© 2007 tekst Peter Edens

© pentekeningen en omslagillustratie Peter Edens, tussen 1968 en 1974, Oost-Indische inkt met pen op papier, verschillende afmetingen

© 2020 bewerking Veltman Uitgevers, Utrecht

Redactie: Kirsten Verhagen, Nanette Edens, Rickie Edens

Eindredactie: Vitataal, Feerwerd

Productie en realisatie: Veltman Uitgevers, Utrecht

Vormgeving: Fenatic, Oostwold

Fotografie tekeningen: Astrid Mellema, Termunten

Foto’s auteur: privécollectie erven Peter Edens

ISBN 978 90 483 1907 7

ISBN 978 90 483 1911 4 (e-book)

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door foto-kopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Veltman Uitgevers, Energieweg 3, 3542 DZ Utrecht.

Alle rechten voorbehouden.

Voor meer informatie: www.veltman-uitgevers.nl

Dit boek is eerder uitgegeven in eigen beheer met ISBN 978 90 8539 729 8

Met dank aan Rob Koolemans Beijnen.

Voorwoord bij deze herziene uitgave

Eind jaren 90 van de vorige eeuw begint Peter Edens met het optekenen van de herinneringen aan zijn jeugd in voormalig Nederlands-Indië. In de loop der jaren nemen ze de vorm aan van een autobiografisch verhaal met fictieve elementen. Het boek krijgt de titel ICHI NI SAN – ‘een, twee, drie’ in het Japans – en wordt in 2007 in eigen beheer uitgegeven.

Na de dood van de schrijver in 2018 biedt Veltman Uitgevers vanwege familiebetrekkingen de erven aan het boek opnieuw uit te geven. De laatsten voegen een negental pentekeningen van de hand van de schrijver toe, al staan deze illustraties op zichzelf en zijn ze niet speciaal voor het verhaal gemaakt.

ICHI NI SAN wordt in herziene vorm postuum heruitgegeven opdat oorlogsherinneringen niet verdwijnen met de laatste getuigen.

Met een nawoord van Nanette Edens, acteur en dochter van de schrijver.

Opdracht

Dit boek is geschreven voor u, voor jou, voor iedereen die houdt van een spannend, ontroerend verhaal over niet-alledaagse gebeurtenissen.

In eerste instantie schreef ik het voor Juul, mijn vrouw, en voor mijn kinderen, Rickie en Nanette. Zij wilden graag meer weten over mijn vroege jeugd, die ik in het voormalige Nederlands-Indië doorbracht.

Al gauw kwam het manuscript ook in handen van anderen uit mijn directe omgeving. Naar aanleiding van de adviezen en commentaren die ik van hen kreeg, heb ik het enkele malen herschreven. Ik bedank degenen die mij terzijde stonden om van het manuscript een leesbaar boek te maken.

Ik draag dit boek op aan mijn ouders, mijn broer en mijn zussen.

Aan alle mensen die herinneringen hebben aan gelijksoortige ervaringen onder gelijksoortige omstandigheden.

Aan alle hulpverleners, om hun inzicht te verdiepen in mensen die door dit soort ervaringen getraumatiseerd zijn.

Aan alle jonge mensen, de toekomstige volwassenen, opdat ze niet vergeten dat leven in vrijheid het grootste goed is.

Aan allen die macht hebben, opdat ze hun invloed zullen aanwenden om te voorkomen dat mensen hun vrijheid wordt ontnomen.

Peter Edens

Groningen, 2006

Inhoud

Voorwoord bij deze herziene uitgave

Opdracht

ICHI

Het zwaard

NI

De non

SAN

De krokodil

SHI

De bevrijding

GO

Het onweer

ROKU

De Gurkha

SHICHI

De muis

HACHI

Nawoord

KU

Appendix

ICHI

De eerste schreden zijn waardeloos,

als de weg niet tot het einde wordt begaan.

(Shankara 780-820)

Het zwaard

De colonne vrouwen en kinderen schuifelde gelaten een stukje verder. Na een paar meter stond de lange rij weer stil en overal plofte handbagage op de grond.

Ook Paultje bleef staan en zuchtte berustend. Onder de zolen van zijn sandaaltjes voelde het door de hitte week geworden asfalt rubberachtig aan. De warmte walmde langs zijn blote beentjes omhoog. Zijn blouse plakte aan zijn rug. Hij begreep niet waarom hij hier was met zijn moeder en zijn zusjes, maar als je nog geen vier jaar oud bent, is het moeilijk om het hoe en waarom van alles te begrijpen.

Voor de zoveelste keer keek hij om zich heen. Nog steeds liepen en stonden overal soldaten. Hij wist dat het soldaten waren omdat ze een uniform droegen en een geweer bij zich hadden, net als zijn vader. Toch zagen ze er heel anders uit. Zijn vader was groot en droeg een groen uniform. Deze mannen waren klein, de meeste zelfs kleiner dan de vrouwen in de rij. En hun uniformen waren blauwgrijs van kleur en achter aan hun petten hing een lap tot op hun schouders. Op hun geweer zat een lange spijkerbajonet.

‘Japanners,’ had hij ze door zijn moeder horen noemen.

Als ze iets tegen elkaar zeiden, was het net alsof ze ruziemaakten, en wanneer ze de vrouwen en kinderen aanspoorden, klonken hun stemmen jongensachtig schel. Vaak priemden ze dan met hun geweer in de lucht op het ritme van hun kreten. Het meeste van wat ze riepen was voor Paultje onverstaanbaar, maar zo nu en dan herkende hij een enkel woord Maleis: ‘Lekas, lekas!’

Sneller? dacht Paultje dan, waarom moeten we dan steeds zo lang stilstaan? En waar gaan we eigenlijk heen?

‘Hou toch eens op met dat zinloze geschreeuw,’ mompelde een vrouw achter hen in de rij.

‘Rotjappen,’ klonk er minachtend achteraan.

Paultjes moeder keek even achterom, haalde haar schouders op en zei: ‘Ik ben bang, mevrouw, dat we eraan zullen moeten wennen.’

‘Wij schreeuwen niet, hè mam, wij zijn rustig,’ fleemde Karen, Pauls anderhalf jaar oudere zusje. Haar sokjes waren afgezakt en haar grote blauwe strik hing scheef op haar hoofd. Het haarspeldje moest ze zijn kwijtgeraakt.

‘Mam, ik heb zo’n dorst,’ kreunde Susan, Pauls oudste zusje van zeven. Haar strik stond nog fier overeind boven haar gezichtje vol sproeten, die zich eindeloos herhaalden op haar armen en benen.

‘Ik heb ook dorst.’ Paultje trok een paar keer zachtjes aan zijn moeders jurk.

‘Ik ook,’ kwam Karen erachteraan.

‘Ik heb ook dorst, jongens, maar ik wil liever een beetje zuinig zijn met water. Ik weet niet hoelang dit allemaal gaat duren,’ suste Mieke haar kroost. Ze praatte zachtjes om de slapende Heleentje op haar arm niet te storen. De baby was net negen maanden oud. ‘Maar wacht, ik heb wel iets anders voor de dorst…’ Behoedzaam stak ze een hand in een van de zakken van haar jurk. Na even zoeken legde ze een pepermuntje in elk van de naar haar uitgestoken kinderhanden. Een voor een keek ze de kinderen aan en zei: ‘Ik vind jullie heel flink, jongens. Probeer het nog even vol te houden en blijf alsjeblieft zo rustig als je nu bent.’ Met een vinger tegen haar getuite lippen geplaatst fluisterde ze samenzwerend: ‘Weet je, we moeten zo min mogelijk aandacht trekken, dan komt het allemaal goed.’

Ze stak haar tong uit en legde haar pepermuntje erop. ‘ Kijk,’ zei ze, nu iets moeilijker te verstaan, ‘je moet proberen er niet op te kauwen. Als je er alleen maar op zuigt, doe je er veel langer mee en helpt het beter tegen de dorst. Dat scheelt weer een paar slokjes water.’

Heleentje opende haar ogen, sabbelde een paar keer op haar vingertjes en viel weer in slaap. Mieke rechtte haar rug; de ernstige trek op haar gezicht had plaatsgemaakt voor een flauwe glimlach.

Paultje zag het en voelde zich opeens een stuk minder moe. Voorlopig had hij ook even wat te doen. Hij drukte zijn kameraadje, een lappenpop die hij naar het Maleise woord voor muis ‘Tikoes’ noemde, tegen zijn borst en liet hem even aan zijn pepermuntje ruiken. Voorzichtig klemde hij het snoepje weer tussen zijn tong en zijn gehemelte en probeerde het met rust te laten. Dat lukte niet helemaal; ongemerkt zoog hij er toch regelmatig op, heel lichtjes.

En ze schuifelden weer een paar meter verder…

Zo nu en dan sjorde Paultje aan zijn steeds weer afzakkende broekje met de knielange pijpen. De groene koppelriem van de landmacht die hij van zijn vader had gekregen, was te breed voor de riemlusjes van de broek. Hij weigerde echter elke andere, beter passende riem. Zo nu en dan ging zijn hand naar zijn middel om zijn trotse bezit te voelen en bijna iedere keer dacht hij dan even aan zijn vader. Als zijn vingers in aanraking kwamen met de koperen gesp, trok hij snel zijn hand terug, omdat het dof geworden metaal al zo veel zonnewarmte in zich had opgezogen dat het onaangenaam heet aanvoelde.

Zijn rechterknuistje had een voorpoot van Tikoes vast, de achterpootjes van de lappenmuis sleepten een beetje over de grond. Paultje struikelde er bijna over toen ze voor de zoveelste keer een paar meter verder schuifelden. In een reflex greep Mieke zijn vrije hand in haar stevige tennisgreep en hield hem overeind. Het beeld van het jongetje met zijn lappenmuis aan de hand leek nu te worden herhaald in het beeld van de moeder met haar zoontje.

‘Volhouden, Paultje,’ sprak ze hem bemoedigend toe. Haar pientere donkerbruine ogen vestigden zich een ogenblik op hem.

Paultje voelde het en keek naar haar omhoog. Zwijgend beantwoordde hij haar glimlach. Een moment zag hij zichzelf dubbel weerspiegeld in de ronde glazen van haar bril. Het schelle blauw van de lucht dwong zijn ogen tot spleetjes. De zon stond bijna recht boven haar en gaf haar kastanjebruine haren een flitsend aureool. Het beeld etste zich in zijn geheugen.

Zijn blik ging naar de witte knokkels van haar linkerhand, die op haar borst een riem van de bundel bagage op haar rug omklemd hield. In de kromming van haar arm hing zijn babyzusje met twee vingers in de mond te slapen.

Susan en Karen stonden links en rechts, iets achter zijn moeder, met elk een bescheiden bundeltje op hun rug. Ze hadden allebei een arm uitgestrekt naar de heupen van hun moeder en hielden daar een vuist vol jurk omvat. Zo leek het net, vond Paultje, of ze niet wilden dat hun moeder door zou lopen. Toch schuifelden ze weer een paar passen verder...

Zijn aandacht werd getrokken door een rijstvogeltje dat aan de kant van de weg met zijn sterke rode snavel in iets zat te pikken. Zijn gedachten dwaalden af naar een andere vogel.

Op de galerij aan de achterzijde van hun huis had zolang hij zich kon herinneren een vogelkooi gehangen. Die was gemaakt van bamboe en het deurtje stond altijd open, want de beo die erin huisde was zo tam dat hij naar eigen believen kon komen en gaan. Hij was gitzwart, met een okergeel kronkellijntje als een sierlijk ornament om zijn nek. Maar het grappige was dat de vogel kon praten. Als Paultje bijvoorbeeld werd geroepen door een van zijn zusjes – ‘Paultje, eten!’ –, schreeuwde de beo er als een echo achteraan: ‘Autje, ete!’

Op een morgen had een dof gebeuk op de veranda Paultje uit zijn slaap gewekt. Op zoek naar de bron van het geluid keek hij slaperig uit het raam. Vlak bij de kooi stond de kebon, hun tuinman, met een zwaar stuk hout te meppen op een slang met een dikke bult in zijn lijf.

‘Hé, waarom doe je dat? Kassian voor die slang!’ had hij de kebon toegeroepen.

‘Tidak kassian, sinjo. Niet sielig, jongen. Moet wel, anders ongeluk, ja!’

Paultje was naar de slaapkamer van zijn ouders gehold om zijn vader te vragen de kebon te laten ophouden. Zijn vader vertelde hem toen dat Javanen geloofden dat in elke waringin een geest woonde. Iemand die de boomgeest hoe dan ook verstoorde en zo dom was om onder die boom te gaan rusten, werd meegenomen in het gat dat de geest in zijn rug had. Vooral belanda’s, mensen met een lichte huid, moesten daarom uit voorzorg nooit onder zo’n boom gaan slapen. De kebon had verklaard dat iemand, of iets, de rust van de geest in hun waringin moest hebben verstoord. Omdat de geest niemand onder de boom had aangetroffen, was hij die nacht bij hun huis op zoek gegaan naar de rustverstoorder. Gelukkig had een goede, sterkere huisgeest hem in een slang veranderd en hem gedwongen genoegen te nemen met een ander slachtoffer, in dit geval de beo. De toean en zijn gezin waren gezegend met een dergelijke goede huisgeest!

De colonne die zich zo tergend langzaam voortbewoog door de laan leek op een rommelige optocht. Hij bestond grotendeels uit groepjes vrouwen en kinderen, die zich op natuurlijke wijze naar bloedverwantschap hadden gevormd. Slechts hier en daar stond een enkeling alleen en keek wat eenzaam om zich heen. Misschien onmachtig of te bescheiden om zich bij anderen aan te sluiten.

Alleen een tamelijk gezette en met sieraden behangen dame – haar jurk, hoedje en gezicht rood gekleurd – leek zich moedwillig af te zonderen. Ze verwaardigde niemand met een rechtstreekse blik. Er lag iets hooghartigs in de wijze waarop ze soms steels haar ogen over de groepjes liet dwalen, om dan misprijzend haar blik ervan af te wenden. Zij was duidelijk van stand en gewend dat elke wens van haar door een bediende werd vervuld. Om haar heen hing een air van de zekerheid dat haar echtgenoot – vanzelfsprekend in een hoge functie – vast al een of andere instantie had ingeschakeld, die de Japanner die verantwoordelijk was voor deze onacceptabele situatie excuses zou laten aanbieden. Een stukje niemandsland lag open om haar heen.

Overal zag je handen wuivend heen en weer bewegen. Voor een oppervlakkige beschouwer leek het of iedereen elkaar lusteloos en ongericht groette. Maar als hij beter keek, zou hij zien dat die gebaren het verjagen van vliegen betroffen. Geen van deze mensen kon op dat moment vermoeden dat die irritante beestjes eens als betaalmiddel zouden dienen voor hun dagelijks voedsel: tijdens een vliegenplaag, niet veel later in de tijd, kreeg ieder van hen pas een kommetje rijst na het inleveren van tien dode vliegen.

En wie heel goed keek, zou in vele ogen al iets van de tragiek kunnen lezen van mensen die onbewust weten van een komende verschrikking.

Toen de zon haar hoogste stand bereikte, had bijna niemand meer de energie om te blijven staan wanneer er weer halt moest worden gehouden. Iedereen improviseerde dan een zitplaats en zat zolang het kon ineengezakt op een bundeltje, een koffer of een tas. Zwetende moeders susten hun jengelende kleuters die dreinden om eten of drinken. Versufte baby’s lagen bij hun moeder op schoot of hingen apathisch in haar armen. De grotere kinderen zaten er lusteloos bij.

Even later kwam iedereen weer zuchtend en steunend overeind om een paar meter verder te schuifelen...

Aan beide zijden van de laan stonden hoge tamarindes. Het gras in de bermen was verdord – het zou pas weer groen worden in de tijd van de natte moesson. Over de hele lengte van de laan liep een slokan, een sloot die nu droog stond en een soort scheiding vormde tussen de tuinen van de huizen en de bermen langs de weg. Zo nu en dan waaide er een lauw windje dat vanuit de sloot de penetrante geur van urine en verse ontlasting meebracht. Her en der gonsden blauwgroene vliegen boven hoopjes uitwerpselen.

Ook Paultje had daar gehurkt gezeten. Eerst had hij geprobeerd de drang te negeren, want hij zag er verschrikkelijk tegen op om in het openbaar zijn behoefte te doen. Maar toen de kramp heviger werd, had hij geen andere opties dan het in zijn broek te doen of ook de sloot op te zoeken.

Hij kreunde, drukte zijn handen tegen zijn buik en keek met een hulpeloze blik op naar zijn moeder. Mieke bemerkte zijn ongemak. Nadat ze Heleentje aan Susan had toevertrouwd, dwong ze Paultje met haar hand in zijn nek naar de sloot. Ze ging met de rug naar hem toe staan en schermde hem met haar lichaam af voor de blik van de anderen.

Hij maakte zich zo klein mogelijk en hurkte op de Indische manier: beide voeten plat op de grond, iets uit elkaar, en de dijen tegen de kuiten. De afgestroopte kleding drukte hij in de holten van zijn knieën en hij sloeg zijn armen om zijn benen. Diep boog hij het hoofd, in een min of meer vergeefse poging ongezien te blijven voor de mensen op de weg.

Zo zag hij het keuteltje snel uitgroeien tot een keutel. Bij het zien van enkele restjes onverteerde sajoer kwam er een vleugje heimwee boven. De herinnering aan de groente die hij gisteren nog at, wekte in hem een onbepaald verlangen de kokkie in de keuken op te zoeken. Thuis wipte hij bijna elke dag wel een keer haar dapoer binnen. Niet zozeer om het lekkere hapje dat ze hem steevast toestopte, maar meer omdat hij dan hoopte weer even een glimp op te vangen van haar gebit – doordat ze regelmatig kauwde op bladeren van de sirihplant waren haar tanden in de loop van de tijd rood geworden. Als ze naar hem lachte, was het net alsof ze iets bloederigs had gegeten.

Instinctief richtte hij de waterheldere straal van zijn plas naar beneden; bijna was zijn afgestroopte broek nat geworden. Gefascineerd keek hij toe hoe een grote kever door de schuimende banjir werd weggespoeld. Hij pakte het beestje op – het gevoel van de wriemelende pootjes en de hardheid van het schild bleef hem nog lange tijd bij – en zette het hoog op de schuine wal naast hem neer. De kever bleef stilzitten, zijn roodbruine lijfje drogend in de zon, alsof hij stiekem nagenoot van het onverwachte bad.

Zijn moeder gaf hem een papiertje aan, waarmee hij zichzelf zo goed en zo kwaad als het ging schoonveegde. Terwijl hij opstond en de grote gesp van zijn riem vastklikte, keek hij op naar haar glimlachende gezicht.

‘Zag u dat, mam, met die kever?’

Mieke knikte en reikte hem de hand. Nadat hij de sloot uit was geklauterd, aaide ze hem vertederd over zijn bol. ‘Ja, ik zag het. Jij moet later maar dierendokter worden.’

De strelende hand op zijn hoofd deed Paultje denken aan die vreemde man in dat rare uniform bij de ingang van het kamp. Vlak na hun aankomst die morgen had de man een hand op Paultjes hoofd gelegd en met een glimlach die een lach werd waarin goud blonk iets gezegd als: ‘Ramboetmas.’

Paultje had zijn moeder vragend aangekeken, waarop ze zei: ‘‘‘Rambut mas” is Maleis voor “gouden haar”.’ Ze zag zijn onbegrip en lichtte de opmerking fluisterend toe: ‘Ik denk dat hij nog nooit blonde haren heeft gezien.’

Terwijl hij aan dit voorval dacht, namen ze hun plaatsje in de rij weer in. En iedereen schuifelde weer een paar passen verder...

Hoog boven Pauls goudblonde kruintje vormden de groene kruinen van de bomen langs de weg een langgerekte boog. Zo werd het licht van de tropenzon enigszins gefilterd door een tunnel van bladeren, alsof de bomen mededogen hadden met die vermoeide mensen daar beneden.

Paultjes gewoonlijk helderblauwe ogen stonden langzamerhand flets van vermoeidheid. En zoals de zon gaandeweg verdwijnt achter een wolkendek, verdween Paultjes aandacht langzaamaan achter een barrière die zijn geest begon op te werpen tegen de overvloed aan indrukken die dag.

Ondanks zijn enigszins wazige blik registreerde Paultje de felle puntjes licht die spikkels maakten op zijn kleding, zijn huid en zijn omgeving. De lichtvlekjes vibreerden wanneer een bries de bladeren boven hem bewoog. Dan leek de wereld uiteen te spatten in kleine, druk bewegende plekjes licht, drijvend op donkere schaduwdingen. En zoals een zonnestraal door een opening in het wolkendek schiet, zo brak Paultjes nieuwsgierigheid door de versperring in zijn geest: ‘Mam, krijg je van zulke zonnevlekjes nou sproetjes op je huid?’

‘Nu even niet zeuren, lieverd.’

Met de simpele wijsheid die kinderen zo eigen is trok Paultje zich terug in zichzelf.

Na de gedwongen lange tocht in een vrachtwagen hierheen en het eindeloze wachten na aankomst stond de uitputting in ieders ogen te lezen. Vanwaar de laan begon, ergens achter Paultje, leken de vertrouwde stadsgeluiden en het levensritme van het land nog naar hem te reiken, maar zijn vermoeidheid sloot hem ervoor af. Hoe kon hij weten dat deze tragische dag het verdwijnpunt vormde, waarin de welvaart en de veiligheid waarin hij tot nu toe was opgegroeid onherroepelijk zouden worden opgeslokt? Dankzij zijn kleuterleeftijd bleef hem het inzicht in wat komen ging bespaard: zijn vertrouwde, vredige wereldbeeld zou op wrede wijze worden afgebroken.

Steeds meer trok Paultje zich in zichzelf terug. De gebeurtenissen gingen min of meer langs hem heen. De lawaaierige aanwezigheid van de hem omringende mensenmassa vervaagde tot een achtergrondgeluid.

Op de stam van een tamarinde zat een felgekleurde gekko met goudbruine oogjes te loeren naar een langpoot. Zonder echte interesse nam Paultje het tafereeltje waar.

Een tiental meters achter de hoge stammen van de bomen aan weerszijden van de laan stonden zonverlichte witte huizen. De overhangende daken wierpen donkere schaduwen op de muren. Eromheen, begrensd door lage heggen, lagen grote tuinen met een geurenschat en kleurenpracht aan bloemen. Een ligusterpijlstaart toonde er zijn vliegkunst. Het drong niet tot Paultje door dat daar nergens een mens bewoog. Hoe kon hij weten dat alle bewoners waren afgevoerd en de huizen waren leeggeroofd door de Japanners?

Achter een van de gevels klonk het jammerende klagen van een achtergelaten hond. Het duurde even voordat het tot Paultje doordrong. Het gejank deed hem denken aan hun eigen hond. ‘Herta?’ mompelde hij onbewust. Waarom kwam Herta nou niet aangerend zoals altijd wanneer hij haar riep? Iets luider nu vroeg hij: ‘Mam, waar is Herta?’

‘Herta? Die logeert een poosje bij onze baboe, lieverd. Als we weer thuis zijn, halen we haar op.’

‘O.’ Onwillekeurig wierp hij een blik over zijn schouder, misschien toch half en half verwachtend dat de hond hen achterna gekomen was.

In de verte zag hij de ingang van het kamp. De slagboom was nu omlaag. Bij het passeren van de toegang had hij aan beide kanten een hek van prikkeldraad gezien. Pas na een hele tijd kwam hij erachter dat dit hek een groot gebied omsloot. Veel langer bleef het voor zijn kleine denken onbegrepen dat het zo omheinde stadsdeel een concentratiekamp geworden was.

En ze schuifelden weer een stukje verder…

Tussen de vrouwen en kinderen die voor hen stonden door zag Paultje een eindje verderop in de berm een tafel staan met daaromheen een paar mensen.

‘Wat doen die mensen daar, mam?’ Hij wees naar de tafel.

Mieke drukte zijn arm naar beneden. ‘Niet wijzen. Ik denk dat daar de namen van alle mensen in de rij worden opgeschreven.’

‘Duurt het daarom allemaal zolang?’

‘Ik denk het wel, lieverd. Maar we hebben geen haast, we kunnen toch nergens anders heen.’

Niet veel later stond Paultje zelf voor de tafel die in de schaduw tussen de bomen op het gras stond. Zijn kin kwam net tot aan de rand van het tafelblad. Rechts van de tafel stond een Japanse soldaat stokstijf. Tegenover hem stond een Javaan in traditionele klederdracht, met naar oud-Javaans gebruik om zijn hoofd een zwarte lap gedrapeerd.

Op een keukenstoel achter de tafel zat een Japanse officier. Paultje herkende in hem meteen de vreemde man die bij hun aankomst zijn haren had gestreeld. Een beetje opgewonden tikte hij zachtjes maar nadrukkelijk op zijn moeders heup. ‘Mam, dat is die man die…’

Mieke kapte zijn woorden af door in een afwerend gebaar haar wenkbrauwen te fronsen en nauwelijks merkbaar haar hoofd te schudden.

Paultje zweeg en richtte zijn aandacht weer op het tafereel voor hem.

De gitzwarte ogen van de officier stonden streng. Hij droeg nu een brilletje met ronde, goudomrande glazen. De kraag van zijn lichte overhemd lag keurig over de revers van zijn jasje. Zijn linkerhand rustte op het gevest van zijn zwaard. Zijn rechteronderarm lag op een opengeslagen schoolschrift en in die hand hield hij een kroontjespen vast.

Gefascineerd staarde Paultje naar de schrijfhand – het nagelkootje van de pink ontbrak.

De koperen kroontjespen zweefde boven een flesje Oost-Indische inkt, klaar om er elk moment te worden ingedoopt. In een kartonnen doosje glinsterden sieraden. Op een dienblad stond een waterkaraf te glanzen naast een halfgevuld glas.

Paultje keek op – recht in de ogen van de officier; onwillekeurig schoof hij wat dichter naar zijn moeder toe en pakte haar hand. De blik van de officier ging omhoog naar het gezicht van zijn moeder. Terwijl hij haar bleef aankijken, blafte de Japanner op bevelende toon enkele klanken. Paultje herkende er de vreemde taal en de ruzieachtige toon in die hij die dag regelmatig van de soldaten had gehoord. Hij was er al een beetje aan gewend geraakt.

Blijkbaar diende de Javaan als tolk, want op de manier die Paultje vertrouwd was van de bedienden bij hen thuis – maar nu klonk er iets van verontschuldiging in door – hoorde hij hem haast smekend zeggen: ‘U buigen, njonja. Buigen nu. Buigen voor overwinnaar, ja?’

Met kinderlijke nieuwsgierigheid wachtte Paultje af wat zijn moeder zou doen. Hij zag hoe haar kaken verstrakten en voelde haar reflex van spontaan verzet. De greep waarmee ze zijn hand vasthield, werd nu bijna pijnlijk. Haar aarzeling wekte iets van ongerustheid in hem. Intuïtief begreep hij dat die Japanse meneer boos zou worden als zijn moeder niet deed wat er gezegd was. Door een paar keer in haar hand te knijpen, probeerde hij haar te waarschuwen.

Eindelijk kwam ze in beweging. Ze liet zijn hand los en haalde bijna onmerkbaar haar schouders op. Toen ging ze rechtop voor de tafel staan, balde haar vuisten langs haar dijen en liet haar hoofd een stukje voorover knikken. Hoewel er in haar houding nog steeds iets van verzet te bespeuren was, kwam haar bovenlichaam vanuit de heupen enigszins naar voren. Meteen daarop kwam ze terug in de beginstand. Zo bleef ze staan, terwijl ze schijnbaar nonchalant de voorwerpen op de tafel bekeek.

Weer blafte de officier enkele klanken. Paultje kon de Javaan maar nauwelijks verstaan toen die zei: ‘Anak anak ook, njonja? De kinderen, zij ook buigen, ja?’

Mieke pakte Paultje en Karen bij de hand. Ze maakte een uitnodigende hoofdbeweging naar Susan, die Heleentje droeg en schuin achter haar stond. ‘Kom,’ fluisterde ze, ‘we doen net of we bij de koningin op bezoek zijn. We buigen voor haar, niet voor hem. Doe mij maar na…’

Nogmaals, nu samen met de kinderen, boog Mieke. Paultje had er best een beetje lol in om die rare, strenge man zo voor de gek te houden. De flauwe glimlach om zijn mond verborg hij door zijn kin tegen zijn borst te drukken. Tikoes, bungelend aan zijn hand, boog mee.

Paultjes aandacht begon te verslappen toen de stemmen van de officier, de Javaan en zijn moeder elkaar begonnen af te wisselen. Hij hoorde maar half dat zijn moeder de namen van hemzelf en van zijn zusjes begon op te noemen, gevolgd door een serie plaatsnamen en jaartallen. De kroontjespen kraste over het papier.

Opeens drong tot hem door dat hij in de opsomming van zijn moeder de namen van haarzelf en die van zijn vader niet had gehoord. Misschien had ze die al genoemd, hij had immers niet echt goed geluisterd. Het gekke was dat die namen hem niet te binnen wilden schieten. Hij dwaalde terug in zijn herinnering en voor zijn geestesoog verrees een tafereel waarin hij zijn ouders heel dicht tegen elkaar onder de waringin zag zitten. ‘Toe Mieke, laat me nou even…’ had hij zijn vader horen zeggen. ‘Niet hier, Harmen. De kinderen…’ had zijn moeder gefluisterd. Ja, Harmen en Mieke, nu wist hij het weer.

Waarom was zijn vader hier niet? Altijd als ze gingen wandelen en hij moe werd, tilde zijn vader hem met een zwaai op zijn schouders. Paultje vond het elke keer weer een sensatie om over alles heen te kunnen kijken, terwijl hij voortbewoog en ondertussen lekker kon uitrusten. Of was de baboe nu maar hier, dan… Ach nee, die vond hem nu toch te groot om te dragen. Met weemoed dacht hij terug aan de tijd dat hij nog klein genoeg was om in haar slendang te mogen zitten. Het was heerlijk om zo tegen haar heup te hangen en mee te deinen op het ritme van haar loop. Maar nadat ze op een dag zijn babykrul had afgeknipt, droeg ze hem nooit meer als een kangoeroejong in haar lendendoek. Toen hij het haar na die knipbeurt nog eens had gevraagd, had ze resoluut geantwoord: ‘Adoe nee sèh, jij nu groot. Jij nu veel te swaar.’ Die babykrul had ze begraven, dat hoorde zo, zei ze. ‘Is adat – is tradisie, ja? Adoe, anders een bose geest hij pak jou krul en heef jou in sijn macht!’

Heleentje bofte maar dat ze nog zo klein was…

Waar waren pappie en de baboe nu? Dat moest hij maar even aan zijn moeder vragen. Nog enigszins afwezig greep hij naar haar hand om haar aandacht te trekken. Hij verslikte zich pardoes in zijn pepermuntje toen ze zijn hand met een onverwacht felle tik weg stootte. Het dun geworden schijfje schoot achter in zijn keel. Hij kokhalsde en hoestte een keer benauwd. Tranen sprongen in zijn ogen. Zijn tong tastte tevergeefs zijn nu lege mond af.

Op datzelfde ogenblik maakte de Japanse soldaat bij de tafel een korte, ingehouden schopbeweging. Tot zijn verbazing hoorde Paultje een zacht, klaaglijk kreuntje. Het leek uit het niets te komen, tot het tot hem doordrong dat het geluid onder de tafel had geklonken.

Hij zag dat de volwassenen hun aandacht hadden bij de handelingen die zich boven de tafel voltrokken. Geen van hen merkte dat Paultje zich bukte. Met zijn ellebogen zijwaarts en zijn handen op zijn dijen gluurde hij onder het tafelblad.

En daar zag hij een vrouw...

Samen met de poten van de tafel vormden de benen van de mensen eromheen een soort tralies van een hok. De vrouw bewoog niet. Aan de manier waarop ze lag, geknield, zag hij dat ze zich had afgesloten van de buitenwereld. Haar rug was in een deemoedige boog gekromd. Haar hoofd steunde op haar handen en haar billen rustten op haar hielen. Haar rode jurk was verfomfaaid en naast haar in het gras lag een rood hoedje. Er hing een bitterzoete geur van zweet en angst om haar heen. Naast het hoedje zag hij zijn pepermuntje liggen. Hij moest het hebben uitgehoest toen hij kokhalsde. Automatisch strekte hij zijn hand ernaar uit. Het hoofd van de vrouw kwam iets omhoog. Langzaam keerde ze haar bleke gezicht in zijn richting. De betraande ogen waarmee ze naar hem keek, waren half verborgen achter slordig piekend haar. Een streepje opgedroogd bloed liep van haar neus naar haar mond. Met het puntje van haar tong likte ze even langs haar roodgeverfde lippen.

Paultje liet zich zakken tot hij op zijn hurken zat en viste het pepermuntje uit het gras. Zorgvuldig pulkte hij er een paar grassprietjes af en wat korreltjes zand. In een plotselinge impuls stak hij de vrouw het pepermuntje toe. Toen ze niet reageerde, drukte hij – in een bijna priesterlijk gebaar – het witte schijfje tegen haar lippen. Instinctmatig opende ze haar mond en met haar tong nam ze het pepermuntje aan. Hun blikken ontmoetten elkaar en heel even was het of hij boven zichzelf werd uitgetild in een lichtheid die geen zwaarte kent.

Een donderslag die zijn oorsprong leek te hebben in zijn brein bracht hem met een schok terug in de werkelijkheid. Er volgde een bliksemschicht achter zijn ogen toen hij in een reflex ging staan en daarbij zijn hoofd pijnlijk stootte tegen de onderkant van de tafel. Even stond hij te wankelen op zijn benen…

Nog eens kwam de vuist van de officier dreunend neer op het tafelblad. Opnieuw ging er een schok door Paultje heen en op de tafel schokte alles met hem mee. Dus dát was die donderslag geweest. Bijna raakte hij in paniek toen de gedachte door hem heen schoot dat de officier boos was op hem, omdat hij het gewaagd had onder de tafel te kijken. De grond leek onder zijn voeten weg te zakken – snel greep hij zijn moeders jurk vast.

Toen pas zag hij dat niemand acht op hem sloeg en opgelucht haalde hij adem. Maar Susan drukte met tranen in de ogen een huilende Heleentje tegen zich aan. Karen stond vlak achter hem en kneep hem even zachtjes in zijn bil.

Zijn moeder stond met haar handen boven het doosje met sieraden op het tafelblad vertwijfeld aan haar trouwring te draaien en te trekken. Alles wees erop dat het haar niet lukte om de ring van haar vinger af te krijgen.

Aan het geduld van de officier was blijkbaar een einde gekomen. Hij maakte een venijnig hoofdgebaar naar de soldaat en omvatte met zijn rechterhand het gevest van zijn zwaard. Met verbijstering keek Paultje toe hoe de soldaat de pols van zijn moeder vastgreep en haar hand ruw naar het tafelblad dwong. Alle mensen in de omgeving van de tafel hielden hun adem in toen in een vloeiende beweging het zwaard tevoorschijn werd getrokken. In de stilte leek het staal zachtjes na te zingen van het schuren langs de schede.

Tergend langzaam ging het zwaard een eind omhoog. Paultje wilde zijn ogen sluiten, maar als gehypnotiseerd bleef hij kijken hoe het staal flitsend neerwaarts zoefde. Zijn adem stokte. Vlak boven de vinger met de gouden ring bleef het lemmet zweven, glanzend in het zonlicht...

De tijd leek te zijn stilgezet en een gonzend suizen nam bezit van Paultjes gehoor. Als in een droom hoorde hij zijn moeder zeggen: ‘Toean officier. Aarzelt u, omdat uw zwaard een hoger doel is toegewijd dan het oneervol afhakken van de vinger van een vrouw?’

De tolk werd bleek. Zwijgend kruiste hij zijn handen voor de borst en boog het hoofd. De officier gromde iets tegen hem. Met gebogen hoofd begon de tolk haperend te spreken. Blijkbaar benaderde zijn vertaling de juiste strekking van haar woorden, want de knokkels van de hand om het zwaardgevest werden witter.

‘Is dat het verheven doel waarmee uw keizer u de wereld in heeft gestuurd?’ vervolgde Mieke ernstig.

De stem van de tolk trilde toen hij deze laatste woorden vertaalde. De lippen in het verbeten gezicht van de Japanner vormden zich tot een dunne streep. Het lemmet trilde licht van de spanning in de spieren van zijn armen. Er ging een onverholen dreiging uit van zijn tot zwarte spleten samengeknepen ogen.

Een tiental seconden stonden ze zo tegenover elkaar...

Totaal onverwacht gleed het zwaard terug in zijn schede. Er klonk een fluisterend fluiten toen iedereen, ook de officier, de ingehouden adem liet ontsnappen. Stijfjes, een beetje houterig zelfs, nam de Japanner weer plaats op zijn stoel.

Nog steeds had de soldaat de pols van Mieke omklemd. Na een korte hoofdknik van zijn meerdere liet hij haar los.

Met iets van hooghartige onverschilligheid in het gebaar wuifde de officier Mieke en de kinderen bij de tafel weg. Achteloos, alsof hij hen alweer vergeten was, gebaarde hij het volgende groepje naar voren te komen.

Nog eenmaal keek Paultje om naar de vrouw. Ze lag nog steeds in dezelfde houding. Haar voorhoofd rustte weer op haar handen. Het leek hem beter om niet nu aan zijn moeder te vragen waarom die mevrouw daar zat. Terwijl hij wegliep fluisterde hij voor zich uit: ‘Dag mevrouwtje met de rooie jurk en de rooie hoed. Zuig maar lekker op mijn pepermuntje.’

Een soldaat bracht hen naar hun verblijfplaats. Samen met nog twee andere gezinnen moesten ze een kale kamer delen in een van de lege huizen. Toen ze binnenkwamen, schoten er een paar kakkerlakken en tjitjaks weg.

Na gezamenlijk overleg trok elk van de drie gezinnen zich onwennig terug op enkele meters privacy. Het gedwongen samenzijn noodzaakte iedereen al spoedig om alle vormelijkheid opzij te zetten, en haast ongegeneerd gaven ze zich over aan de vermoeidheid. Eindelijk konden ze even liggen, al was het dan op een harde houten vloer…

Bijna ongemerkt namen steeds langer wordende schaduwen, als grijze voorbodes van donkere tijden die in aantocht waren, de kamer in bezit. Tegen de achtergrond van de al donkerende avondlucht was de grootsheid van de bergen in de verte nauwelijks meer zichtbaar. Ze leken zich in hun eigen eeuwige aanwezigheid te hebben teruggetrokken, alsof ze niet betrokken wilden raken bij de kortstondige, menselijke problemen van het leven.

O, zo zwaar voelde Paultje zijn kleine jongenslichaam worden. Als een welkome verdoving kwam de loomheid over hem. Hij was zelfs te moe om de treiterende vliegen te verjagen die maar bleven komen. Voordat hij wegzonk in een diepe slaap zag hij nog net hoe een libel, prachtig rood van kleur, in het open raam was neergestreken.

Het zwartfluwelen kleed van de nacht spreidde zich over de voorbije tropendag. Het diepe blauwgroen van de Stille Oceaan werd geleidelijk zwart waar het water met de wenteling van de aarde de schaduwgrens in schoof. En zie, om het duister van de wateren en de landen troostend te verzachten werden opnieuw de sterren geboren: briljanten, nonchalant met handen vol gestrooid, begonnen te schitteren en spiegelden zich in meren en rivieren. Te midden van deze weelde pronkte de scheve glimlach van een schijfje maan als een gouden broche.

Als antwoord van de mensen gloeiden in de nachtelijke archipel van Indië overal saffraangele lichtjes op. Toch waren het er beduidend minder dan gewoonlijk: de mensheid was weer eens in oorlog…

In de slapende stad in de dalkom tussen de bergen Goenoeng Bromo en Goenoeng Kawi was slechts hier en daar een schijnsel zichtbaar. Langs het met prikkeldraad omgorde stadsdeel gleed met tussenpozen de lichtbundel van een zoeklicht. Er gloeide in het donker soms ook een rode punt – een stiekem sigaretje van een soldaat van de Japanse keizer. Terwijl deze man in dit voor hem vreemde land de vrouwen en kinderen van de vijand moest bewaken, dacht hij aan zijn eigen gezin in het thuisland.

En daar, in een krijgsgevangenenkamp in Japan, dwaalden de gedachten van de vader van Paultje naar zíjn gezin, ergens in Indië…

NI

Gisteren was ik alleen in de wereld

en die eenzaamheid

was meedogenloos als de dood.

Ik was als een bloem

in de schaduw van een machtige rots,

het leven was zich niet van mij bewust

en ik was mij niet bewust van het leven.

(Kahlil Gibran)

De non

De aarde had zich alweer vele malen om haar as gewenteld. De dageraad kroop over de rand van de wereld en zette de toppen van de bergen in een rode gloed. In de dalen trok de nacht zich in stille berusting terug, wetend dat zijn beurt vanzelf weer zou komen. De eerste haan bracht zijn aubade – ondanks het eeuwige zelfde lied hier en daar toch nog struikelend over de noten.

In een stadje aan de rivier de Kali Garang die hier tussen de bergen haar weg zocht naar de Javazee, liepen twee soldaten van Nippon de laatste ronde van hun wacht. Ze slenterden om het voormalige klooster van christelijke zendelingen, die op bevel van hun keizer wie weet waarheen waren gedeporteerd. Met een ongegeneerd geeuwen verwelkomden zij de nieuwe dag.

Binnen de muren van het klooster begon een nieuwe dag van ontbering in gevangenschap voor honderden vrouwen en kinderen. Ook voor de nog dromende Paultje...

Geluidloos stampend van de ene op de andere gelaarsde voet kwam het angstwekkende wezen dichter- en dichterbij. Het groeide uit tot een reusachtige Japanner. Zijn zwarte ogen zochten Paultje, die zich verstopt had onder een tafel. Met een bebloede hand waarvan de vingers waren afgehakt bonkte hij op het tafelblad. Plotseling was de tafel verdwenen. Het wezen zag Paultje en tussen zijn roodgekleurde tanden schoot een tong als het lemmet van een zwaard tevoorschijn. Het flitste een paar keer van links naar rechts. De mond scheurde open aan de hoeken en groeide uit tot een krokodillenbek. Tussen de kaken stak een stuiptrekkend afgerukt been. De vingerstompjes aan de verminkte hand veranderden langzaam in kroontjespennen. Het monster klauwde met zijn hand naar Paultjes gezicht. Hij voelde iets tartend over zijn voorhoofd strijken, kriebelend over zijn wangen gaan, kietelend zijn neus binnendringen. Uit zijn droge mond ontsnapte een ingehouden kreun...

‘Paultje!’

Hij schrok wakker. Zijn klamme, magere lijfje kwam in zithouding overeind. Onbeheerst begon hij met een vinger in zijn neus te pulken.

‘Ik heb hem allang weggejaagd.’

Karens stem kwam van vlak achter hem. Zij had hem dus wakker gemaakt. Nog een beetje versuft draaide Paultje zich naar haar om. Ze lag dwars over de hoofdeinden van de lege slaapplaatsen naast hem. Blijkbaar was zijn moeder al met Heleentje en Susan naar buiten gegaan.

‘Er wou een vlieg in je neus kruipen.’

‘Ik wou dat ze allemaal gewoon eens dood neervielen… Rotvliegen.’

Maar er cirkelde alweer een om zijn hoofd. Hij sloeg er in het wilde weg naar. ‘Ga toch weg, stom beest.’

‘Wat kun jij trouwens gekke koppen trekken, zeg. Droomde je iets engs, of zo?’