MIND OVER MATTER

Tideman heeft gelijk. In lijn met het Handvest van de Aarde is dit de tijd om te komen tot een economie met een hart; tijd om compassie in het middelpunt te plaatsen van maatschappij en bedrijf.

• Ruud Lubbers, oud-minister-president

Dit boek is ‘beyond economics’. Het geeft aan hoe de kredietcrisis deel uitmaakt van een bredere duurzaamheidscrisis en, belangrijker, hoe wij de duurzaamheidsuitdaging aan moeten gaan.

• Prof. dr. R.J.M. Dassen RA, bestuursvoorzitter Deloitte Nederland

Dit boek kan een bijzonder belangrijke bijdrage leveren aan de oplossing van mondiale uitdagingen. Het is in het bijzonder relevant doordat Tideman een integraal perspectief biedt op de vormgeving van de volgende fase in de maatschappelijke ontwikkeling.

• Jack Jacometti, vicepresident Future Fuels & CO2, Shell

Een knappe analyse en vooral een zinnig betoog voor een nieuwe benadering van economie en wat dit betekent voor het toekomstige leiderschap.

• Doekle Terpstra, voorzitter HBO-Raad

Een intellectueel overtuigend en emotioneel aantrekkelijk betoog over de noodzaak om onze wereld en zijn economische systemen opnieuw uit te vinden.

• Tex Gunning, raad van bestuur AkzoNobel

Tideman toont aan dat de financiële crisis geen ongelukje was maar het onafwendbare gevolg van reductionisme en blinde modellenverliefdheid. Maar hij zet er ook iets tegenover: een mensbeeld, een visie op de toekomst en hoe die er praktisch uit zou kunnen zien. Een must voor mensen die op zoek zijn naar een duurzaam perspectief.

• Peter Blom, ceo Triodos Bank

Sander Tideman leert ons op een onweerstaanbare manier om oude vanzelfsprekendheden opnieuw en vanuit een meervoudig perspectief te bezien. Hij opent daarmee het venster op een nieuwe en duurzame wereld waarin immateriële waarden de betekenis krijgen die zij al jaren verdienen, maar te lang niet hebben gekregen.

• Willem Lageweg, directeur MVO Nederland

Sander G. Tideman

Mind over matter

Van zeepbelkapitalisme naar
economie met een hart

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Sander G. Tideman
Uitgeverij Business Contact, Amsterdam

Omslagontwerp: Het Vlakke Land, Rotterdam
Boekverzorging: LINE UP boek en media bv

ISBN 9789047067023
D/2009/0108/057
NUR 781, 740

www.businesscontact.nl

Economisch resultaat is niet intrinsiek interessant. Niemand is werkelijk geïnteresseerd in het niveau van het bnp van vorig jaar of de wisselkoersen van volgend jaar. Mensen hebben van nature geen belangstelling voor de geldvoorraden, inflatie, groei, ongelijkheid, werkloosheid. (…) Economische zaken zijn alleen van belang voor zover zij mensen gelukkiger maken.

Andrew Oswald, Universiteit van Warwick

De manier waarop we meten beïnvloedt dat wat we doen. Als onze meetmodellen onjuist zijn, dan zullen onze beslissingen ook onjuist zijn.

Joseph Stiglitz, winnaar Nobelprijs voor de Economie in 2001 en voorzitter van de Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress

Mensen zijn veel altruïstischer en meer geneigd tot samenwerking dan de standaardtheorie voorschrijft. Het is de kunst voor economen om die intrinsieke motivering te stimuleren in plaats van te verdringen.

Bruno Frey, Universiteit van Zürich

Inleiding

De mensheid streeft voortdurend naar verbetering van haar lot. De economische wetenschap heeft hierbij de laatste eeuwen een grote rol gespeeld. Maar na de financiële crisis van 2008 staat deze rol ter discussie. Terwijl de economische tekstboeken schrijven over rationele keuzes, perfecte informatie en markten die naar evenwicht tenderen, zakten de financiële markten door wantrouwen als een kaartenhuis in elkaar. Banken gingen failliet of werden genationaliseerd en de economie raakte in een diepe recessie. De omvang van de crisis en de snelheid waarmee deze zich ontvouwde, verrasten iedereen. Er worden vergelijkingen getrokken met de depressie in de jaren dertig van de vorige eeuw. Het totale verlies aan kapitaal is echter zonder precedent. Het bedrag dat overheden (en de belastingbetalers) in de banksector pompten om het vertrouwen te herstellen, loopt in de duizenden triljoenen euro’s en is daarmee hoger dan de kosten van de Tweede Wereldoorlog, het Marshallplan en de Vietnamoorlog bij elkaar. Het is een crisis die Alan Greenspan, voormalig voorzitter van de Federal Reserve en een van de architecten van het systeem dat tot de crisis leidde, in ‘shocked disbelief’ (zijn eigen woorden) achterliet.

De oorzaken van de crisis zijn velerlei. Sommigen geven de schuld aan de topbankiers en hun graaicultuur, of hun onethische tovenarij waarmee zij producten creëerden die zij zelf niet begrepen. Anderen wijten de crisis aan het gebrek aan toezicht door financiële autoriteiten en aan ontoereikende regelgeving. Weer anderen wijzen naar het neoliberale laissez-faire idealisme achter het Amerikaanse economische beleid van de laatste decennia. Deze factoren tezamen verklaren wel het ontstaan maar niet de ongekende omvang en diepte van deze crisis, die jaren van recessie (of erger) tot gevolg zal hebben. Ondertussen hebben beleidsmakers in de wereld elkaar gevonden in de analyse dat het een ‘vertrouwenscrisis’ betreft. Er wordt op grote schaal geld in de markt gepompt om het vertrouwen van banken en consumenten op te peppen. Paradoxaal genoeg ondermijnt deze aanpak in veel gevallen het gebrekkige vertrouwen in de financiële markt nog verder. Als overheden de markt niet kunnen redden, wie dan wel? De Financial Times berichtte in oktober 2008: ‘Het gaat niet om vertrouwen in de banken, maar om vertrouwen in overheden om hen te redden.’

Deze crisis komt niet alleen. De mensheid staat een ecologische crisis te wachten die de huidige economische recessie zal overvleugelen. De poolkappen en gletsjers over de hele wereld zijn aan het smelten. De oceanen worden warmer en de waterspiegel stijgt. Door klimaatverandering zijn we geconfronteerd met het verlies van gewassen, voedseltekorten, overstromingen, droogte, plagen, bosbranden, stormen, hittegolven, ziekten en het uitsterven van vele diersoorten. Wetenschappers waarschuwen dat er in het jaar 2010 maar liefst 50 miljoen milieuvluchtelingen zullen zijn. Als we op de huidige voet doorgaan, zullen in het volgende decennium wereldwijd 600 miljoen mensen te maken hebben met voedseltekorten en 3,2 miljard mensen met een ernstig tekort aan water. De opwarming van de aarde is een probleem in een orde van grootte die de mensheid nog nooit eerder heeft gezien.

De econoom Nicholas Stern bestempelde in een toonaangevend Brits onderzoek uit 2006 de klimaatcrisis als een economisch bijproduct, want de grootste boosdoener – co₂-uitstoot – is het gevolg van de economische activiteiten van de mens.¹ Sindsdien is het meer gangbaar om de ecologische dreiging door de lens van de economie te zien. Want zonder ingrijpen lijdt niet alleen het ecosysteem schade, maar zal ook het economische en sociale leven worden ontwricht op een schaal die we alleen kennen van de grote wereldoorlogen. Het aanpakken van klimaatverandering is dus ook een economische uitdaging geworden.

De moeilijkheid is dat terwijl we de uitstoot van co₂ drastisch moeten terugbrengen, we nog een derde crisis voor de kiezen krijgen: het tekort aan energie. We zien een exponentiële toename in de vraag naar energie als gevolg van de groeiende wereldbevolking, die in 2050 zal zijn opgelopen tot 9 miljard, en de economische vooruitgang van landen als China en India. In het voorjaar van 2008 schoten de olieprijzen omhoog, waardoor hele industrieën lam kwamen te liggen. Dankzij de recessie daalde de olieprijs weer, maar dit is slechts tijdelijk: de olieindustrie zelf verwacht dat na 2015 de eenvoudig te exploiteren voorraden olie en gas niet meer in pas kunnen lopen met de immer groeiende vraag.² Regeringen, bedrijfsleven en energiegebruikers – dus iedereen op deze steeds vollere aarde – staan nu voor een driedubbele uitdaging: meer energie, minder co₂, met minder krediet.

Het wordt steeds duidelijker dat we deze uitdagingen niet zonder meer kunnen oplossen vanuit het conventionele economische paradigma. Het hele fundament van het mainstream ontwikkelingsmodel – vrijheid van kapitaal, marktwerking en oneindige materiële groei – staat ter discussie. Het industriële tijdperk met zijn nadruk op ratio, productie, consumptie, efficiëntie, specialisatie en de daarbij horende ‘beslis-en-beheers’ leiderschapsstijl loopt ten einde. We moeten ons herbezinnen op de uitgangspunten van het economisch model dat uit dat tijdperk stamt. Het is duidelijk dat onze economieën (op macro- en microniveau) niet losstaan van onze beslissingen, die veelal door emoties en niet alleen door ‘ratio’ zijn ingegeven, zoals begrippen als ‘vertrouwen’ laten zien. Als we een beter functionerende economie willen hebben, die niet als een roofdier maar in harmonie opereert met haar omgeving, die vertrouwen stimuleert in plaats van ondermijnt, moeten we opnieuw in ogenschouw nemen wie we zijn en hoe we leven.

Dit boek is het resultaat van mijn eigen zoektocht naar een betere economie. Toen ik afstudeerde in economisch recht, was ik in de vooronderstelling dat de praktijk mijn theoretische kennis zou staven. Later, toen ik werkzaam was als internationaal bankier, bleken de economische theorie en praktijk vaak ver uit elkaar te liggen. Toen ik in 1990 namens de ABN Amro Bank in China werd gestationeerd, zag ik hoe het kapitalistische systeem een geweldige vooruitgang kon betekenen voor de hogere klasse van de samenleving. Maar ik werd ook getuige van een ecologisch drama in wording. De markt zorgt niet voor het milieu of de allerarmsten. Ook viel me op dat marktwerking binnen financiële organisaties niet het beste uit mensen haalt: geleidelijk aan zag ik een cultuur van collegialiteit veranderen in een cultuur van streven naar persoonlijk gewin en onderlinge concurrentie.

Ik verliet de bank en schoolde mijzelf om in de organisatiepsychologie en verschillende aspecten van duurzaamheid. Als zelfstandig consultant kreeg ik de kans met vele andere organisaties te werken, over de hele wereld. Maar de grotere vragen bleven; ik zag de discrepantie tussen de theorie en praktijk van de economie groeien. Ik organiseerde een seminar hierover, getiteld ‘Compassion or Competition’ met onder meer de Dalai Lama en Ruud Lubbers en verwoordde mijn eigen prille gedachten in een essay in het boek over het seminar.³

Dit essay kwam onder de aandacht van de regering van Bhutan, een klein geïsoleerd gelegen landje in de Himalaya, die mij vervolgens vroeg haar motto ‘bruto nationaal geluk’ te toetsen aan de meer gangbare economische modellen zoals bruto nationaal product (bnp) en een conferentie hierover te organiseren in haar land. Dit gaf mij de kans met geestverwanten in contact te komen en mijn vragen en ideeën verder uit te werken. In 2005 publiceerde ik het essay ‘Mind over Matter; Towards a New Paradigm for Leadership in Business and Economics’. Hierop kwamen veel positieve reacties, waaronder de suggestie het materiaal uit te breiden tot een Nederlandse uitgave. De crisis van 2008 gaf mij de inspiratie om dat ook werkelijk te doen. En toen het Garrison Institute in New York mij begin 2009 opdracht gaf een onderzoek te leiden over de relatie tussen klimaatverandering en alternatieve economische systemen, kreeg ik toegang tot nieuw wetenschappelijk materiaal dat mij sterkte in mijn zoektocht. Ik begon te beseffen dat een boek hierover wel eens van waarde kon zijn voor de weg uit de crisis. Ik ben niet gestuit op nieuwe antwoorden op de grote uitdagingen die ons te wachten staan, maar wel op een ander perspectief dat het mogelijk maakt antwoorden te helpen ontdekken.

Wat is dit perspectief? In de conventionele economie werd de markt gezien als een zichzelf regulerend mechanisme dat vanzelf welvaart genereert. Daarbij gingen economen ervan uit dat er een positieve correlatie bestaat tussen materiële ontwikkeling – afgemeten aan een stijgend bnp en financieel profijt – en menselijk welzijn. Verdere analyse van de relatie tussen materiële ontwikkeling, de menselijke psyche en de wijdere omgeving viel buiten het bestek van de economische theorie. Maar hierin komt verandering: door baanbrekend onderzoek worden de psychologie en biologie relevant voor de economische wetenschap. Dit uit zich in nieuwe stromingen zoals de gedragseconomie, neuro-economie en complexiteitseconomie.

In dit boek wordt gesteld dat de principes die door deze nieuwe (combinatie van) wetenschappen worden ontdekt, soelaas kunnen bieden voor de problemen van nu. De ideologie die ten grondslag lag aan de vormgeving van het kapitalisme is achterhaald en moet worden vervangen door een nieuw palet aan uitgangspunten dat veel beter is uitgerust om de complexe wereld van vandaag en morgen te vatten. Terwijl de conventionele wetenschap zich richtte op de louter objectieve, materiële wereld, geven de nieuwe wetenschappen aan dat we ons daarnaast moeten verdiepen in de subjectieve, immateriële dimensie van het leven. Materie en de menselijke geest – en dus economie en bewustzijn – zijn immers onafscheidelijk, als twee zijden van dezelfde munt.

Een groeiend corpus – ogenschijnlijk ongerelateerd – onderzoeksmateriaal op het gebied van organisatie en management wijst ook in deze richting. Terwijl we meer inzicht krijgen in de subtielere maar noodzakelijke voorwaarden voor het creëren van economische waarde, ontstaat een nieuwe kijk op de wereld van economie en bedrijf.

Het beeld van de rationele en zelfzuchtige homo economicus, die opereert in een markt die naar evenwicht neigt en als vanzelf het publieke belang dient, houdt geen stand meer. Het nieuwe beeld is dat van een in beginsel sociaal georiënteerd, door emoties en een gevoel van rechtvaardigheid en integriteit gedreven mens, die door middel van relaties van wederkerigheid en vertrouwen mede vorm geeft aan een markt die in een permanente staat van disbalans verkeert.

Bovendien toont onderzoek aan dat het verstandig is economieën, markten en organisaties als levende systemen te beschouwen en niet slechts als een abstract en neutraal mechanisme. Een levend economisch systeem is niet alleen gericht op het behalen van optimale efficiëntie in de omloop en kosten van producten, maar dient ook een mate van veerkracht te bezitten op basis van sociale cohesie, cultuur en waarden. Het nieuwe economische model is niet gericht op het maximaliseren van winst of op abstracte cijfers zoals het bnp, maar op de kwaliteit van ons leven in samenhang met alles dat leeft. Dit is aanleiding om de toekomst met hoop tegemoet te zien.

Wat het nieuwe economische model precies inhoudt, is echter verre van duidelijk. We stuiten op vragen als: hoe moeten we immateriële waarden, zoals emotie, vertrouwen, welzijn, de natuur en de toekomst, kwantificeren en meten? Hoe zorgen we dat een per definitie dynamische en onzekere markt duurzaamheid ondersteunt in plaats van ondermijnt? Economische systemen zijn levende systemen; ze worden bepaald door het gedrag van mensen en bepalen op hun beurt dit gedrag, via een groot aantal samenhangende feedbackloops. Daarom moeten we deze vragen bekijken vanuit meerdere perspectieven, niet vanuit slechts één discipline.

In het eerste deel van dit boek gaan we terug naar de oorsprong van de economische ideologie. We onderzoeken diepgewortelde, maar daarom niet per se geldige overtuigingen over de werkelijkheid en de menselijke aard. We kijken hoe deze perspectieven achterhaald zijn geraakt en ons niet langer van nut zijn. In het tweede deel onderzoeken we de inzichten van een aantal nieuwe wetenschappen, die relevant zouden kunnen zijn voor de economie. Tot slot bekijken we in het derde deel mogelijke oplossingen. We laten veelbelovende nieuwe benaderingen zien en ideeën voor hoe we samen de volgende generatie economische systemen kunnen creëren.

Ik ben dank verschuldigd aan een groot aantal mensen. Mijn uitgevers Annemie Michels en Pim van Tol zetten mij aan het boek werkelijk te schrijven, nadat zij mijn oorspronkelijk in het Engels geschreven essay lieten vertalen naar het Nederlands. Mijn vriend en ex-collega Reinout van Lennep was een kritische meelezer in alle fasen van het boek en zijn doorleefde feedback heeft het boek op een hoger niveau getild. Ook ben ik speciale dank verschuldigd aan Herman Wijffels, Ruud Lubbers en Wessel Ganzevoort, voor initiële steun en inspiratie. Van talloze vrienden en collega’s die mij aanmoedigden verdienen Henk Schulte Nordholt, Jeroen Drontmann, Reinier Tilanus, Françoise Gielen, Hugo van der Zee, Gijs ten Kate en Roderick Bredero een speciale vermelding. Mijn vrouw Sandra en mijn kinderen Louise, Laurens en Bas lieten geduldig toe dat ik mij tijdens avonduren en familievakanties afzonderde. Ook dank ik mijn partners van het Garrison Institute in New York, die mij hielpen bij het opsporen van interessant materiaal uit de moderne wetenschappen.

Deel I

Lost in matter:
de stand van zaken

In dit deel gaan we terug naar de bron van de economische wetenschap en de grondslagen van ons huidige economische model, en volgen hun ontwikkeling tot en met de huidige recessie. We zullen zien hoe de steeds complexere werkelijkheid geleidelijk (en schoksgewijs) aan de gangbare economische modellen ontglipt. Eenzijdige modellen die louter omloop van materie meten, liggen niet alleen ten grondslag aan de recente financiele crisis, maar ook aan de toenemende ecologische problemen.

Stonehenge-wetenschap

Sinds het begin van de mensheid hebben we gezocht naar modellen om de wereld te verklaren om haar zodoende beter te kunnen hanteren. Zoals onze Keltische voorvaderen de stenen cirkels van Stonehenge gebruikten om de zon- en maanwending te meten, zo gebruikt de moderne mens wetenschappelijke instrumenten en wiskundige formules om de werkelijkheid te verklaren. De werkelijkheid is nog even complex en ongrijpbaar, maar de modellen zijn nu meer verfijnd, waardoor we de kleinste bacteriën en de grootste sterrenstelsels in beeld kunnen krijgen. Niet langer gebruiken we kringen van menhirs, maar de techniek van supertelescopen en diepgaande berekeningen uit de wiskunde.