en stapte hij over naar ESPN en ABC News, waar hij betrokken werd bij alles van sport en het weer tot de nieuwsverhalen van het netwerk en zelfs de uitzendingen van de Academy Award-uitreikingen.10 Er kan worden gediscussieerd over de methodologische ernst van de met de natte vinger verrichte voorspellingen van Silver, maar het lijdt geen twijfel dat dit vijfendertigjarige cijferwonderkind in 2012 een van de grote winnaars van onze economie was.11

Een andere winnaar was David Heinemeier Hansson, een briljante computerprogrammeur en de ontwikkelaar van Ruby on Rails, het webapplicatieframework dat tegenwoordig de basis vormt van enkele van de populairste internetbestemmingen, waaronder Twitter en Hulu. Hansson is partner in het invloedrijke ontwikkelingsbedrijf Basecamp (dat tot 2014 37signals heette). Hansson praat niet in het openbaar over de winst uit Basecamp en andere inkomstenbronnen, maar uit het feit dat hij zijn tijd verdeelt over Chicago, Malibu en autoracen in het Spaanse Marbella valt wel op te maken dat het hem voor de wind gaat.12

Ons derde en laatste voorbeeld van een duidelijke winnaar in de economie is John Doerr, algemeen partner in het bekende Silicon Valley-investeringsfonds Kleiner Perkins Caufield & Byers. Doerr financierde mede een heleboel van de belangrijke bedrijven die de huidige technologische revolutie entameerden, zoals Twitter, Google, Amazon, Netscape en Sun Microsystems. De opbrengst van de investeringen van het bedrijf is enorm geweest en op het moment van schrijven is Doerr goed voor meer dan drie miljard dollar.13

==

Hoe komt het dat Silver, Hansson en Doerr zo goed boerden? Op die vraag zijn twee soorten antwoord mogelijk. In de eerste plaats is er het micro-aspect, dat vooral gericht is op de persoonlijke eigenschappen en de tactieken die dit trio vooruit hebben geholpen. Het tweede soort antwoord is macro, omdat het minder op het individu slaat en meer op het soort werk waar zij voor staan. Beide vormen van antwoord op deze kernvraag zijn belangrijk, maar voor onze discussie zal het vooral om de macrovariant gaan, omdat die het best duidelijk maakt welke dingen onze hedendaagse economie beloont.

Voor een verdere verkenning van dit macroperspectief richten we ons tot twee economen van MIT, Erik Brynjolfsson en Andrew McAfee, die in hun invloedrijke, in 2011 verschenen boek Race Against the Machine op meeslepende wijze laten zien dat van de vele invloeden die zich doen gelden de opkomst van de digitale technologie onze arbeidsmarkt op de meest verrassende manieren verandert. ‘We bevinden ons in de beginfase van een Grote Herstructurering,’ leggen Brynjolfsson en McAfee in het begin van hun boek uit. ‘Onze technologie stormt vooruit, maar veel van onze vaardigheden en organisaties kunnen het tempo niet bijhouden.’14 Voor veel werknemers is deze achterstand een voorbode van slecht nieuws. Naarmate de intelligente machines beter worden en de kloof tussen machines en menselijke mogelijkheden kleiner wordt, zullen werkgevers steeds vaker geneigd zijn ‘nieuwe machines’ in plaats van ‘nieuwe werknemers’ aan te trekken. En waar een mens onontbeerlijk is, maken verbeteringen in de communicatie- en netwerktechnologie het steeds eenvoudiger om op afstand te werken, wat bedrijven stimuleert essentiële taken aan de uitblinkers uit te besteden – waardoor de plaatselijke talentenvijver onderbezet blijft.

De werkelijkheid is echter niet alleen maar grauw. Brynjolfsson en McAfee benadrukken dat de Grote Herstructurering niet het totale aantal banen vermindert, maar het werk in plaats daarvan anders verdeelt. In deze nieuwe economie zal een groter aantal mensen verliezen omdat hun werk geautomatiseerd uitbesteed wordt. Tegelijk zullen anderen niet alleen overleven, maar ook opbloeien en daardoor meer waarde krijgen (en dus ook beter betaald worden). Brynjolfsson en McAfee zijn niet de enigen die deze duale ontwikkeling van de economie voorspellen. In 2013 verscheen van Tyler Cowen, een econoom van de George Mason University, Average is Over, een boek waarin de uitgangspunten van deze digitale tweedeling ook worden benoemd.15 De analyse van Brynjolfsson en McAfee is echter zo nuttig omdat die vervolgens drie specifieke groepen benoemt die aan de goede kant van de tweedeling terecht zullen komen en een disproportioneel aandeel van de opbrengst van het Tijdperk van de Intelligente Machine zullen binnenhalen. Het is natuurlijk geen toeval dat Silver, Hansson en Doerr nu juist tot die drie groepen blijken te behoren. Laten we elk van de drie even benoemen, zodat we beter begrijpen waarom ze ineens zo waardevol worden.

==

De hoogwaardige medewerker

==

Brynjolfsson en McAfee noemen de groep die Nate Silver vertegenwoordigt die van de ‘hoogwaardige’ medewerkers. Vooruitgang zoals robotica en spraakherkenning zorgen voor automatisering van veel laagwaardige functies, maar de twee economen wijzen erop dat ‘andere technologieën, zoals datavisualisering, analyse, hogesnelheidscommunicatie en snelle prototypering tot een toename leiden van de bijdragen van een abstractere en meer op data gebaseerde vorm van redeneren, waardoor dergelijke banen meer waarde hebben gekregen’. Ofwel: degenen die goed kunnen omgaan met steeds ingewikkeldere machines en daar ook altijd weer waardevolle gegevens aan weten te ontlenen, zal het voor de wind gaan. Tyler Cowen vat het nog compacter samen: ‘Het gaat erom of je goed met intelligente machines kunt omgaan of niet.’

Dankzij het gemak waarmee hij grote databases van gegevens voorziet en aan de hand daarvan zijn geheimzinnige Monte Carlo-simulaties opstelt, is Nate Silver natuurlijk een schoolvoorbeeld van een hoogwaardige medewerker. Intelligente machines staan zijn succes niet in de weg, maar vormen er juist een essentiële voorwaarde voor.

==

De supersterren

==

Topprogrammeur David Heinemeier Hansson is een voorbeeld van de tweede groep die het in onze nieuwe economie volgens Brynjolfsson en McAfee goed zal doen: de supersterren. Hogesnelheidsdatanetwerken en samenwerkingsinstrumenten zoals e-mail en software voor virtuele vergaderingen hebben in veel sectoren van het kenniswerken een einde aan de plaatsgebondenheid gemaakt. Zo heeft het weinig zin meer om een programmeur in volledige dienst te nemen, kantoorruimte voor zo iemand vrij te maken en allerlei premies voor hem te betalen als je iemand als Hansson precies lang genoeg kunt aantrekken om het project waar je mee bezig bent te voltooien. In die laatste situatie krijg je waarschijnlijk meer waar voor minder geld, terwijl Hansson intussen ook allerlei andere cliënten kan bedienen en dus ook meer zal verdienen.

Dat Hansson gedurende de tijd dat hij voor jou werkt in het Spaanse Marbella zit en dat jouw kantoor zich in Des Moines in de staat Iowa bevindt, maakt voor jouw bedrijf niet uit, want de vooruitgang in de communicatie- en netwerktechnologie zorgt dat het proces toch naadloos kan verlopen (dit is natuurlijk wel een punt van zorg voor de iets minder goede programmeur uit Des Moines op zoek naar een regelmatig inkomen). Eenzelfde tendens doet zich voor op een toenemend aantal terreinen waarop de technologie een productieve vorm van op afstand werken mogelijk maakt, zoals consultancy, marketing, schrijven en ontwerpen. Als de talentenmarkt eenmaal universeel toegankelijk is, zullen degenen hoog in de markt veel verdienen en zal de rest het moeilijker krijgen.

In een baanbrekende verhandeling uit 1981 berekende de econoom Sherwin Rosen hoe het cijfermatig zat met die ‘alles of niets’-markten.16 Een van zijn essentiële inzichten bestond eruit dat hij talent, dat hij in zijn formules met de variabele q aanduidde, benoemde als een factor met een ‘imperfecte vervanging’. Rosen legde dat zo uit: ‘Een hele reeks matige zangers zal bij elkaar niet tot één buitengewoon optreden leiden.’ Talent is, met andere woorden, geen artikel waar je een grote hoeveelheid van inkoopt en mee kunt combineren tot je het gewenste niveau hebt gevonden. De beste heeft zijn prijs. Als je actief bent op een markt waar de consument uit alle deelnemers kan kiezen en de q-waarde van iedereen bekend is, zal de consument dus de allerbeste kiezen. Zelfs als de voorsprong in talent van de allerbeste op de eerstvolgende maar klein is, zal de superster toch veruit het grootste marktaandeel binnenhalen.

Toen Rosen in de jaren tachtig onderzoek naar dit effect deed, richtte hij zich vooral op voorbeelden onder filmsterren en muzikanten, van wie de markt in muziekwinkels en bioscopen duidelijk meetbaar is en waarbij het publiek toegang tot alle spelers heeft en zich van hun talenten kan vergewissen voordat het een aankoop doet. De snelle opkomst van de communicatie- en netwerktechnologie heeft allerlei voorheen plaatsgebonden markten tot net zulke universele speelvelden omgetoverd. Het kleine bedrijfje dat een computerprogrammeur of een reclamemaker zoekt, kan op een internationale markt van talenten terecht, net zoals de opkomst van de platenwinkel muziekliefhebbers in kleine plaatsjes de gelegenheid bood de plaatselijke muzikanten links te laten liggen en in plaats daarvan platen van de beste bands ter wereld te kopen. Het superstereffect is tegenwoordig dus breder toepasbaar dan Rosen dertig jaar geleden had kunnen voorzien. Steeds meer individuen in onze economie moeten tegenwoordig concurreren met de popsterren uit hun sector.

==

De eigenaren

==

De laatste groep die in onze economie tot bloei zal komen – en John Doerr is daar een vertegenwoordiger van – bestaat uit degenen met het kapitaal om te investeren in de bedrijven die de Grote Herstructurering mogelijk maken. Sinds Marx weten we dat het enorme voordelen heeft om toegang tot kapitaal te hebben. Het is echter ook een feit dat de ene periode meer voordelen biedt dan de andere. Brynjolfsson en McAfee wijzen erop dat naoorlogs Europa een slechte tijd was om op een stapel geld te zitten, want een snelle inflatie en een agressieve belastingheffing brachten de waarde van oud kapitaal verrassend snel omlaag (dat kunnen we het Downton Abbey-effect noemen).

In tegenstelling tot de naoorlogse periode is de Grote Herstructurering wel een tijd waarin toegang tot kapitaal erg handig is. Om te begrijpen waarom dat zo is, moeten we om te beginnen stilstaan bij de onderhandelingstheorie, een essentiële component in het economische denken die stelt dat bij geld dat verdiend wordt met een combinatie van investering en arbeid, de opbrengst ruwweg in verhouding zal zijn. De digitale technologie vermindert in veel industrieën de noodzaak van arbeid, en dus zal het deel van de winst voor degenen die over de intelligente machines beschikken toenemen. Een investeringsmaatschappij kan in de economie van nu met slechts dertien mensen in dienst kapitaal opbrengen voor een bedrijf als Instagram, dat voor een miljard dollar werd verkocht.17 Wanneer eerder in de geschiedenis kon zo’n geringe hoeveelheid arbeid tot zo’n hoge opbrengst leiden? Met zo weinig inbreng van arbeid is het deel van deze rijkdom dat terechtkomt bij de eigenaren van de machines – in dit geval de investeerders – hoger dan ooit tevoren. Een investeerder die ik voor mijn vorige boek sprak erkende, nauwelijks verbazingwekkend, maar wel enigszins beschroomd: ‘Iedereen wil mijn baan.’

==

Laten we de verschillende draden die we tot nu toe hebben gesponnen nog even benoemen. Het hedendaagse economische onderzoek stelt vast dat de nog nooit vertoonde groei en invloed van de technologie een totale herstructurering van onze economie tot gevolg heeft. In die nieuwe economie zullen drie groepen buitengewone voordelen ervaren: degenen die goed en creatief met intelligente machines kunnen omgaan, degenen die het best zijn in wat ze doen, en degenen met toegang tot kapitaal.

Voor alle duidelijkheid: de Grote Herstructurering waar economen als Brynjolfsson, McAfee en Cowen het over hebben is niet de enige economische tendens van onze tijd en de drie door mij genoemde groepen zijn niet de enige met wie het goed zal gaan, maar voor dit boek telt vooral dat deze tendensen, ook al zijn het niet de enige, erg belangrijk zijn en dat het deze groepen, ook al zijn het niet de enige, voor de wind zal gaan. Wie dus deel van een van deze drie groepen kan worden, zal de wind in de zeilen hebben. Lukt het niet, dan kan het je nog steeds heel goed gaan, maar dan zal je positie kwetsbaarder zijn.

Dit roept een voor de hand liggende vraag op: hoe word je zelf zo’n winnaar? Op het gevaar af dat ik jouw opkomende enthousiasme de kop in druk, moet ik om te beginnen toegeven dat ik geen geheime formule heb hoe je snel rijkdom kunt vergaren en de volgende John Doerr kunt worden (als ik die wel had, zou ik er geen boek over schrijven). De twee andere groepen zijn echter toegankelijk. Hoe we daar binnenkomen, is ons volgende onderwerp.

Hoe word je een winnaar in de nieuwe economie?

Ik heb net twee groepen benoemd die het goed zal gaan en waarvan ik denk dat ze toegankelijk zijn: degenen die creatief met intelligente machines kunnen omgaan en de sterren op hun gebied. Wat is het geheim voor toetreding tot deze lucratieve sectoren rond de zich allengs verbredende digitale kloof? Ik stel dat deze twee kernvaardigheden essentieel zijn:

==