Bezielend coachen van Adriaan Hoogendijk bevat een schat aan theorieën, modellen, vragen en opdrachten voor beginnende en gevorderde coaches.

Coaching voldoet aan de behoefte van mensen in alle lagen van een organisatie om actief te werken aan verandering die ook verbetering is. Maar om de vitaliteit van mens en organisatie te bevorderen, is coaching met diepgang en met oog voor grondhoudingen en ontwikkelingsprocessen essentieel. Hoogendijk is de expert op dit gebied.

Bezielend coachen behandelt alle aspecten die een professionele coach anno nu moet kennen en beheersen.

Adriaan Hoogendijk

Bezielend coachen

Fundamenteel, compleet, toegankelijk

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek is gebaseerd op enkele hoofdstukken uit De schoonheid van coachen.

© 2016 Adriaan Hoogendijk

Uitgeverij Business Contact

Omslagontwerp B’ij Barbara

Foto auteur Mathijs Hanenkamp

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 470 0981 8

D/2016/0108/794

NUR 808

Uitgeverij Business Contact maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

www.businesscontact.nl

www.adriaanhoogendijk.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 470 0968 9.

.

Inhoud

Inleiding

Hoofdstuk 1 – Wat is coachen?

De coach als vragensteller – Coaching is geen therapie – De coach als wijsheidszoeker – De coach blijft maar leren – Zelfliefde – Steeds preciezere vragen – Overdracht en tegenoverdracht – Evaluatie door de oefencliënt

Hoofdstuk 2 – Bezielend coachen

De ziel als ‘goudmijn’ – Intuïtie is cruciaal – Van ‘zielig’ naar bezield – Wijze coaches – Supervisievragen

Hoofdstuk 3 – Persoonlijke ontwikkeling

De levensloop: twintigers en dertigers – De levensloop: midlifefase – De levensloop: levensfilosoof – De levensloop: een oudere wijze? – Generositeit of menselijke kapitaalvernietiging – Persoonlijke ontwikkeling

Hoofdstuk 4 – Het oriënterende gesprek

Waarom naar een coach? – Het oriënterende gesprek – De coachopdrachten

Hoofdstuk 5 – De elementenvierhoek

Een elementenvierhoek interpreteren – De elf elementenvierhoeken – De zelfsturingscirkel – Zoeken naar bezieling

Hoofdstuk 6 – De overlevingsstrategieën van het enneagram

Negen overlevingsstrategieën – Van overleven naar leven – Kernkwadranten van de overlevingsstrategieën – De enneagrammatische handtekening – Pieken en dalen: van loslaten naar toelaten – Grondhoudingen om toe te laten

Hoofdstuk 7 – Het eerste coachgesprek

Mijn levensverhaal – Mijn kinderfoto’s – Mijn elementenvierhoek – Mijn enneagrammatische handtekening – Hoe vitaal leef ik? – Het bezielingsspel

Hoofdstuk 8 – Het tweede coachgesprek

De relatie met jezelf – De coachopdrachten – Emotiebrieven schrijven – Innerlijke dialogen schrijven – Werken met subpersoonlijkheden – De harmonisatiemeditatie – De bezielingsplaten – Diepgang in coaching – Hoe nu verder?

Hoofdstuk 9 – Het eerste loopbaancoachgesprek

Het koersonderzoek – Loopbaanzelfsturing – Loopbaancoaching – Speels en eigenwijs – Wat is jouw grootsheid?

Hoofdstuk 10 – Het tweede loopbaancoachgesprek

Outplacement – Solliciteren – Ondernemerschap – De vaardigheden van de loopbaancoach

Hoofdstuk 11 – Een innerlijke magiër?

Wonderlijke momenten in coaching – De ‘magiër’ of ‘sjamaan’ in onszelf – Balans herstellen – Zowel bijzonder als gewoon – Een ‘wounded healer’ – De wijsheid van het lichaam

Hoofdstuk 12 – Leef je je bestemming? Een summary

Tien kenmerken – Wijsheid, speelsheid en dankbaarheid

WERKBOEK

Coachopdrachten, serie 1 – Algemene inventarisatie

Mijn levensverhaal – Mijn kinderfoto’s – Mijn elementenvierhoek – Mijn enneagrammatische handtekening – Hoe vitaal leef ik?

Coachopdrachten, serie 2 – Over innerlijke hindernissen

Desastreuze overtuigingen – Moeten en niet mogen – Twijfels over mijzelf – Mijn innerlijke hindernissen – Blokkerende emoties, gevoelens en grondhoudingen – Mijn ‘innerlijke kinderen’ – Slachtofferschap versus verantwoordelijkheid

Coachopdrachten, serie 3 – Over liefde en verlangens

Checklist van het hart – Wanneer ben ik gelukkig? – Mijn ideale levensontwerp – Algemene levensvragen – Veertien inspirerende verlangens

Coachopdrachten, serie 4 – Over relaties (in werk en privé)

Vragen over je relaties – Vragen over je belangrijkste relatie – Schenken en ontvangen – Mijn elementenvierhoek in relaties – Vragen over je energie – Oordelen terugnemen

Coachopdrachten, serie 5 – De loopbaan verkennend

Reflecties op mijn werk en mijn loopbaan – Mijn energiehuishouding – Waarom wil ik werken? – Speelse vragen – Complimenten en adviezen – Een interessetest – De zeven basisvragen

Coachopdrachten, serie 6 – To the point in de loopbaan

Koerszoekende opdrachten – Met mensen werken – Criteria voor ondernemerschap – Marktgerichte inventarisatie – Mijn unieke aanbod en actualisatie cv – Mijn actieplan, ook qua ‘sociale media’

Noten

Gebruikte literatuur en verder lezen

.

Inleiding

Het is twaalf jaar geleden dat mijn vakboek De schoonheid van coachen verscheen; er zijn intussen tot mijn vreugde twaalf herdrukken van verschenen. In die twaalf jaar is er veel gebeurd. Duizenden coaches heb ik met collega’s mogen opleiden volgens coachmethodieken die ik in de praktijk heb ontwikkeld en die in de coachwereld de methode-Hoogendijk worden genoemd. Daarnaast hebben duizenden coaches zich laten inspireren door deze vitaliserende en bezielende methodieken, visies en uitgangspunten. Ik kijk met grote dankbaarheid op deze ontwikkelingen terug, en ik hoop nog veel jaren de concretisering van mijn missies te kunnen voortzetten.

Intussen is er in de wereld veel gebeurd. Rijkdom of welstand is niet meer vanzelfsprekend. Banen verdwijnen, veertigplussers worden eerder uit organisaties gezet en vaker uitgedaagd om zelfstandig ondernemer te worden. Baanverlies, faillissementen en fluctuaties op de huizenmarkt hebben voor velen grote consequenties gehad. Status en andere extern legitimerende aspecten van ons bestaan zijn voor velen verdwenen. De vraag is waar het leven nu eigenlijk om draait.

Ik ben ooit afgestudeerd op een doctoraalscriptie over de polariteit tussen liefde en angst: kies je voor liefde of kies je voor angst? Zoals de wereld zich ontwikkelt, lijkt deze polariteit alleen maar heftiger te worden. Er gebeurt zoveel uit angst. Hele oorlogen worden erdoor gevoerd. En er gebeurt ook zoveel uit liefde, maar dat haalt zelden de media. Dat is jammer, want daardoor krijgen mensen voortdurend een eenzijdig beangstigend beeld van de wereld voorgespiegeld, en worden ze eerder cynisch of depressief, en vergeten ze om hun hart te volgen en hun liefde te laten stromen.

Mensen lijken steeds meer contact te krijgen met hun gevoelens en ook gevoeliger te worden. We zijn met zijn allen de alleenheerschappij van het denken aan het verlaten. Dat heeft vergaande gevolgen, want wanneer je je gevoelens niet meer wilt onderdrukken, kun je er niet zo gemakkelijk meer omheen, moet je ermee leren omgaan en moet je leren ze te verwoorden in contact met anderen. Niet alleen de ratio, maar ook gevoelens en intuïtieve ingevingen zijn tegenwoordig uitgangspunten voor zelfsturing.

Wanneer je meer in contact komt met gevoelslagen in jezelf, kunnen die je wel eens overspoelen. Dat is heel gewoon, dat hoort bij het leven en je hoeft niet onmiddellijk naar een psychiater. Belangrijk is om gevoelens en situaties te verhelderen, want dan komen ze tot rust. De behoefte aan een coach lijkt in de toekomst alleen maar toe te nemen, want we zijn niet allemaal gediplomeerd in verhelderingsprocessen.

Je hoort mensen wel eens zeggen dat de ene helft van Nederland de andere helft van Nederland coacht. Ik zou willen dat dat zo was, want we hebben eigenlijk allemaal wel eens een gediplomeerde meedenker nodig. Een rekensom anno 2016 laat zien dat slechts één op de 450 mensen coach is. Dat is nogal weinig.

Als mensen gemakkelijker bij hun gevoel kunnen komen, krijgen ze ook eerder contact met hun verlangens en fascinaties en ontdekken ze waar hun hart naar uitgaat. ‘Doe de dingen die de meeste liefde in je wekken!’ schreef de Spaanse non Theresia van Avila vijfhonderd jaar geleden al. In de praktijk van coaching betekent dit dat bepaalde coachopdrachten in mijn methodiek bij veel cliënten tegenwoordig niet meer zo nodig zijn. Bij het coachen kan men tegenwoordig sneller to the point komen. Ik heb ook nogal wat nieuwe coachopdrachten ontwikkeld, die allemaal in dit boek zijn opgenomen, waardoor er sprake is van een actueel en rijk instrumentarium voor de coach.

Het is heel belangrijk dat de coach zelf eerst de coachopdrachten maakt, voordat hij ze inzet in zijn coachpraktijk. Tijdens het zelf maken ervan beginnen de coachopdrachten pas echt te leven en op grond daarvan kun je veel beter bepalen op welke momenten en bij welke vraagstukken je de verschillende coachopdrachten aan de cliënt meegeeft. Beter is zelfs om dit samen met een collega-coach te doen. De onderlinge uitwisseling zal zorgen voor meer visieontwikkeling op de effecten van de opdracht voor de cliënt. Intervisie voor coaches wordt spannend.

Om al deze redenen, maar ook omdat mijn methodieken in steeds meer coachopleidingen worden gebruikt, heb ik besloten het instrumentarium uit De schoonheid van coachen drastisch te actualiseren en opnieuw te publiceren onder de passende titel Bezielend coachen. Daarmee dient dit boek, samen met Geluk voor gevorderden, als basisboek in mijn opleiding tot bezielingscoach. Ik hoop op deze manier een bijdrage te blijven leveren aan de kwaliteit en de diepgang van coachen in Nederland.

De coachopdrachten staan in zes verschillende series achter in dit boek, maar ze zijn ook los te downloaden van mijn website: www.hoogendijkcoaching.nl.

Dank aan alle mensen die met mij meedachten in dit proces, en aan Hans en Nelleke van La Grande Combe in St. Izaire, in de Aveyron, waar ik gedurende een deel van dit scheppingsproces mocht verblijven, en aan Pim van Tol van Business Contact.

Adriaan Hoogendijk

Doorn, 2016

Hoofdstuk 1

Wat is coachen?

Wanneer heb je behoefte aan een coach? Wanneer je naar eigen smaak niet gelukkig bent. Of wanneer er dingen in je leven gebeuren die niet bevallen en geen goed gevoel geven. Of wanneer omstandigheden of andere mensen dwarsliggen. Vaak is er sprake van onplezierige emoties of gevoelens. Je zit in een situatie of een levensgevoel waar je van weg wilt. Dan is er verheldering nodig van wat er precies aan de hand is, van de situatie zoals je die wél wenst, van de weg daarnaartoe en van manieren om innerlijke hindernissen te transformeren.

Dat is alles. Zo is het leven. Met een bepaalde regelmaat maken alle mensen mee dat je, zoals schrijfster Lulu Wang het noemt, een ‘stoot krijgt, waardoor je uitgedaagd wordt om weer in je eigen stroom te komen’. Niks bijzonders, maar wel wanneer je van jezelf voortdurend gelukkig moet zijn – en dat in een samenleving waarin het ook vaak lijkt alsof we allemaal (verplicht) gelukkig moeten zijn.

Een vertrouweling kan in zo’n situatie helpen om helderheid te creëren vanwaaruit weer nieuwe wegen of perspectieven kunnen ontstaan, maar ook kan een coach uitkomst bieden. Omdat mensen graag zelf hun antwoorden en oplossingen willen vinden, is het vaak al genoeg om te luisteren en vragen te stellen. De coach is dan ook in de eerste plaats een gediplomeerde vragensteller. Inderdaad, gediplomeerd, want wat voor soort vragen, met welke diepgang en met welk doel stel je op welke momenten en in welke fasen van een coachtraject?

De coach als vragensteller

Eigenlijk is coachen terug te voeren op de vijfentwintighonderd jaar oude traditie van de filosofie. De filosoof Socrates vertelde op het marktplein in Athene niet hoe het leven, de wereld of het universum in elkaar stak, maar hij stelde vragen aan mensen, waarmee hij hen in de gelegenheid stelde om hun eigen antwoorden en oplossingen te bedenken. Zijn werkwijze werd maieutiek genoemd, Oudgrieks voor ‘vroedvrouwenkunde’. Je haalt er door vragen te stellen uit wat er aanvankelijk al in zat: het antwoord of de oplossing. Een coach is dus eigenlijk een soort vroedvrouw.

Het gaat vaak om verheldering. Vragen stellen werkt daarbij als een trein. De coach is ook maar een mens, dus die moet het hebben van zijn eigen nieuwsgierigheid. Benieuwd zijn is een voorwaarde voor professionaliteit, maar ook voor het werkplezier van de coach. Ontbeer je dat, dan moet je meteen met dit werk ophouden.

Professioneel is het ‘niet weten’ cruciaal. Ieder mens is anders. Te snel denken dat je de cliënt, zijn vraagstuk, zijn situatie of zijn probleem snapt, zorgt voor stagnatie. De cliënt voelt zich niet begrepen en krijgt het heel druk met het weerleggen van de verkeerde conclusies van de coach. Erg vermoeiend. En dat terwijl het ‘niet weten’ juist een motor is voor het geboorteproces van nieuwe gevoelens, inzichten en perspectieven en een proces van transformatie.

Bij het coachen zijn de meeste vragen inventariserend of ontdekkend van aard. De coach vraagt zich van alles af, maar juist daardoor krijgt de cliënt ook meer helderheid over zichzelf en zijn situatie. Altijd weer blijkt de LSD-methode wonderlijke resultaten te geven: Luisteren, Samenvatten en Doorvragen. De coach luistert, vat na verloop van tijd de essenties samen van wat de cliënt heeft verteld, de cliënt voelt zich gehoord en begrepen en is bereid om zich nog meer te openen en nieuwe dingen te ontdekken. En de coach vraagt vérder door dan mensen gewoonlijk in het alledaagse leven doen. De coach is beschikbaar als vragensteller, de cliënt geniet van de specifieke aandacht en als het goed gaat van de nieuwe inzichten.

De coach is dus een vragensteller, en hij is ook steeds aan het leren. Dat leren gaat nooit meer over, want iedere cliënt en elk vraagstuk of probleem is uniek en verdient ook weer net iets andere vragen. Ik ben altijd verontrust over de kwaliteit van mijn werk als coach wanneer ik zelf tijdens een gesprek niets heb geleerd. De lerende grondhouding van de coach is cruciaal voor de kwaliteit, want leren betekent openheid.

De coach stelt geen vragen om aan de hand van de antwoorden met een recept te komen. De coach is in beginsel geen deskundige die weet wat goed is voor de cliënt of hoe het in het leven moet. Natuurlijk, als je een wijs mens wilt worden, moet je coach worden, want je raakt wel bedreven in levenskunst: wat blijkt te werken in het leven en wat niet? En van daaruit kun je met tips komen, maar vaak is het beter om datgene wat je denkt te weten te gebruiken als voeding voor nieuwe vragen – liefst niet al te gesloten, maar open vragen (zie het schema van Ton Rijkers verderop in dit hoofdstuk).

Als er steeds meer helderheid ontstaat over de cliënt, over wat hem bezighoudt, over de situatie, over het vraagstuk of over het probleem, kan de coach langzamerhand meer uitdagende vragen gaan stellen. Hoe kijkt de cliënt zelf tegen de situatie aan? Wat wordt de nieuwe doelstelling? Hoe gaat hij het aanpakken? Uitdagende vragen hebben ook onmiddellijk het effect dat de cliënt zijn eigen verantwoordelijkheid voelt. Daarnaast kan de coach natuurlijk kijken of hij in aanvulling op de ideeën van de cliënt met hem kan meedenken over nieuwe stappen. De coach gaat er volstrekt vanzelfsprekend van uit dat de cliënt zelf verantwoordelijk blijft voor zijn situatie en zijn vraagstuk.

De coach is dus ook een meedenker en een visieontwikkelaar. Dat moet hij niet te snel doen, want dan komt hij in de rol van adviseur. Overigens hoeft dat geen drama te zijn voor de meer ervaren coach. Die weet zijn adviezen te brengen in een harmonische afstemming met het ontdekkingsproces waar hij met zijn cliënt in zit. Als de adviezen echt passen bij de cliënt, dan is de cliënt dik tevreden en kan hij weer verder met zijn nieuwe inzichten en perspectieven. Als de adviezen echter niet aansluiten, kan dat ten koste gaan van de mate waarin de cliënt zich door de coach begrepen voelt. In de praktijk is het altijd weer ontdekken wat werkt en wat niet – het is altijd weer leren door af te stemmen met deze specifieke cliënt.

Coaching is geen therapie

De coach is geen therapeut, dus hij hoeft geen kennisreservoir met zich mee te dragen over hoe een mens in elkaar steekt en wat de remedie zou zijn voor zijn probleem. De coach hoeft dus niet te spreken vanuit een deskundigheid, hij is werkelijk gelijkwaardig aan zijn cliënt, want beiden zijn bezig het leven te ontdekken en te verhelderen. Het is handig wanneer hij in grote lijnen iets weet van psychische aandoeningen, maar zijn cliënten zijn in principe ‘gewone’ mensen die zoeken naar verheldering en oplossingen. Precies zoals het leven in zijn algemeenheid is.

We zijn in onze cultuur ook vaak onnodig bang gemaakt voor emoties, maar die vormen in principe niet exclusief het domein van de psychotherapeut. Emoties zijn er voor de mens die ze voelt en die er wellicht lering uit moet trekken. Als er dan toch doorverwezen lijkt te moeten worden, dan wordt dit op gelijkwaardige basis met de gecoachte besproken. Niet alle problemen in het leven hoeven in één keer te worden opgelost, maar het resultaat van een coachingprogramma moet wel redelijkerwijs kunnen worden gehaald.

Wanneer zou er in het kader van coaching moeten worden doorverwezen naar een therapeut of naar andere specialistische hulp – of bij wijze van spreken naar een zonnig oord om eens flink uit te rusten? Het gaat dan bijvoorbeeld om:

ernstige kwetsingen in het verleden, die nog steeds zulke heftige emoties oproepen dat ze het leerproces in de zelfsturing te veel in de weg staan;

ernstige verslavingen die een succesvolle zelfsturing in de weg staan;

de diepste fasen in een burn-outproces (zodra men door het diepste dal heen is, kunnen vitaliserende zelfsturingsvaardigheden het genezingsproces echter juist weer versnellen, omdat het toelaten van verlangens met het oog op concretisering tevens een genezende werking heeft);

grote emotionele of mentale vermoeidheid, wanneer de gecoachte geen innerlijke ruimte meer heeft voor het ontwikkelingsproces in een coachingprogramma, bijvoorbeeld door langdurige grote drukte op het werk en/of ingrijpende privéproblemen.

Coachen wordt in sommige literatuur onderscheiden van counselen, superviseren, adviseren, mentorschap of instrueren, maar in de praktijk werkt dat niet zo. Als coach filosofeer ik soms met mensen over hun zingeving, soms leg ik uit hoe bepaalde aspecten van samenwerking of van de arbeidsmarkt in elkaar zitten, soms luister ik alleen, soms ben ik meer functioneringscoach, soms meer levenscoach, soms meer leraar, maar ik noem het allemaal coachen. Ik doe wat volgens mij nodig is om het coachdoel van de cliënt te bereiken.

De coach als wijsheidszoeker

Het is voor de coach belangrijk om ontdekkend, verwerkend en transformerend in het leven te staan, want alle persoonlijke ervaringen maken je achtergrondkader rijker. Een coach moet eigenlijk gefascineerd zijn door levenswijsheid en een verzamelaar zijn van levenskunstige vaardigheden. Er wordt meer gevraagd van een coach wanneer zijn cliënt zelf al veel heeft ontdekt in het contact met gevoelens en intuïtieve ingevingen. Het gaat in de coaching dan ook steeds meer om de rijkdom van de nieuwe brillen waardoor je naar jezelf, naar het leven, naar je situaties, naar je vraagstukken leert kijken.

Het is daarom voor de coach belangrijk te weten dat er vier levensprocessen gaande zijn: (1) het leven als leerproces (de lerende grondhouding), (2) het leven als creatieproces (de moedige tocht om je levensmissie te concretiseren), (3) het leven als helingsproces (de transformatieprocessen, vaak naar aanleiding van onplezierige emoties) en ten slotte (4) het leven als bewustwordingsproces. Ik schat in dat dit laatste het overkoepelende levensproces is, waar de drie eerstgenoemde processen dienstbaar aan zijn: de mens als wandelend bewustwordingsmachientje, wellicht in het kader van een veel groter plan dan wij in staat zijn te bedenken.

Wanneer de grondhouding van de coach nieuwsgierigheid is, vragen stellen, een onderzoekende houding, betrokkenheid, verbondenheid vanuit het hart en openheid voor wat gevoelens, fysieke signalen en intuïtieve ingevingen willen zeggen, dan kan er eigenlijk heel weinig misgaan. De cliënt zal haarfijn aanvoelen wanneer de coach echt luistert en communiceert vanuit zijn hart.

Heeft de coach een open verhouding met zichzelf en zijn eigen gevoelens en lichamelijke gewaarwordingen? Is de coach tijdens het gesprek gecentreerd in zichzelf? Zit hij goed in zijn vel? Staat hij er ook voor open dat de cliënt één grote spiegel voor hem of haar is? Kan de coach voor honderd procent beschikbaar zijn voor het proces van de cliënt, terwijl hij ook openstaat voor de signalen van zijn eigen lichaam, zijn eigen gevoelens, zijn eigen ingevingen? Kan de coach zijn innerlijke signalen vruchtbaar laten zijn voor de cliënt?

De basis moet in elk geval zijn: een open en niet-vooringenomen houding en waarneming van de coach, een grondhouding van verwondering ten aanzien van de unieke manifestatie van iedere afzonderlijke cliënt. De coach had misschien het gevoel dat hij de regels en valkuilen van het leven begon door te krijgen, maar dat kan zomaar weer worden ontkracht door hoe het leven van een specifieke cliënt blijkt te verlopen. Welke regels, normen en oordelen staan voor de coach nog als een paal boven water en welke zijn intussen al omgevallen? Wat is normaal, wat niet? Wat is slecht, wat is goed? Wat is ziek, wat is gezond?

Wijsheid wordt geboren uit verwondering over het leven en over het bijzondere. En dan hebben we het over het bijzondere van de gecoachte qua persoonlijkheid, levensloop, drijfveren, zingevend kader, kwaliteiten, valkuilen, uitdagingen en allergieën. Levenswijsheid ontstaat door het uitgestelde oordeel, door zelfreflectie, door het onderkennen van de eigen beperkingen en blinde vlekken en door de vraag wat we kunnen leren van al datgene wat ons overkomt.

De betrokkenheid van de coach bij de cliënt is belangrijk, maar de verbondenheid met zichzelf is nog belangrijker. Coaches zijn soms ‘helpers’ die zo graag willen helpen en oplossingen willen ‘schenken’ aan de cliënt dat ze bijna uit zichzelf naar de cliënt toe vliegen. Ik oefen met de studenten in mijn opleiding daarom het tegendeel. Dat gaat als volgt. Ga tegenover een ander zitten en blijf voor 80 procent gericht op je binnenwereld en slechts voor 20 procent op de buitenwereld. Doe dit tien minuten lang. Je mag wel langzaam wat gaan communiceren met de ander als je dat wilt, maar blijf voor 80 procent gericht op je binnenwereld. Dat blijkt voor veel (beginnende) coaches een lastige, maar zeer leerzame opdracht. Vanuit deze ervaring is het gemakkelijker om tijdens een coachgesprek de verbondenheid met jezelf te bewaren.

De coach zal ook zelf geraakt worden in zijn eigen proces. Daarmee zal hij echter moeten wachten tot na het gesprek met de cliënt. De coach moet dit onderscheid goed kunnen maken. Is een signaal van belang voor de cliënt of alleen voor hemzelf? Wanneer de coach voldoende verbonden is met zichzelf, heeft hij een innerlijke rust vanwaaruit hij dit kan onderscheiden. In het algemeen kun je zeggen dat zodra er een emotioneel geladen oordeel in de coach naar boven komt, dit meer zegt over de coach dan over de cliënt. Wat de coach zelf door schade en schande en met vallen en opstaan in zijn leven heeft moeten leren, zal hij ook eerder willen doorgeven aan de cliënt, maar in de praktijk is dat niet altijd even relevant of gepast.

Duidelijk is dat er binnen deze coachopvattingen weinig ruimte is voor het fenomeen van de zogenaamde ‘professionele distantie’ (dat in beroepsopleidingen helaas nog steeds wordt aangeleerd). Je kunt dit zien als een soort glasplaat tussen coach en cliënt: de coach ziet zijn gevoelens of emoties – die in hem worden opgeroepen door de situatie of het vraagstuk van de cliënt – afgeketst worden door de glasplaat naar zichzelf. De cliënt ziet een half mens tegenover zich, die er van zichzelf maar ten dele mag zijn of die zichzelf maar ten dele laat zien. Dat is niet zo uitnodigend voor het vertrouwen in de coach, maar voor de coach zelf kan dit als vervelend gevolg een burn-out betekenen.

Burn-out kan worden voorkomen wanneer je een wezenlijke ontmoeting hebt met je cliënt, van hart tot hart. Cliënten zeggen vaak tegen coaches dat wat ze zeiden als mens hen veel meer heeft getroffen dan wat ze zeiden als coach. Cobi Brouwer schrijft: ‘Wie het hart achterwege laat en scherpte inzet, creëert pijnlijke confrontaties zonder liefde. Dat kan leiden tot nieuwe stagnaties bij de cliënt of tot afwijzing van de coach. Wie het hart inzet zonder scherpte van waarneming, creëert een veilig contact, maar zonder de noodzakelijke beweging te creëren. Warmte en aandacht zonder meer kunnen echter wel helend werken.’

Enerzijds is de coach dus helemaal aanwezig, maar de coachrelatie is niet wederkerig. De coach stelt zijn tijd en aandacht, zijn ziel en zijn ervaring in dienst van de cliënt. Hij heeft ook een gevoelsmatige verbinding met de cliënt, en hij kan zo nu en dan iets zeggen van wat er in hem gebeurt, maar het gaat in grote lijnen niet over hemzelf. Hij is beschikbaar voor het proces van de cliënt. Die is met zichzelf bezig, heeft daar zijn handen vol aan en wil graag ondersteuning van zijn coach.

De coach blijft maar leren

De lerende grondhouding van de coach in zijn eigen levensproces werkt positief door in het ontdekkingsproces dat hij aflegt met zijn cliënt. De processen vinden vaak gelijktijdig plaats, maar de coach moet in de gaten houden dat hij in de eerste plaats beschikbaar is voor de cliënt. Het wordt lastig wanneer de cliënt iets van zichzelf laat zien wat de coach in zichzelf niet accepteert. Dan is het opletten geblazen, want de aandacht van de coach voor de cliënt en zijn vraagstuk moet oordeelloos zijn. Misschien wordt de coach in deze situatie geholpen om ook oordeelloos naar het betreffende thema in zichzelf te kijken. De coach is beschikbaar, maar kan gelijktijdig ook in een eigen helingsproces belanden. Tegelijk is het aan hem om het overzicht te houden over en alert te blijven op de details van het proces van de cliënt. Die gaat voor!

De valkuilen van de coach zijn:

greep willen hebben op het probleem of vraagstuk van de cliënt en weten hoe de oplossing moet luiden;

te interpreterend zijn ten aanzien van het verhaal van de cliënt;

het overnemen van de verantwoordelijkheid voor de beslissingen of het leven van de cliënt;

zich verliezen in het probleemsysteem van de cliënt.

Dat laatste merk je wanneer je in de wisselwerking met de cliënt de neiging krijgt om je te identificeren met de strenge vader, de zielige moeder, de boze buurman of de ongeduldige manager van de cliënt, of met aspecten van de cliënt zelf. De coach moet vrij zijn om als het nodig is advocaat van de duivel te kunnen zijn. Als de coach zich opgejaagd voelt, kan het nodig zijn dat hij dit met de cliënt deelt en dat ze gewoon samen bekijken wat er aan de hand is. Je kunt dit een metagesprek noemen: een gesprek over het gesprek. Je gaat er dan samen boven hangen en bekijken wat er eigenlijk gebeurt. Zegt het iets over de coach of zegt het ook iets over de cliënt? De vrijheid van de coach om alle mogelijk relevante aspecten te benoemen, is een voorwaarde voor kwaliteit.

Commitment en inzet van beide partijen zijn nodig om het coachingprogramma te laten slagen. De zelfwerkzaamheid van de cliënt, een actieve rol in het verhelderingsproces, het maken van de coachopdrachten tussen de gesprekken in: het mag allemaal van de cliënt worden verwacht. De coach faciliteert het leerproces van zelfwerkzaamheid en zelfsturing. Dus de coach die verzucht: ‘Het lijkt wel of ik al het werk zit te doen en de cliënt achterover leunt’, doet iets niet goed. De coach moet dit bij de cliënt ter sprake brengen.

De coach moet zich niet laten verplichten om helderziend, helderwetend of heldervoelend te zijn. Misschien is hij dat wel, dat is dan meegenomen, maar van de cliënt mag worden verwacht dat hij actief meedenkt en verheldert. Tijdens de gesprekken en het hele traject moet de coach de grote lijnen overzien en van daaruit mede kunnen bepalen welke onderwerpen en vragen relevant zijn en welke minder. Een coachingtraject moet een adequate zelfsturing van de cliënt tot gevolg hebben, ook wat betreft het onderhouden van de eigen vitaliteit, relaties, bewustzijn, bezieling en succes.

Zelfliefde

Het is de kunst van de coach om zich te laten inspireren door de cliënt, wie of hoe die ook is. Er is sprake van ‘comakership’: samen de levenspuzzels ontdekken en leggen. Door je te uiten en vragen van anderen te beantwoorden, in te gaan op reacties van anderen en feedback te krijgen help je jezelf en creëer je ook ruimte voor je eigen ontwikkeling in contact met anderen. Uiteindelijk hebben mensen de behoefte om de échte dingen van het leven met elkaar te delen. De zelfreflectie wordt erdoor vergroot, en daardoor nemen het zelfvertrouwen en de zelfsturing toe. Ook komt er zo nieuwe energie vrij. Daar zijn echte vrienden voor, maar als dat nodig is ook een professionele coach.

De coach mag het goede voorbeeld geven op het gebied van zelfliefde. Uiteindelijk betekent elk ontwikkelingsproces een toename van zelfliefde. Wanneer dat proces helemaal klaar is, ben je verlicht. Dat maken weinigen mee, maar het is een mooi streven. Zelfliefde kenmerkt zich door een liefdevolle innerlijke dialoog. Dat is geen vanzelfsprekendheid. Veel mensen zijn verpletterend streng ten opzichte van zichzelf, kunnen zichzelf in innerlijke dialogen de hele dag door afkatten. En dat betekent energieverlies, een gebrek aan zelfvertrouwen en uiteindelijk burn-out. Veel coachopdrachten in dit boek dagen juist uit tot liefdevolle dialogen met jezelf, wat ten goede komt aan geluk, een positieve uitstraling en succes in de zin dat je tot je recht komt en jezelf gaat zien als bijzonder mens.

De kunst van het luisteren mogen we niet vergeten: luisteren met al je aandacht en belangstelling, zó luisteren dat wanhopige en besluiteloze mensen opeens precies weten wat ze willen en wat ze moeten doen, zó luisteren dat verlegen mensen plotseling vrijuit durven praten, zó luisteren dat ongelukkige en bedroefde mensen vertrouwen krijgen en blij worden, zó luisteren dat mensen het gevoel krijgen dat ze er helemaal zijn (vrij naar Michael Ende in Momo en de tijdspaarders). ‘Misschien is aandacht wel het belangrijkste wat we elkaar ooit kunnen geven. Luisteren biedt een veilige haven voor de dakloze delen van de ander, al die delen die door hemzelf en door anderen zijn ontkend en ondergewaardeerd en waarvan nooit is gehouden,’ aldus Rachel Naomi Remen.

Wanneer het verhaal naar buiten mag komen, bewijst iemand voor zichzelf dat het verhaal er mag zijn, dat hij het al voor een stuk heeft geaccepteerd. Het oordeel ten opzichte van zichzelf is al minder geworden en hij heeft zich al wat meer losgemaakt van werkelijke of vermeende of te verwachten oordelen vanuit de wereld. Hij kan onderzoeken hoe hij het verhaal vruchtbaar kan maken en dan wordt een dramaverhaal getransformeerd tot een missieverhaal. Het is als een oester die van een vuiltje in zijn schelp een parel gaat maken.

En dan de stiltes! Die kunnen van essentieel belang zijn. Beginnende coaches zijn vaak bang voor stiltes. Ze beginnen dan zelf weer te praten en komen met nog een vraag. Daarmee kan veel waardevolle reflectie verloren gaan. Zwijgen is soms goud. De gecoachte kan nadenken, overdenken, verwerken en op nieuwe ideeën komen. Hij geeft wel aan wanneer hij klaar is om te reageren. Ik heb geregeld ervaren dat wanneer ik mezelf dwong om stil te zijn, de cliënt de belangrijkste woorden van het hele coachingtraject uitsprak!

Steeds preciezere vragen

Steeds preciezere vragen stellen is het parool. De cliënt is daar blij mee, want de kern van het probleem waarin de cliënt (even) vastzit, moet gedeeld, geaccepteerd en begrepen worden – door de coach, maar vooral door de cliënt zelf. Wanneer de coach iets niet begrijpt, zegt hij dat tegen zijn cliënt. Interessant is het vragenschema van Ton Rijkers in zijn boek De kunst van het coachen (zie blz. 24).

Het succes van coaching hangt voor een groot deel af van het type vragen dat de coach stelt. De gecoachte wil zichzelf en zijn eigen vraagstuk goed begrijpen en omdat hij er zelf middenin zit, ziet hij vaak kop noch staart. Er zijn ook vragen met het oog op verheldering van gedachten, emoties en gevoelens en vragen waarmee boven tafel kan worden gekregen welke gevoelens er onder de emoties liggen en waar die over gaan (bijvoorbeeld dat gevoelens van onzekerheid, verwarring of verdriet hebben geleid tot de emotie woede).

De cliënt wordt getrakteerd op de persoonlijkheid van de coach. Daar bedoel ik niet mee dat de cliënt at random deelgenoot gemaakt wordt van de gevoelens, inzichten en associaties van de coach, maar dat de coach zijn gevoelens, emoties, inzichten, beelden, associaties probeert om te zetten in voor de cliënt verhelderende vragen. Daarom is het relevant voor de kwaliteit van de coaching dat de coach zichzelf volledig accepteert. Hoe meer aspecten de coach van zichzelf heeft leren kennen, accepteren en transformeren, hoe beter hij in zijn werk kan zijn. Alles wat er in hem zit maar wat hij nog niet heeft leren kennen, verspreidt zich als kou. Dus de vraag is hoeveel warmte de coach zelf al in zijn leven heeft verworven.

De coach geeft feedback, waar de cliënt recht op heeft in het kader van zijn te behalen doelstellingen. Feedback kan verscholen liggen in de realiteitszin, in de gevoelens of gedachten van de coach. De coach kan zeggen: ‘Jouw gedrag roept nu het volgende in mij op…’ Eerlijkheid leidt meer tot vertrouwen en een vruchtbare samenwerking dan het achterhouden van feedback vanwege angst voor mogelijke negatieve reacties van de cliënt.

Feedback moet gericht zijn op verbeteringen en qua toon het liefst op nieuwe mogelijkheden en vergroting van zelfvertrouwen in de eigen (potentiële) kwaliteiten. Feedback moet niet gericht zijn op de persoon als geheel, maar op concreet omschreven gedrag en op het mogelijke effect van het gedrag. Het werkt daarbij goed om te letten op een evenwicht in negatieve en positieve kanten.1 Feedback moet een positief effect hebben op het leerproces van de cliënt, het moet motiverend zijn. Het bevestigt of vergelijkt standpunten en opvattingen en het roept op om tot inzichten en ideeën te komen. Feedback bevat dus geen uitspraken als ‘ik zal je eens vertellen hoe ik over de situatie denk’ of ‘ik denk dat het volgende aan de hand is…’2

Overdracht en tegenoverdracht

Wanneer je met mensen werkt, moet je altijd bedacht zijn op overdracht en tegenoverdracht. Overdracht betekent dat de cliënt gedrag, gevoelens en gedachten die hij oorspronkelijk ten opzichte van cruciale figuren in zijn jeugd had, overbrengt op de coach. Als de coach daar geen hinder van ondervindt en als de overdracht positief geladen is (de coach als nieuwe, maar nu ideale vader of moeder), kan hij deze overdracht gewoon laten bestaan totdat die vanzelf weer wegebt. Dan heeft die overdracht een functie gehad. Wanneer de overdracht negatief geladen is, kunnen beide partijen daar hinder van ondervinden en moet de relatie tussen coach en cliënt ter sprake komen.

Tegenoverdracht is een complicatie aan de kant van de coach. Dit kan plaatsvinden wanneer de coach zich in een positie laat manoeuvreren die de cliënt hem toebedeelt. Het gebeurt ook wanneer de coach op grond van zijn eigen geschiedenis onbewust zodanig op de cliënt reageert dat hij de afhankelijkheid of het verzet van de cliënt bekrachtigt. Een coach kan zijn cliënt schade toebrengen als hij ten onrechte de oorsprong van zijn eigen tegenoverdracht bij zijn cliënt probeert te leggen, terwijl deze in zijn eigen verleden moet worden gevonden. Als er geen sprake is van schade, dan toch zeker van een verlies van kwaliteit, effectiviteit of een goede verstandhouding. De coach moet dus blijvend alert zijn op de vraag of de coachingrelatie een of meerdere emotionele doelen in hemzelf dient.3 Een regelmatige zelfcheck om uit te zoeken of de relatie nog wel in alle opzichten gelijkwaardig voelt, kan voor de coach van belang zijn.

Hans Peter King schrijft hier prachtig over: ‘Ons gevoel komt nooit zomaar uit de lucht vallen of spontaan uit ons innerlijk omhoog borrelen. Daarom is het uitermate professioneel om expliciet en experimenteel met de cliënt te onderzoeken of en hoe die aanleiding relevant is voor de thematiek van de begeleiding. […] Als we in dit soort werk onze subjectieve en persoonlijke, “tegenoverdrachtelijke” gevoelens en impulsen in dienst van het proces van de klant geen plek en functie weten te geven, dan branden we net als onze clientèle op. We gaan dan twijfelen aan onze roeping en moeten vervolgens “ons ware zelf” herontdekken of op zoek gaan naar de verloren “bezieling” in ons werk. Wat let mij om tegen mijn klant te zeggen: “Weet u dat uw opstelling mij kwaad maakt en dat ik net zo weinig zin heb in werken met u als u blijkbaar met mij?” Of: “Ik vind ons gesprek tot nu toe niet erg aangenaam. Hoe vindt u het om hier te zitten?” Technisch, communicatiekundig, zijn dit voorbeelden van de “inzet van tegenoverdracht”. Met andere woorden: de eigen persoonlijke gevoelsmatige reacties of impulsen gebruiken in dienst van het proces van de cliënt. Weer anders gezegd: ervoor zorgen dat je zelf schoon en transparant blijft, want dat verlangt de ander van jou als begeleider en zo hoef je niet krampachtig, onzeker en onecht “professioneel” te zijn.

De reden dat we die directe en bijzonder effectieve en relevante feedback in ons werk maar zelden realiseren, is onze angst voor en onze onbekendheid met de gevoelens die je daarvoor naar de oppervlakte moet durven laten komen. Dergelijke eerlijkheid en transparantie is uiteindelijk kinderlijk eenvoudig en werkt snel en effectief. Wel vergt het een lange en vaak moeilijke weg van zelfonderzoek, zelfacceptatie, overwonnen schuld- en schaamtegevoelens en levenservaring. […] Er zijn drie voorwaarden voor het verantwoorde expliciteren of ventileren van de eigen gevoelens in relatie tot de cliënt: (1) Je moet zelf goed kunnen omgaan met die gevoelens. Alleen als jij ze kunt hanteren, zijn ze misschien als feedback bruikbaar en veilig voor de cliënt. (2) Je moet een duidelijk professioneel kader kunnen geven waarbinnen jouw persoonlijke gevoelens voor de cliënt niet kunnen worden misverstaan als een aanzet tot een persoonlijke relatie. (3) Je moet de cliënt goed duidelijk kunnen maken dat bij de uitwisseling van mogelijke negatieve gevoelens de relatie naar aanleiding daarvan wat jou betreft nooit op het spel komt te staan (onvoorwaardelijkheid).’ 4

Ik denk dat de kwaliteit van de coach toeneemt wanneer hij zich niet meer eenzijdig hoeft te identificeren met zijn gedachten, successen of status. Innerlijke vrijheid, ruimte en rust zijn ijkpunten voor een gevorderde ontwikkeling. Een goede coach beschikt over verschillende schakelvermogens. Als zich kansen of problemen voordoen, kan hij zijn eigen gedragsstijl snel herzien om een gesteld doel te bereiken. Hij past zich gemakkelijk aan veranderende omstandigheden aan. Hij kan schakelen van gespreksniveau naar metaniveau, van concreet niveau naar zingevings- of zielsniveau, waarbij hij zowel zijn cliënt als zichzelf kan blijven waarnemen.

Een prettige gespreksruimte, waarin rust en ruimte is voor de onderwerpen en men niet gestoord kan worden door anderen of een telefoon, is een vanzelfsprekende voorwaarde. Een goede verstandhouding tussen coach en cliënt, vertrouwen, eerlijkheid en openheid zijn dat ook. Het kan nodig zijn om expliciet te vermelden dat de coach een vertrouwensfunctie heeft, en niet zal rapporteren aan een organisatie, zonder overleg of een check door de cliënt zelf.

Evaluatie door de oefencliënt

In mijn opleiding tot bezielingscoach wordt de coach geëvalueerd door oefencliënten. De vragen op dit evaluatieformulier luiden als volgt.

Gecoacht te worden…

heeft verhelderend gewerkt ten aanzien van mijn actuele vraagstukken

heeft verhelderd wat ik echt belangrijk vind in leven en/of werk

gaf mij handvatten tot vitaliserende/bezielende zelfsturing

heeft consequenties voor mijn keuzes en beslissingen in leven/werk

Gecoacht te worden leverde mij verheldering op ten aanzien van mijn… vitaliteit en bezieling (waar ik warm voor loop)

valkuilen en actuele uitdagingen

zelfbeeld (te positief/te negatief)

verleden (de basis voor hoe verder)

huidige (werk)situatie

toekomst (persoonlijk levens- of loopbaanbeleid)

kijk op arbeid (de waarde ervan)

mijn persoonlijke missie

kwaliteiten (mijn unique selling points)

Ik had het gevoel dat…

ik nieuwe inzichten heb gekregen

ik nieuwe mogelijkheden heb ontdekt

er goed naar mij geluisterd werd

ik mij voldoende kon uitspreken

de coach mij begreep

ik zinvolle feedback kreeg

De coach vond ik…

een plezierige gesprekspartner

een verhelderende gesprekspartner

een vertrouwenwekkende gesprekspartner

een doortastende gesprekspartner

een belangstellende gesprekspartner

een enthousiasmerende gesprekspartner

Hoofdstuk 2

Bezielend coachen