Elementaire Deeltjes

Elementaire Deeltjes, de serie boekjes van Amsterdam University Press (AUP), maakt kennis toegankelijk voor een breed publiek. Elementaire Deeltjes is dé manier om snel alles te weten te komen over de onderwerpen die je interesseren.

Experts nemen je mee op een ontdekkingsreis waarbij elk thema in de meest beknopte vorm volledig uitgediept wordt. Een serie handige en handzame boekjes, met altijd het antwoord op de vraag: ‘Hoe zit dat nou eigenlijk?’

Ga naar www.elementairedeeltjes.nl voor een overzicht van alle beschikbare Elementaire Deeltjes.

Klassieke literatuur

Jacqueline Klooster

AUP

Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 90 8964 980 5

e-isbn 978 90 4852 894 3 (pdf)

e-isbn 978 90 4852 895 0 (ePub)

nur 622

© J. Klooster / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Inleiding: wat is klassieke literatuur?

Griekenland van de archaïsche tot de klassieke tijd

De Klassieke periode

De Hellenistische periode

Het begin van de Latijnse literatuur: de vroege Republiek

De late Republiek

De Augusteïsche periode

De Keizertijd, 1e en 2e eeuw

Griekse literatuur van de Keizertijd

Epiloog: crisis en late Oudheid

Meer lezen

Overzicht belangrijkste antieke auteurs per genre (chronologisch)

Index

De Griekse wereld.

Het Romeinse Rijk ten tijde van keizer Augustus.

Inleiding: wat is klassieke literatuur?

Volgens de Grieken was poëzie iets goddelijks: het terrein van de negen Muzen en hun moeder Mnemosyne (Herinnering, Geheugen), en van Apollo, god van de voorspellingskunst en het lierspel. Ook Dionysus, godheid van extase, speelde een rol in het domein van de poëzie, zang en dans, met name voor het drama (tragedie en komedie). Alle Muzen hadden een eigen naam, en later ontstond ook het idee dat ze allemaal een eigen terrein beheerden: het belangrijkst waren Calliope, Muze van de epische poëzie, en Clio (Kleio), van de geschiedschrijving.

‘Godinnen van de inspiratie’ worden de Muzen wel genoemd, maar een dergelijke formulering kan tot misverstanden leiden, als we bij ‘inspiratie’ denken aan het concept zoals dat sinds de Romantiek gangbaar is, een bijna bovennatuurlijke macht van buitenaf. In de eerste plaats is het namelijk belangrijk te beseffen dat Griekse en Romeinse door de Muzen geïnspireerde epische poëzie, zoals Ilias, Odyssee of Aeneis, anders dan het merendeel van de moderne romankunst, oorspronkelijk niet als ‘fictief’, verzonnen, beschouwd werd. Het vertelde was in principe een versie van de historische werkelijkheid. Odysseus had echt tien jaar rondgezworven; Troje was echt door de Grieken verwoest. Wat de Muzen dus niet deden, was dichters originele ingevingen bieden voor een plot: die plot bestond immers al.

Wat deden ze dan wel? Het beste antwoord daarop biedt de beroemde Homerische Muzenaanroep voorafgaand aan de zogenaamde Scheepscatalogus.

En nu, vertel me Muzen, u die huist

Op de Olympos – want u bent godinnen

Alwetend en ook alomtegenwoordig.

Wij weten niets, wij horen slechts geruchten,

Vertel me: wie waren de aanvoerders

En de bevelhebbers van de Achaiers?

(Ilias 2.484-9 vert. P. Lateur)

Hier vraagt de zanger de Muzen wie er allemaal onder de muren van Troje samenkwamen, om die strijders vervolgens uitputtend op te sommen. Hij roept de godinnen te hulp omdat zij ‘alomtegenwoordig en alwetend’ zijn (pareste te iste te panta), terwijl ‘wij mensen slechts gerucht (kleos) vernemen’. De stam van het Griekse woord ‘weten’ (oida) is verwant met die van het woord ‘zien’ (denk aan Latijn vid-eo), terwijl kleos (gerucht) samenhangt met kluo, ‘horen’. De Muzen bieden de dichter dus een goddelijk ooggetuigenverslag, een blik in het verleden die een mens, afhankelijk als hij is van mondelinge overlevering, nooit zelfstandig zou kunnen verwerven.

In een samenleving zonder archieven of noemenswaardige schriftcultuur is voorstelbaar hoe wonderbaarlijk het vermogen was een lang vergane tijd tot leven te brengen, in de volle glorie van visuele details, levensechte dialogen, bloedstollende gevechtsscènes, en – zoals in de scheepscatalogus – geautoriseerde opsommingen van alle strijders. Dit ‘zien in het verleden’ had iets bovennatuurlijks, vergelijkbaar met het voorzien van de toekomst. Niet toevallig werden ook Apollo’s orakels in hexameters, de versmaat van het heroïsche epos, gevat.

In de loop der eeuwen werden de Muzen steeds meer tot een conventie, in sommige gevallen zelfs een metafoor voor ‘de literaire traditie’. Door naar eerdere dichters te verwijzen kon een auteur bovendien laten zien op welke literaire traditie hij zich beriep. Als hij in zijn Eclogae verwijst naar het werk van de Siciliaanse dichter Theocritus, uitvinder van de pastorale poëzie, roept Vergilius bijvoorbeeld de ‘Siciliaanse Muzen’ aan. Het goddelijke element werd dus meer en meer tot retoriek, een claim op de verhevenheid en autoriteit die van oudsher aan dichters kleefde, maar nu verrijkt met een zekere belezenheid. Van mondelinge overlevering over het verleden naar schriftelijke literatuur vol verfijnde toespelingen op andere teksten: dat is kort gezegd de ontwikkeling die de literatuur van de Oudheid doormaakt.

Het begrip ‘klassiek’

Dit boekje wil in kort bestek een indruk geven van wat deze klassieke literatuur behelst. Dat is, om een understatement te gebruiken, niet eenvoudig, omdat we het hebben over een periode van circa duizend jaar (8e eeuw v.Chr. tot 2e eeuw n.Chr.), in een cultuurgebied dat uiteindelijk ongeveer heel Europa en flinke delen van Afrika en Azië besloeg, in twee verschillende cultuurtalen, Grieks en Latijn. Een volledig historisch overzicht is dan ook onmogelijk; dit is geen hand- of leerboek. Wat ik wil proberen is iets van de essentie, fascinatie en verbazingwekkende vitaliteit van klassieke literatuur te tonen. Voor wie daarna meer wil lezen bestaan tal van literatuurgeschiedenissen en specialistische detailstudies, die achterin vermeld worden.

Epos van Homerus tot Valerius Flaccus en historiografie van Herodotus tot Tacitus: in de Oudheid werd literatuur altijd per genre behandeld. Er is veel voor deze aanpak te zeggen, omdat die goed laat zien hoe en met welke resultaten genrekenmerken veranderen. Toch heb ik gekozen voor een chronologische benadering, met alle problemen van periodisering van dien, omdat ik sterk geloof in het contextualiseren van literatuur. Dat Tacitus anders schrijft dan Herodotus is een mooie constatering, maar waarom doet hij dat, en kunnen we bepaalde eigenschappen van zijn aanpak ook terugvinden in andere contemporaine auteurs zoals Suetonius? In een chronologische ordening komen deze kwesties beter uit de verf.

1. A Reading from Homer, Sir Lawrence Alma-Tadema, 1885.

‘Klassieke literatuur’ klinkt verraderlijk simpel. Toch loont het de moeite om de begrippen ‘klassiek’ en ‘literatuur’ nauwkeuriger onder de loep te nemen. ‘Klassiek’ is een woord met een complexe geschiedenis, dat teruggaat op een passage bij de Latijnse auteur Aulus Gellius (eind 2e eeuw n.Chr.). In zijn Noctes Atticae (Attische Nachten), een encyclopedisch, antiquarisch werk, wordt voor het eerst het woord classicus gebruikt, en wel in verband met schrijvers uit het verleden. De kwestie is of bepaalde vormen van een woord al dan niet gebruikt worden door de oudere auteurs, die classici en adsidui genoemd worden. Oorspronkelijk duidden deze laatste twee termen vermogensklassen aan, en wel de hoogste. Enerzijds impliceert Gellius’ metafoor dus een rangorde (de ‘hoogste’ klassen), maar anderzijds een bepaalde autoriteit (deze auteurs kunnen ‘borg staan’ voor bepaalde grammaticale vormen). Beide elementen, superioriteit en gezag, klinken in het latere gebruik van het woord mee.

Vanaf de 16e eeuw zien we echter dat het woord anders wordt verklaard, alsof het van classis, schoolklas, zou zijn afgeleid. Dit voegt de betekenisnuance ‘geschikt voor het onderwijs’ en dus ‘uitmuntend, voorbeeldig’ toe. Omdat men op school voornamelijk de literatuur van de Oudheid bestudeerde, kreeg het begrip klassiek vanaf dit moment daarnaast steeds meer de beperkte betekenis ‘afkomstig uit de Grieks-Romeinse Oudheid’, hoewel de eerdere betekenissen ‘superieur, gezaghebbend, voorbeeldig’ niet verdwenen.

Met de 18e-eeuwse bewondering voor de kunst van de Griekse Oudheid door de kunsthistoricus Johann Joachim Winckelmann, die haar kenschetste als vol van ‘edle Einfalt und stille Grösse’, kreeg het begrip klassiek ten slotte een specifieke esthetische invulling: ‘natuurlijk, goed geproportioneerd, idealiserend-realistisch’. Tegenover ‘klassiek’ in deze zin stonden, en staan nog altijd, begrippen als ‘romantisch’, ‘barok’ en ‘maniëristisch’. Binnen de Oudheid zelf werden in de 18e en 19e eeuw vervolgens op grond hiervan perioden onderscheiden die als ‘klassiek’ ervaren werden: voor Griekenland is dit de 5e/4e eeuw v.Chr., voor Romeinse literatuur de 1e eeuw voor tot het midden van de 1e eeuw n.Chr.

De laatste en niet onbelangrijke nuance die het woord klassiek kreeg, hangt samen met het feit dat literatuur die als ‘klassiek’ werd aangeduid (en dit kon later ook ‘moderne’ literatuur zijn), ook gezien werd als behorend tot een bepaalde canon: een selectie van het beste wat er op een bepaald vlak bestaat, en dus bestudeerd en gelezen dient te worden. Doordat klassieke en canonieke werken telkens opnieuw gelezen en gerecipieerd worden, ontstaat gaandeweg een bepaald gedeeld referentiekader, dat ze kenmerkt als ‘kernteksten van de westerse traditie’. Zulke teksten zitten gevangen in een web van literaire toespelingen en afhankelijkheidsrelaties. Wie Vergilius’ Aeneis leest, zal ook denken aan Homerus en Apollonius, en aan Dante, Camoes en Eliot. Dit is een reden waarom bepaalde teksten uit de Grieks-Romeinse Oudheid nog altijd van belang zijn. Wie ze leest, treedt daarmee in contact met een eeuwenlange ononderbroken culturele traditie.

Het is in deze laatste zin dat ik het woord zal interpreteren in dit boekje: ‘klassiek’ slaat op de (niet-christelijke) werken en auteurs uit de Grieks-Romeinse Oudheid die nog altijd van belang zijn als kernteksten van de westerse cultuurtraditie in haar moderne vorm. Dit betekent helaas dat veel moet afvallen, al gun ik misschien af en toe mijn eigen favorieten het voordeel van de twijfel.

Op selectiecriteria valt altijd kritiek te leveren. Dat de fascinerende auteurs van de late Oudheid of de christelijke en Joodse auteurs niet of slechts in het voorbijgaan de revue passeren, zegt niets over mijn waardering, maar des te meer over de manier waarop de westerse canon werkt. Ovidius is invloedrijker gebleken dan Claudianus of Ausonius. De beperking tot de niet-christelijke auteurs wordt ingegeven door de omvang van dit boekje; vroegchristelijke schrijvers hebben wel degelijk een belangrijke rol gespeeld in de westerse literatuurgeschiedenis, maar vormen een hoofdstuk apart.

Het begrip ‘literatuur’

‘Communicatie door middel van teksten die stabiel, coherent en van substantiële omvang zijn’, zo valt het begrip literatuur in zijn meest basale vorm te definiëren. Dit kan zowel slaan op mondelinge als schriftelijke communicatie. Direct moet hierbij aangetekend worden dat wij bij literatuur ook een esthetisch criterium in gedachten hebben: is de tekst met zorg vormgegeven? Is de inhoud interessant, en enigszins complex?

In deze zin kent het begrip ‘literatuur’ geen antiek equivalent; wel kan het moderne concept zinvol worden toegepast op de Oudheid. Romeinen spreken over ‘litterae’ als ze het over kunstproza, en carmina, als ze het over poëzie hebben. Wie zich daarmee bezighoudt, beoefent de studia liberalia, ‘algemene (literaire) ontwikkeling voor de vrije elite’. Een Griek spreekt over grammata (geschriften) of benoemt het poëtisch genre waarin een bepaald werk valt (epos, elegeia, epigrammata); het Griekse equivalent van studia liberalia is paideia. Ook filosofie en retorica vallen hieronder: antieke literatuur bestaat uit allerlei vormen poëzie en proza, en dat betekent ook verschijnselen als persoonlijke brieven, collegedictaten, juridische pleidooien, politieke speeches en geschiedwerken. Dit heeft alles te maken met het antieke idee dat stijl misschien wel meer dan inhoud het bepalende criterium voor literatuur is.

In wat volgt bespreek ik enkele algemene thema’s die duidelijk maken hoe we literatuur moeten plaatsen in de maatschappij van de Oudheid, wat er overgeleverd is en waarom.

Poëzie

Poëzie neemt vanaf het begin een centrale positie in, niet alleen lyriek (kortere, vaak persoonlijke gedichten), maar ook epische heldendichten (Homerus en Vergilius), leerdichten en drama (komedie en tragedie). Behalve door een bijzonder taalgebruik (verheven, archaïsch, vol stijlfiguren, beeldspraak en vergelijkingen) wordt deze poëzie gekenmerkt door verschillende metra, ritmische versvormen opgebouwd uit kleine eenheden. Het ritme wordt bepaald door de lengte van een lettergreep (kort of lang), en dus niet, zoals in moderne metriek, door woordaccent. Eindrijm kent deze poëzie niet.

De belangrijkste, en eenvoudigste metrische vormen zijn hexameter, elegisch distichon en jambe. Deze metra horen bij een recitatieve stijl, tussen spreken en zingen in. Lyrische poëzie en koorzangen in drama kennen complexe metrische schema’s die aanduiden dat het om zang gaat, begeleid door muziek op lier of dubbelhobo, bedoeld om onder het dansen te worden uitgevoerd. Doordat deze muziek grotendeels verloren is gegaan en er bovendien woordaccenten en toonhoogteverschillen (Grieks) bestonden, is het voor moderne lezers moeilijk zich een correcte voorstelling te vormen van de uitvoering van dergelijke poëzie.

Basiseenheid van de hexameter is de dactylus, één lange lettergreep gevolgd door twee korte (vv), die ook opgelost kan worden in twee lange lettergrepen ( ). De hexameter kent zes vers-eenheden (Geef me m’n hoed en m’n jas want ik ga me eens lekker bedrinken). Elegisch distichon is een variant hierop, bestaande uit telkens een hexameter gevolgd door een pentameter (een korte variant op het dactylisch metrum). De jambe (v) kon in verschillende configuraties voorkomen, maar treffen we vaak in trimeters aan (driemaal achtereen).

Aanvankelijk waren genre en metrische vorm strikt aan elkaar verbonden. Hexameter was het metrum voor epiek en didactiek, jambe voor scheldgedichten en het spreekgedeelte van drama, elegisch distichon voor elegie en epigram, lyrische metra voor opvoeringen bij religieuze of atletische festivals (epinicia, paeanen, dithyramben) of speciale sociale bijeenkomsten (bruiloften, herdenkingen). In de loop der tijden veranderde dit, en vindt men bijvoorbeeld herdersdichten en satiren in hexameters.

De eerste literaire teksten (Homerus, 8e eeuw v.Chr.) zijn poëtisch, proza verscheen pas enkele eeuwen later op het toneel, rond de 6e eeuw v.Chr., met de eerste logografen (geschiedschrijvers) en natuurfilosofen. Maar ook na de opkomst van proza bleef poëzie lange tijd het medium bij uitstek voor wie iets van publiek belang wilde uiten, zoals blijkt uit de gedichten van de Atheense staatsman Solon (638-558 v.Chr.), die zijn stadgenoten door een elegie aanspoorde het eiland Salamis te heroveren, en zelfs zijn wetten in versvorm vatte, naar men zegt.

Traditie en originaliteit; genre

Genre was in eerste instantie sterk gekoppeld aan de zogenaamde Sitz im Leben van poëzie (de functie die een bepaald type gedichten in het leven van de gemeenschap vervulde). Epiek was verheven amusement voor aristocratische banketten aan archaïsche hoven. Hymnen en lyriek werden uitgevoerd tijdens festivals (religieus of atletisch) of bijeenkomsten van de elite op het symposium (drinkgelag). Tragedie en komedie verlevendigden religieuze volksfeesten in de polis. Dit bepaalde de inhoud van deze genres. Zo vinden we een reflectie op adellijke martiale codes in epos; lofprijzingen van goden en atleten horen thuis in hymnen, paeanen en epinicia. Politieke en erotische bespiegelingen worden geuit in liederen op het symposium onder gelijkgestemden en beschouwingen over de verhouding tussen staat en individu (in mythische of fictieve context) vinden we in tragedie en Oude Komedie. Naarmate poëzie loskwam van de oorspronkelijke opvoeringscontext, werd deze strikte genrematige indeling losser, al bleven de literatuurcritici van de Oudheid altijd sterk in genres denken, zoals al blijkt uit hun neiging canons op te stellen per genre (negen lyrici, tien oratoren, drie tragici).

Indeling in genres maakte het makkelijk voor wie zelf ging dichten: het was vooral een kwestie van het op geslaagde wijze navolgen (imitatio) en trachten te overtreffen (emulatio) van een model binnen duidelijk omschreven criteria als thematiek, lengte, metrum en stijl. Natuurlijk werd het al gauw complexer dan hier voorgesteld: dichters probeerden hun publiek te verrassen door de regels van het genre juist te doorbreken, door bijvoorbeeld een epos te schrijven waarin bepaalde conventies (goden, traditionele heroïek, gevechten) ontbreken (Apollonius, Lucanus), of een leerdicht over een onderwerp dat eigenlijk niet te onderwijzen valt, zoals de liefde (Ovidius’ Ars Amatoria). Dit is dus een heel ander soort originaliteit dan wij vandaag kennen in de literatuur.

Het antieke onderwijs bestond voor het grootste gedeelte uit traditionele poëzie en retorica zodat zich een gemeenschappelijk referentiekader vormde, waarin bepaalde teksten (excerpten uit Homerus, de tragici, Herodotus en Thucydides, Aristophanes en Menander, Plato, Demosthenes en Cicero, later ook Vergilius en Horatius) door iedereen uit bepaalde sociale geledingen telkens weer gelezen werden. Dit versterkte het genrebewustzijn en maakte intertekstuele referenties, verwijzen naar thema’s en passages uit bekende meesterwerken, lonend.

Auteurs en publiek

Omdat niet iedereen zich een opleiding kon veroorloven, en geletterdheid behoorlijk laag lag, was literatuur vooral een tijdverdrijf voor de elite. Schattingen van recente geleerden variëren van 15%- 40% van de bevolking, al bestaan er allerlei gradaties in geletterdheid en verschillen per regio: hoofdsteden zijn een ander verhaal dan rurale gebieden. Ook sociale status zegt niet alles: in Rome waren veel Griekse slaven geletterde figuren. Hun positie is paradoxaal: enerzijds geen zelfstandig burger, anderzijds hoogopgeleid en hoog aangeslagen als secretaris of pedagoog door de Romeinse elite.

Sowieso had literair kunstenaarschap een paradoxale status: enerzijds was schrijven, vooral van geschiedwerken, een elitehobby, iets wat men deed in zijn vrije tijd (otium, scholē), na een politieke carrière, een voortzetting van politiek met andere middelen. ‘De man van de straat’ speelt dan ook nauwelijks een rol van betekenis in dergelijke geschiedwerken. In poëzie vinden we daarentegen zelfportrettering als de arme, rondreizende dichter die probeert in het gevlij te komen bij een rijke patroon, omdat hij anders van honger zal vergaan. Waarschijnlijk is deze zelfrepresentatie niet altijd conform de werkelijkheid: vaker kwamen ook dichters uit redelijk gegoede kringen.

Zeker is wel dat patronage, aan een hof, in de kring van een rijke en gecultiveerde familie, of door subsidie van een stadsbestuur, gedurende de hele Oudheid voor dichters een belangrijke rol speelde. Dit heeft zijn weerslag op het soort poëzie dat geproduceerd werd. Epen gaan in principe over aristocratische helden; in tragedie wordt Athene vaak verheerlijkt, Horatius zingt de lof van Augustus.

Vrouwen zijn sterk in de minderheid als auteurs. Behalve Sappho kennen we maar een handvol dichteressen echt, vaak zonder over een substantieel corpus te beschikken (Corinna, Erinna, Anyte, Nossis, Moero, Praxilla, Telesilla en Sulpicia, hoewel classicus Martin West becijferd heeft dat er in totaal 64 namen van dichteressen bekend zijn). Het geringe aantal valt te verklaren uit de ondergeschikte positie van vrouwen, en de selectieve hand van de canon. Ongetwijfeld waren er machtige vrouwen, priesteressen, koninginnen en keizerinnen, beroemde hetairai (courtisanes, chique prostituees) die onderwijs genoten en schreven. Maar zij waren uitzonderingen die de regel bevestigden, in een wereld waar sterven in het kraambed, juridische ondergeschiktheid aan mannelijke leden van de familie, en een zo bescheiden mogelijk, liefst onzichtbaar, profiel van kuisheid, ijverig handwerken en onopvallendheid de norm waren.

Wie vormde het publiek voor literatuur in de Oudheid? Dit is omstreden en begint al bij de vraag wie er in een Atheens theater aanwezig waren: alleen vrije, mannelijke, volwassen Atheense burgers met een bepaald vermogen, of ook vrouwen en slaven? Algemeen wordt tegenwoordig aangenomen dat vrouwen aanwezig waren in theaters. Dit werpt een interessant licht op de talrijke complexe vrouwelijke protagonisten als Medea, Electra, Clytaemnestra, Phaedra en Lysistrata.

Een verrassend beeld van antiek lezerspubliek wordt bovendien geleverd door het papyrologisch onderzoek gedaan op de vuilnisbelt van een klein stadje in Grieks-Romeins Egypte, Oxyrhynchus genaamd. Op de vuilstort van dit gehucht werd een schat aan informatie gevonden, ook literaire fragmenten opgetekend op papyrus, waaronder tot dan toe onbekende tragedies, Homerus, Sappho, epigrammendichters – het aantal snippers loopt in de duizenden. Dat een kleine provincieplaats kennelijk toch zo belezen was, nuanceert het beeld van literatuur als tijdverdrijf voor de grootstedelijke elite.

Canonisering en overlevering

Hoewel niet de eerste bibliotheek van enig formaat, was de bibliotheek van Alexandrië, gesticht in de 3e eeuw v.Chr. door de Ptolemaeën, Macedonische opvolgers van Alexander de Grote in Egypte, wel een van de befaamdste en best geoutilleerde van de Oudheid. Hier vinden we voor het eerst een grootschalige systematisering van de Griekse literatuur. Voor de bibliotheek moesten namelijk catalogi worden gemaakt, geordend naar diachronie, genre en auteur. Veel antieke boekindelingen (zoals de Ilias en de Odyssee, de negen boeken van Herodotus, Pindarus’ Oden) danken we aan de Alexandrijnse geleerden: filologie en literatuurkritiek vinden hun oorsprong in de bibliotheek van Alexandrië.

Het opstellen van literaire canons is ook een resultaat van deze verzameldrift: de tien beste redenaars, de drie grote tragici, de negen lyrici, de canonieke epen. Auteurs die gerangschikt werden in dergelijke lijstjes, heetten prattomenoi of enkrithentes (letterlijk ‘degenen die behandeld werden [in het onderwijs]’ of ‘geïncludeerden’). Zo werd de bibliotheek van Alexandrië dus ook de eerste waterscheiding: wat belandde er in de canon, wat niet? Tijdgenoten vielen bijvoorbeeld grotendeels buiten de boot.

In later eeuwen deden meer van zulke momenten zich voor, bijvoorbeeld in de 2e eeuw van onze jaartelling, toen alles wat niet ‘Attisch’ was uit de gratie raakte, en dus niet meer intensief gekopieerd en verspreid werd, en rond 400, de overgang van papyrus naar codex (de boekvorm zoals wij die kennen). Weer later bepaalden middeleeuwse monniken wat wel en niet werd overgeschreven en bewaard voor het nageslacht. De laatste horde kwam met de uitvinding van de drukpers: wat in drukwerk verspreid werd, had het definitief gehaald.

Bij dit selectieproces spelen allerlei factoren een rol: stijl, begrijpelijkheid (de strikt lokale en daardoor obscure poëzie van Alcman was buiten de archaïsche Spartaanse opvoeringscontext al gauw onbegrijpelijk). Wat bewonderenswaardig verwoord was, werd soms ondanks bezwaren tegen de inhoud wel bewaard. Alleen zeer uitgesproken ideologische teksten lopen veel risico verloren te gaan, vaak al in de Oudheid zelf, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de boekverbranding van de subversieve werken van historicus Cremutius Cordus onder Tiberius.

Veel ging ook door pure pech verloren. De bibliotheek van Alexandrië brandde een aantal malen tot de grond toe af; bij de verwoesting van Constantinopel in 1453 gingen onherstelbare schatten verloren. Gelukkig doorstonden een paar teksten wel de tand des tijds, wonderbaarlijk behouden in enkele obscure manuscripten of papyri (Tacitus’ Historiën en Annalen zijn een voorbeeld van het eerste, Menander van het tweede), of rijkelijk vertegenwoordigd in vele handschrifttradities (Homerus, Vergilius, Plato). Bepaalde ooit veelgelezen auteurs zijn tegenwoordig weinig meer dan een naam en wat fragmenten, citaten bij grammaticale auteurs, of snippers papyrus uit het woestijnzand van Egypte (Sappho, Philitas, Cornelius Gallus). Anderen kunnen we vrijwel op de voet volgen, in hun rijke correspondentie, redevoeringen en filosofische traktaten, zoals Cicero of Plutarchus.

Al deze teksten die het gered hebben vormen de fascinerende getuigen van een maatschappij die ons zowel vreemd als bekend voorkomt. Afgezien van het inzicht in en gevoel van verbondenheid met de hele westerse cultuurgeschiedenis dat ze ons bieden, is de mogelijkheid in contact te treden met de levens, liefdes, woede, wijsheid en het leed van twee of drie millennia geleden misschien wel de belangrijkste reden om Griekse en Romeinse schrijvers te lezen.

Griekenland van de archaïsche tot de klassieke tijd

Het grote buffet van Homerus

Homerus is het schriftelijke eindpunt van een gezongen traditie van heldenzangen, zoals de briljante classicus Milman Parry ontdekte. Op zijn reizen door voormalig Joegoslavië in de jaren 20 en 30 van de 20e eeuw zag hij dat barden gebruikmaakten van orale compositie, improvisatie en voordrachtstechnieken die leidden tot heroïsche poëzie die sprekend lijkt op Homerisch epos. Parry bouwde daarbij op de theorie van Friedrich August Wolf (Prolegomena ad Homerum, 1795), die had betoogd dat er in de Ilias verschillende jongere en oudere lagen te zien waren, die waarschijnlijk door latere rapsoden aan elkaar gebreid waren. Wat tegenwoordig bovendien steeds duidelijker wordt, is dat er duidelijke verbanden bestaan met epen uit het antieke Oosten (Gilgamesj-epos).

Wat wij nu dus kennen als geschreven dichtwerken, Ilias en Odyssee, zijn de eindproducten van een lange traditie van naamloze zangers die duizenden verzen improviseerden, memoriseerden en reciteerden, onder begeleiding van de lier, niet het werk van één individu. Herhalingen van verzen, passages, of zelfs scènes, het gebruik van de versteende formules (‘en hij sprak het woord en benoemde het als volgt…’) en epitheta (standaardomschrijvingen als ‘snelvoetig’, ‘veel-listig’, ‘uil-ogig’, ‘luid-donderend’) maakten het mogelijk een dergelijk gigantisch gedicht (De Ilias en Odyssee tellen samen ongeveer 28.000 verzen) te memoriseren.

2. Homerus, Romeinse kopie van Grieks origineel, British Museum, fotograaf: Marie-Lan Nguyen.

Homerus is dus een einde. Maar veel belangrijker is het begin dat Homerus, als geschreven tekst, opgetekend in de 8e eeuw, markeert: Grieken en Romeinen bleven eeuwenlang geïntimideerd door deze oerknal waarmee hun literatuur een aanvang had genomen. Onmogelijk te evenaren, vormden Ilias en Odyssee wel een eeuwige inspiratiebron. Zoals de tragediedichter Aeschylus het uitdrukt: ‘wat wij serveren zijn slechts porties van het grote buffet van Homerus.’ Homerus gold daarnaast, zoals Socrates in Plato’s Staat opmerkt, als ‘onderwijzer van de Grieken’. Keer op keer blijkt dat Homerus het ultieme referentiekader was voor normen en waarden, een beetje zoals de Bijbel dat later in de christelijke wereld werd.

De Ilias: Wrok in Troje

Men geloofde in de Oudheid dat de Ilias het jeugdwerk van Homerus was, en de Odyssee het gedicht van zijn oude dag. Tegenwoordig gaat men ervan uit dat de gedichten door (minstens) twee dichters van verschillende generaties gecomponeerd zijn. Wel komen de epen duidelijk uit eenzelfde traditie voort: verhalen rond de oorlog om Troje (Ilion in het Grieks) in het huidige Noordwest-Turkije. De legendarische aanleiding voor deze strijd was de schaking door de Trojaanse koningszoon Paris van de beeldschone Spartaanse prinses Helena, echtgenote van koning Menelaos. Om deze vrouwenroof af te straffen zetten de Grieken een grootscheepse oorlogsexpeditie op touw onder leiding van Menelaos’ oudere broer Agamemnon, heer van Mycene in Argos. Het verhaal speelt zich af in de heroïsche tijd, een periode die de Grieken dateerden rond 1200 v.Chr., gekenmerkt door het feit dat de goden nog onder de mensen verkeerden.

De Ilias vertelt slechts een episode uit de mythe. In 24 boeken worden 51 dagen uit de tien jaar durende strijd van de Grieken om Troje bezongen. Het gedicht begint in medias res (Horatius), ‘ergens op een punt in het verhaal’: de ruzie tussen koning Agamemnon en de halfgoddelijke krijger Achilles. Ook het eindpunt van de Ilias is verteltechnisch geraffineerd: de dood van de Trojaanse prins Hector, en verzoening van diens moordenaar Achilles met Hectors oude vader Priamus. Dus niet de inname van Troje, of de beroemde list met het houten paard (die wel in de verschillende ‘Cyclische epen’ werden verteld en ook in de late Oudheid behandeld worden door Vergilius, Quintus van Smyrna en Triphiodorus). Resultaat is dat de dood van Hector symbolisch geladen raakt: zijn vrouw Andromache werpt haar hoofdband van haar hoofd bij het bericht van zijn dood, en ‘het was alsof heel het hoog-torenende Troje in brand stond’.

Geschreven voor de Ionische aristocratie vormt de Ilias een reflectie op mythisch heldendom en de zogenaamde heroïsche code. Het is het relaas van de rampzalige wrok (mēnis, het woord waarmee het epos begint) van Achilles, ‘beste der Achaeërs’, die zich in zijn eer voelt aangetast door de arrogante leider van de Grieken, Agamemnon. Omdat deze laatste Achilles zijn oorlogsbruid Briseïs, en dus zijn eer (timē) en heroïsche bestaansrecht heeft ontnomen, weigert Achilles nog verder mee te strijden. Hij trekt zich terug in zijn tent, tokkelt op zijn lier, en wijst elke toenaderingspoging af. Zijn leven is zinloos als hij in de strijd geen roem (kudos, kleos) behalen kan. De Grieken sterven bij bosjes, tot groot verdriet van Patroclus, Achilles’ zachtaardige boezemvriend. Vermurwd door diens tranen laat Achilles hem ten slotte de strijd in gaan, gehuld in Achilles’ eigen schitterende wapenrusting. Dat wordt Patroclus noodlottig: Hector doodt hem.

Patroclus’ dood is voor Achilles uiteindelijk de reden zich weer te mengen in de strijd, nadat de god Hephaestus op aandringen van Achilles’ goddelijke moeder Thetis een nieuwe, gouden wapenrusting heeft gesmeed voor de held (boek 18 bevat de beroemde beschrijving – ekphrasis – van dit schild). Na een ijzingwekkende wedloop rondom Troje wordt Hector uiteindelijk in een tweegevecht door Achilles en diens goddelijke helpster Athene gedood, en achter Achilles’ strijdwagen door het stof gesleurd over de Trojaanse vlakte, in een gruwelijke poging de woede, het verdriet en schuldgevoel over Patroclus’ dood te sussen. Zelfs de goden kunnen dit uiteindelijk niet aanzien, en staan toe dat koning Priamus, Hectors vader, het lichaam van zijn zoon gaat loskopen.

Priamus kust de moordenaarshanden van Achilles; Achilles wordt herinnerd aan zijn oude vader Peleus, ver weg in Pylos, en zijn eigen voorbestemd noodlot: roemvol, maar jong en ver van huis te sterven. Hij komt tot inkeer en schenkt Priamus het lijk terug. Samen spreken ze over het leven van de mens, gedoemd altijd een lot toebedeeld te krijgen uit de twee pithoi (vaten) naast Zeus’ troon. In het ene vat zit ellende, in het andere geluk, vermengd met ellende: ellende is het basiselement. Toch moet men streven naar aretē (voortreffelijkheid) en kleos (roem). Aldus de condition humaine in de tragische, maar verheven visie van de Ilias, die de Grieken eeuwenlang zouden huldigen.