Oorspronkelijke titel: All the time we thought we had

Oorspronkelijk uitgegeven in Groot-Brittannië in 2018 door Polygon, een imprint van Birlinn Ltd.

Tekst © 2018 Gordon Darroch

Nederlandstalige uitgave:

© 2019 Veltman Uitgevers, Utrecht

Vertaling: Saskia Peeters/Vitataal

Redactie en productie: Vitataal, Feerwerd

Opmaak: Fenatic, Oostwold

Omslagontwerp: Ton Wienbelt, Den Haag

© illustraties omslag: Shutterstock

ISBN 978 90 483 1789 9 papieren editie

ISBN 978 90 483 1793 6 e-book editie

Alle rechten voorbehouden

Voor meer informatie: www.veltman-uitgevers.nl

Voor Luc, Diny, Sanneke en Marlies

‘De emotie die lijden is, houdt op lijden te zijn zodra we ons er een duidelijk beeld van vormen.’

baruch spinoza, Ethica

‘Dan ga ik maar dood. Laat me ontdekken wat het is waarnaar ik verlang en wat ik vrees van de liefde.’

gillian rose, Love’s Work

Deel een

Glasgow

Hoofdstuk 1

Als de wereld instort, gebeurt dat niet met een enorme stoot energie, zoals bij een tsunami of een vuurwerkshow; hij vergaat gewoon tot stof. Ik ontdekte deze wrede waarheid op mijn achtendertigste verjaardag, toen ik met mijn vrouw in een witgekalkt kamertje zat en een vonnis hoorde dat ons allebei naar de ergste plek in het universum stuurde.

Het was een zonnige zomerdag in Glasgow, eind augustus 2012. Ik zou die middag werken, dus hadden Magteld en ik afgesproken samen te gaan lunchen. We zouden naar een eetcafé gaan en iets met friet bestellen, volgens goed Schots gebruik. We zouden proosten op het leven en onze gezondheid en nadenken over de toekomst, die net achter de horizon lonkte. Net als andere middenklassestellen werden we beheerst door onze persoonlijke doelen, waarvan de belangrijkste nu onze verhuizing naar haar vaderland Nederland was. We kwamen in materieel opzicht niets te kort, maar net als bij veel andere mensen in de westerse wereld die de middelbare leeftijd naderen, was er dat knagende gevoel dat we achter de feiten aan liepen. We moesten vooruit. Het leven was niet fantastisch of rampzalig en we hadden nog genoeg tijd om een nieuwe start te maken.

En we waren kerngezond. Normaal gesproken zou dat een ondubbelzinnige opmerking zijn. Maar drie maanden eerder was er een knobbeltje verschenen in Magtelds rechterborst. Het was er ineens, hard en rond als een golfbal, en het zat stevig vast. Haar borsten waren klein; het was dan ook onmogelijk dat die vreemde massa daar al lang onopgemerkt had gezeten.

Het was vast een cyste, verzekerde de huisarts ons, maar voor de zekerheid regelde hij een afspraak bij de radioloog van de afdeling oncologie in het Victoria-ziekenhuis. De woorden ‘oncologie’ en ‘radioloog’ waren onaangename termen uit een sinister rijk die maanden zouden weerklinken. We gingen op vakantie naar Frankrijk en deden ons best om het knagende angstgevoel buiten te sluiten.

Tijdens onze twee weken in Frankrijk pakten donkere wolken zich boven ons samen. In de eerste week, op een camping bij Gérardmer, werden we overvallen door noodweer dat tegen de wanden van ons chalet beukte en dat het stroompje dat langs de deur liep in een kolkende watermassa veranderde. Toen de bewolking openbrak, trokken we eropuit om ons te gedragen als toeristen. We wandelden over bospaden, aten in cafés, bezochten musea waar we niets van de achtergrond wisten en dobberden wat in een nabijgelegen meer. Vakantietijd moet je echt vooruitduwen, in tegenstelling tot gewone tijd, die je zo snel meesleurt dat je je hakken voelt branden op de grond. Op een ochtend stond ik vroeg op, geïnspireerd door een uitspraak van Hemingway over zwemmen in bergmeertjes, en doorkruiste ik een klein meertje verder heuvelopwaarts. Toen ik eruit kwam, vielen me twee dingen op: een bord met de woorden natation interdite en het vlijmscherpe grind op het pad rond het meer, tot aan de plek waar ik mijn schoenen had achtergelaten.

Euan en Adam, onze zoons, hebben een groot deel van de week peddelend op het snelstromende water doorgebracht. Het ijskoude water klotste over hun blote voeten terwijl ze hun visnetten door het water haalden en fantasiebeesten vingen. Op de zonnigste dag gingen wij op een waterfiets het meer op, terwijl de plaatselijke bevolking samengepakt in het strandcafé zat en keek alsof de lucht elk moment naar beneden kon vallen. En al die tijd probeerden wij niet te denken aan wat ons boven het hoofd zou hangen als we thuiskwamen en de tijd weer zijn normale snelheid kreeg.

Magteld kon kleine zorgen – een kwijtgeraakt bankafschrift, een vergeten afspraak of een onbetaalde rekening – opblazen tot complete crises. Ze was in Schotland meerdere keren opgeroepen voor juryplicht. Elke keer belde ze naar het gerechtshof, regelde ze een doktersverklaring en stuurde ze die op, met een brief waarin ze uitlegde dat haar burgerplicht helaas niet te combineren viel met haar taken als moeder van twee autistische jongetjes. In de weken daarna maakte ze zichzelf gek met de overtuiging dat de een of andere vergissing of onbuigzaamheid van hogerhand zou leiden tot een vreselijke sanctie. Pas toen ik na onze verhuizing kennismaakte met de harde vuist van de Nederlandse bureaucratie, begreep ik dat die angst niet uit de lucht gegrepen was. Maar als zich een werkelijk ontstellende situatie voordeed, ging ze daar opvallend kalm mee om. Je druk maken zorgde er niet voor dat de uitslag sneller kwam of de pijn van het wachten werd verzacht, en bovendien was het waarschijnlijk alleen maar een cyste.

De tweede week van onze vakantie zaten we in een groot huis in de Vogezen, waar haar ouders de hele familie hadden uitgenodigd om hun veertigste trouwdag te vieren: drie dochters, hun echtgenoten en de vier kleinkinderen. Magtelds jongste zus Marlies moest echter verstek laten gaan omdat haar eerste kind rond diezelfde tijd geboren zou worden. De familiebijeenkomst werd gedomineerd door wat de twee zussen met zich meedroegen. Een waas van oncontroleerbare gebeurtenissen hing aan de horizon.

Magteld voelde de fysieke afstand tussen haar en haar familie altijd het sterkst op verjaardagen. Toen er meer kinderen kwamen, werden die gebeurtenissen frequenter en levendiger en nam haar gevoel van verwijdering toe. Ik zag hoe ze haar hoofd boog, zelfs als ze probeerde te glimlachen, als haar moeder er aan de telefoon over vertelde. Bezoekjes aan haar vaderland riepen bij ons mooie beelden op van het gelukzalige, fijne familieleven dat we daar op een dag zouden hebben. We troostten onszelf al jaren met de idylle van emigratie en hadden concessies gedaan zoals een Nederlandse tweede naam voor onze kinderen: Euan Hartger en Adam Floris. Maar we kwamen nooit verder dan ijdele hoop.

Er was de botte dreiging van kanker, dat harde knobbeltje, voor nodig om onze verlangens concreter te maken. In Frankrijk hadden we onze plannen voor een verhuizing naar Den Haag, waar Magtelds andere zus, Sanneke, woonde, besproken en verder ontwikkeld. We gaven onszelf maximaal drie jaar, voor Euan naar de middelbare school zou gaan. Het was al lastig genoeg om twee autistische kinderen op te voeden nu we kerngezond waren, maar hoe moest het als een van ons een ongeluk zou krijgen, of erger? Ik dacht aan de neef van een collega die op een maandagavond door een hardrijder was doodgereden toen hij de sportschool uitliep; misschien zocht hij in zijn zakken naar zijn sleutels of bedacht hij wat hij zou gaan eten in de seconden voor die onberekenbare auto zijn leven wegvaagde. Het leven was zo broos, zo gevoelig voor willekeurige wreedheden. De ergste dingen die we tot dan toe hadden bedacht, kwamen van buitenaf: in een ravijn vallen, doodgaan door een vliegtuigongeluk, of een hoek omslaan en midden in een steekpartij terechtkomen. Kanker was een persoonlijker gruwel. Het confronteerde ons met de potentiële nachtmerries die zich in ons lichaam schuilhouden.

Tijdens een andere familievakantie, zes jaar eerder in Normandië, hadden we de eerste duidelijke tekenen van Euans autisme gezien. Magtelds moeder Diny nam haar kleinzoon, toen drie jaar oud, in zijn tuinbroek mee naar een wei waar ze koeien had zien staan. Hij pakte zonder morren haar hand en toen ze het veld hadden bereikt, keek hij wezenloos voor zich uit.

‘Waarom zeg je niets?’ vroeg Diny, enigszins geërgerd.

Euan reageerde niet. Ze draaide zich om, hij pakte haar hand weer vast en ze liepen de heuvel weer af.

Euan schikte zich in alles: als een volwassene een hand uitstak, pakte hij hem zonder meer aan. Mensen verzekerden ons dat hij een tevreden, evenwichtig kind was met een aanstekelijke, kakelende lach. ‘Ik hoor hem nooit huilen,’ zei onze buurvrouw goedkeurend. Maar op verjaardagsfeestjes zagen we hoe andere kinderen rondrenden en kletsten, voor het eerst proevend van taal, terwijl Euan stond toe te kijken, zonder iets te doen, alsof hij droomde. Zijn bekendste pose was staand voor de radiator terwijl hij uit zijn hoofd liedjes van zijn lievelings-cd’s zong en de woorden en instrumentale delen als een brij uit zijn mond kwamen.

Op de crèche speelde hij in zijn eentje in de boekenhoek. ‘We hebben nooit last van hem,’ stelden de leidsters ons gerust. Op een dag stond een oudere leidinggevende me op te wachten toen ik hem kwam halen. ‘Ik wil je iets laten zien.’ Ze legde een rij genummerde kaarten neer, op volgorde, alleen legde ze twee kaarten verkeerd. Euan zag direct wat er niet klopte en wisselde de kaarten om. ‘Dat heb ik een kind van drie nog nooit zien doen,’ zei ze met een verbaasde uitdrukking op haar gezicht.

‘Hij wordt een wiskundegenie,’ zeiden vrienden. Maar Euan was meer een raadsel dan een wonderkind: een stil, bijna griezelig onafhankelijk jongetje dat het liefst naar de teller van de cd-speler keek. Vrienden en familieleden zeiden dat hij te slim was om autistisch te kunnen zijn. Ik weet nu dat intelligentie autisme niet uitsluit. En ‘tevreden’ verklaarde niet dat hij zo stil was. Zelfs als Euan op de crèche door een ander kind werd belaagd, schreeuwde of huilde hij niet, en pas veel later op de dag zag een van de leidsters dan een blauwe plek in zijn gezicht. Euan had geen woorden om uit te leggen wat er was gebeurd.

We besloten dat er iets mis moest zijn. Magteld gaf mij de schuld, ik gaf haar de schuld, we gaven onszelf de schuld. We spraken te vaak uit zijn naam, zeiden mensen die niets wisten van de uren dat we op een reactie van hem wachtten. Magteld stond knarsetandend te trillen als ze probeerde hem te dwingen naar haar te luisteren. Ik boog mijn hoofd in passieve razernij. Als Euan eenmaal een doel voor ogen had, ontwikkelde hij zo’n sterke tunnelvisie dat het een ramp was om hem ervan af te brengen. We maakten op een zondag de fout dat we gingen wandelen in het Queen’s Park, waar Euan graag naar de slangen in de broeikassen ging kijken. Die waren op zondag gesloten, maar Euan sleepte me een halve kilometer aan de hand achter zich aan, schreeuwend dat hij de slangen wilde zien. Hij gaf het pas op, met tegenzin, toen we voor de afgesloten ijzeren poort stonden.

Maar autisme? Dat was ondenkbaar. Het was de tijd dat arts in ruste Andrew Wakefield de wereld ervan wilde overtuigen dat het BMR-vaccin verantwoordelijk was voor autisme, en de media richtten zich vooral op de groteske, verontrustende aspecten ervan. Op het nieuws zag je gekwelde moeders die vertelden over hun teruggetrokken, emotieloze kind dat je dan in een hoekje op de achtergrond zag zitten, schommelend en met de armen wapperend en vreemde geluiden uitstotend, opgesloten in een wereld van stilte. Het was ondenkbaar dat onze slimme, giechelende, van muziek genietende peuter zo’n kind was.

We waren bang, omdat we onze zoon amper kenden. We moesten nog een heleboel over hem leren. En over onszelf.

Twee weken na thuiskomst ging Magteld terug naar het ziekenhuis voor een mammogram. ‘Het is waarschijnlijk een cyste,’ zei de specialist terwijl ze de onwrikbare massa in Magtelds borst bevoelde. Voor de zekerheid nam ze toch een biopt, een stukje weefsel van het knobbeltje dat onder een microscoop zou worden onderzocht. De uitslag zou een week later volgen. Die afspraak was op de dag van mijn verjaardag. De lunch zou dus dubbel feestelijk zijn: we zouden vieren dat mijn jaren zich zonder problemen aaneenregen én dat we verlost waren van de angst voor kanker die onze zomer had overschaduwd.

We waren iets voor de afgesproken tijd in de kliniek. Het ochtendspreekuur liep op zijn einde. Er zaten nog maar een paar patiënten te wachten en Magteld werd bijna direct opgeroepen. We werden naar een spreekkamer met gemakkelijk te reinigen meubilair en ongefilterd licht gebracht en wachtten daar vijf meedogenloze minuten. We grapten dat we in de kastjes konden snuffelen om te kijken of we iets konden stelen. Het was een manier om niet te denken aan de reden dat we er zaten.

De deur zwaaide open en twee vrouwen die we nooit eerder hadden gezien, beenden naar binnen. Ze glimlachten aarzelend. Het leek donkerder te worden in de kamer. Ik vroeg me af waarom ze met zijn tweeën waren, als politieagenten in een tv-drama op zondagavond.

De ene vrouw ging tegenover Magteld zitten en de andere naast haar, zodat we met zijn vieren een ruitvorm maakten. De eerste stelde zichzelf en haar collega voor. Ze noemde alleen hun namen, niet hun functies, viel me op.

In mijn herinnering speelt het volgende tafereel zich in slow motion af, want ik kan het met moeite terugkijken. Het was een moment dat het leven om zijn as heen draaide, dat het heden en verleden van kant wisselden, net als toen Alice door de spiegel stapte: aan de ene kant angst en gemiste kansen, aan de andere kant hoop en verlossing. De hoogmoed van de jeugd is dat de toekomst bevrijdend is: er is altijd genoeg tijd om eerdere fouten te herstellen.

De chirurg, mevrouw Winter, leunt in mijn herinnering een beetje naar voren, klaar om haar verschrikkelijke lading te lossen. Haar ogen zijn donker, in afwachting van Magtelds reactie. De borstkankerverpleegkundige, Jennifer, heeft haar benen over elkaar geslagen en frunnikt aan haar lange, donkere haren. Magteld heeft haar handen in haar schoot gelegd, haar gezicht vertrokken van angst. Ik zit als verstijfd, als een acteur met plankenkoorts, overspoeld door het verlangen te ontsnappen via een afgesloten uitgang.

‘Ik ben bang dat je kanker hebt, Magteld,’ zegt mevrouw Winter.

Magteld barst in huilen uit. De angst stroomt uit haar ogen. Ze brengt verstikt uit: ‘Ik heb twee kinderen. Ze zijn autistisch. Ik moet er voor ze zijn.’

‘We gaan het behandelen,’ zegt mevrouw Winter direct. Ze schetst een plan in een taal vol onwelluidende woorden: chemotherapie, borstamputatie, radiotherapie, lymfeknopen. De medische termen komen als gif uit haar mond.

De behandeling zou een jaar van ons leven kosten. In plaats van een aanlokkelijke, hoopvolle reis over de Noordzee naar Nederland stond ons nu een hels jaar te wachten waarin we via de drie kilometer lange route door Zuid-Glasgow op en neer zouden rijden tussen ons huis en het New Victoria-ziekenhuis.

Jennifer kwam met een boek met een titel als ‘Een uitleg over kanker in simpele bewoordingen voor mensen die nog moeten bijkomen van de afgrijselijke schrik’. Ze nam het met ons door en kruiste passages aan met haar pen. ‘Het is niet deze soort,’ zei ze terwijl ze een groot kruis over een pagina zette. Ze bladerde verder. ‘Deze soort is het ook niet, die is erger.’ Er waren enorme bedragen in research gestoken om de vooruitzichten van kankerpatiënten te verbeteren, vertelde ze ons, op dezelfde manier waarop een autoverkoper de verbeterde veiligheidsfuncties van de nieuwste gezinswagen zou beschrijven. Daarna kwamen de kleine lettertjes. De overlevingskans was groter, maar de uitkomst was verre van zeker. Tumoren waren altijd onvoorspelbaar. De behandeling van kanker was in feite nog altijd een riskante zaak.

Toen we later in het felle zonlicht in de tuin zaten, met pijnlijke ogen van het huilen, zei Magteld: ‘Het stomme is dat ik me niet ziek voel. En toch heb ik een levensbedreigende ziekte.’ Dat is het verschrikkelijk laffe van kanker: het vreet je stiekem op. Het is een stom, gevoelloos ding, een foutje in de DNA-code. Het is een stille muiterij in het lichaam, terrorisme door celdeling, een populistische opstand die het systeem waarvan hij afhankelijk is kapotmaakt. Binnen een paar uur na de diagnose voelde ik er een hartgrondige haat voor.

De telefoontjes begonnen vrijwel direct nadat we thuiskwamen uit het ziekenhuis.

Het woord ‘kanker’ is een van de lelijkste woorden in het Nederlandse woordenboek, een veelgebruikte basis voor de smerigste scheldwoorden. Het klinkt harder dan het Engelse equivalent cancer: twee plofklanken die worden uitgespuugd als rotte tanden. Ik had mijn werk afgebeld zodat ik in de keuken kon gaan zitten en mijn vrouw het kon horen uitspreken, steeds opnieuw, te midden van wanhopige kreten, terwijl ze het nieuws overbracht aan haar familie.

Niemand wist wat hij moest zeggen. De bellers verwachtten hooguit een beetje vervelend nieuws. Mevrouw Winter had ons verteld dat zelfs de specialisten verrast waren door de uitslag. Magteld had zich in de spreekkamer tot mij gewend, haar ogen vol tranen, en had geprobeerd het luchtig te houden: ‘We hadden toch iets anders gepland voor je verjaardag.’

Jennifer zei: ‘O, ben je jarig?’ Tot dan toe was ik stil geweest, verdoofd van de schrik, maar nu stroomden de tranen over mijn wangen. Op dat moment begreep ik dat de diagnose niet alleen voor Magteld gold; het zou ook mijn leven ontwrichten, dat van de kinderen en dat van haar familie aan de andere kant van de zee, op een manier die we nog amper konden bevatten.

De behandeling zou een jaar in beslag nemen en ons dan de verwoeste delen van ons leven teruggeven – als we geluk hadden. Een jaar in de hel, alsof het pestteken op onze deur was geschilderd.

In dat moeras van onzekerheid en medische terminologie was de vraag die ons vooral bezighield: waarom? Magteld was zesendertig en een half. Ze had twee kinderen gebaard en ze allebei borstvoeding gegeven. Ze had maar een paar maanden gerookt, op haar zeventiende. Ze was in het najaar van het voorgaande jaar begonnen met hardlopen. De enige die in haar familie kanker had gekregen, was de zus van haar vader, die als veertiger was behandeld en het tien jaar later nog hartstikke goed deed. Statistisch gezien was de grootste risicofactor het feit dat we in Glasgow woonden, maar zelfs dat was pas sinds een jaar of tien zo. Waarom moest de kanker haar dan toch hebben?

We gingen die avond uitgeput en verbijsterd naar bed. Terwijl we in slaap sukkelden, vormde zich een andere vraag in de duisternis: wat moesten we de kinderen in hemelsnaam vertellen?

Maurice Sendak, een schrijver met het zeldzame talent dat hij kinderen begrijpt, betoogde dat ze alles weten. De waarheid voor ze achterhouden, of proberen haar mooier te maken, was niet alleen oneerlijk: het was zinloos. Of, in zijn krachtiger bewoordingen: ‘Ik weiger om bij te dragen aan de bullshit van onschuld.’ Volwassenen zeggen dat ze tegen kinderen liegen om hen te beschermen, terwijl ze in werkelijkheid zichzelf willen beschermen tegen de brandende nieuwsgierigheid die kinderen tentoonspreiden als ze op een onaangename waarheid stuiten.

Toen Magteld Adam op de ochtend van de diagnose naar school bracht, wilde hij haar niet laten gaan. Hij bleef aan haar hangen als klimop tegen een boom en liet pas los toen de plaatsvervangend directeur erbij kwam en hem meenam. Het ontstellende was dat ze hem niets over de afspraak had verteld. ‘Ik kan blijkbaar niet goed acteren,’ stelde ze vast.

Na de biopsie vertelde ze de jongens dat ze haar voortaan aan de linkerkant moesten knuffelen, omdat de andere kant pijn deed. Die nacht kropen ze bij haar in bed, waardoor ik naar de logeerkamer werd verbannen.

Er waren twee hindernissen: wat moesten we hun precies vertellen en hoe konden we zeker weten dat ze het hadden begrepen? Euan was negen, Adam bijna zeven. We wisten niet helemaal zeker of ze wisten wat ‘dood’ betekende. We begonnen te praten over ziek zijn, want dat kenden ze. Ik vertelde Adam dat zijn mama een hele tijd heel erg ziek zou zijn, maar dat het haar zou helpen om beter te worden. Hij knikte zonder iets te zeggen.

Toen verpestte ik het door te zeggen dat hij lief moest zijn en geen heibel mocht maken. Wat voor een autistisch kind zoiets betekent als: vergeet jezelf. Wees iemand anders. Klim op je eigen hoofd. Zorg dat je niet bestaat.

Adam vertoonde de daaropvolgende dagen een humeur dat een neushoorn niet zou hebben misstaan. Ik had eens een wandklok gekocht voor in zijn slaapkamer. Toen ik aan het einde van de dag thuiskwam, lag de klok in stukken op het aanrecht in de keuken, met de wijzers bevroren en een grote barst in de wijzerplaat. Op de wijzerplaat stonden alleen de cijfers drie, zes, negen en twaalf, en de ontbrekende cijfers hadden hem tot waanzin gedreven, legde Magteld uit.

Samen met een klein leger van knuffeldieren eiste hij mijn helft van het tweepersoonsbed op, waardoor ik naar de logeerkamer moest. Omdat Adam moeite had met praten, liet hij uit weinig blijken welke impact de ziekte van zijn moeder op hem had, maar naarmate de behandeling vorderde en haar haren verdwenen, wilde hij ’s morgens steeds minder graag naar school.

Op een dag wist hij zijn angsten samen te vatten in een verklaring. ‘Ik wil niet dat je me naar school brengt omdat je pijn hebt,’ zei hij.

Magteld ging zitten met Adam en zijn speelgoedrendier Finlay, dat zo heette omdat zijn grootouders hem in Finland hadden gekocht.

‘Waarom wil Adam niet naar school, Finlay?’ vroeg Magteld.

‘Hij denkt dat je een andere mama bent,’ antwoordde Adam met de stem van Finlay.

Adams redenatie werd ingegeven door wat hij zag. Hij had vanuit het bad gezien hoe Magteld haar haren in bosjes uit haar hoofd had getrokken en gegrinnikt om de aanblik, maar toen hij zich realiseerde dat ze voorgoed weg waren, besloot hij dat het wel pijn moest hebben gedaan.

‘Maar ik ben nog dezelfde mama als eerst,’ zei Magteld tegen Finlay. ‘Ik heb alleen geen haren meer. Maar als ik beter ben, groeien ze weer aan.’

Dat stelde Adam gerust wat betreft het naar school gaan. Maar er waren andere barstjes. Ik had de gewoonte ontwikkeld om Magtelds ziekte te gebruiken als ik hem een standje gaf. Kanker was een soort derde ouder geworden, een nukkige, veeleisende stiefmoeder. Als hij op zijn slaapkamer te veel lawaai maakte terwijl Magteld in de kamer ernaast lag te slapen, zei ik dat hij haar niet mocht storen. Op een ochtend had ik het trucje een keer te veel gebruikt en begon Adam gekweld tegen me te schreeuwen. Voor het eerst zag ik haar ziekte vanuit zijn standpunt. Een zevenjarig jochie zag zijn sterke, betrouwbare moeder veranderen in een zwakke, haarloze vrouw. Hij rouwde om het verlies van de moeder die hij had gekend. En ik reageerde daarop door zijn verdriet met mijn eigen angsten te omwikkelen en terug in zijn gezicht te gooien.

Ik hield op met hem te straffen. Ik vertelde dat zijn moeder probeerde beter te worden en hij haar kon helpen door meer zelf te doen. Zijn woede nam af. Maar naarmate Magtelds ziekte vorderde, werd duidelijk dat Euan en Adam zich afschuwelijk, angstaanjagend goed bewust waren van hoe ernstig de situatie was. Zoals Maurice Sendak al zei, slagen ouders die hun kinderen proberen te behoeden voor slecht nieuws er alleen maar in zichzelf voor de gek te houden. We hadden geen keuze. We moesten hen met ons meenemen op deze reis. We moesten hun de waarheid vertellen.

In het weekend na Magtelds diagnose gingen we naar Paisley voor een picknick met een groep zorgouders. Het was een grillige dag in september, grijs en guur, met zware wolken in de lucht die toch een paar uur verdwenen waardoor de kinderen in de zon konden spelen. Er was een roeiplas waar een spoorlijntje omheen liep. Euan en Adam zaten het grootste deel van de middag in het treintje, in de ban van de stoomfluit en het geluid van de voortrollende wagons. Af en toe liep Magteld weg om met een vriendin te praten. Als ze terugkwam, waren haar ogen vochtig en had ze een opgeluchte glimlach op haar gezicht. Op dit punt was haar diagnose nog voorbehouden aan goede vrienden, als een zwangerschap, maar zonder de vreugde.

Toen de weken verstreken, verspreidde het nieuws zich over buren, verre verwanten, kennissen, collega’s en werkgevers. Kanker, kanker, kanker: elke herhaling van het woord stak als een pijnlijke blaar.

De reacties liepen uiteen. De een hield het bij makkelijke adviezen – ‘positief blijven’ was een veelgehoorde gemeenplaats, alsof we de kanker op de een of andere manier uit ons leven konden denken. Vrienden uit de medische wereld hadden de onhebbelijke gewoonte om dingen te zeggen die waren bedoeld om onze zorgen weg te nemen, maar het eigenlijk alleen maar erger maakten. Een arts vroeg: ‘Is het positief?’ Ik had geen idee, ik was net tot de ontdekking gekomen dat er evenveel soorten kanker zijn als bomen in een oerwoud; de kans dat we levend uit de ondergroei zouden komen, leek ineens heel klein. Het meest van alles vreesden we de uitingen van steun zonder verplichtingen: ‘Als ik iets voor jullie kan doen...’, meestal gevolgd door wat gefladder van de handen terwijl de spreker zich voorzichtig uit de voeten maakte. We waren blij met alle aangeboden hulp, maar we hadden gewoon niet de energie om voor anderen te denken.

Er werd steeds weer geïnformeerd naar Magtelds gezondheid. ‘Hoe voel je je?’ wordt een beladen vraag als hij tientallen keren per dag wordt gesteld, ongeacht de omstandigheden, vaak gecombineerd met een blik van theatrale bezorgdheid. Magteld trof hem aan onder Facebook-berichten over schoolprestaties van de kinderen, vakantiefoto’s of het weer. Steeds als ze probeerde te vergeten dat ze in de nachtmerrie van kanker leefde, drukten die vier woorden haar weer met haar neus op de feiten.

Maar veel mensen gaven onbaatzuchtig, al waren het maar twintig minuten van hun tijd, voor een kop koffie en een praatje. Een vriendin stond op een avond ongevraagd voor de deur met twee tupperwaredozen vol ingevroren kliekjes. Een ander bood aan voor me te bidden. In andere omstandigheden zou ik, als toegewijde atheïst, zo’n gebaar hebben afgewezen of beschimpt, maar nu accepteerde ik het omdat het een erkenning was van ons gevoel van kwetsbaarheid. Het eerlijke antwoord was nee, er was niets wat iemand kon doen om de pijn weg te nemen, maar elke daad van naastenliefde maakte dat we ons een beetje minder alleen voelden.

Nu we het domein van de kankerbehandelingen waren binnengestapt, ging het programma met razende snelheid van start. Magteld kreeg haar diagnose op donderdag, op maandag moest ze terug naar het ziekenhuis voor een tweede biopsie. De chirurgen wilden een groter stuk van de tumor hebben zodat ze aan de hand van de groei konden vaststellen hoe ze hem moesten aanpakken. Ze zouden er een radioactieve kleurstof in injecteren om de ontwikkeling van de kankercellen zichtbaar te maken. De operatie zou onder volledige narcose plaatsvinden, Magtelds eerste keer sinds haar kindertijd. Ze had het er moeilijk mee dat ze zou worden opengesneden en dichtgenaaid terwijl zij buiten westen was, en dan was er nog de kleine kans dat ze niet meer wakker zou worden.

‘Je maakt je zorgen omdat je gezond bent,’ zei ik. ‘Mensen die hun halve leven in het ziekenhuis doorbrengen, malen er niet om dat ze worden geprikt en gestoken.’

We waren gewaarschuwd dat we ons leven zouden moeten afstemmen op de cyclus van de chemotherapie. Ons welzijn, ons sociale leven en ons vermogen om voor onszelf te zorgen hingen allemaal samen met hoe Magtelds lichaam zou reageren. De ziekenhuisafspraken werden in de agenda gezet, elke drie weken tot Nieuwjaar, als golfbrekers die uit de zee staken. We moesten in ons leven plaatsmaken voor de kanker.

Het advies was om de goede dagen te benutten en de slechte te doorstaan. ‘Het is alsof ik mijn leven in stukjes leid,’ zei Magteld. Opnieuw verbaasde ik me erover hoe goed ze haar tweede taal beheerste.

Toen we op maandag in het ziekenhuis kwamen, kregen we te horen dat de operatie naar de middag was verschoven. Magteld ging in de wachtkamer zitten en knoopte een gesprek aan met een andere patiënt. Ik ging naar huis en lunchte in de tuin, samen met een wesp die me tussen mijn vingers stak toen ik hem wilde wegslaan. Ik kermde van de pijn, maar dacht toen aan Magteld die languit op de operatietafel lag terwijl chirurgen de stomme sluipmoordenaar in haar lichaam probeerden te overmeesteren. Wat stelde een wespensteek dan nog voor?

Het was al vroeg in de avond toen ik haar mocht ophalen. Ze zat rechtop in bed, opgelucht en moe en een beetje beurs van de operatie. Ik hielp haar uit de dunne kamerjas die ze de dag ervoor bij Marks & Spencer had gekocht en trok haar katoenen shirt voorzichtig over haar pijnlijke arm. In de daaropvolgende twee jaar zou ik een gedreven verzorger worden, maar nu was ik onhandig en onzeker en ze kromp ineen toen ik de mouw omlaag trok.

‘Vlak voordat ik wakker werd had ik een heerlijke droom,’ vertelt ze. ‘Ik liep samen met de jongens in de zonneschijn.’

‘Was ik erbij?’ vroeg ik zelfzuchtig.

‘Natuurlijk was jij erbij,’ zei ze met een lichte glimlach.

Thuis kropen we in bed, zij aan zij. We konden niet tegen elkaar aan kruipen omdat ze te kwetsbaar was, als een porseleinen vaas.

Hoofdstuk 2

We hadden elkaar twee decennia eerder in Italië ontmoet. Het was waarschijnlijk het enige moment dat onze levens elkaar konden kruisen. Ik was achttien en had een vakantiebaantje bij een bedrijf dat reisleiders op campings in heel Europa wegzette. Het toeval had me in de heuvels boven het Gardameer gedropt, waar ik elke ochtend de luifel van mijn tent omhoog rolde en genoot van het uitzicht op de oogverblindende watervlakte tussen met wijnranken begroeide heuvels. Zoals ik twee decennia later in Magtelds grafrede zou zeggen, wie kon er nou niet verliefd worden in zo’n verleidelijke omgeving?

De camping was eigendom van een Nederlander en veel van de gasten kwamen uit zijn land. De Nederlanders leken ideale mensen te zijn om in de vakantie mee op te trekken: ontspannen, zelfverzekerd, gedreven drinkers en voetballers, met een flink aandeel bevallige blonde meisjes, ook al klonk hun taal meer alsof ze gorgelden dan praatten. Op de plek tegenover mij stond Jacco, een Nederlander van achter in de twintig met een gebruinde huid, de bouw van een speerwerper en een vage gelijkenis met Sting. Hij werkte ’s zomers op campings en ’s winters in skiresorts, in een naadloze hedonistische cyclus. Hij kwam op mij over als verbijsterend rijp en wijs, vooral in de aanwezigheid van vrouwen. Die indruk werd bevestigd toen hij binnen een paar weken zijn locatiemanager verleidde en een hele nacht luidruchtig vrijend doorbracht in een van de tenten.

Op een dag stond Jacco bij mijn tent toen hij naar twee meisjes op het pad onder ons wees. ‘Zie je die twee Nederlandse meisjes?’ weet ik nog dat hij zei. ‘Je moet eens met ze gaan praten. Volgens mij vindt de langste je leuk.’

De langste was Magteld. Ze was zeventien en op vakantie met een schoolvriendin. Ik heb een foto van haar uit die tijd, slank als een den, met blond haar dat als zijde over haar schouders valt en benen van zuiver marmer. Ze draagt een knielange lycra legging, een hooggesloten T-shirt en een zilveren kettinkje en straalt iets kwajongensachtigs uit. Ze stak haar lange hals altijd naar voren als ze liep en ze had een licht hupsje in haar pas. In mijn eerste herinnering aan haar draait ze haar hoofd over haar rechterschouder, richt ze haar lichtblauwe ogen op de mijne en toont ze een verlegen lachje. Het is vrijwel zeker een samengesteld beeld, maar dat is hoe ik me de eerste keer herinner dat ik mijn vrouw in de ogen keek, in de eerste week van juni 1993.

Onze eerste date vond plaats in de campingbar, onder aan de heuvel waar mijn tent stond en met uitzicht op het meer. Het was begin juni en de lichtjes van de boten onder ons flikkerden in het schemerlicht. Ik weet niet meer wat we hebben gedronken of waarover we hebben gepraat. Waarschijnlijk waren Jacco en Magtelds vriendin er ook bij, en Marco, de nachtwaker, en zijn vriendin Roberta, die beter Duits sprak dan Engels.

Toen we weer de heuvel op liepen waren Magtelds vingers verstrengeld met de mijne. We zwaaiden stevig met onze armen en liepen in de maat het zwak verlichte pad op. Ik had nog nooit een meisje gekust en vroeg me af hoe de binnenkant van haar mond zou aanvoelen. Ik had het gevoel dat ik daar snel achter zou komen.

Maar die eerste avond zei ze gewoon welterusten en bleef ze even voor mijn tent hangen voordat ze doorliep naar haar caravan. Ik was blijkbaar te goed in wachten. De volgende avond verliep grotendeels hetzelfde: het drankje, het meer, de warmte van haar slanke hand toen we de heuvel op liepen. Maar toen we dit keer bij mijn tent kwamen, zette ze nog vier passen naar de deuropening en kuste ze me vol op mijn mond. Ik was zo verbaasd dat ik heel even vergat adem te halen, als een beginnend zwemmer, maar toen verleidde haar tong de mijne tot een dans. Ze had haar ogen gesloten; ik had de mijne open en gericht op de lichte frons in haar voorhoofd.

Na nog drie avonden met van die haastige, gestolen kussen ging ze naar huis. Naderhand leken het bescheiden, lieve, gewichtloze souvenirs van een vakantieliefde. Magteld, haar vriendin en de ouders van haar vriendin reden ’s nachts terug naar Noordoost-Nederland; voor mij had het evengoed naar de maan kunnen zijn. Toen ze wegreden, richtte ik me op de achterkant van haar blonde haar door de ruit van de verdwijnende auto en ik dacht dat dat het laatste was dat ik ooit van haar zou zien.

In al die zwoele nachten boven het Gardameer heb ik haar naam niet één keer hardop durven uitspreken. Magteld – een zachte, Nederlandse ‘g’ die tegen een harde ‘t’ aan botst, als een golf tegen een golfbreker – was te veel voor mijn gereserveerde Britse tong.

De volgende avond had ik haar al weggestopt in mijn herinnering toen de telefoon ging. De leiding riep vanaf het huisje dat dienstdeed als kantoor omhoog naar mijn tent en ik klauterde over het gras omlaag om haar stem te horen, zoet en fris als thee met honing. De volgende avond belde ze weer. In de volgende paar weken werden het brieven, want telefoneren was duur en kon maar af en toe. Het is nu moeilijk te bevatten dat we aan het einde van de vorige eeuw geen goedkope, makkelijke manier hadden om contact te onderhouden over de landsgrenzen. Het kostte brieven een week of langer om door het Italiaanse postsysteem te komen. Misschien was wat wij hadden wel een van de laatste echte briefrelaties, waarin de afwachting van een wekelijks schrijven de banaalste zin kon doen zinderen van ingehouden passie.

In die eerste maanden was het meer een penvriendschap dan een uitwisseling van liefdesbrieven. De meeste brieven begonnen met een opmerking over het weer, dan volgde een samenvatting van wat er in de afgelopen week was gebeurd en het eindigde met een paar klaaglijke zinnen over hoe we ernaar verlangden weer in elkaars armen te liggen. Misschien was ik gecharmeerd door haar haperende Engels, dat haar persoonlijkheid met een sluier van mysterie bedekte; misschien voedde mijn gekunstelde proza bij haar de illusie dat ze in een verhaal van Jane Austen was beland. Wat de reden ook was, onze gewoonte om elkaar te schrijven overleefde die zomer en, enigszins tot mijn verrassing, ook mijn eerste trimester aan de universiteit van Edinburgh, en in de herfst maakte ik plannen om Magteld in de week voor Kerstmis op te zoeken.

Ik landde op een zaterdagmiddag op Schiphol. Magteld stond in de aankomsthal op me te wachten. Ze droeg een lange, zwarte regenjas. Naast haar stond haar vader, Luc, een lange man van voor in de veertig met zandkleurig haar, een nette baard en een oorbel. Met zijn gekreukte leren jack en jeans had hij de manager van een aanstormende rockband kunnen zijn. We klommen op de achterbank van de gezins-Volvo, waar een tupperwaredoos vol boterhammen met kaas en pakjes vruchtensap klaarstonden voor de reis door Nederland.

Zelfs voor iemand uit Norfolk was het Nederlandse landschap verbazingwekkend vlak. Alleen de lucht veranderde, van grijs naar sterrenloos zwart, tijdens de tweeënhalf uur durende reis naar Sleen, een dorp met één windmolen aan de Duitse grens. ‘We hebben wat in te halen,’ zei ik en ik pakte Magtelds hand voor de eerste keer sinds zes maanden eerder op die Italiaanse heuvel. Ik wist niet echt wat ik moest verwachten.

Het regende bijna de hele week. We speelden bordspellen, waaronder schaak, maar niet te lang: Magteld was een slechte speler en een nog slechtere verliezer. ’s Avonds trokken we ons met kaas en toastjes terug op haar zolderkamer, onder het schuine dak en de egaal grijze lucht. Ik ontmoette alle vier haar grootouders, die de bezetting in de oorlog hadden meegemaakt en tot voor kort boerenbedrijven hadden gerund. Het was het staartje van de tijd dat minachting voor een land dat op minder dan een uur lopen lag nog als gif van een slangenbeet door de aderen van veel mensen stroomde.

Als we samen in bed lagen, glinsterden Magtelds ogen als sterren en haar lach was een verblindende halvemaan. Wat dit mooie meisje, met haar porseleinen huid en fijne borsten en onweerstaanbaar volle wangen, in mij zag, was me een raadsel. Onze eerste poging tot seks was ongemakkelijk en onhandig en de volgende dag zaten we met kramp in onze benen in een bus. De volgende avond probeerden we het weer, in de hoop de herinnering uit te wissen, en hadden we gelukkig meer succes.

‘Ik zal onze relatie nooit verbreken,’ zei ze op een avond terwijl ze me met vochtige ogen en een vragende blik aankeek. Ik knikte zwijgend en trok haar hoofd tegen mijn borst. Toen we aan het einde van de week op het vliegveld afscheid namen, haalde ze het zilveren kettinkje van haar hals en deed het bij mij om. Ik ging aan boord van het vliegtuig met het gevoel dat de texturen van de wereld waren veranderd: de vochtige lucht was bijtender, de grond dikker, de zee onder me rusteloos en bruisend van het leven.

Pasen 1994. Groepjes narcissen en een gewelf van volle witte kersenbloesem sierden de tuin op toen Magteld het huis van mijn ouders in de buurt van Norwich voor het eerst bezocht.

Onze relatie was serieus geworden. Ik had het zilveren kettinkje dat ze me had gegeven bijna altijd om en we schreven elkaar nog elke week beleefde, ingetogen brieven. Ze had een weekendbaantje, borden wassen in een restaurantkeuken, om voor vliegtickets naar Engeland te sparen.

We wandelden in Norwich langs de rivier, in de schaduw van de reusachtige kathedraal. In een bocht bij een boog hield ik stil en bleef ik wachten tot ze zich zou omdraaien. ‘Waarom stoppen we hier?’ vroeg ze, haar ogen alle kanten op schietend. Ik antwoordde door haar bij haar middel te pakken en haar hartstochtelijk te zoenen. Het was het soort impulsieve daad dat ik aan het Gardameer niet had aangedurfd, waardoor alles bijna anders was gelopen.

Die zomer vierde haar familie vakantie in Engeland, Wales en Ierland. Ik haalde haar op in Shropshire, waar haar ouders een witgekalkt boerderijtje hadden gehuurd dat zo uit een roman van James Herriot leek te komen. We namen de trein in Kidderminster, stapten over in Birmingham en het winderige Ely en struinden door de zwarte velden van de Fens, wat voor haar op een apocalyptische parodie op haar vaderland moet hebben geleken. We maakten uitstapjes naar Cambridge, naar de kust en alle belangrijke plekken uit mijn jeugd, maar we verkenden vooral elkaar, in de tuin of de afzondering van de zolder, en toen ze vijf weken na aankomst terugging naar huis, waren we onafscheidelijk.

Van toen af aan zagen we elkaar zeker elke drie maanden. Onze romance vergde veel geduld: ik herinner me veel wandelingen en leessessies in de tuin. Op een keer liepen we in het dennenbos vlak bij haar huis langs de hunebedden, neolithische graftombes van zorgvuldig op elkaar gestapelde keien waarin de prehistorische mens zijn dierbaren begroef, toen we werden overvallen door een hoosbui. Omdat we nergens konden schuilen, grepen we elkaar vast en dansten we tussen de plassen door, lachend en natte plukken haar uit onze gezichten vegend terwijl we zoenden. Ik proefde de koude regen op haar abrikooskleurige wangen.

Rond kerst van dat tweede jaar overwoog Magteld serieus om naar Edinburgh te verhuizen. Ze moest nog twee jaar studeren; ik had er nog drie te gaan tot mijn afstuderen. Als ze haar diploma had, kon ze in de zomer naar me toe komen en werk zoeken in een bloemenwinkel. Ze was vastberaden op haar rustige manier en hoewel ik bang was dat ze impulsief handelde, wist ik dat we op het punt waren aanbeland dat onze relatie standvastig moest worden of zou verpieteren. We waren waarschijnlijk niet meer dan drie maanden samen geweest, verspreid over drie jaar. Op een gegeven moment moet haar familie haar hebben gevraagd of ze klaar was om zo’n drastische stap te nemen. Maar Magtelds wil was sterk als scheepstouw.

In de zomer van 1995 gingen we weer naar Italië. We stapten in Noord-Duitsland in een trein om zestien uur later uit te stappen in Bolzano, waar onze tent de eerste nacht werd gegeseld door een onweersbui. De daaropvolgende negen dagen trokken we als backpackers langs Bologna, Venetië, het Comomeer en Florence; we haalden alles uit onze tickets waarmee we drieduizend kilometer mochten reizen voor een vaste prijs.

We zagen grote delen van het land door de ramen van treinen en warme, volle bussen, waar we onze rugzakken schuldbewust tussen fronsende passagiers door wurmden. De steden, en de Italiaanse treinen met hun ouderwetse compartimenten, waren voor mij zo bekend van gezinsvakanties dat ik me er meer thuis voelde dan in veel delen van Engeland. Voor Magteld was het allemaal nieuw en ik genoot ervan de rol van reisleider op me te nemen. Ik heb een foto van haar die is genomen in een buitenwijk van Florence, halverwege onze reis en, zo bleek, haar leven. Ze knijpt met haar ogen en glimlacht in de zon, met achter haar de Duomo. Ze draagt een wijde, linnen broek met een olifantenprint die ze op een lokale markt had gekocht. Ik werd betoverd door de manier waarop hij zich om haar benen wikkelde als ze liep.

In Venetië sliepen we aan het Lido, waar we lachten om de gewoonte van Duitse kampeerders om altijd een wekker mee te nemen, alsof de tijd altijd moest worden gestuurd, zelfs op vakantie. We vonden een barretje aan een kanaal, twee straten en een brug verwijderd van de hoofdaders die toeristen uitstortten op het Piazza San Marco, en dronken cola terwijl de passerende Venetianen de eigenaar begroetten, een forse, ziekelijk bleke man genaamd Aldo. Later, toen het licht verdween achter de lagune, stopten we onder een afgezonderde poort en kusten we elkaar hartstochtelijk terwijl de geur van zeewater in onze neus prikte.