WOEKEREN MET RUIMTE

Noud Köper

Woekeren met ruimte

Over de inrichting van Nederland

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek is mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van Bouwend Nederland. De organisatie heeft geen invloed gehad op de redactionele inhoud.

© 2010 Noud Köper
Omslagontwerp: Het vlakke land
Omslagillustratie: Jannes Linders
Auteursfoto: Ton Lentz
Boekverzorging: LINE up boek en media bv

ISBN 9789047020318
D/2010/0108/309
NUR 740, 755, 759

www.businesscontact.nl

1

Manhattan aan de Maas

Op volle toeren

Volkshuisvesting, daar draait het om in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog. Alle aandacht is gericht op het verslaan van volksvijand nummer één: de woningnood. Woningcorporaties draaien aan de knoppen van de op volle toeren draaiende bouwindustrie. Ruim de helft van de nieuwbouw bestaat uit zogenoemde woningwetwoningen, gebouwd met rijkssubsidie.

De resultaten van deze naoorlogse massaproductie verdienen niet altijd de schoonheidsprijs, maar zijn wel effectief en bepalen nog steeds een groot deel van het stadsbeeld. Uit deze periode stammen de bekende portiekwoningen, vaak vier of vijf hoog. De eerste galerijflats rijzen op in de binnenstad. Kenmerkend zijn ook de zogenoemde duplexwoningen: tijdelijk gesplitste woningen voor dubbele gezinsbewoning. De groeiende werkgelegenheid in het westen van het land heeft een aanzuigende werking op de rest van Nederland, die steeds meer naar de grote steden trekt. Ook al voert de Haagse politiek in de jaren 60 een actief spreidingsbeleid, de opmars naar de grote stad blijkt niet te stuiten.

Ook in het traditionele Hollandse polderlandschap tekenen de gevolgen van de wederopbouw zich duidelijk af. De grenzen van de bebouwde kom worden steeds verder opgerekt, de ene na de andere nieuwbouwwijk verrijst in de polder. De regering omarmt het zogenoemde groeikernenbeleid, wat leidt tot het nieuwe fenomeen ‘slaapsteden’: middelgrote gemeenten die in korte tijd moeten uitgroeien tot compleet nieuwe steden, zoals Zoetermeer, Alphen aan den Rijn, Spijkenisse, Nieuwegein, Purmerend en Lelystad. Woningen zijn er in overvloed, werkgelegenheid des te minder. Om bij hun kantoor in de grote stad te komen, staan de bewoners dagelijks uren in de file.

Wel vaker slaan de stedenbouwers de plank flink mis, zoals in de op hoogdravende idealen gestoelde Amsterdamse Bijlmer. De modale gezinnen die de flats in een oase van groen zouden moeten bevolken, blijven weg of kiezen voor de nieuwe stad Almere, zodat de hoogbouw vooral minder draagkrachtige bevolkingsgroepen aantrekt, waaronder veel kansarme Surinamers die na de onafhankelijkheid van hun land naar Nederland zijn gevlucht.

Ook in de binnenstad blijkt de samenleving niet altijd zo maakbaar als de wederopbouwers graag willen geloven. Na 20 jaar ongekende economische groei, maakt de oliecrisis van begin jaren 70 een einde aan de euforie. Juist in de vooroorlogse stadswijken komt de economische neergang hard aan. Het merendeel van de financieel draagkrachtige middenklasse is de afgelopen jaren weggetrokken naar slaapsteden en buitenwijken, de arme onderlaag is achtergebleven. Winkels en bedrijven sluiten hun deuren, de buurten verpauperen.

Aanvankelijk gaan de stadsbestuurders de problemen in de oudere binnenstadsbuurten te lijf met de sloophamer. Verkrotte woningen worden massaal afgebroken in ruil voor grootschalige kantoorpanden, moderne winkelcentra, verkeersvoorzieningen en parkeergarages. Maar in diverse oude wijken in de grote steden, zoals de Dapperbuurt in Amsterdam, ontstaat een tegenbeweging van bewoners die protesteren tegen het geweld van de stadsherstellers en ijveren voor een kleinschaligere, buurtgerichte aanpak. Stedelijke vernieuwing wordt de nieuwe trend, gebaseerd op de slogans ‘Bouwen voor de buurt’ en ‘Baas in eigen buurt’. Voor een strak gestuurde ruimtelijke ordening is hierin nauwelijks nog plaats; leidende begrippen zijn bewonersinspraak, keuzevrijheid, maatschappelijke ontplooiing, basisdemocratie en gelijke kansen. Het resultaat is een overvloed aan eentonige, gesubsidieerde huurwoningen in buurten waarvan vele enkele decennia later het dubieuze predicaat ‘Vogelaarwijk’ krijgen.

Een buitengewoon spraakmakend stuk

Eind jaren 80 slaat de stemming echter om. Na de socialistische visie op stadsvernieuwing wint een meer neoliberalistisch gedachtegoed terrein. De bevolking in de oude wijken woont inmiddels beduidend comfortabeler, maar de problemen zijn niet uit de buurt verdwenen. Ook groeit het besef dat de middenklasse is vergeten: veel gezinnen met een modaal inkomen zitten tegen wil en dank in een goedkope, gesubsidieerde woning.

Daarbij wil de regering de grote steden gebruiken om de economie van het land te versterken. Financieel gaat het in Nederland iets beter. Het tweede kabinet-Lubbers, bestaande uit CDA en VVD, is vastberaden om het economische herstel niet uit de vingers te laten glippen. De minister van VROM, de jonge liberaal Ed Nijpels, is ervan overtuigd dat de ruimtelijke ordening kan helpen bij de economische ontwikkeling van het land. De Randstad moet een internationaal concurrerend vestigingsmilieu worden, met toplocaties voor kantoren, internationale opleidingsinstituten en hoogwaardige woningbouw, geconcentreerd rond stedelijke regio’s.

Al tijdens zijn eerste dagen op het ministerie verbaast Nijpels zich over de sfeer op het departement. Terwijl hij al met één been in de volgende eeuw staat, is de aloude wederopbouwvisie op volkshuisvesting, met een nadruk op massaproductie voor de sociaal minder bedeelden, nog springlevend.

‘Toen ik aantrad als minister, was er nauwelijks een debat over ruimtelijke ordening’, blikt Nijpels terug. ‘De ideeën over volkshuisvesting op het departement waren sterk verouderd en compleet losgezongen van de economie en allerlei internationale ontwikkelingen. Ik heb toen geroepen dat we de naam van ons ministerie eigenlijk moesten veranderen in ‘Departement van de Kwaliteit van het Bestaan’. Om aan te geven dat er een fundamentele verandering moest plaatsvinden.’

Deze visie wordt vertaald in de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening (VINO), die in 1988 wordt gepresenteerd. Deze wijkt flink af van de voorgaande drie naoorlogse nota’s, die vooral over volkshuisvesting gaan. Nijpels wil ‘voorsorteren’ op de economie van de 21ste eeuw. Geen kwantiteit maar kwaliteit, is het uitgangspunt.

Nijpels: ‘Dat was een buitengewoon spraakmakend stuk. We zetten in op een veel sterkere binding tussen ruimtelijk en economisch beleid. En op het maken van keuzes voor sterke regionale knooppunten. We wilden de stedelijke gebieden versterken en de woningbouw daar ook concentreren. Met als gevolg dat we een enorme stammenstrijd kregen tussen allerlei gemeenten. Want ze wilden natuurlijk allemaal het sterke knooppunt worden.’

Na veel gelobby van diverse stadsregio’s komt het kabinet tot een lijst van maar liefst 13 stedelijke knooppunten die Nederland naar de volgende eeuw moeten trekken. Hierop prijken de grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht, maar ook buitengewestelijke kanjers als Zwolle, Leeuwarden en Breda. Zij moeten de concurrentieslag aangaan met andere Europese stadsconglomeraties als Londen, Parijs en Milaan.

De hoer van Zuid

Een van de eerste steden die werk maakt van het nieuwe, grootstedelijke denken in het ruimtelijke ordeningsbeleid is Rotterdam. Dit gaat met pijn en moeite, want in de tweede stad van Nederland is de stadsvernieuwing halverwege de jaren 80 nog springlevend. Van oudsher kent Rotterdam een vrij eenzijdige bevolking van arbeiders die het niet te breed hebben. Een rijke stad met arme mensen. Het kleine beetje financieel draagkrachtige middenklasse is de voorgaande jaren weggetrokken naar naburige slaapsteden en buitenwijken, de arme onderlaag is achtergebleven. Voor de overgebleven stadsbevolking trekken woningcorporaties buurt voor buurt lange rijen gesubsidieerde nieuwbouwwoningen op. Ook het in de oorlog verwoeste hart van Rotterdam wordt volgens moderne principes weer opgebouwd. Maar op de tochtige, betonnen Lijnbaan is de gezelligheid van weleer ver te zoeken.

De bizarre tweedeling van de stad maakt Rotterdam een lastig werkterrein voor stedenplanners. Al eeuwenlang vormt de Binnenmaas een onoverkomelijke barrière tussen het noorden en het zuiden van de stad. Het zuidelijke deel, in omvang en inwonertal circa een derde van de stad, staat er slechter voor dan de noordelijke buurten. De werkloosheid in oude wijken als Feijenoord en Charlois is hoog, het opleidingsniveau laag. Van oudsher is Zuid een aanspoelplek voor vreemdelingen; in vroegere tijden gastarbeiders uit Brabant en Zeeland, later immigranten uit Marokko, Turkije en de Antillen. Het gebied is de onderbuik van de stad, in de volksmond ook wel de ‘hoer van Zuid’ genoemd.

De rivier vormt in die jaren niet alleen een fysieke maar ook een psychologische barrière. Rotterdammers uit het noordelijke deel van de stad vertonen zich vrijwel nooit op Zuid, en omgekeerd. Een bekende grap gaat dan ook over een Rotterdammer die aan de overkant van het water iemand ziet lopen. Hij roept: ‘Hé, hoe kom ik daar?’ Zegt de ander: ‘Geen idee, ik ben hier geboren.’

Ook op het Rotterdamse stadhuis is Zuid een vergeten gebied. De aandacht van het gemeentebestuur gaat jarenlang vooral naar uitbreiding aan de noordkant van de stad of verbeteringen in het centrum. Maar medio jaren 80 kan het stadsbewind niet langer om het zuidelijke stadsdeel heen. Met name dient er een oplossing te komen voor de in onbruik geraakte havengebieden aan de zuidelijke Maasoever. Woningcorporaties staan al te popelen om de havens dicht te plempen en vol te stouwen met nog meer sociale woningen.

Ergens op het stadhuis leeft echter het besef dat meer van hetzelfde wellicht niet de beste oplossing is voor de stad. De ambitieuze stedenbouwkundige Riek Bakker wordt aangetrokken om een nieuwe visie te ontwikkelen voor het havengebied. Bakker staat op dat moment bekend als aanstormend talent. Ze heeft naam gemaakt met haar eigen succesvolle bureau en een prijsvraag in de wacht gesleept voor Parc de la Villette in Parijs. Toch accepteert ze een aanbod van het Rotterdamse gemeentebestuur om in dienst te treden als directeur van de gemeentelijke dienst Stadsontwikkeling. Hoewel ze van oorsprong geen Rotterdamse is – geboren in Amsterdam, opgegroeid in Meppel – wordt ze gaandeweg gegrepen door de dynamiek van de havenstad.

Wandelend langs de rivieroevers ziet Bakker de mogelijkheden. ‘Toen ik in ’86 in Rotterdam kwam, kende ik de stad niet echt goed’, vertelt ze. ‘Ik zag het oude havengebied aan de overkant en dacht: Ze zijn hier gestoord, daar ligt een prachtig potentieel voor het oprapen maar ze doen er niets mee. Ik ging voorzichtig polsen en het bleek dat de politici er geen zin in hadden. Nee, nee, Zuid was alleen maar ellende, de mensen zijn dom en arm, ze zijn sociaal onbeweeglijk, je bent knettergek als je er ook maar met je vinger naar wijst. Maar ik was jong, groen en onnozel en dacht: Het moet toch kunnen!’

Vriend en vijand zijn het er over eens dat Riek Bakker, een sigaarrokende dame met een ijzeren wil, een groot talent heeft om plannen te verkopen. En dat is precies wat ze doet op de Kop van Zuid. In drie maanden tijd ontwikkelt ze samen met architect Teun Koolhaas een revolutionair plan om de oude havens om te vormen tot hoogstedelijk gebied met veel voorzieningen langs de rivier, en woongebieden langs de binnenhavens. Naast sociale woningbouw komen er ook woningen in de duurdere prijsklassen, toeristische attracties en een grote hoeveelheid kantoren. Sommige historische gebouwen, zoals het voormalige pand van de Holland-Amerika Lijn, blijven bestaan, pal naast enkele nieuw te bouwen wolkenkrabbers, waaronder het 32 verdiepingen tellende World Port Center. Een nieuwe brug moet de Kop van Zuid met het centrum verbinden en de kloof tussen noord en zuid definitief dichten.

Bakker realiseert zich terdege dat een dergelijke grootstedelijke aanpak wel eens slecht zou kunnen vallen in een van sociale woningbouw doordrongen stadsdeel. ‘Het eerste wat ik dacht was: Dit moet goed worden gecommuniceerd. Toen hebben we een stel Amerikaanse communicatiespecialisten laten overkomen die een prachtige slideshow hebben gemaakt zoals alleen Amerikanen dat kunnen. Ik vond het heel belangrijk om iets te presenteren wat als het ware door je hersens en je lijf denderde. Maar het leek me verstandig om dat verhaal niet op kantoor te houden, dan kreeg ik te veel gedoe. Dus toen heb ik het bij mij thuis gedaan. In de ene kamer had ik een grote maquette en in de andere kamer die slideshow. En toen ben ik steeds kleine groepjes mensen gaan uitnodigen, stadsvernieuwingsmensen uit de buurt zelf, die me konden helpen om dit plan verder te verkopen.’

De ambitieuze plannen vallen, zoals verwacht, niet bij alle bewoners in goede aarde. ‘Soms was het echt een gevecht. Ze zeiden: Dat willen we niet hebben, we willen sociale woningbouw. En dan riep ik: Kijk nou eens hoeveel van jullie de afgelopen 20 jaar uit deze buurt zijn vertrokken. Straks zijn er geen winkels meer over en kunnen jullie kinderen hier niet meer naar school. Dan kun je er nog zo’n hekel aan hebben om aan de overkant van de rivier te komen, maar vroeg of laat zul je toch moeten, want dan is hier niets meer over. Gaan we dit een halt toeroepen, of gaan jullie straks allemaal in die rottige sociale woningbouw ten onder?’

Gaandeweg werpt Bakkers grass root-campagne vruchten af. Niet alleen op Zuid, ook in het noordelijke deel van de stad begint enthousiasme te ontstaan voor een ‘Manhattan aan de Maas’. Zelf herinnert ze zich dit iets anders: ‘Natuurlijk zei iedereen in mijn gezicht: Goed gedaan! Maar je had je nog niet omgedraaid of ze riepen: Dat mens is gek, het wordt nooit wat.’

Door het vuur

De voortvarende ontwikkeling van de Kop van Zuid is niet alleen te danken aan Riek Bakker, maar ook aan een gemeentebestuur dat in die jaren opmerkelijk eensgezind is over de nieuwe grootstedelijke aanpak, die op dat moment nog redelijk uniek is in Nederland. Het door de PvdA gedomineerde college staat weliswaar vierkant achter de sociale vernieuwing, maar is absoluut niet vies van een meer commerciële aanpak.

Ook burgemeester Bram Peper, een socialist van de oude stempel, kan zich al snel vinden in de hoogdravende plannen op Zuid. ‘Aanvankelijk had ik niet zoveel met Rotterdam. Ik heb het in de jaren 70 nog wel eens het wormvormig aanhangsel van de haven genoemd’, blikt de voormalig hoogleraar Sociologie terug op de periode dat hij de overstap maakte van de universiteit naar het burgervaderschap. ‘Ik trad aan in een behoorlijk zware tijd, er was economische crisis. Het was bezuinigen en nog eens bezuinigen. Maar na een tijdje had ik een gevoel van: Jeetjemina, dat bezuinigen hebben we nu wel in de vingers, wat zit ik hier eigenlijk te doen? Ik was tenslotte niet gekomen om lintjes door te knippen en kindertjes over hun bol te aaien.’

De burgemeester grijpt het moment aan om een stevige discussie op gang te brengen over de toekomst van de stad. ‘Ik heb een aantal wethouders bij elkaar geroepen en de vraag gesteld: Wat gaan we eigenlijk na de crisis doen? Dat heeft een golf van creativiteit tot gevolg gehad. Daarna heb ik een notitie geschreven van een bladzijde of 35 waarin ik uit de doeken deed wat er in Rotterdam ontbrak als stad. En dat was onder meer stedelijkheid. De plannen van Riek Bakker pasten daar op dat moment perfect in.’

‘Toen ik zo’n tijdje bezig was op Zuid, kreeg ik ineens een telefoontje van burgemeester Peper’, herinnert Bakker zich. ‘Hij vroeg: Wie bent u eigenlijk, wilt u even langskomen? Dus toen heb ik die hele maquette in de vrachtwagen geladen en met dat spul ben ik zijn kamer binnengedenderd. Hij was meteen om.’

Peper: ‘Ik herinner me nog heel goed dat zij zei: Jullie staan met je rug naar de rivier! En ze had groot gelijk.’

Bakker denkt met weemoed terug aan de samenzweerderige, maar collegiale sfeer rondom Peper. ‘Hij was een linkmiegel. Ik had mij met die plannen niet populair gemaakt bij een groot deel van de ambtenarij, want ik had ze allemaal gepasseerd. Als ze even de kans zouden krijgen, zouden ze mij met pek en veren de stad hebben uitgedragen. Maar als je Peper wat bracht en hij snapte het, dan ging hij voor je door het vuur. Hij verzamelde allemaal mensen om zich heen die van wanten wisten, die denkkracht en daadkracht konden inzetten om de stad verder te helpen. Maar als je het niet aankon, maakte hij, pats boem, korte metten met je. En was je snel weg.’

Gelukkig zit het stadsbestuur op dat moment geheel op één lijn. De wethouder van Ruimtelijke Ordening Jan Laan, wethouder Financiën Joop Linthorst en de directeur van het Rotterdamse Grondbedrijf, Jan Doets, behoren tot de intieme kring rondom Peper. Bakker: ‘Linthorst was de meest intelligente wethouder die ik ooit ben tegengekomen. En Doets was een enorme rauwdouwer, een krachtpatser. Hij heeft de hele financiële kant van de Kop van Zuid geregeld. Zonder hem was het allemaal niet gelukt. Hij was de financiële man, die afspraken maakte met de marktpartijen. Ik denk dat wij een ultieme combinatie waren.’

De financiële wonderdokter Doets heeft zelf ook goede herinneringen aan deze periode. Nadien schopt hij het tot directeur van ING Real Estate, waar hij een internationale vastgoedportefeuille van een slordige 47 miljard euro beheert. Nog altijd is hij achter de schermen een van de meest invloedrijke vastgoedmensen van Nederland. Maar de herinnering aan zijn Rotterdamse tijd in de tweede helft van de jaren 80 tovert steeds weer een glimlach op zijn lippen. ‘Het is een van de weinige periodes geweest dat het zo met collega’s klikte’, aldus Doets. ‘Dat gaf een dubbele versnelling, een soort Baron von Münchhausen-effect, dat Rotterdam zichzelf aan de haren uit de prut kon trekken.’

‘We waren met iets nieuws bezig’, blikt oud-wethouder Joop Linthorst terug. ‘Ik was lid van de Partij van de Arbeid en binnen die partij was het gedachtegoed over bouwen in de buurt en 100 procent sociale woningbouw absoluut nog gemeengoed. Zeker de wijk Feijenoord, die vlak tegen de Kop van Zuid aanligt, was een van de speerpuntwijken van de stadsvernieuwing en dus van het actiewezen. Dat was allemaal zeer kleinschalig en tuttig. Een soort dorpse benaderingswijze van de ruimtelijke problematiek: huisje, boompje, beestje, doe maar weer een rij portiekwoningen van drie verdiepinkjes. Dat individuen als ik daar wat kritischer naar keken, had men in eerste instantie nauwelijks door. Ineens hoorden ze allemaal verhalen over grootstedelijke ontwikkelingen, hoogbouw, economie en architectuur. Dat heeft volgens mij wel tot een eerste bewustzijn geleid dat je ook op een andere manier naar de stad kunt kijken.’

De Rotterdammers weten hun plannen met zoveel overtuigingskracht te brengen dat ook de landelijke politiek warmloopt voor het project. ‘We hebben toen in een oude loods een diner georganiseerd en het hele kabinet uitgenodigd’, vertelt Doets. ‘Keurig verzorgd, met een cateraar en wit damast over de tafels. En vervolgens het bekende ritueel met de slideshow en de maquette. Het was een prachtig tafereel. Die avond is het graantje gezaaid.’

De goede contacten met Den Haag komen later nog van pas. Doets: ‘Op een gegeven moment hadden we geld nodig voor de verbouwing van de Schouwburg. Rotterdam had zelf wel wat gespaard, maar we kwamen 7 miljoen tekort. Toen zijn Joop Linthorst en ik ’s morgens vroeg in de auto naar Elco Brinkman gereden, toenmalig minister van Cultuur. Hij had weinig tijd en riep bij binnenkomst: Ik heb een half uur! Wij zeiden: Het hoeft maar tien minuten te duren. Dus ik leg de plannen uit en Brinkman vraagt: Hoeveel hebben jullie nodig? En ik hoor Linthorst zeggen: We komen 14 miljoen tekort. Waarop Brinkman vraagt: En dan komen jullie niet meer terug? Wij: Nee, dan komen we niet meer terug. En zo werd het geregeld. Wij konden ons lachen niet inhouden totdat we de benedenportier gepasseerd waren. Ik vroeg aan Linthorst: Waarom zei je nou 14 miljoen? En hij: Ja, dat gaat toch altijd zo bij het Rijk? Je vraagt iets en je krijgt de helft. Dus ik heb maar hoog ingezet.’

Later blijkt overigens dat er nog een andere reden is dat Brinkman zo gemakkelijk overstag gaat. Doets: ‘Brinkman had net afgerekend met Amsterdam voor de Stopera. Daarmee vergeleken was die 14 miljoen een koopje.’

De krochten van de bureaucratie

Een heikel punt bij de ontwikkeling van de Kop van Zuid is de nieuwe brug, die volgens Riek Bakker een onmisbaar onderdeel is van het hele project. ‘Ook hier merkte ik dat mijn vijanden vooral mijn collega-ambtenaren waren’, vertelt ze. ‘De mensen van de verkeersdienst riepen: We hoeven geen nieuwe brug, de Willemsbrug heeft genoeg capaciteit. Maar het ging helemaal niet over capaciteit, het ging over mentaliteit. Die brug zou de twee losse delen van Rotterdam aan elkaar binden. Anders zou er nooit een mens naar de Kop van Zuid oversteken.’

‘Uiteindelijk hadden we Gemeentewerken zo ver dat ze wel een ontwerp wilden maken voor die nieuwe brug’, aldus Doets. ‘Maar hun architecten kwamen aan met een oersaai ding. Toen hebben we zelf maar een architect in de arm genomen. Dat werd Ben van Berkel en die bedacht de Erasmusbrug.’

De zwaanachtige constructie van Van Berkel verovert al snel alle harten. ‘Wat Riek daar allemaal heeft uitgespookt in de krochten van de bureaucratie weet ik echt niet, maar in ieder geval kwam zij aanzetten met een prachtig ontwerp’, zegt Peper. ‘Daarmee blies ze het plan van Gemeentewerken natuurlijk compleet van tafel. Die jongens vonden dat niet leuk. Maar ze had Linthorst en mij al helemaal ingepalmd, dus ze stond redelijk sterk.’

Er is één probleem: de Erasmusbrug valt zo’n 40 miljoen gulden duurder uit dan het ontwerp van Gemeentewerken. Peper: ‘De gemeenteraad had in een motie bepaald dat die brug niet te duur mocht worden. En dan kun je wel roepen dat die andere brug veel mooier is, maar dat heeft geen nut. Dus toen hebben we een truc bedacht. Ik had goede relaties in Den Haag, dus toen zijn Linthorst en ik naar Hanja Maij-Weggen gegaan, de minister van Verkeer en Waterstaat. En Joop, die sluwe vos, had ervoor gezorgd dat er al een week tevoren een prachtig model van die brug bij haar op de kamer op het departement was neergezet. Dan kon ze er een beetje aan wennen. En die schat heeft toen dat ontbrekende bedrag bijgelegd.’

Linthorst: ‘Dat model stond pontificaal op een dressoirtje. Ze was er helemaal weg van. Dat zijn achteraf gezien van dat soort cruciale momenten. Als een minister roept van ‘Prachtig, dat ding moet gebouwd worden’, wordt het een stuk makkelijker om zo’n project voor elkaar te krijgen.’

Uiteindelijk leggen Rotterdam en de rijksoverheid samen het ontbrekende bedrag bij. Ook al kost het minister Maij-Weggen nog wel enige moeite om de Tweede Kamer te overtuigen. ‘Premier Lubbers vond die brug eigenlijk te duur’, herinnert Maij-Weggen zich. ‘Ik werd meteen naar de Kamer geroepen om tekst en uitleg te geven. En toen heb ik een beetje demagogisch geroepen dat het arme Rotterdam in de oorlog zijn stadshart was kwijtgeraakt en best een mooie brug als landmark mocht hebben. En verder zei ik: Als ik niet kan kiezen, dan neem ik altijd het mooiste. Ik denk nog altijd dat Rotterdam met die brug een prachtig cadeau heeft gekregen.’

Met steun van Den Haag wordt de Erasmusbrug uiteindelijk gebouwd en in september 1996 officieel geopend door koningin Beatrix. Als dank regelt het Rotterdamse gemeentebestuur dat Maij-Weggen tijdens de plechtigheid pal naast de Majesteit staat, ook al is ze op dat moment geen minister meer. ‘Het was het minste wat we konden doen’, zegt Peper. ‘Zonder haar was het nooit iets geworden.’

Een blik op de toekomst

De Kop van Zuid wordt in planologische kringen graag aangehaald als voorbeeldproject dat de omslag in Nederland naar een moderne, grootstedelijke ruimtelijke inrichting markeert. Het nieuwe stadsdeel ademt in alle opzichten de grootstedelijke visie uit van de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening van VROM-minister Ed Nijpels. Na het kleinschalige Bouwen voor de Buurt-ideaal is er weer ruimte voor grootse ambities in de stad. Er komt weer sturing in de stedenbouw. Doel is om de stad aantrekkelijk te maken voor verschillende groepen op het gebied van economie, wonen en recreatie.

Toch is het de vraag of de Kop van Zuid niet eerder uitzondering dan regel is in de Nederlandse ruimtelijke ordening van die jaren. Dat het project ondanks alle tegenwerking toch is doorgezet, is vooral te danken aan de rauwdouwerige, samenzweerderige aanpak van het stadsbestuur onder leiding van Bram Peper. En ook dat mag niet altijd baten, want het project kent ook zijn mislukkingen. Hoewel er overdag door alle kantoorbouw flink wat bedrijvigheid is, heerst er nauwelijks de bruisende dynamiek die de grote stad kenmerkt. Het Entrepotgebied bij de jachthaven, waar volgens de planners een tweede stadscentrum had moeten verrijzen met horeca, winkels en luxeappartementen, blijkt niet de publiekstrekker voor de beter gesitueerden die het op de tekentafel had moeten worden. De meeste ondernemers zijn inmiddels weggetrokken en het stadsbestuur moet alle zeilen bijzetten om de verpaupering tegen te gaan en het project nieuw leven in te blazen.

Daarbij mogen de Rotterdammers bij de totstandkoming van de Kop van Zuid niet klagen over de steun van de Haagse politiek, die op moeilijke momenten altijd bereid is een steentje bij te dragen. Volgens Frans Evers, voormalig directeur-generaal van de Rijksgebouwendienst, is dat zelfs de belangrijkste reden dat het project overeind is gebleven. ‘Zeker in het begin was er geen enkele investeerder. Ja, de gemeente, maar dat was het. Het grondbedrijf had veel van de grond al gekocht en er waren geen kopers voor. Uiteindelijk hebben we de wethouder op de man af gevraagd: Wat zouden jullie ervan vinden als we het nieuwe belastingkantoor en de rechtbank naar de Kop van Zuid zouden verplaatsen? We waren daarover al jaren in onderhandeling en we konden het maar niet eens worden over de locatie en de prijs, dus dit was een voor iedereen bevredigende oplossing. Ik denk dat als die gebouwen daar niet waren gekomen, de Wilhelminapier nooit zo succesvol zou zijn geworden. Nog altijd staan er nauwelijks internationale hoofdkantoren. Rotterdam heeft namelijk geen kantorenmarkt. De stad heeft daarvoor gewoon onvoldoende te bieden.’